Lombroso Cesare

Tłum zbrodniczy

Szkic psychologii zbiorowej

Projektant okładki Aleksandra Liszka

© Lombroso Cesare, 2020

© Aleksandra Liszka, projekt okładki, 2020

„Tłum zbrodniczy” to pozycja z XIX-wiecznej klasyki psychologii. Opisuje prawa, rządzące tłumem, jego mentalność, zachowanie, a także zagadnienia związane z rewolucją francuską, hipnotyzmem i kontrolą umysłu (która istniała dawniej, chociaż nie nazywano jej w ten sposób).

ISBN 978-83-8221-818-3

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Przekład z włoskiego Antoniny Morżkowskiej

Wstęp. Socjologia i psychologia zbiorowa

„Nei fatti psichologici la riumone degli

individui non da mai un risultato equalle

alia Somma di ciakuno di loro.“

Enrico Ferri lJ.

I

Dajcie mularzowi -pisze Spencer- cegły twarde, dobrze wypalone, z ostrymi krawędziami, rzemieślnik ułoży z nich mur dość wysoki, trwały bez pomocy cementu; lecz jeśli dostarczycie mu cegieł źle wypalonych, popękanych, nierównych, nikt nie zdoła bez cementu, wystawić z nich ściany równej pierwszej mocą i trwałością. Jeśli robotnik układa w arsenale armatnie kule, nie może ustawić ich w ten sposób, w jaki ustawiałby cegły.

W faktach psychologicznych zbiór jednostel nigdy nie da wypadkowej równej sumie każdej z nich. Określone kształty istnieją dla stosów kul armatnich, są nimi: piramida z podstawą kwadratową, bryła prostokątna. Za pomocą tych kształtów otrzymamy symetrię, niepodobną symetrii kształtów ze ścianami pionowymi, lub bardzo pochylonymi… Wreszcie, jeśli mamy ułożyć stos kamyków różnej wielkości, musimy pożegnać się z nadzieją nadania stosowi określonej formy geometrycznej. Będzie to kupa nietrwała pozbawiona rogów i regularnych powierzchni. Zestawiając powyższe fakty, by wydobyć z nich ogólne prawidło, widzimy, że charakter składowych jednostek określa charakter agregatu. Od tych jednostek widocznych i dotykalnych przejdźmy do jednostek fizyków i chemików, które tworzą masy materii; tutaj skonstatujemy istnienie tegoż samego prawidła. Każdy tak zwany, pierwiastek, każde ciało złożone, każda nowa kombinacja tych ciał posiada sobie właściwy kształt krystaliczny. Kryształy danego ciała różnić się mogą wielkością, możemy je zmodyfikować ścinając rogi i krawędzie, typ pierwotnej budowy pozostaje niezmiennym.

Wszystkie molekuły danego ciała grupują się według specjalnych kształtów krystalicznych. Stałość stosunku między naturą molekuł, a ich systemem krystalizacyjnym jest tak wielką, że biorąc pod uwagę dwa rodzaje molekuł bliskich sobie własnościami chemicznymi można przewidzieć, że ich systemy krystalizacyjne również są do siebie zbliżone. Ostatecznie mamy prawo twierdzić bez wahania, że we wszystkich zjawiskach dotyczących materii nieorganicznej, natura pierwiastków składowych określa pewne rysy charakterystyczne agregatu.

Można też sprawdzić powyższe prawo na agregatach materii organicznej. W treści każdego rodzaju rośliny lub zwierzęcia, istnieje dążność do wytworzenia budowy właściwej całej roślinie lub zwierzęciu, dążność bardzo widoczna we wszystkich wypadkach, w których warunki trwania żywotności są dostatecznie proste i w których tkanki nie nabyły tak delikatnej budowy, że straciły podatność do nowego układu. Wśród zwierząt tylokrotnie cytowany przykład polipa najlepiej tę prawdę uwydatnia.

Pokrajany polip, w każdej swej części okazuje organizacją i właściwości całego zwierzęcia. Pośród roślin jako wybitny przykład posłużyć nam może, begonia; z kawałka liścia wyrośnie cała roślina. Ta sama praw da objawia się w mniej lub więcej określonych społeczeństwach istot niższych. Czy społeczeństwa te dają nam obraz chaotycznej zbiorowości, czy też stanowią rodzaj organizacji z podziałem pracy między członków (wypadek dość częsty) zawsze je określają właściwości składowych pierwiastków. Jeśli rozpatrujemy budowę pewnych osobników wraz z ich instynktami, gromada tychże osobników musi ujawniać pewne, stałe cechy i każda gromada, która te same cechy posiada nie może mieć budowy i instynktów różnych od tych, które widzimy w pierwszej gromadzie[1]. Otóż, kto wie, że dla wszechświata i dla ludzkości istnieje jedno prawo, kto choćby powierzchownie, poznał teorię ewolucji, ten z łatwością pojmie agregaty ludzkie w formach Spencera. Istotnie, kto mówi, że właściwości składowych części określają całość, ten wypowiada prawdę, którą można zastosować do społeczeństwa. Spencer na tej prawdzie, oparł swoją socjologię, stawiając aksjomat naukowy: że zasadnicze rysy ludzkich społeczeństw, odpowiadają zasadniczym rysom człowieka. Ratyfikował on tym sposobem ideę Augusta Comte’a, który streszczając tą samą myśl, powiedział: powinniśmy zapatrywać się na społeczeństwo ludzkie tak, jak zapatrywalibyśmy się na jednego człowieka, który istniałby wiecznie.[2]

Schopenhauer doszedłszy do tego samego wniosku pisze: „od najdawniejszych czasów nazywano człowieka mikrokosmos, odwróciłem zdanie i dowiodłem, że świat to macantropos, w tym znaczeniu, że wola i wyobrażenie dają nam określenie człowieka[3]. Wniosek Schopenhauera został opartym na zasadzie zupełnie różnej od tych, które kierowały wnioskami Comte’a oraz Spencera. Istotnie filozofia Schopenhauera, jakkolwiek zawiera wspaniałe karty natchnione metodą pozytywną, jest jednakże teoretyczną opartą na a priori; filozofie zaś Comte’a i Spencera powstały na zasadach obserwacji i doświadczenia. Różny punkt wyjścia, pozwolił im jednak zejść się u celu. Schopenhauer twierdząc, że świat to macantropos wyraża tą samą myśl, którą mieli Comte i Spencer. Pomińmy tymczasem kwestię analogii między człowiekiem a społeczeństwem, która doprowadzić by nas mogła do uważania tego społeczeństwa jako prawdziwy organizm; nie możemy jednak zaprzeczyć, że istnieją w zbiorowości ludzkiej zjawiska, które są naturalnym wynikiem zjawisk, wywołanych przez jej członków, czyli że agregat przedstawia nam serię właściwości określonych przez serię właściwości jego składników. Zapytajmy tylko, co działoby się, gdyby człowiek otaczał sympatią tych, którzy mu źle czynią, a zrozumiemy, że stosunki społeczne poszłyby w wręcz odmiennym kierunku aniżeli obecnie.[4]

Zapytajmy się dalej, co działoby się, gdyby ludzie szukali nie najkrótszej lecz najdłuższej drogi do osiągnięcia celu, a zrozumiemy, że społeczeństwo straciłoby zupełnie swój obecny wygląd. Analogia budowy, a przez to funkcji między człowiekiem a społeczeństwem jest faktem widocznym i niezaprzeczonym, odnajdujemy ją nie tylko w cechach ogólnych, lecz i w niektórych cechach drugorzędnych, między osobnikami należącymi do danej klasy a tąż klasą pojętą jako istota zbiorowa. Społeczeństwo — to nie całość jednolita z jednoimiennymi częściami, lecz prędzej skała osadowa utworzona powoli ze szczątków naniesionych przez nieskończoną serię istot[5], to organizm, który na równi ze zwierzęciem, posiada tkanki różnej budowy i różnej czułości. Otóż te tkanki, albo warstwy, albo grupy społeczne z czasem utworzone przez ciągle i postępowe przechodzenie od prostego do złożonego, od jednolitego do różnolitego — co jest podstawą prawa ewolucji, te grupy mają cechy organiczne i psychiczne, każdej z nich właściwe, które odtwarzają specjalne cechy osobników w skład grup wchodzących.

Najprostsza obserwacja może nas o tym przekonać. Rzućmy okiem na historię, a zobaczymy, że dawny przedział między zwycięzcą a zwyciężonym, między panem i niewolnikiem, między patriarchatem i plebsem, nie był jedynie przedziałem politycznym, i ekonomicznym, lecz oznaczał rzeczywiście dwa odrębne światy. Wychowanie, język, nawyknienia, ubranie, sposób bycia, wszystko to miało charakter specjalny, obwarowany bardzo surowymi zwyczajami, a nawet przepisami, od których nikomu uchylać się nie było wolno[6]. Wiemy też, że arystokracja umysłowa, pieniężna czy rodowa, sądownictwo, duchowieństwo, wojsko, lud, wreszcie wszystkie klasy społeczne, które obecnie reprezentują dawne kasty, określo ne jedynie dziedzicznością, wykazują dokładnie w swym duchu i w zbiorowych objawach, nie tylko cechy ogólnoludzkie, lecz także cechy szczególne arystokraty, sądownika, księdza; któż nie wie, że każdą z tych klas rozpoznać można po jej zwyczajach, ideach, uczuciach, tendencjach?[7] Aksiomat, że cechy agregatu określone są cechami jego składowych części, można zastosować nie tylko do zbiorowego organizmu społecznego, lecz i do poszczególnych jego części.

Inaczej być nie może, bo jeżeli społeczeństwo ludzkie — ułamek wszechświata, a raczej epizod wszechświatowej ewolucji[8], podlega z konieczności wszystkim prawom naturalnym, które kierują światem organicznym, tym więcej ogólnym prawom społeczeństwa ulegać muszą pojedyńcze jego części, tak jak mineralogiczne charaktery kryształu powtarzają się w każdym jego odłamie jak trafnie wyraża się Henryk Ferri. Socjologja, z tego punktu widzenia rozpatrywana jest w ogólnych zarysach wiernym odbiciem psychologii, tylko nieskończenie więcej rozległym i złożonym. Psychologja bada człowieka, socjologia ciało społeczne; wiemy jednak, że jego cechy zależą od cech pojedynczych ludzi; dla tego to istnieje analogia między funkcjami organizmu społecznego i organizmu człowieka.

Indywidualność społeczna, rzekłby Espinas, jest równoległą do indywidualności człowieczej; socjologia jest rozszerzoną psychologią, w której główne prawa psychologii indywidualnej odzwierciedlają się rozszerzone i dopełnione; według słów Fare’a to słoneczny mikroskop psychologii.

II

Jak daleko posunąć można analogię między właściwościami agregatu i jego składowych czynników? Czy zawsze istnieje stały stosunek między prawami psychologicznymi, które rządzą osobnikiem a tymi, które rządzą agregatem. Czy rzeczywiście grupa ludzi posiada właściwe sobie cechy wynikłe z cech pojedynczych osób.

Jednem słowem: czy nie ma wyjątku — od tej reguły? Zanim odpowiem na to pytanie, przytoczę tutaj kilka bardzo pospolitych zjawisk psychologicznych, które ułatwią nam odpowiedź, a raczej znajdziemy ją w nich samych zawartą. Każdy zna omyłki popełniane przez sędziów przysięgłych. Omyłki wynikają nieraz z powodu osobistej nieudolności, lub trudności niezwykłej w treści sądzonej sprawy; lecz dość często ludzie inteligentni wydają sąd niedorzeczny w sprawach, które rozstrzygnąć możnaby z łatwością, przy pomocy odrobiny zdrowego rozsądku. Słyszałem na przykład, wyrok uniewinniający trzech młodych ludzi, którzy przyznali się sami do ohydnego postępowania z biedną dziewczyną; znieważyli ją, i umęczyli w najwstrętniejszy sposób. Czyż każdy z sędziów wzięty osobno byłby uniewinnił podobnych zbrodniarzy? Garofalo[9] przytacza próbę, której poddano sześciu wykształconych doktorów (między nimi byli słynni profesorowie); proszeni o wydanie wyroku w sprawie człowieka oskarżonego o kradzież, uniewinnili go, pomimo niezaprzeczonych dowodów przestępstwa, później dopiero przyznali, że osądzili winnego niesprawiedliwie.

Sąd przysięgły uwolnił niedawno w departamencie Haute-Yienne, trzech wieśniaków: ojca, Jana Pauz, jego żonę i syna oskarżonych o zabicie ubogiego chłopca, Piotra Grasaet, ich dawnego służącego, którego udusili, zamordowali w rodzinnym kółku z niesłychanem barbarzyństwem. Pauzy po zduszeniu ofiary ciężarem swego ciała, rzekł z drwiącym śmiechem: Już chyba umarł. Kto to wie, odparła żona, i dla większej pewności rozbiła Piotrowi czaszkę dwoma uderzeniami kija. Teraz, -odezwał się mąż- już mu się nic nie należy.

Któż uwierzyłby, że podłość tej rodziny mordującej bezbronnego człowieka ujdzie kary? I czegóż dowodzą powyższe, oraz im podobne fakty, które każdy mógł zauważyć? Dowodzą one po prostu, że: dwunastu ludzi rozsądnych, inteligentnych, może wydać wyrok niedorzeczny. Zbiór osobników może wykazać rezultat wręcz przeciwny temu, który wydałby każdy z nich osobno.

Podobne zjawisko ujawnia się w łonie licznych komisji: artystycznych, naukowych lub przemysłowych- jest to jedna z licznych plag administracyjnego systemu. Zdarza się dość często, że wyroki tych komisji zadziwiają, a nawet w osłupienie wprawiają publiczność. Jakim sposobem, mówią profani, tacy wyborowi ludzie mogą dojść do takiej konkluzji? Jakim sposobem, dziesięciu, lub dwudziestu artystów, dziesięciu lub dwudziestu ludzi nauki, może wydać wyrok nie licujący z zasadami sztuki, albo nauki?

Arystydes Gabelli, wybitny pisarz, którego stratę świeżo opłakują Włochy, probował zanalizować przyczyny tego zjawiska. Mówią — pisał Gabelli — że komitety, rady, jednym słowem wszystkie zbiorowe władze, dają gwarancję przeciw nadużyciom. Czyż jednak istotnie spełniają to ostatnie zadanie? Dajemy komuś władzę, by jej używał. Jeżeli gwarancje przeszkadzają tym używaniu, wtedy są zbyteczne. Otóż ilość stanowi tego rodzaju gwarancją przez partyjnego ducha, przez niesnaski wywołane prywatą, różnicą w opinii usposobieniu, jeden z sędziów nie przyjdzie by drugiego nie zobaczyć, ten chory, ów podróżuje i zbyt często cała sprawa zostaje odłożoną, z nieocenioną stratą czasu i dobrego skutku; bo jeżeli trudno we wszystkich odnaleść talent, jeszcze trudniej znaleść można stałość zdania i postanowień; ponieważ na nikim nie ciąży odpowiedzialność osobista, więc każdy woli nie wydawać się ze swem zdaniem; bo ten, który mając władzę, nie używa jej, musi stać na drodze tego, kto powinien by władzy używać, bo wreszcie — siły zgromadzonych ludzi znoszą się wzajem nie nie zaś dodają. Tę prawdę potwierdza fakt, że często rzecz zupełnie mierna wyjdzie z grona ludzi, z których każdy lepiej obrobiłby ją, pozostawiony własnym siłom.

Ludzi -mawiał Galileusz- nie można porównać do koni zaprzężonych, które wóz ciągną razem, lecz do koni biegnących swobodnie; który najpierwej przybiegnie do celu, ten odniesie zwycięstwo[10].

Zasadniczą i ważną wydaje mi się, krótko wyrażona myśl Gabellego, że zbiorowe siły ludzkie, znoszą się, nie zaś dodają. Myśl tę rozwinął z matematyczną dokładnością i jasnością Max Nordau, człowiek nauki, który zasługuje na większy rozgłos od tego, którym darzą go współcześni. — Zgromadźcie dwudziestu lub trzydziestu Kantów, Helmholtzów, Shakespearów, Newtonów- pisze Nordau, i poddajcie ich sądowi, którąkolwiek z bieżących kwestii. Ich wywody zapewne różnić się będą od wywodów jakiegokolwiek innego zgromadzenia (chociaż i za to nie ręczę), lecz co do ostatecznego sądu, ten bez wątpienia wypadłby równie miernie, jak i tyle innych sądów wydanych przez zwykłych śmiertelników. A dlaczego? Bo każdy z tych dwudziestu lub trzydziestu wybranych, poza właściwą sobie swoistością, która czyni z niego doskonałą pod pewnym względem istotę, posiada przymioty dziedziczne rodzaju, które czynią go podobnym nie tylko do wszystkich innych członków zgromadzenia, lecz i do pierwszego lepszego nieznajomego przechodnia. Można powiedzieć, że wszyscy ludzie, w stanie normalnym, posiadają pewne przymioty, które stanowią ich wartość wspólną, identyczną, równą dajmy na to ilości X — wartość ta jest powiększana w osobnikach wybitniejszych inną wartością, różną dla każdego z nich, którą oznaczyć można literam i — a, b, c, d, i t. d. Wynika stąd, że w zgromadzeniu złożonym z dwudziestu ludzi, geniuszów, możnaby zliczyć 20X, a tylko 1b, 1c, 1d, itd. z konieczności więc 20X zwyciężyłoby odosobnione a, b, c, d, mówiąc innymi słowy, esencja ludzkiej natury zwyciężyłaby cechy indywidualne, czapka robotnika pokryłaby doktorskie birety[11].

Powyższe zdanie, które nazwałbym aksjomatem intuicyjnym raczej niż dowodzeniem, ułatwia nam zrozumienie przyczyny, dla której nie tylko sądy przysięgłe i komisje, ale także zebrania polityczne, popełniają nieraz czyny stanowiące absolutny kontrast z osobistymi zdaniami i dążnościami, większej części ich członków.

Chcąc się przekonać o tym, należy podstawić, w przykładzie danym przez Nordaua, liczbę sto lub dwieście na miejsce jego dwudziestki. Zdrowy rozsądek publiczny dawno już zresztą wypowiedział prawdę zawartą w aksjomacie niemieckiego filozofa. Dawne przysłowie bowiem mówi: — Senatores boni viri, senatus autem mala bestia. — lud zaś powtarza ją i w czasach obecnych, gdy mówi o niektórych grupach społecznych, że są złożone z uczciwych ludzi, którzy wzięci razem są łotram i x). Porzućmy teraz powyżej wymienione zgromadzenie, w którym przynajmniej istniał pewien wybór i zwróćmy się do innych przypadkowych zgromadzeń np. widzów w teatrze, tłum u w nieprzewidzianych zebraniach, na placach i ulicach miasta, a odnajdziemy w nich zjawisko, które nas głównie zajmuje. Każdy z nas wie, że zbiorowiska ludzkie nie odzwierciadlają bynajmniej psychologii pojedynczych członków.

Zbiorowisko ludzkie daje zatem bez wątpienia rezultat psychologiczny, różny od rezultatu, któryby nam wskazywała logika. To też bez wątpienia wielokrotnie doświadczenie kłam zadaje zasadzie Spencera, że cechy agregatu są określone cechami jego składowych części. Henryk Ferri odczuł tę prawdę, pisząc co następuje: Zbiór osób uzdolnionych nie zawsze daje pewną gwarancję uzdolnienia zbiorowego; zbiór ludzi rozsądnych może wytworzyć niedorzeczne zgromadzenie, tak jak w chemii dwa gazy płyn mogą wytworzyć[12]. Dlatego to zauważył, że między psychologią, która bada pojedynczego człowieka i socjologią, która bada całe społeczeństwo, jest jeszcze miejsce na inną gałąź wiedzy, którą możnaby nazwać psychologją zbiorową. Nowa gałąź zajmowałaby się wyłącznie grupami ludzkimi sędziów przysięgłych, komisji, komitetów itp., które w swych objawach nie podlegają prawom psychologii indywidualnej ani też socjologii[13]. Lecz dla jakiegoż powodu niezależnie od przyczyny wskazanej przez Maxa Nordama zgromadzenia ludzkie przeczą Spencerowskiej zasadzie? Powodów wiele naliczyć można, każde zjawisko wynika z licznych przyczyn; jednakże w danym wypadku możnaby je sprowadzić do dwóch przyczyn głównych — a mianowicie: Zgromadzeniom brak jednolitości, zgromadzenia nie tworzą całości organicznej. Istotnie, zbytecznym byłoby prawie zaznaczać, że analogia między cechami agregatu a cechami składowych jednostek, możliwą staje się tylko wtedy, gdy te jednostki są równe sobie albo, wyrażając się ściślej, gdy są do siebie podobne. Zbiór jednostek różnych nie tylko nie może wytworzyć agregatu, któryby odzwierciedlał rożne cechy jednostek, ale nawet żadnego agregatu wydać nie zdoła. Jakiż agregat utworzyć mogą człowiek, koń, ryba i owad? W danym wypadku, sprawdza się arytmetyczne prawo: by otrzymać sumę, trzeba mieć ilość jednego gatunku. Nie można dodawać książek do krzeseł, ani monety do zwierząt. Chociaż możemy je zrachować materialnie, wypadła z nich suma — będzie cyfrą pozbawioną sensu.

Otóż jeśli analogia cech agregatu i jednostek jest możliwą tylko wobec pewnego stopnia ich podobieństwa, łatwo wywnioskujemy, że ta analogia zwiększy się lub zmniejszy, stosownie do większej lub mniejszej jednolitości składników agregatu.

Zgromadzenie kosmopolityczne nie może oddać różnych charakterów osób, które biorą w nim udział, z taką ścisłością, z jaką zgromadzenie Włochow lub Niemców oddałoby charaktery tychże Włochów lub Niemców. Porównajmyż teraz zgromadzenie ekspertów z sądem przysięgłych, w którym ślepy przypadek umieścił sklepikarza obok uczonego; albo salę teatralną, w której znajdziemy osobistości wszelkich stanów z najrozmaitszym poziomem umysłowym. Porównajmy wreszcie w szystkie przeciętne zgromadzenia ludzkie z tymi, w skład których wchodziła tylko jedna klasa ludzi. Różnorodność żywiołów psychologicznych (idei, gustów, zwyczajów, dążeń) uniemożliwia w pierwszym wypadku stosunek cech agregatu do cech jednostek, gdy przeciwnie, jednolitość żywiołów umożliwia je w drugim wypadku. Podobieństwo jednostek nie wystarcza przecież na utworzenie analogii między ich i agregatu cechami, trzeba jeszcze, by te jednostki łączył stosunek stały i organiczny. Spencer w zdaniu przytoczonym na początku tej książki zaznaczał na poparcie swej zasady, że z cegieł dobrze wypalonych, twardych, prostokątnych, można wystawić dość wysoką ścianę bez pomocy wapna, oraz że takiej ściany nikt nie zbuduje z kamieni różnych kształtów. Można jednak zrozumieć łatwo, że tutaj nie tylko kształt cegieł należy brać w rachubę, że ważną rolę odgrywa sposób układania cegieł jedną na drugiej, i jedną koło drugiej w pewnym porządku, który sprawia, że wszystkie są ściśle z sobą złączone. Istotnie gdybyśmy te same cegły zebrali w stos bezładny, otrzymalibyśmy agregat nie różniący się niczym od stosu kamieni różnej wielkości i różnych kształtów. Przenieśmy to porównanie na niwę socjologii a wyciągniemy stąd wniosek, że zebrania przypadkowe i nieorganiczne, na przykład w salach teatralnych, w tłumach, nie mogą odbić w swych objawach cech jednostek składowych, tak jak bezładny zbiór cegieł nie może oddać kształtu pojedynczej cegły równoległego czworoboku; by z cegieł zbudować mur, trzeba je ułożyć w pewnym porządku, by agregat ujawnił cechy składowych jednostek, musi pomiędzy nimi istnieć stały stosunek organiczny, jak to ma miejsce między członkami jednej rodziny, lub osobami, należącemi do jednej klasy społeczeństwa.

III

Powyższe wywody możemy streścić w prostym i logicznym wniosku: zasada Spencera — że agregaty są określone cechami składowych jednostek, jest słuszną i można ją stosować w całej rozciągłości, gdy chodzi o agregaty złożone z jednostek jednakowych i organicznie z sobą połączonych, lecz traci swoją doniosłość i stosowaną być może bardzo oględnie, gdy mamy do czynienia z jednostkami różnorodnymi, między którymi istnieje słaby związek organiczny. W reszcie powyższej zasady nie możemy wcale stosować w tych wypadkach, w których w skład agregatu wchodzą różnorodne i zdezorganizowane pierwiastki.

Ta ewolucja w stosowaniu zasady Spencera do agregatów ludzkich, wskazuje nam jasno, że agregaty jednolite, organiczne podlegają prawom socjologii — które, jak to powiedzieliśmy wyżej od praw psychologicznych różnią się rozciągłością, lecz są im równoległe, gdy zaś w miarę mniejszej jednolitości agregatów zmniejsza się możliwość przystosowania do nich praw socjologicznych, które zastąpić można prawami psychologii zbiorowej, najzupełniej różnymi od praw psychologii człowieka.

Psychologia zbiorowa posiada więc własne swoje pole i kroczy drogą wręcz przeciwną drodze socjologii; pierwsza przestępuje granice, przed któremi cofa się druga, a jej prawa panują tam, gdzie prawa socjologii tracą swoją władzę. Każda grupa jednostek odchyla się tern więcej od zasady Spencera, im więcej zawiera w sobie pierwiastków przelotnych, nieorganicznych, przypadkowych, przez co wchodzą w sferę psychologii zbiorowej. Otóż sądzimy, że ze wszystkich różnolitych i nieorganicznych zbiorowisk, o których wspominaliśmy powyżej, tłum najmniej podlega prawom socjologii, a przez to najlepiej do niego można zastosować praw a psychologii zbiorowej. Bo też tłum jest doskonale różnolitym agregatem ludzkim, ponieważ składa się z osobników różnego wieku, różnej płci, poziomu i stanowiska społecznego, stoi na różnych stopniach moralności i kultury; jest też doskonale nieorganicznym, ponieważ zbiera się nagle, niespodzianie, bez poprzedniego porozumienia. Badanie psychologii tłumu, będzie jedynie badaniem psychologii zbiorowej w zjawisku, które lepiej od innych wykaże jej prawa, wykryje sposób jej działania. Pragniemy w tej książce przedstawić wnioski wynikłe z tego badania, aby ułatwić dokładne pojęcie o naturze zbrodni przez tłum popełnianych oraz niebezpieczeństw społecznych, które z tych zbrodni wyniknąć mogą.

[1] Wstęp do socjologii.

[2] A Comte, Systeme de politique positive. Paryż 1851, str. 329 i nast.

[3] Schopenhauer. Le monde comme volonte et comme representation.

[4] Spencer dzieło wyżej wymienione rozdz. III.

[5] Sergi, Antropologia et science antropologiche. Messyna 1889, str. 128.

[6] Patrz: Spencer, Pierwsze zasady rozdz. XIV. Ardigo opere filozofiche, tom II. L a formazione naturale nel fatto del sistema solare.

[7] Tę prawdę uznają wszyscy pisarze. Patrz: Yaccaro Genesic fanzione della legge penali. Rzym, Bocca 1880 roz. I-szy. Tocqueville mówił: „Klasy tworzące społeczeństwo — to odrębne narody.” Patrz także: Bagehot; Lois scientifiques du developpement des nations. Paryż 1885, 5 wydanie: Spencer, Wstęp do socyologii rozdz. X. Przesądy klasowe.

[8] Ewolucja to koncept, mający źródło w religiach Wschodu. Idea jest promowana przez masonerię- przyp. A. L.

[9] R. Garofolo, Un guivri di persono colte (Archivio di psichiatria, scienze penali e antropologia criminale, tom II-gi, str. 374).

[10] Gabelli — L ’instruction on Italie.

[11] Mas Nordau, Paradoksen rozdz. III.

[12] Dzieło wyżej wymienione str. 483.

[13] D. Ferri dzieł. wyż. wym. str. 351, nota I.

Rozdział I

Psychofizjologia tłumu

Kwestia odpowiedzialności kanej jest stosunkowo prostą, jeśli jedna osoba popełnia zbrodnię. Staje się więcej zawikłaną jeśli kilka osób bierze udział w zbrodni, bo trzeba wtedy zbadać udział, który każda z nich przyjęła w czynie zbrodniczym. Roztrząsanie powyższej kwestji wtedy przedstawia niezmiernie wiele trudności, gdy zbrodnię spełnia już nie jedna osoba, ani też kilka osób, lecz nieoznaczona ich liczba; wtedy jednem słowem, gdy zbrodnię popełnia tłum.

Kara sądowa, łatwa do wymierzenia w pierwszym wypadku, trudniejsza w drugim, w ostatnim staje się prawie absolutną niemożliwością, bo nikt nie wie gdzie szukać prawdziwych winowajców, kogo ukarać należy. Jakże wtedy postępujemy? Albo stosujemy wojskowe prawa dziesiątkowania, karząc kilka osobników, których udało się pochwycić agentom policyjnym — nieraz najniesłuszniej — albo też idąc za przykładem Tarkwiniusza i jak on wierząc, że można pozbyć się nieprzyjaciół ścinaniem najwyższych makówek — karzemy instygatorów[1], których nigdy nie brak w tłumie. Sędziowie mając do wyboru dwa nielogiczne i niedostateczne rozwiązania nieraz wszystkich uwalniają uznając, wraz z Tacytem, że gdzie wielu winnych nie karzą nikogo. W tym wypadku dochodzi się do bezkarności drogą niedorzecznego rozumowania, mówiąc stylem Pellegrina Rossi. Czy ta bezkarność jest słuszną? I dlaczego? W przeciwnym wypadku, w jaki sposób można oddziałać przeciw zbrodniom popełnianym przez tłumy? Odpowiedź na te pytania jest celem tej pracy.

I

Klasyczna szkoła karna nie postawiła sobie nigdy pytania, czy zbrodnię tłumu należy karać w ten sposób, w jaki karcimy zbrodnię, spełnioną przez jednego człowieka. Było to bardzo naturalne. Studiowano zbrodnię jako istotę prawną; winny pozostawał na drugim planie, występował w charakterze jakiegoś X, którego nie chciano i nie umiano odcyfrować. Czy rodzice zbrodniarza byli epileptykami, pijakami, albo też ludźmi zdrowymi, z jakiej rasy on sam pochodził, w jakim klimacie urodził się, gorącym lub chłodnym, czy poprzednio jego życie odznaczało się lub nieprzykładnością — nic to nikogo nie obchodziło. To też nie troszczono się wcale o poznanie warunków, w jakich spełnioną została zbrodnia. Czy oskarżony działał sam — lub też wśród tłumu, którego krzyki podniecały i upajały winnego, zawsze działał pod wpływem własnej woli.

W obu wypadkach jednakie przestępstwo musiało wywoływać jedną karę. Kto uznawał tę zasadę, nie mógł logiczniej rozumować, lecz kto ją odrzucił, dla tego upadało całe rozumowanie. Tak się też stało.

Szkoła pozytywna dowiodła, że wolna wola to proste złudzenie świadomości. Szkoła ta odsłoniła świat dotąd nieznany czynników antropologicznych, fizycznych, społecznych zbrodni i wzniosła do potęgi zasady prawnej myśl, przez wszystkich bezwiednie odczuwaną, dla której jednak zabrakło miejsca wśród sztywnych formuł prawników, myśl, że zbrodnie popełniane przez tłumy muszą być sądzone odmiennie od tych, które wypływają z winy pojedynczego człowieka, a to dla tego, że tak w jednym, jak w drugim wypadku różny udział biorą dwa czynniki: antropologiczny i społeczny.

Pugliese pierwszy wyłożył w swojej broszurce[2] doktrynę odpowiedzialności karnej w zbrodni zbiorowej. Żądał w końcu zniesienia połowy odpowiedzialności dla tych wszystkich, którzy popełniają przestępstwo w skutek podszeptów tłumu: Gdy buntuje się tłum, pisał, osobnik nie działa jako taki, lecz występuje w roli kropli wody w potoku wezbranym, a wtedy karcąca ręka staje się bezdusznym narzędziem.

Postarałem się dopełnić myśl Pugliese’a, objaśniając porównaniem, antropologiczną zasadą jego teorii; dalej porównywałem[3] zbrodnie wynikłe z gwałtowności tłumu ze zbrodnią pojedynczego człowieka, którego zaślepiła namiętność. Pugliese nazwał zbiorową zbrodnią dziwne i złożone zjawisko tłumu, spełniającego przestępstwo pod wpływem porywającej mowy demagoga, lub też zrozpaczonego faktem, który wydaje mu się bądź to niesprawiedliwością bądź to obelgą przeciw niemu. Zjawisko takie wolałem nazwać zbrodnią tłumu, bo według mnie, istnieją dwie formy zbrodni zbiorowych, które należy wyraźnie odgraniczyć: zbrodnia z przyrodzenia do których należą caroom, maffia, rozboje[4] zbrodnia z namiętności. Pierwsza odpowiada zbrodni zbrodniarza z urodzenia, druga zaś przestępstwu zbrodniarza z przypadku. Pierwsza jest zawsze rozmyślną; druga — nigdy — w pierwszej przeważa czynnik antropologiczny, w drugiej społeczny. Pierwsza w zbudza dla jego sprawców — bojaźń stałą i poważną, druga bojaźń lekką i przelotną. Półodpowiedzialność naznaczona przez Puglies’a dla zbrodni tłumów jest sprawiedliwą jeżeli nie sama przez się, to przynajmniej jako środek do osiągnięcia zamierzonego celu. Przy naszym kodeksie[5] i wypadku, który posłużył Pugliesem do postawienia swojej teorii[6], tylko przy pomocy współodpowiedzialności można dojść do kar łagodniejszych dla tłumu, aniżeli dla pojedynczych osobników. Lecz dla ścisłej wiedzy, współodpowiedzialność jest absurdem, szczególniej dla nas pozytywistów, którzy utrzymujemy, że człowiek zawsze w zupełności odpowiada za wszystkie swoje czyny[7]. Teorię pozytywną należy oprzeć na innych podstawach.

Nie powinniśmy zastanawiać się, czy sprawcy zbrodni dokonanych wśród oszalałego tłumu są całkowicie lub w połowie odpowiedzialni — bo są to stare formuły fałszywych idei — lecz powinniśmy tylko pomyśleć, w jaki sposób możemy zbrodniom zapobiec. To zadanie powinniśmy rozwiązać.

II

Chcąc dobrze określić chorobę i znaleźć na nią lekarstwo, musimy najpierw postawić jej diagnozę. Zanim zaczniemy roztrząsać, czym jest zbrodnia tłumu i jakimi środkami można jej zapobiec, musimy wpierw poznać jej objawy.

Tłum- pisze Tarde- jest zbieraniną żywiołów różnolitych, nieznanych sobie wzajem; jednak zaledwie w jednym z nich zaświeci iskra namiętności wnet zelektryzuje tę mieszaninę, wytwarzając w niej nagłą organizacją. Bezładność wytwarza ład, hałas staje się głosem, a tysiące ludzi zamienia się w jedno, jedyne zwierzę potworne i bez nazwy, które idzie naprzód z nieprzepartą celowością. Większość przyszła zwabiona ciekawością, lecz gorączka kilku ludzi ogrania wszystkich i u wszystkich w szał się zmienia. Kto przybiegł jedynie w celu ratowania niewinnej ofiary, pierwszy ulega morderczej zarazie, nie dość na tym, że nie dziwi się temu wcale.[8]

Co jest niezrozumiałego w istocie tłumu, to jego nagła organizacja. Nie ma tu poprzedniego poszukiwania wspólnego celu; dla tego też musiemy zaprzeczyć dziennikowi The lancet, który w artykule anonimowym zaznacza w tłumie zbiorową dążność wynikłą z wyższych, pierwotnych zdolności wszystkich składowych mózgów. A jednak widzimy jedność akcji i celu wśród nieskończonej rozmaitości poruszeń tłumu i słyszymy jedną nutę pomimo dysonansu tysiąca głosów[9]. Nawet zbiorowa nazwa tłum oznacza że pojedyńcze jednostki, które go składają ogniskują się w jednej indywidualności i identyfikują się z sobą; musiemy więc uznać w tłumie — chociaż nie zdajemy sobie, z tego dobrze sprawy — akcję czegoś, co tymczasowo odgrywa rolę wspólnej myśli. Owo coś nie jest wybuchem najpośledniejszych sił umysłu i nie może dosięgnąć sfery prawdziwej zdolności umysłowej, możemy je określić zatem tylko tymi słowy: dusza tłumu[10]. Skąd ta dusza pochodzi? Czy cudem powstaje? Czy też jest zjawiskiem, którego nigdy pojąć nie zdołamy? A może wynika z jakiejś najpierwotniejszej właściwości człowieka? Jak wytłumaczyć potęgę jednego okrzyku, głosu, gestu jednego człowieka, która pociąga nie raz bezwiednie cały naród do najokropniejszych nadużyć?

Bordier odpowiada — Tą potęgą — naśladownictwo, które, tak jak dyfuzja w ośrodku gazowym dąży do zrównoważania prężności gazów, dąży do utrzymania równowagi w środowisku społecznym, we wszystkich jego częściach, dąży do zniszczenia oryginalności, do ujednostajnienia charakterów epoki, kraju, miasta, małego kółka towarzyskiego wreszcie. Każdy człowiek posiada dążność naśladowniczą, która dosięga swego maksimum podczas zebrań ludzkich, a jako najlepszy dowód posłużyć nam mogą: sale teatralne zgromadzenia publiczne, gdzie najlżejszy oklask, najlżejsze sykanie wystarczają, by poruszyć zgro madzonych, w jednym, lub w drugim kierunku.

Że naśladownictwo jest jedną z najsilniejszych dążności ludzkiej natury, to prawda niezaprzeczona. Rzućmy tylko wzrokiem wokoło, a przekonamy się, że społeczność jest przędzą podobieństw wytworzonych przez wszelkie formy naśladownictwa, przez naśladownictwo w formie mody, zwyczaju, sympatii, posłuszeństwa, wykształcenia, wychowania, przez naśladownictwo samorzutne, lub odruchowe[11]. Społeczeństwo moźnaby porównać do spokojnego jeziora, w które od czasu do czasu wpada kamień, naokoło niego fale rozszerzają się coraz więcej, aż wreszcie uderzą o brzegi. Podobnież dzieje się z geniuszem, który ciska ideę w zatęchły spokój miernych inteligencji, a ta idea, z początku słabo uznana, a nawet zauważona, rozszerza się z czasem jak fale jeziora.

Ludzie, mówi Tarde, przywodzą na myśl stado owiec, wśród których ukazuje się czasem szalona owca — geniusz — a ta samą siłą przykładu zmusza resztę do naśladownictwa[12]. Istotnie wszystko co jest, wszystko co wyszło z rąk człowieka — od przedmiotów materialnych do idei — nosi na sobie niezatarte piętno naśladownictwa, powtórzenia mniej lub więcej przerobionego, idei niegdyś wynalezionej przez wyższą umysłowość.

Wszystkie wyrazy naszego słownika, dziś tak oklepane, były ongi neologizmami; rzeczy dziś zwyczajne odznaczały się niegdyś oryginalnością, były unikatami. Oryginalność jest premierą pospolitości — wyraził się bardzo dowcipnie Maks Nordau. Jeśli tej oryginalności brak siły żywotnej, nie znajdzie naśladowców i zginie sama, tak jak ginie w zapomnieniu sztuka wygwizdana na pierwszem przedstawieniu; jeżeli zaś zawiera w sobie zdrowy pomysł, naśladowcy mnożą się nieskończenie. Treść zasadniczą idei obecnie aż do znudzenia oklepanych, bo je wszystkie usta powtarzają, powstały z intuicji — niedgyś cudownych — starożytnych filozofów, a komunały dzisiejsze błyszczały dawniej iskrą oryginalności[13].

To samo widzimy w historii, to samo — kronice drobnych, codziennych wypadków. Cała ludzkość podlega instyktów i naśladownictwa tego, o czym wie, co widzi i słyszy. Prądami opinii publicznej, tak w polityce, jak i w innych sprawach — kieruje ów instykt naśladowniczy. Dzisiaj każdy giełdziarz działa energicznie, z entuzjazmem, szybko kupuje i rozkazuje swoim agentom; w tydzień później ci sami ludzie chodzą osowiali, niezdecydowani, skłonni do sprzedaży swych walorów. Co spowodowało tę zmianę? Przyczynę znaleść trudno, a gdybyśmy ją nawet znaleźli, zdziwi nas jej błahość. W rzeczywistości zmianę spowodował instynkt naśladowczy. Jakiś drobny fakt rozpalił nadzieje, wtedy odezwali się ludzie obdarzeni umysłem żywym, usposobieniem optymistycznem, a tłum zawtórował im zgodnem echem. W kilka dni później, znowu jakaś drobnostka zachwiała nadzieje, pobudzając do słowa pesymistów, a tłum powtórzył ich zdanie[14].

Siłę działającą w polityce i operacjach finansowych podziwiamy we wszystkich formach czynności ludzkich. Naśladownictwo istnieje zarówno w kroju ubrania jak i w formie rządu, w czynach uczciwych i w zbrodniach, w samobójstwie i w obłędzie, we wszystkich objawach życia, w drobnych czy wielkich, w bolesnych lub radosnych[15]. Nic to dziwnego, że zdolność, wrodzona każdemu człowiekowi, nie tylko zwiększa, lecz podwaja swoją skuteczność wśród tłumu, tam gdzie wszystkie wyobraźnie są podniecone, gdzie jedność czasu i miejsca przyspiesza w niesłychany i prawie piorunujący sposób wymianę uczuć i wrażeń.

Lecz fakt, że człowiek naśladuje, nie tłumaczy dostatecznie naszych wywodów. Musimy wiedzieć, dlaczego człowiek naśladuje, czyli potrzebujemy tłumaczenia, któreby nie zadowolniło się przyczyną powierzchowną, lecz wykryło właściwą przyczynę zjawiska. Wielu pisarzy, zauważywszy występujące czasem ostre formy naśladownictwa tak w natężeniu, jak i w rozprzestrzenianiu się, widząc w nim zarazem więcej nieświadomości niż woli, starali się podsunąć hipotezę zarazy moralnej. Doktor Ebrard pisze:

W zjawiskach naśladownictwa istnieje coś tajemniczego, jakiś pociąg, który porównać najlepiej można z tym wszechwładnym, odruchowym instynktem, popychającym nas bezwiednie do powtórzenia czynów, które widzieliśmy i które silnie oddziałały na nasze zmysły i na naszą wyobraźnię. Istnieje rodzaj hipnotyzm u którem u zawsze ulegną słabe umysły[16].

Jolly mówi jeszcze wyraźniej:

Naśladownictwo to istotna zaraza, której pierwiastek tkwi w przykładzie, tak jak zarazek ospy tkwi w zaszczepianym płynie; w naszym organizmie wegetują zarodki choroby, które rozwinąć może najlżejszy powód, a w naszym umyśle drzemią namiętności, nieme pod wpływem rozsądku a rozwijające się gwałtownie pod wpływem naśladownictwa[17].

Despine, Moreau de Tours i wielu innych przyłączyli się do Jolly i Ebrard’a[18]

[1] Instygator- podjudzacz, prowokator.

[2] Del delitto colettivo. Trani 1887.

[3] Patrz La complicita, Archivie di psichiatria, scienze penali ed antropologia criminale. vol. XI, fasc. 3—4.

[4] Patrz L a complicita, Archivie di psichiatria, scienze penali ed antropologia criminale. vol. XI, fasc. 3—4.

[5] Mówimy tu o kodeksie włoskim i francuskim.

[6] Trybunał w Bari, na prośbę adwok. Puglies’a przyją ł półodpowiedzialność dla oskarżonych o zbrodnie popełnione w szale tłumu.

[7] Patrz dzieło Ferri’ego: Nuovi orizzonti 11 wydanie str. 128 i nast. Pozytywiści francuscy (głównie Tarde) nie uznają, by człowiek zawsze odpowiadał za swoje występne czyny i utrzymują, że zdarzają się wypadki nieodpowiedzialności. W III-m rozdziale zastanowimy się nad wartością tej teorii.

[8] G. Tarde, La philosophie penale str. 320 Paryż Lugdun 1890. Flaubert, głęboki psycholog, zostawił wspaniałe karty poświęcone opisowi tłumu.

[9] Flaubert, głęboki psycholog, zostawił wspaniałe karty poświęcone opisowi tłumu.

[10] „Tłum posiada prostą i głęboką potęgę szerokiego unisono.“ G-. Tarde. loc. cit. str. 321.

[11] A. Bordier, Życie społeczeństw. Paryż 1888

[12] Patrz G. Tarde, Prawa naśladownictwa. Paryż, Al can 1890.

[13] Patrz: Nordau i Stuart Mili la liberta, Turyn 186. str. 97 i następne.

[14] Patrz Bagenot, loc. cit. str. 104 i następne.

[15] Sądzę, że uznając wszechpotęgę instynktu naśladowczego, uznajemy pośrednio istnienie mizoneizmu [mizoneizm- niechęć do nowości- przyp. A.L.] w naturze ludzkiej. Tarde, który tak dobrze ilustrował prawa naśladownictwa, zaznacza jednak że, jeśli zawsze wszystko naśladujemy, to musimy naśladować nie tylko dawne, lecz i świeże przykłady. Część naszego naśladownictwa pochodzi z naszej miłości dla rzeczy nowych, temu nie przeczę, lecz twierdzę stanowczo, że ów filoneizm [filoneizm- przychylne nastawienie do nowości- przyp. A.L.] nie wyklucza bynajmniej mizoneizmu. Większość hołduje mizoneizmowi wobec ważnej innowacji; zaś wobec drobiazgu zwraca sie do filoneizmu. Obydwa zjawiska istnieją równolegle i współcześnie; łatwo je rozróżnić. Nie rozwodziłbym się dłużej nad tym przedmiotem, gdyby nie chęć odparcia zarzutu — na pozór bardzo nikłego — który Tarde postawił uczonemu Lambroso (te delit pontique, Revue Scientifique paźdź. 1890).
Lombroso, pisze Tarde, jako przykład mizoneizmu przedstawia nam naród francuski, naród już od czasów Strabona, próżny, wojowniczy, miłujący nowość. Tak wielką sprzeczność należy chyba położyć na karb lapsus calami.“ Sprzeczność jednak nie istnieje, jeśli zapamiętamy po wyżej zaznaczone odróżnienie. Naród pewien, może być za razem mizoneistą i wielbicielem nowości; tak jak światowa kobieta może zmieniać ubranie stosownie do mody, a nie pojmować postępów nauki. W dziele Romanes’a, L’evolulion mentole chez les anim aux, znajdujemy bardzo zajmujący rozdział o wpływie naśladownictwa na tworzenie się i rozwój instynktów. Je st to wpływ wielki i bardzo rozpowszechniony. Osobniki jednego gatunku naśla dują się wzajem — wiele ptaków uczą śpiewać rodzice — przy-tem jedne gatunki przejmują od drugich pożyteczne, lub nic nie znaczące właściwości. Tutaj ujawnia się konieczna po trzeba naśladowania dla naśladownictwa samego — jest to pierwsze źródło sztuki. Darwin przypuszcza, że pszczoły na uczyły się od trutnia wysysania kwiatów, przebijając z boku płatki korony. Między ptakami, owadami, jakiemikolwiek zwierzętami istnieją geniusze, a geniusz naw et w świecie zwierzęcym może liczyć na powodzenie. Patrz Tarde, loc. cit.

[16] Ebrard: Samobójstwo z punktu widzenia medycznego, filozoficznego itd., rozdz. VII.

[17] Jolly: De limitation, Union medicale, tom VIII, str. 369, rok 1869.

[18] Doktor Prosper Despine w dwóch dziełach: O zarazie moralnej 1870; De l’imitation consideree au point de vue des differents principes qui la determinent 1871. Moreau de Tours: De la contagion du suicide a propos de l’epidemie actuelle. Paryż 1875. Un mot sur la contagion du crime et la prophylaxie. Union medicale, t. XX II. Nr 88. Przed nimi: La Rochefoucald (Maksymy) wspominał o zjawisku zarazy moralnej; Brierre de Boismont: Du suicide et de la folie suicide. Paryż 1865, II wyd., str. 258 i następne. Calmeil i Prosper Lucas pisali o zaraźliwości obłędu, pierwszy w dziele: De la folie consideree sous le point de vue pathologique, philosophique, etc. Paryż 1845. Prosper Lucas w broszurze: De l’imitation contagiense ou de la propagation symphatique des nevroses et des monomanies, Paryż 1833. Przypominam też, że Emil Augier w 1866 wystawił komedię, zatytułowaną: Zaraza. Obecnie idea zarazy moralnej należy do bardzo pospolitych, a co więcej nadużytych idei, że przytoczymy tylko Melanges et portraits — Caro — tom I-szy, str. 247 i piękną książkę Aubry’ego La contagion du meurtre. Paryż, Alcan 1888.

[19] Despine: De la contagion morale, str. 13.

[20] Zaraźliwość. Samobójstwa występuje wyraźniej aniżeli w innych wypadkach naśladowczych. W roku 1772 np. 15 inwalidów w krótkim przeciągu czasu powiesiło się na ha ku wbitym w ścianę ciemnego zakątka korytarza. Gdy w głębię krateru Wezuwiusza wskoczył jakiś lord znudzony życiem, mnóstwo Anglików poszło za jego przykładem.

[21] Co do epidemii zbrodniczych, przykłady, sądzę, były by zbyteczne, każdy wie o nich przynajmniej z opisów. Tym przedmiotem, oprócz młodszych autorów zajmował się Despine: Psychologie naturelle, tom III, str. 368 i nast. Wpomnimy tylko o dwóch epidemiach zabójstw spełnionych za pomocą rewolweru lub witriolu przez kobiety na ich kochankach; początek jednej z nich dała Marya Biere w 1880, trzema wystrzałami zabijając swego uwodziciela, drugą Klotylda Studral, również w 1880 r., która kwasem siarczanym zeszpeciła swego kochanka. Patrz Causes criminelles et mondaines, A. Bataille. Według profesora Brourdel’a punktem wyjścia dla zbrodni podobnych byłby romans Karra, w którym mąż zdradzony przez zemstę oblewa twarz żony witriolem.

[22] Revue philosophique, (listopad 1881) artykuł: Qu’est ce qu’une societe.

[23] Patrz artykuł wyżej wymieniony.

[24] Sergi, Psicosi epidemica, Mediolan, Dumolard 1889, str. 4.

[25] Sergi, Psicosi epidemica, Medyolan, Dumolard 1889, str. 4.

[26] W gminie Yerzenis, we Friulu w r. 1878 kobiety podniecone kazaniami i praktykami religijnymi wpadały w konwulsje. Patrz: Franzolini, L’epidemia di demonopatia in Yerzenis. (Rivista sperimentale di frenatria e di medicina legale Reggio 1878). Możnaby naliczyć mnóstwo podobnych epidemii, np. w Lazzaretto itd. Lombroso i Laschi, Delitto politico Turyn Bocca 1890 str. 130.

[27] Legrand de Saulle, Le delire des persecutions. Paryż, Delahaye 1873 rozdz. II.

[28] Taki wpływ miała Eufrazia Mereier, obłąkana morderczyni nad swoją przyjaciółką Elodią Menetret. Patrz: Causes criminelles. Bataille r. 1886 str. 54. Tebaldi podaje typowy przykład obłędu we dwoje: w pewnej wiosce, w okolicach Wenecji, żyła para ludzi urodzonych pod jedną i tą samą smutną gwiazdą, mających te same potrzeby i walczących z jednaką dla obojga nędzą. Męża i żonę dotknęła jedna choroba, przekonanie, że municypalność miejscowa stała się przyczyną ich nieszczęść, niesprawiedliwie rozdzielając zasiłki dla biednych przeznaczone. Podżegając się wzajemnie, postanowili wreszcie pójść na rynek i przeklinać władzę, grożąc jej zemstą. Zawieziono ich razem do szpitala, u męża i u żony wystąpiły jednakie zupełnie objawy obłędu.

[29] Patrz: Ragione e follia, Medyiolan 1884, str. 143.

[30] J. Rombosson Phenomenes nerveux intellectuels et moraux.

[31] Patrz wyżej wzmiankowane dzieło.

[32] Le crime et la folie, str. 241. Tę samą uwagę zrobił Leuret: Du traitment de la folie; Flourens, Psychologie compare’e; Vigna, llcontagio della pazzia, Wenecja 1881.

[33] Patrz: Dykcjonarz nauk medycznych, cytowany przez Rabosson.

[34] Ebrard, dzieło wyżej już wzmiankowane.

[35] Spencer pisze (Pierwsze zasady, rozdz. VIII): istnieje i równoważnik pomiędzy wrażeniami i siłami fizycznymi, których wynikiem są czyny.

[36] Rambosson: Phenomenes nerveux, intellectuels et moraux, leur transmission par contagion.

[37] Lauvergne: Les forcats consideres sous le rapport physiologique. moral et intellectuel, Paris. Bailliere 1841 str. 260. Patrz także Attom ir Theorie der Verbrechen auf Grundsdizen der Phrenologie basirt. Leipzig 1842. Według Schopenhauera rozruchy masowe ujawniają egoizm i okrucieństwo, zasadnicze ludzkie właściwości. Gdy tłum zerwie pęta prawa i porządku wtedy ujawnia się wspaniale owo „bellum omnium contra omnes”, które tak pięknie opisał Hobbes w pierwszym rozdziale, De Cive. Wtedy każdy stara się nie tylko wydrzeć innym, to czego sam pragnie, ale niszczy zarazem szczęście i byt innych by sobie przysporzyć nędzną nadwyżkę dobrobytu.”

[38] Lauvergne: Les foręats consideres sous le rapport physiologique. moral et intellectuel, Paris. Bailliere 1841 str.

[39] W pierwszym wydaniu tej książki zaznaczyłem pobieżnie, w odnośniku, wypadek, w którym tłum sugestionuje jednostkę do czynów dodatnich. Podczas przewrotów politycznych zdarza się, że człowiek porwany entuzjazmem wyrośnie na męczennika, na bohatera, chociaż w normalnych warunkach pozostałby może tylko dobrym obywatelem, a nawet złym, stosownie do wpływów swego otoczenia. Przytoczyłem też słowa, któremi Moreau określa klasyczny typ paryskiego gamin: podczas pokoju, w szesnastym roku życia gamin może stać się złodziejem, zabójcą, a w dwa lata później wysyłają go do Nowej Kaledonii; przy barykadzie ten sam ulicznik ginie śmiercią bohatera. (Patrz: Le monde des prisons. Paryż 1881 str, 81). To samo zjawisko zaznaczał Altano w Archivio giuridico. tom XLVII fasc V).

[40] W entuzjastycznym wybuchu, zgromadzenia mogą roztoczyć zbiorową szlachetność, do której nie byłby zdolnym żaden z członków tego zgromadzenia wzięty osobno. Tarde, w krytyce niniejszej książki (Revue philosophique). Listopad 1891.

[41] H. Spencer. Pierwsze zasady, str. 194

[42] Może zbytecznym będzie objaśnienie, że mówiąc o czynnikach: antropologicznym i społecznym nie chcieliśmy pominąć czynnika fizycznego. Wspominaliśmy o dwóch pierwszych jedynie, ponieważ lepiej dały się zastosować do naszej argumentacji. Lombroso i Loschi (w Zbrodni politycznej) rozpatrują wpływ klimatu na rewolucje i rozruchy. Prowadząc statystykę powstań — od starożytności do naszych czasów, doszli do następnych rezultatów: największa ilość buntów przypada w lecie, najmniejsza w zimie; w lecie zaś jest miesiącem najburzliwszym, a w zimie listopad najspokojniejszym. Fournial, w mało oryginalnej, co prawda broszurze, zajmuje się także czynnikiem fizycznym w zbrodniach zbiorowych.

[43] Można dowieść tej prawdy nie tylko za pomocą zbrodni tłumu, np. w wyborach politycznych. Nazwisko zręcznie i w czasie właściwym rzucone, przylega do tłumu mimowolnie, przez to samo, że zostało wymówione. Wymieniając jakiekolwiek inne wywołano by ten sam skutek. Z tysiąca przykładów, wybierzmy jeden, złożenie z tronu sułtana Osmana ani powstało w głowie tych, którzy to jednak uczynili; błagali tylko o wymierzenie sprawiedliwości w pewnych sprawach, wtem głos jakiegoś człowieka, którego nazwiska dotąd nie znamy, wykrzyknął imię Mustafa! Mustafa też został sułtanem. Montesquieu, Lettres persanes, list. 81. Usbeck v. Rhedi).

[44] Seczenow dowodził podobnie: Myśl to refleks zredukowany do połowy.

[45] Mosso La fatica rozdz. V III str. 235.

[46] B. Mandsley: Umysł i ciało.

[47] A. Espinas, dzieło wyżej wym. str. 360. W tej kwestii Spencer zabiera głos w sposób następujący: „Jeżeli to też każdy tłum, w którym wywołano wzruszenie gniewu, wściekłości nie tylko że łącznie z jakąś grupą wrażeń i wynikających stąd zjawisk za czynającego się ruchu, doznajemy zwykle jakiegoś innego wrażenia, wtedy ono tak zespoli się z czasem z wywołującemi je wrażeniami, że powstanie zawsze gdy się one ukażą, lub też wywoła je chociaż wytworzy się bez ich współudziału. Jeśli ze złowieniem zdobyczy łączyło się zwykle zjawisko jakiegoś zapachu, wtedy ów zapach odczuty w innych warunkach wywoła wrażenia dotyczące złowienia zdobyczy. Jeśli zjawiskom ruchu i wrażeniom schwytania zdobyczy towarzyszyły ukąszenia, walki i warczenia, to owe zjawiska wywołują zawsze stany psychiczne odpowiadające ukąszeniom, walkom, warczeniom. Jeżeli zaś następowały stany psychiczne towarzyszące jedzeniu, wtedy one znów powstaną w statu nascendi. A więc proste wrażenie węchowe wytworzy liczne i rozmaite stany świadomości, które towarzyszą zwykle czynnościom rzucenia się na zdobycz, schwytania jej, zabicia i zjedzenia. Wrażenia wzroku, słuchu, dotyku, węchu, smaku, wreszcie wrażenia mięśniowe, które stale towarzyszą następującym po sobie fazom tych czynności, będąc jednocześnie częściowo podrażnione, wywołają zbiorowo chęć zdobywania, mordowania, pożarcia i dadzą impuls ruchowy, który zmusi członki do gonienia za zdobyczą (Zasady psychologii, t. I, część czwarta rozdz. V III §214). Ten ustęp z dzieła Spencera zawiera prawo psychofizyologiczne, które Charcot streszcza w tych słowach: Każdy ruch, który z zewnątrz odbierają nasze mięśnie, każda siła nerwowa, która rozwija się w organizmie, w skutek przyczyny zewnętrznej, nie zaś samorodnie, wywołuje całą serię stanów mózgowych i zmian myślowych, które wyrazić się mogą postawą i wyrazistymi ruchami. P. Compidi Il grande ipnotismo, Bocca 1886, str. 43. Na tym prawie Janet opierał teorię sugestii. P. Paweł Janet Revue politique et litte’raire. JNS 4—7. 1884.

[48] Joly mówiąc o osobniku w tłumie, intuicyjnie odgadł to zjawisko fizjologiczne, które każe jednostce ślepo ulegać tłumowi: Tu już nie wola kieruje czynem, pisze Joty, lecz sam czyn w ruch puszcza wyobraźniową, a nawet i fizyczną część woli. Patrz: La France criminelle, Paryż. L. Cerf. 1889, rozdz. XV str. 406.

[49] Np. mówca, który pragnie spokój przywrócić wśród wzburzonego audytorium, może dojść do wręcz przeciwnego rezultatu; osoby dalej stojące, nie słyszą mowy, widzą gęsta i nadają im to znaczenie, którego sami pragną, co jest bardzo naturalnym, psychologicznym zjawiskiem. Taki fakt zdarzył się 1 maja 1891 w Rzymie, po mowie Hamilkara Cipriani’ego na zebraniu robotniczym.

[50] H. Spencer. Pierwsze zasady rozdz. XX str. 408.

[51] W traktacie o fermentacjach Schützenberger pisze: „im prostszy organizm, im mniej zawiera specjalnych komórek, tym prostsze zachodzą w nim reakcje chemiczne, tym łatwiej je rozróżnić i odosobnić; lecz wobec złożonego ustroju histologicznego występują wyraźne ciała złożone jako produkt rozlicznych zjawisk chemicznych, powstałych w różnorodnych tkankach”. Możemy stąd łatwo wywnioskować, że w organizmie ludzkim, z tak różnolitym składem reakcje psychologiczne osiągną maksimum rozmaitości i różnolitości.

[52] M. Du Camp. Les convulsions de Paris. Paryż, Hachette, 5 wydanie 1881 tom IV, str. 185.

[53] „W samej liczbie tkwi subtelny i potężny wpływ który porusza namiętności i zmusza prawie osobnika do naśladowania swego sąsiada”. (Lancet).

[54] Ta sama mrówka, która z całą śmiałością naraża się wobec towarzyszek na utratę życia, odcięta od nich okazuje wielką nieśmiałość i ostrożność. V. Forel. Les fourmis str. 249. Wreszcie wiemy wszyscy, że obecność bliźnich wzmaga w nas siłę wzruszeniową. Zjawisko to można zauważyć w niektórych objawach szaleństw. Dr Regis. w swym dziele Les neurasthenics mentales wspomina o chorym, dotkniętym obłędem zwątpienia i niezdecydowania, który będąc sam, nie umiał bądź to drzwi otworzyć, bądź to włożyć ubrania. Atak ustawał, gdy ktokolwiek wrszedł do celi szaleńca.

[1] Kardynał de Retz mówił: Kto zgromadza ludzi, ten ich porusza (Proal, Zbrodnia i kara, Paryż. Alcan 1892, str. 209).

[2] Jakoby opisał stopień moralnego upojenia, umysłowego alkoholizmu, który wytwarza wszechpotęgę w ludziach, dzierżących najwyższą władzę.

[3] H. Taine, Les origines cle la France contemporaine. Paryż, Hachette, 1878.

[4] Według Carlyle’a: cywilizacja jest korą, pod którą żywo mogą płonąć piekielnym ogniem dzikie namiętności człowieka.

[5] Tutaj przelotnie tylko zaznaczamy hipotezę, uwarstwienia charakteru, gdyż zajmiemy się nią obszerniej w następnym rozdziale.

[6] Carlier. Dwie prostytucje, str. 229.

[7] Memoires cle M. Gisquet, tom I, str. 405. Bruksel la 1841, Mace, Le service de la surete Paryż, 1885, rozdz XII. Cere, Les populations dangereuses et les miseres socia-les. Paryż, 1872, rozdz. IX i XVIII.

[8] Matthieu Dumas Souvenirs tom 1, str. 431. Meissner nazywa włóczęgów rewolucji francuskiej stowarzyszeniem zorganizowanym w celu rabunku i mordów bezkarnych.

[9] Droz Histoire du regne de Louis XVI tom ii.

[10] H. Joly. La France criminelle. Paryż, 1889, str. 408. Maksym du Camp, przedstawiając ideę Joly’ego pisał o komunardach z 1870 r.: Banda złoczyńców, którzy mordowali pod różnymi pozorami, gdyż nie mogli znaleźć dla siebie słusznego usprawiedliwienia; mordercy, utrzymywali, że walczyli z wrogami ludu, zabijając najuczciwszych ludzi; złodzieje pod pozorem odbierania dóbr narodowych, rabowali kasy publiczne, niszczyli prywatne pałace, ograbiali kasy municypalne; podpalacze, przeszkadzając niby pochodowi armii, wszędzie wzniecali pożary; tylko pijacy mówili prawdę: mieli pragnie nie więc odbijali beczki. Wszyscy szli za impulsem wlasnej przewrotności, ani dbając o kwestie polityczne. (Les convul sions de Paris, tom I, str. XII.)

[11] — Les convulsions cle Paris tom IV, str. 152. Tenże autor przytacza poniżej zamieszczony epizod dziejów komuny: „Straże spostrzegły człowieka, który szedł pewnym krokiem: Stój! Zaczęto go badać. Miał wąsy, widocznie był to żandarm. Tłum wołał: Rozstrzelać go! To żandarm! W bandzie najgłośniej krzyczała kobieta, z fuzją w ręku, z zapasem nabojów przy pasku: nazywała się Marcelina Epilly. Jednogłośnie wydano wyrok śmierci. Zaprowadzono ofiarę na ulicę Vacquerie i postawiono koło muru. Nieszczęśliwy człowiek energicznie rzucił się na swych oprawców — kilku z nich przewrócił. Schwytanego rzucono na ziemię, ktoś strzelił. Ofiara krwią zlana, ze strzaskaną ręką powstała jednak. Marcelina zawołała: „zostawcie go mnie!“ Przyłożyła mu fuzję do piersi i wystrzeliła. Gdy upadł, lecz żył jeszcze, dobiła go drugim strzałem. Patrz także Michelet’a: Les femmes dans la revolution franęaise. Nieraz już zauważono (np. Lombroso), że kobieta przewyższa w złym mężczyznę. Gdy zaprawi się do zbrodni, staje się hieną, nie znającą granic, ni hamulca. Sprawiedliwość nakazuje nam dodać, że jeśli kobieta potrafi być okrutną, to odwaga i okrucieństwo mają wiele punktów stycznych i jednakie pochodzenie. Rewolucja francuska dała nam tylko jeden wizerunek kobiety tchórza: Dubarry. Podczas komuny, pisze jeden z historyków, kobiety dłużej od mężczyzn pozostawały na barykadach.

[12] Teobaldi. Ragionc e pazzia, str. 87. Medyolan Hoepli, 1887.

[13] Patrz Esquirol, Des maladies mentales. Paryż, 1838. Na czwartej stronie albumu widziemy portret Theroigne.

[14] Wiele szczegółów o wpływie obłąkanych na rewolucye i o udzia le jaki w nich biorą podaje Juliusz Clere w książce: L es hommes de la Commune, pełna biografia wszystkich jej człon ków. Paryż, 1871: de Laborde. Les liommes de la Commune-de Vinsurrectlon de P aris devant la psychologie morbide. Pa, ryż 1892. M. du Camp, L a commune d V Hotel de Ville (Revue des deux mondes), 1879.

[15] Henryk Taine. Les origines de la France contemporaine, tom II, str. 302.

[16] Henryk Taine, dzieło cyt. tom I, str. 58—60.

[17] Lombroso (Delitti di libidine e di amore, Homo de-linquente, tom I) studiował związek istniejący między rozpustą a instynktami morderczymi, wykazując, że zabójstwo nie raz towarzyszy gwałtowi, jednako zadawalniając zbrodniarza. Pewne indywiduum, które prostytutki nazywały katem, zabijał zwykle przed każdą hulanką kilka kur, gołębi, gęsi. Inny poważnie zranił 15 dziewcząt w przeciągu kilku miesięcy, gdyż sprawiało mu to zadowolemie, jak to sam wyznał. Ta krwiożerczość rozpusty, według Lombrosa, pochodzi z atawizmu, z czasów, gdy miłość zyskiwano krwią i walką. Ponieważ ów atawizm odradza się zarówno w zbrodniarzach z urodzenia, jak i w tłumie, mamy tu nową analogię między psychologją kryminalną indywidualną, a zbiorową. Parini opiewał matrony rzymskie krwią w cyrku upojone:
Cosi, poiche dagli animi
Ogni pudor disciolse, Vigor della libidine
La crudelta raccolse;
Patrz: Teobaldiego dzieło cytowane str. 71. Z intuicyą poe ty opisywał to połączenie dzikości i rozpusty, które ludzie nauki zowią teraz chorobliwem zboczeniem uczucia. Patrz Krafft-Ebbing’a Le psicbopatie sessuate. Torino, Bocca 1889.

[18] M. du Camp. Les convulsions de Paris. IV, str. 151.

[19] M. du Camp, dzieło cyt. M. Desjardins w studium, Le droit des gens et le Lynch aux Etats- Unis przytacza fakt analogiczny: „We wsi Salina w Colorado schwytano złodzieja, który znów zabił chwytającego. Tłum wyciągnął zabójcę z więzienia, powlókł do drogi kolei żelaznej i powiesił na słupie. W tej chwili przechodził pociąg; rozdrażniony motłoch dał kilka strzałów i zranił kilku podróżnych, wyglądających przez okna wagonów.

[20] Karol Lacretelle. Histoire du dix — huitieme siecle; patrz: Memoir es tires des Archives de la Police de Paris. Patrz F. Pleuchet, tom II, str. 129. Gisquet (Memoires itd. tom II, str. 129), przytacza fakt analogiczny, który wydarzył się w Paryżu w 1832, podczas epidemii cholerycznej: dwóch nieopatrznych ludzi uciekało, za nim biegły tysiące oskarżycieli; uciekający bowiem mieli dać dzieciom kawałek zatrutego chleba. Oskarżeni chronią się na odwach, lecz w jednej chwili otoczono odwach i nic już nie ochroniłoby ludzi od śmierci, gdyby nie szczęśliwy pomysł komisarzy policji Jacquemin i Henricy, którzy ów pseudozatruty kawałek chleba między sobą podzielili i zjedli na oczach tłumu. Ta przytomność umysłu zamieniła wściekłość w wybuch śmiechu.

[21] Gisquet (Memoires i t. d. tom II str. 129), przytacza fakt analogiczny, który wydarzył się w Paryżu w 1832, pod czas epidemii cholerycznej: dwóch nieopatrznych ludzi uciekało, za nimi biegły tysiące oskarżycieli; uciekający bowiem mieli dać dzieciom kawałek zatrutego chleba. Oskarżeni chronią się na odwach, lecz w jednej chwili otoczono odwach i nic już nie ochroniłoby ludzi od śmierci, gdyby nieszczęśliwy pomysł komisarzów policji Jacquemin i Henricy, którzy ów pseudo-zatruty kawałek chleba między sobą podzielili i zjedli na oczach tłumu. Ta przytomność umysłu zamieniła wściekłość w wybuch śmiechu.

[22] Manzoni w X III rozdz. Iprom essi Sposi przepysznie opisuje obłęd tłumu i przyczyny, dla których czasem roznamiętnia się do zapamiętania, czasem uspokaja i rozprasza (…).

[23] Emil Zola, w powieści Germinal mistrzowsko też oddał patalogiczną przewrotność tłumu.

[24] Szczegóły tej sprawy podają: A. Bataiłle: Causes criminelles et mondaines de 1886. La greve de Decazeville, str. 136. Analogiczne epizody znaleźć można w procesie anarchistów lugduńskich 1883. Patrz Bataille dzieło wyż. wzmiank. 1883 i Les proces anarcliistes wreszcie bezrobocie w Monceau les Mines (Bataille 1882), z którego Zola wziął pomysł do powieści Germinal.

[25] Moglibyśmy zapełnić tutaj wiele stronnic opisem bezrobocia, podczas których robotnicy nie dopuścili się żadnego przestępstwa ważniejszego, dlatego jedynie, że byli to ludzie uczciwi. Przytaczamy tylko jeden fakt opisany przez Gisquet. W listopadzie 1831 robotnicy pracujący w fabrykach materii jedwabnych w Lugdunie, zażądali podwyższenia płacy, czego im odmówiono. W odpowiedzi przestali pracować i zbuntowali się przeciw policji, która niepotrzebnie wmieszała się w tę sprawę. Szczególnym trafem pozostali panami miasta i zmusili wojsko do odwrotu ku Macon. Przestrach opanował miasto. Zaledwie jednak robotnicy zwyciężyli, uspokoili się natychmiast, ani jednego sklepu nawet nie rozbito; a gdy w kilka dni później wojsko wkroczyło pod wodzą księcia Orleańskiego i marszałka Soult, pokój panował w mieście, robotnicy pozwolili władzy powrócić tam skąd ją wyrzucili.

[26] Patrz Androl, Pathalogie interne III tom str. 59.

[27] Proal, Le crime et la peine str. 225.

[28] Patrz: Les mysteres de P aris.

[1] Na pół cywilizowane państwa dawnego Wschodu wymierzały jedną karę winnemu, jego żonie i dzieciom.

[2] Tarde odnajduje resztę odpowiedzialności zbiorowej w nienaruszalności parlamentu, według której nie można pozywać deputowanego lub senatora bez upoważnienia zgromadzenia, do którego należy, jak gdyby to zgromadzenie przyjmowało na siebie odpowiedzialność. La philosophie penale str. 137. Według nas, istnieje więcej śladów starej teorii odpowiedzialności zbiorowej, szczególniej w przesądach. W starożytnych czasach czyn dobry lub zły jednego z członków plemienia mógł przynieść korzyść lub krzywdę całemu plemieniu. Dotąd między ludem — a nawet wśród klas wykształconych krąży pogłoska, że niektóre czyny mogą źle lub dobrze wpłynąć nie tylko na ich autora, lecz także na obecne osoby, np. rozlanie wina lub rozsypanie soli. Bagehot pisze: Są ludzie, którzy lękają się trzynastki przy stole, nie trapi ich tutaj myśl o przykrości osobistej, lecz sądzą, że jeśli w trzynaście osób stół obsiądą, jednej z nich lub kilku osobom przytrafi się nieszczęście. Takie pojęcie nazywa Tylor resztkami barbarzyństwa epoki cywilizowanej. Słaba wiara w odpowiedzialność wspólną trzynastu osobom jest tylko lekkim śladem wielkiej zasady odpowiedzialności zbiorowej, która niegdyś odegrała w świecie olbrzymią rolę. Tarde dodaje: specjalizowanie odpowiedzialności wzrośnie na mocy antropologii kryminalnej, która pozwoli rozwikłać w tym skupieniu zwanym jednostką różne żywioły składowe, pozwoli zastosować do każdego z nich odpowiedni środek zaradczy. Nauka w przyszłości, bez wątpienia lepiej niż dzisiaj określi przyczyny czynów ludzkich, nie sądzę jednak, by przez to można było zastosować odpowiedzialność do mózgu jednostki, a nawet do pewnego zwoju tego mózgu. Będzie to tylko odpowiedzialność patologiczna, społeczna zaś musi dotyczeć całej jednostki, bo każdy osobnik według wyrażenia Schaffle’go jest atomem w organizmie społecznym i jak dla chemika atom jest cząstką niepodzielną, tak dla socjologa niepodzielnym jest człowiek.

[3] Z początku — pisze Tarde — odpowiedzialność zbiorową rozumiano w ten sposob, że kara spadała na wszystkich krewnych winnego, później, dzięki mniejszemu barbarzyństwu obyczajów, karę rozciągano jedynie do któregokolwiek krewnego przestępcy.

[4] Pan Albano pisał w krytyce pierwszego wydania tej książki: „Według mnie nie można porównywać zbiorowej odpowiedzialności starożytnych z odpowiedzialnością, o której autor wspomina; nie rozumiem nawet tak pojętej odpowiedzialności. Pierwszy brzask prawa karnego narzucał odpowiedzialność kilku jednostkom, narzucał ją rzeczywiście i doraźnie, według słusznego wyrażenia autora. Dzisiaj, gdy uznajemy odpowiedzialność środowiska — nie mamy wcale na myśli odpowiedzialności prawnej, byłoby to niedorzecznością, lecz mam na myśli: przyczynę, pochodzenie, stosunek dwóch zjawisk. Odpowiedzialność starożytnych, był to fakt żywy i czynny; dzisiaj zaś jest to wyraz, używany przez socjologów by wykazać czynniki zbrodni, pozornie obce, a jednak wpływowe. (P. Archivio giuridico t. 47 fasc. 4—5). Podzielam zupełnie sąd p. Albano, lecz czyż nie wypowiedziałem innymi słowy tego, czego on sam dowodzi? Czyż niezaznaczyłem, że odpowiedzialność środowiska jest tylko pozorną.

[5] Tutaj należy zauważyć, że jeśli szkoła pozytywistów jawnie uznała temibilita winnego za podstawę zadośćuczynienia prawnego, to idea ta istniała już, osłonięta mniej lub więcej niejasnymi formułami, w doktrynie klasycznych kryminalistów (Pat. Carrara, Programmą §2085, 2111, 215: Pessina, Elementi di dirito penale książka II. Trattato di dirito penale; tom II, rozdz. IV. Zdaje mi się, że idea stopnia budzonej obawy leży ukryta w teoriach pozytywistów dysydentów, którzy na odmiennych podstawach oparli odpowiedzialność. Mam na my śli teorię identyczności, o której Tarde wspomina. Istotnie identyczność osobista, której Tarde żąda by obarczyć oskarżo nego odpowiedzialnością, okaże się warunkiem słusznym o tyle, o ile oznaczy, że dana jednostka zmieniła się od czasu w którym spełniła zbrodnię, że różni się od samej siebie, czyli nie wzbudza już w społeczeństwie obawy, zatem nie powinna już być odpowiedzialną; Tarde, np. dowodzi, że należy bardzo lekko karać zbrodnie małoletnich, bo człowiek dorosły różni się od dziecka. Jeżeli, pisze Tarde, ukarzecie dwudziestoletniego człowieka za przestępstwo, popełnione dziesięć lat wstecz, karzecie osobę niewinną, bo w człowieku dwudziesto letnim nic lub prawie nic nie zostało z dziesięcioletniego dziecka. Identyczność osobista zniknęła. Otóż zdaje mi się, że w tym wypadku identyczność osobistą doskonale zastępuje brak obawy, jaki wzbudza dorosły człowiek normalny i uczciwy, który będąc dzieckiem, popełnił zbrodnię. Jeśli obłąkany zabija kogoś w ataku furii, to gdy obłakany wyzdrowieje, społeczeństwo karać go za morderstwo nie powinno. Widzimy stąd, że identyczność osobista Tarde’a jest synonimem teorii stopnia obawy jaką winny budzi w społeczeństwie. Identyczność ta, wzięta w szerszym zakresie np. że obłąkany nigdy za swoje zbrodnie odpowiadać nie może, bo obłąkanie wytwarza w człowieku drugie ja anormalne, różne od normalnego, wydaje mi się błędną i niedorzeczną w skutkach. Jest niedorzeczną z punktu widzenia deterministycznego, bo determinizm nieuznaje w żadnym wypadku istot nieodpowiedzialnych. Jest błędną z punktu widzenia socjologicznego, bo społeczeństwo zawsze występuje przeciw tym, którzy jego istnienie narażają, bądź to przeciw obłąkanym, bądź to przeciw zbrodniarzom. (Patrz także krytykę teoryi Tarde’a przez Perriego Sociologia criminale. Turyn, 1872 str. 580.

[6] Mówię tylko o reakcji karnej, gdyż kara traci rację bytu od chwili, w której znika niebezpieczeństwo wywołane przez zbrodnię. Odszkodowanie cywilne ma zawsze rację bytu choćby przestępca nie wzbudzał obawy.

[7] Siebault, Du sommeil et des etats analogues str. 519.

[8] Richet: L’ homme et l’ intelligence, Paryż, 1664.

[9] Richet: L’homme et l’ intelligence, Paryż, 1664.

[10] Liegeois, De la sugestion hypnotique dans ses raports avec le droit civil et le droit criminel.

[11] Te dwa ostatnie fakty przytacza Gilles de la Tourelte, w dziele: L’ hypnotisme et les etats analogues. Paryż, 1887, str. 130, 133.

[12] Campili. II grandę ipnotismo e la suggestione ipno-tica, nei raporti col diritto penale e civile. — Torino -Bocca, 1886, st. 18—19.

[13] Patrz w dziele Gilles de la Tourette, roz. IV.

[14] Gilles de la Tourette: Dzieło cyt. wyżej, str. 133.

[15] Patrz: Lombroso: Studii suit ipnotismo, III wyd. 1887, oraz Lombroso i Ottolenghi: Nuovi studii sull’ ipnotismo e la credulita. Torino, 1887.

[16] Dzieło wyżej wym. str. 136.

[17] Fere: Les hypnotiques hysteriques, consideres comme sujets d’experience en modecine mentale.

[18] Brouardel: Gazette des hopitaux, Nr 8, Listop. 188.

[19] Pitres: Les sugestions hypnotiques. Bordeaux 1884, str. 61. Z powyższymi autorami zgadzają się w zdaniach Bianchi: La responsibilita nel isterismo. Laurent: Les suggestions criminelles. Delboouf: L’hypnotisme, et liberte des representations publiques. Richer: Etudes chimiques sur la grande hystero epilepsie. Paryż. Pitres. Dzieło wyż. wzmiankowane, str. 55.

[20] Pitres. Dzieło wyż. wzmiankowane, str. 55.

[21] Fere: Les hypnotiques hysteriques, consideres comnie sujets d’experience en medecine mentale.

[22] Pitres. Dzieło wyżej wspomniane, str. 54.

[23] Gilles de la Tourette, dzieło wyż. wzmian. Pitres opisuje podobne doświadczenie: „Jednej z moicb pacjentek kazałem po przebudzeniu pocałować jednego z moich uczniów. Po zbudzeniu chora zbliżyła się do niego, wzięła go za rękę i zawahała się, zażenowana uwagą, z jaką patrzyliśmy na nią. Przez kilka chwil pozostała nieruchomą, z twarzą wyrażającą żywy niepokój. Naglona pytaniami przyznała się, że opanowała ją dziwna chęć pocałowania tego ucznia, lecz nie popełniłaby nigdy takiej nieprzyzwoitości.

[24] Porównanie stanu hypnotycznego do snu lub upojenia może wydać się niedokładnym. Istotnie możnaby zauważyć, że człowiek w stanie hipnozy spełnia czyny wskutek woli trzeciej osoby, która zmienia, swojem pośrednictwem, stosunek czynu do moralnego charakteru jednostki. (Campili). Tymczasem w śnie itd. nie wchodzi w grę obca wola. Człowiek, choćby patologicznie zmieniony, jest zawsze w stosunku bezpośrednim z człowiekiem normalnym. Istnieje tu więc zasadnicza różnica między przyczynami różnych stanów, co jednak nie zmienia analogii między skutkami tych różnych stanów. Analogia zaś, (jak to krótko zaznaczyłem w tekście) zasadza się na tem, że tak sugestia jak sen, lunatyzm, pijaństwo, wprowadzając organizm w stan anormalny nie mogą jednak zanihilować normalnej osobowości, tylko ją zmniejszają, sugestia zaś w wyższym stopniu od innych stanów patologicznych, o których powiedzieć by nawet można: że zamiast zmniejszać osobowość, zmieniają i zaostrzają niektóre jej rysy. W śnie np. występują charakterystyczne cechy jednostki, a przyzwyczajenie, jako dyrektor czynności psychicznych, sprawia, że osobowość śniącego odtwarza się niby w obrazie, chociaż trochę niejasno, niepewnie, wśród scen najbardziej zawiłych. Dlatego to Bouville (Revue philosophique), przypuszczał istnienie osobnego rodzaju odpowiedzialności dla zbrodni w śnie popełnianych. To samo rzec można o pijaństwie. Znamy wszyscy przysłowie: in vino veritas, zaś cała szkoła pozytywistów (Ferri: Nuovi Orizzontill wyd. roz. III, Lombroso, Uamo delinquente tom II 1889, Garofalo: Criminologia II wyd. Marro: I caratteri dei delinquent. Albano: Ubriachezza e responsabilitta nel progetto di Codice penale. Zanardelli, 1888), zgodnie z Colojaniin dowodzi że: trunki alkoholiczne uczuciom ludzkim dodają żywości, energii, zmniejszają zaś rozwagę i obrachowanie, w skutek których zwykle dla różnych powodów wstrzymujemy się od spełnienia jakiegoś czynu. L’alcoolismo, Catania, Tropea, 1887, str., 125.

[25] Ribot: Les maladies de la volonte. Paryż, IV wyd.str. 137.

[26] Garofalo przytacza słowa Tomassi’ego i dla uogólnienia, oraz potwierdzenia konkluzji, do której doszliśmy, dodaje: zbrodnia nigdy nie będzie bezpośrednim i natychmiastowym skutkiem okoliczności zewnętrznych, zawsze tkwi ona w jednostce i jest objawem natury zwyrodniałej, jakiekolwiek przyczyny wywołały by to zwyrodnienie. Zatem nie ma w tern rozumieniu przypadkowych zbrodniarzy (Criminologia str. 99).

[27] Benedikt na pierwszym kongresie antropologicznym utrzymywał, że wszyscy zbrodniarze są takimi z urodzenia i miał słuszność w tym sensie, że w każdej zbrodni bierze udział czynnik antropologiczny. Lecz według utartej terminologii, zbrodniarzami z urodzenia nazywamy tych jedynie, u których czynnik antropologiczny występuje jako przyczyna najważniejsza. Innych przestępców, nazywamy: zbrodniarzami z przyzwyczajenia, z przypadku, z namiętności, przez co nie wykluczamy czynnika antropologicznego, lecz zaznaczamy jego drugorzędną rolę w etiologii zbrodni. Takie znaczenie nadał swej klasyfikacji zbrodniarzy Henryk Perri, a ci wszyscy, którzy go krytykowali, nawet Benedikt, dowiedli, że nie pojmują ani jej znaczenia ani celu.

[28] Jest to prawdą nie tylko w stosunku do człowieka uczciwego, lecz także i do przestępcy z urodzenia. A nawet pod tym względem można zidentyfikować człowieka uczciwe go ze zbrodniarzem, bo są równi sobie wobec wpływów środowiska społecznego, zdaje mi się bowiem, że bardzo szczególne okoliczności tylko mogą jednego lub drugiego zwrócić z ich drogi.

[29] Choroby woli.

[30] Ribot, dzieło wyżej wymień.

[31] Obok zbrodniarza z przypadku istnieje zbrodniarz o utajonej potędze, ujawnieniu której przeszkadza brak stosownych okoliczności — lub też bogactwo daje mu możność zadowolenia swych instynktów bez obrazy ludzkości. Znałem trzech ludzi, których tylko położenie społeczne obroniło przed więzieniem. „Gdybym był ubogim, kradłbym, mówił jeden z nich.

[32] Objawy niesłychanie łatwego przystosowania się do otoczenia złego lub dobrego widzimy bardzo wyraźnie u histeryków. Oto co pisze w tej kwestyi L aurent: „Zamknijcie w klasztorze histeryczkę; gdyby przedtem była nawet ulicznicą, zmieni się, zaledwie poczuje zapach kadzidła; po kilku dniach z zadziwiającą łatwością zmieni przyzwyczajenia, nabierając gustów i nawyknień klasztornych, pacierzami zastąpi rozpustę. Nie będzie z niej przecież zwykła dewotka; modlić się będzie z przesadzoną gorliwością, jak przedtem żyła skandalicznie; jej; religia: to mistycyzm, pełen egzaltacyi. Takiemi były: Marya Magdalena, Marya Egipcyanka i wiele innych, o których pamięć do nas nie doszła. Tę samą kobietę umieśćcie w lupanarze, wobec prostytutek nastąpi nowa metamorfoza. W przeciągu tygodnia zmieni się do niepoznania: przejmie żargon, gusta i zwyczaje domu. W Troyes znałem przed kilku laty histeryczkę, której postępowanie budowało całą parafię. Pewnego dnia, za namową siostry opuściła klasztor i weszła do lupanaru. Jak przedtem uosabiała cnotę i pobożność, tak później stała się perłą lupanaru. patrz Les suggestions criminelles.

[33] Patrz: Rozdz. I str. 64.

[34] Joly: La France criminelle. Paryż, L. Cerf. 1889 str. 406, nota I.

[35] Pt. Gr. Sergi: La stratificazione del carattere e la deliquenza, Mediolan 1883. Dawne warstwy z pewnością przyduszą świeże, bo zawsze w organizmie świeże formacje zanikają i rozpadają się łatwiej i szybciej od dawniejszych. Najpóźniej powstałe funkcje, mówi Rabot, najwcześniej zamierają.

[36] Ten punkt pominąłem w pierwszym wydaniu tej książki; pan Albano w swojej krytyce słusznie zaznaczył: konieczność omówienia tej sprawy.

[37] Aubry, La contagion du meurtre, str. 12.

[38] Prawne skutki przestępstw mogą naturalnie dotyczyć tylko tych, którzy przed rozruchem umyślili zbrodnię.

[39] Lynchu- linczu [przyp. A. L.].

[40] Kilku pisarzy, między innymi Hepworth Dizon, (Nouvelle Amerique) i James Bryse (The american Commonwaelth), tłumaczyli i uniewinniali prawo lynchu.

[41] Desjardins wiele przytacza podobnych przykładów.

[42] Patrz: Studium Desjardinsa.

[43] Gdy chodzi o zbrodnie zbiorowe należy przypomnieć sobie zdanie Holzendorfa: Z punktu widzenia moralnego, nie możemy nigdy twierdzić, że dana zbrodnia gorszą jest od innej. (L’assassinio e la pena di morte).

[44] Trzeba też w tych zbrodniach wziąść pod uwagę płeć i wiek, bo wiemy, że dzieci, kobiety i młodzieńcy najłatwiej ulegają sugestii. „Dziecięctwo, pisze Rambosson, to roztopiony metal, wlewany do formy, który przyjmuje wszystkie kształty… Temperamenty do dziecinnych zbliżone np. kobiet i młodzieży płci męzkiej najłatwiej ulegną zewnętrznym wrażeniom i wszelkim moralnym zarazom*. — Lauvergne (Les foręats str. 216) nazwał dzieci „gąbkami zclolnemi do rozwoju” — określenie bardzo trafne, które można po części zastosować do kobiet.

[45] Wiemy już, że psychiatria nowożytna wykazała fałszywość wniosków staroż. psychiatr., według których człowiek mógł ulegać częściowemu obłąkaniu, być obłąkanym, a zarazem zdrowym na umyśle; obłąkanym względnie do niektórych uczuć lub idei, zdrowo myślącym względnie do innych uczuć lub idei. Dzisiaj uznajemy wraz z Maudsley’em, że każdy obłąkaniec jest nim do szpiku kości.

[46] La Tribuna guidiziaria, 12 sierpnia, 1891. Pt. także głębokie uwagi Fioretti’ego (Scuola positiva, 1891, Nr 4, str. 133).

[47] Jedno tylko postawię zastrzeżenie: propozycja pana Garofalo napotka kilka trudności. Ponieważ w zbrodniach zbiorowych okoliczności łagodzące dotyczą ogółu, sędzia nie zawsze zrozumie powód, dla którego miałby je zastosować do jednego (przestępcy z przypadku), nie zaś drugiego (zbrodniarza z urodzenia). Jeżeli jakiś łotr i uczciwy człowiek na jedną i tą samą prowokację, odpowiedzą jednaką zbrodnią, to my, pozytywiści potrafimy zastosować do nich odmienną karę (bo obchodzi nas zbrodniarz, nie zaś zbrodnia) lecz sędziowie, którzy tylko mają na względzie zbrodnię, hołdując logice, ukarzą ich jednakowo).

[1] Spencer: Jednostka wobec państwa, rozd. IV.

[2] Stuart Mill: La liberta, rozd. 1, str. 26.

[3] Tarde. Quest ce qu’une societe? (Rev. philos.) List. 1884.

[4] Loc. cit. Ardigo uznał tę zasadniczą ideę Tardea. Pt. artykuł: Senso commune e suggestione. (Critica sociale, rok 1 Nr 16) z komentarzami Filipa Turati.

[5] Stuart Mili pisał: Panowanie miernot może być tylko miernym. Żadne państwo, w którym rządziła, bądź to demokracja, bądź to liczna arystokracja, nie wzniosła się ponad średnią miarę, ani w praktyce, ani w zwyczajach lub opiniach, dopóki lud nie dał się powodować radom lub wpływom jednego albo kilku zdolnych ludzi, którzy przerastali ogół. „Gdybyśmy chcieli powyższe zdanie brać dosłownie, musielibyśmy powiedzieć, że to co S. Mili nazywa wyjątkiem, jest ogólną regułą, bo ludem rządzą zawsze ludzie wyższych zdolności i więcej od ogółu wykształceni. Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę ducha, który to zdanie ożywia, przyznamy słuszność Millowi, bo musimy z konieczności przyznać, że gdy narodem rządzi geniusz, życie tego narodu płynąć musi szerszem korytem niż wtedy, gdyby nimi rządził człowiek zwykłych zdolności.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.