Andrzej Boczar

Pejzaż w czerwieni

© Andrzej Boczar, 2024

Lata czterdzieste i pięćdziesiąte XX-go wieku — Polska na styku dwóch totalitaryzmów, u progu kolejnego zniewolenia.

Główna postać i częstokrotny narrator — młoda kobieta, wmieszana

w ówczesną, bezwyjściową dla wielu rzeczywistość — unosząca się we wszechobecnej melancholii, potyczkę wpisaną ma w genotyp.

Autentyczni bohaterowie, rzeczywiste wydarzenia, prawdziwe miejsca.

ISBN 978-83-8384-151-9

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

mojej Mamie

1. Szukam brata

Patrzyła na niego.

Przez szerokość chodnika, siedem stopni obszernych, półkolistych schodów, miliony drobinek kurzu lewitujących w powietrzu, widziała młodą twarz. Ciemnoblond włosy wystawały z jednej strony spod czapki, spod nosa zaś coś co miało być wąsami, jednak tak rzadkimi i na dodatek jasnymi, że ledwo można je było dostrzec na tle bladej skóry. Jak pociągnięty za zarost, chłopak poruszył górną wargą.

Wąsy ważna rzecz, jak tu ich nie mieć kiedy jesteś młodym funkcjonariuszem Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, stoisz na straży, jednego z bardziej okazałych budynków w mieście, na szczycie wiodących do niego schodów, a Mosin[1] na ramieniu potwierdza twoją pozycję, klepiąc po plecach podpowiada:

— „Teraz wreszcie jesteś kimś, tak! Chłopaku, jesteś forpocztą nowego”!

Wąsy… każdy je ma — dziadek miał, miał ojciec, a teraz on.

Kiedyś, lata temu, przysiadł na ławie, pod chałupą obok starszych mężczyzn, miejscowych chłopów, chwilę słuchał o czym rozmawiają, ale co go wtedy, bosonogiego podrostka, obchodziły ich gospodarskie opowieści, skargi na pogodę, wojnę i nieurodzaj. Ryby! Chciał iść na ryby, nad podworski staw! Ruskie, te pierwsze, nie wszystkie wytłukli granatami.

*

„Pierwsze Sowiety” — to te co przyszły w 39-tym. Przyleźli aż tam, nad ten staw, hen, pod Ostrołęką. Nawet nie wyglądali jak wojsko — obraz nędzy i rozpaczy za to okrutni i bezduszni, że Hunom opadły by ręce w przejawie nieudolności. Bezspornie, najwięksi barbarzyńcy dwudziestego wieku. Ich pochód na zachód znaczyły mordy, gwałty, rabunki. Ale czy mogło być inaczej? Czerwonoarmistów wychowywano w antypolskiej propagandzie, ucząc „klasowej” nienawiści do wszystkiego co polskie, co „pańskie”. Fundamentalnym ich zadaniem, wyznaczonym przez sowieckie władze, była totalna depolonizacja okupowanego terytorium, a podstawą legitymizowania aneksji polskich ziem miały być organizowane, naprędce, już w październiku, pseudo wybory. Nakłaniano do nich wprost, bez finezji, nie kryjąc intencji — kolbą karabinu. Hasłem przewodnim kampanii wyborczej, wykoncypowanym przez, niewątpliwie, wysokiej klasy bolszewickich polakożerców, były słowa — „Śmierć białemu orłowi”! Nic dodać.

Już niebawem, nowa władz ogłosiła — frekwencja wyniosła 96,7%, a na kandydatów promowanych przez Sowietów oddano 90% głosów. Wyniki nieosiągalne w żadnym, znanym, ziemskim, systemie politycznym. Fałszerstwa goniły bezprawie — wszystkie polskie szkoły, z dnia na dzień, stały się szkołami ukraińskimi i białoruskimi. Jak ognia, dziś, unikają tematu Ukraińcy — nie łatwo bowiem przyznać, że w momencie załamania się państwa polskiego sięgnęli do gardła przegranym Polakom, mordując w tak bestialski sposób, że rozum ludzki ma kłopoty z kwalifikacją ich zachowań. W słownikach, glosariach czy leksykonach opracowanych przez przedstawicieli cywilizacji łacińskiej brakuje słów, by opisać ohydę i ogrom ukraińskich zbrodni. Wyciszają rzecz Białorusini, bo nie będą się chwalić tym, że tylu ich rodaków weszło w skład komunistycznych jaczejek i lokalnych bojówek — strzelanie w plecy wycofującym się w nieładzie, rozproszonym grupkom polskich żołnierzy, w trakcie i po kampanii wrześniowej, zdarzało się nader często. Do tego dochodzi notoryczna współpraca z NKWD, namiętne odżegnywanie się i donosicielstwo od wszystkiego i na wszystko co polskie. No, i wreszcie temat jest niewygodny dla Żydów. Wieczna fascynacja, tejże nacji, komunizmem objawiła się tłumnym budowaniem bram triumfalnych, wznoszonych na powitanie bolszewików — smutny widok, który tak mocno wrył się w zbiorową pamięć mieszkańców kresowych miasteczek może teraz śmiało służyć jako argument na potwierdzenie stereotypu o żydokomunie. Tylko czy aby na pewno stereotypu?

A bolszewików pochłaniało coś jeszcze, czynili to z wielką pasją, gdy tylko się pojawili, od pierwszych dni — mordowali i wywozili, wywozili i mordowali. Do roku 1941- go, nim Niemcy przegonili swoich, chwilowych, partnerów w eksterminacji wszystkiego co polskie, Sowieci aresztowali i więzili pół miliona Polaków — byłych urzędników, sędziów, wojskowych, policjantów, nauczycieli, księży, harcerzy, co bogatszych chłopów, krótko mówiąc — „wrogów ludu”. Przez te dwadzieścia jeden miesięcy, pierwszej okupacji, zabili prawie siedemdziesiąt tysięcy polskich patriotów. Taka to była, świetlana, marksistowska demokracja.

*

Ale wracając do ryb… Sowieci, zajmując ziemiańskie majątki obracali je w perzynę — plądrowali dwory i spichlerze, rabowali bydło i konie. Rzecz jasna, rybami także nie gardzili. Ze stawów wyrąbywali zamykające je śluzy, a kiedy woda zeszła wybierali wszystko to, co się rusza w zamulonym dnie, co dziedzic latami hodował. Kłopot mieli wówczas kiedy staw urządzono w naturalnym zagłębieniu terenu, bez zastawy regulującej poziom wody, dlatego rzeczywiście, nie wszystkie wytłukli.

Sporo ich jeszcze zostało, więc pociągnął rodzica za rękaw i próbował mu powiedzieć, że nie ma co tak siedzieć po próżnicy, że przecież tam ryby, że… i wtedy ojciec odwrócił się gwałtownie w jego stronę.

— To ty nie wisz, gównioku, że jak chłopy gadajom, to gembe czymej i nie dokazuj, bo mosz jeszcze mliko pod nosem, nie wisz tego?! — mężczyzna odezwał się tonem nie wróżącym niczego dobrego, a to znak że trzeba brać nogi za pas.

Chłopak odskoczył kilka kroków od ławy zatrzymał się, spojrzał na siedzących mężczyzn i błysk, olśnienie!

Wąsy! Wszędzie wąsy! Czarne, siwe, szpakowate, rude…

— „O, laboga, same wąchale”! — widywał ich codziennie, ale nie zwrócił nigdy uwagi — wszyscy, co do jednego, poważni, szanowani gospodarze mieli wąsy!

Tego dnia nie łapał ryb. Siedział nad stawem i wpatrywał się w gładką, niczym nie poruszoną, jak lustro, wodę. Coś tam ojciec chyba głupot nagadali, bo mleka pod nosem nie było, ale wąsów też nie. Żal. I właśnie wtedy postanowił, że jak tylko będzie to możliwe, kiedy tylko się uda, on też zapuści. Będzie je miał jak wszystkie, poważne chłopy, bo przecież wąsy to… wąsy!

*

Zauważył, że dziewczyna patrzy na niego, może nawet poczuł jej wzrok. Błysnął oczami poprawiając odruchowo brązowy pas. Kobieca postać drgnęła i ośmielona niewerbalnym odzewem zrobiła dwa kroki w jego stronę.

— Dzień dobry — ciemny, matowy głos przeleciał nagłym dreszczem po karku młodzieńca.

— Proszę pana… szukam brata. — matowa ciemność wzbiła się w powietrze, a rozklekotany Mosin podskoczył na ramieniu wartownika rechocząc wyświechtanym zamkiem.

— „Jaki ja tam pan”! — pomyślał, ale z zadowoleniem, że tak do niego z szacunkiem. — „W sumie… może tak być, a co, dlaczego nie”?

Odsunął na tył głowy czapkę, zwykły, stary, kaszkiet zupełnie nie pasujący do zielonego munduru, chociaż gdyby wziąć pod uwagę stopień zużycia obu tych części garderoby mogłyby być od kompletu. Blada skóra na twarzy i karku poróżowiała z zadowolenia.

— A brat, pracuje u nas, jak się nazywa? — z wyraźną życzliwością spoglądał w dół, w stronę dziewczyny, która zdążyła podejść do podnóża schodów.

Teraz mógł przyjrzeć się jej lepiej — ciemne włosy, ciemne ale nie czarne, coś pomiędzy czernią a brązem.

— „Takie jak… czekolada”. — pomyślał i uśmiechnął się bezwiednie, uśmiechem niewinnym, szczerym, zupełnie nie pasującym do otoczenie.

— „A oczy, jakie ona ma oczy”? — chłopak pochylił się do przodu. — „Szare”. — prawie takie jak płaszcz, krótki, mocno znoszona jesionka, spod której wystawała zielona spódnica.

— „Ładna dziewucha”. — wartownik posunął się o schodek niżej.

— To, jak brat się nazywa? — zapytał ponownie omiatając wzrokiem jej kształty.

— Nie, nie… — momentalnie odżegnała się od sugestii tkwiącej w pytaniu chłopaka. — Brat tutaj nie pracuje — szare oczy patrzyły w górę z chodnika — ale może… może pan go widział. Włosy takie jak moje tylko bardziej kręcone, z blizną na twarzy, o tutaj. — dotknęła dłonią lewego policzka. — Nosi marynarkę w angielską… taką kraciastą marynarkę.

— Aa, taki z blizną… — zaczął ubowiec i w tej samej chwili zamilkł.

— „Tak, rzeczywiście. Młody, kędzierzawy z blizną na policzku, przechodził obok niego wchodząc do budynku urzędu. Kiedy to było… wczoraj? Wczoraj, przed wieczorem, szczupły chłopak, miał na sobie marynarkę w kratę i oficerskie buty. Tak, to był on… tyle tylko, że krew z rozbitego nosa ściekała mu po ustach na zakrwawioną już, jasną koszulę bez guzików, a jego związane drutem, na plecach dłonie zsiniały na kolor dojrzałego fioletu. Potknął się nawet na schodach uderzając ramieniem w drzwi kiedy jeden z eskortujących funkcjonariuszy grzmotnął go lufą pepeszy w krzyże. Tak, to był on”!

W jednej chwili twarz mu stężała, rozlały się po niej strach razem z niechęcią zmieniając oblicze w betonową maskę.

— Nikogo takiego nie widziałem! — zapiszczał dyszkantem chłopca grającego rolę mężczyzny, cofając się w pośpiechu o jeden stopień wyżej. Znów był na swoim miejscu, tam gdzie być powinien a głos, choć znikomo dojrzały, miał już tak samo odarty z życzliwości jak czuby jego służbowych, z bydlęcej skóry trzewików z resztek brązowego lakieru.

Było już za późno, wygadał się jak dzieciak.

— „Widziałeś go! Widziałeś mojego brata! On tu jest”! — omal nie krzyknęła na całe gardło, ale coś je zatamowało, zdławiło oskarżenie nim dotarło do strun głosowych. Tylko mocniej zacisnęła ukryte po kieszeniach dłonie.

— Odejdź stąd, nie masz tu czego szukać! — nie patrzył już na dziewczynę.

Szarpnął róg bluzy pod pasem aż zatrzeszczał drelich, poruszał w górę i w dół daszkiem nieregulaminowej czapki, wysuwając nienaturalnie brodę do przodu zastygł jak kołek. Uruchamiając jedynie gałki oczne, bardzo wolno, rozejrzał się lękliwie na boki…

Nikogo.

— „Rany Boskie, ale by było jakby… Jezus, Maria! — włosy zjeżyły się po czapką. — Jakie Rany Boskie, jakie Jezus Maria?! Masz mówić i myśleć inaczej… yyy… postępowo, rozumiesz, postępowo! Jakoś tak… psia krew… albo nie — kurwa mać! Tak, tak kurwa mać jest tak po naszemu, po… eee… proletariacku. Dobrze, kurwa mać jest najlepsza”.

— „No, to… kurwa mać, ale by było jakby ktoś usłyszał, że z nią gadam! Dobrze, że jest wcześnie i pusto, a okna też pozamykane, bo zimno. Wywaliliby na zbity pysk i wróciłbym, w najlepszy razie na wieś, pod Ostrołękę, a może nawet wrzuciliby tam, na dół, między tych z lasu. Mało brakowało, mało brakowało, rany Bo… o kurwa mać! Tego mi jeszcze trzeba — znajomości z siostrunią bandyty”!

— Idź stąd!

Obdarte nosy butów wartownika zastygły równo na marmurowych schodach, na niemy rozkaz właściciela starego Mosina i czapki po starszym bracie.

Opuściła głowę. Patrzyła pod stopy nie dlatego, że wystraszył ją krzyk chłopaka z karabinem, ani tym bardziej ze wstydu czy poczucia winy. Nie czuła lęku przed takimi jak on, którzy pojawili się nagle nie wiadomo skąd, uzbrojeni, poprzebierani w polskie mundury, nakarmieni do syta nową wizją świata, buńczuczni i bezczelni, bo teraz to oni są władza, teraz oni rozkazują, teraz to oni będą bić, a jeśli to nie pomoże to i zabijać, jak leci, wszystkich którzy wpadną im w łapy. Teraz to oni pany, choć patrząc na nich i słuchając tego co i jak mówią, trudno to sobie wyobrazić. Może prawnuki nauczą się wysławiać po ludzku i zapinać rozporki po sikaniu. Wypadałoby przyswoić ten prosty nawyk zanim zaczną studiować na Sorbonach. Może.

Dziewczyna nie czuła wstydu bo zwyczajnie nie mogła, ba, nie miała prawa — jej brat, odważny, trochę szalony, za młodu bił się z każdym kto choćby krzywo na nią spojrzał, a co tu dopiero mówić o tym co najważniejsze? Nikomu nie pozwoliłby się szarogęsić we własnym kraju, był twardy i niegłupi, zawsze potrafił wszystko wytłumaczyć i to tak, że słuchało się z otwartymi ustami. Wstyd?! Nie, na pewno nie, nigdy! Pochyliła głowę dlatego by nie zobaczył jej oczu. Szarych jak stal ostrza wnikającego w ciała wrogów, stalowych jak ołów, który jednym drgnieniem powiek przebija czarne serca, szarych jak popiół pozostający po pożodze, jak lustro otchłani za którym znika to na co spojrzy szarość, wszystko czego dotknie i naznaczy.

Nie było mowy o poczuciu winy. Jeszcze czego! Na pewno nie tu, pod schodami tego budynku gdzie strach, zło i ludzkie nieszczęście, nie wobec tych człekokształtnych postaci panoszących się wokół. Na pewno nie! Jeśli jest czegokolwiek winna, to może tylko tego, że nie poszła razem z nim, do lasu. Wtedy, kiedyś, wcześniej… może gdyby wszystkie siostry i wszyscy bracia złożyli przysięgę… to może ci co przyszli nie wiadomo skąd nie dali by rady, albo nie przyszliby wcale, ze strachu, a ona nie stałaby tu, teraz bezsilna i wściekła z zaciśniętymi dłońmi. Może, może to jest jej wina, ale tylko taka i ten gówniarz z karabinem nic o tym nie może wiedzieć.

Stała jeszcze pół chwili wpatrzona w chodnik, aż głos w głowie zadudnił.

— „Ruszaj, ocknij się, co tak stoisz?! Musisz iść, musisz biec! Trzeba powiedzieć innym, że Zbyszka aresztowali — Rudemu i Zygmuntowi, rodzicom muszę po...Boże mój… jak ja im to powiem”? — bezwiednie ukryła twarz w dłoniach.

— „Ruszaj”!

Spod UB na Czarnieckiego kawał drogi — skręcić w Jagiellońską — końca nie widać — bo długa, potem Świętej Kunegundy, pod wiaduktem i jeszcze trochę, aż zacznie zakręcać. Daleko, ale nie ma wyjścia, trzeba iść. Odwraca się nieśpiesznie, odchodzi jakby w zamyśleniu, by tuż za rogiem, kiedy strażnik stracił ją z oczu, przyśpieszyć, idzie coraz szybciej i szybciej, w końcu zaczyna biec. Nie zatrzymuje się, ociera pot rękawem jesionki, jeszcze kawałek, już widać wiadukt a za nim przedwojenne Zakłady Naprawcze Kolei Państwowej. Stamtąd już nie daleko.

Na tym, kolejarskim, osiedlu mieszkają od wybuchu wojny. No, nie od samego początku, chyba od końca października trzydziestego dziewiątego. Przed wojną mieli duże mieszkanie w kamienicy przy Dunajewskiego, ale najazd Niemców zmienił wszystko — ojca, jak wielu innych Polaków, wyrzucono z pracy. Stracił posadę wraz z mieszkaniem i trzeba było przenieść się na Nową Kolonię. Maleńkie, przyklejone do siebie, szeregowe domki z jeszcze mniejszymi ogródkami i komórkami, które na czas wojny przeistoczyły się w kurniki, chlewiki, królikarnie i mini bimbrownie pozwalające cokolwiek wyhodować albo by mieć czym pohandlować. Po prostu — przetrwać.

Już. Wąskie, brukowane uliczki osiedla, jeszcze kilka kroków, następny budynek. Jest! Numer 9. Poprawia dłonią włosy. Stuka do drzwi.

— Dzień dobry, czy jest Ru… — pośpiesznie połyka resztę słowa. — Czy jest Wiesiek?

Starsza kobieta w kuchennym fartuchu, ścierką w dłoni, do której przylgnęły drobiny mąki, kiwa głową i gestem zaprasza do środka.

— Nie, dziękuję, zaczekam tutaj. — kobieta odchodzi w głębie domu, a drzwi, bez czyjejkolwiek pomocy zamykają się powoli.

Kiedy jeszcze raz wyciera rękawem czoło słyszy jak ktoś zbiega po schodach, gwałtownie szarpie klamkę. W progu staje piegowaty chłopak w bladoniebieskiej koszuli przeciętej brązowymi szelkami przypiętymi do tego samego koloru spodni.

— Janka? Eee… — piegowaty nie potrafi ukryć zdziwienia. — Eee… co u Ciebie, jak się masz? — znali się tylko z widzenia, owszem, zawsze się kłaniał jak należy, ale nigdy nie zamienili ze sobą nawet słowa.

— Serwus — Janka włożyła ręce do kieszeni płaszczyka. — Zbieraj się i znikaj stąd zanim cię znajdą. Uciekaj, Wiesiek.

— Co ty, Janka… o czym ty mówisz? — Wiesiek zmrużył oczy i podszedł bliżej wciągając powietrze nosem.

— Piłaś coś?

— Nie gadaj bzdur, ja nie piję! — na czole dziewczyny pojawiła się zmarszczka, w oczach złość. — A może zaczniesz słuchać kiedy powiem do Ciebie… Rudy.

Oczy Wieśka zrobiły się okrągłe, a twarz pod piegami poczerwieniała.

— Co? Skąd… skąd… — ściszył głos. — Brat ci powiedział? — wyszeptał z niedowierzaniem.

— Myślisz, że nie potrafię dodać dwa do dwóch, że oczu nie mam?! Wiem od dawna, a brat… brat… Zbyszka aresztowali! — wyrzuciła z siebie niemal z pretensją.

Wyjęła rękę z kieszeni płaszcza, złapała go za ramię i potrząsnęła. Jej głos złagodniał.

— Uciekaj, Rudy, uciekaj… Wiesiek. — dłoń przesunęła się po jego ręce i zniknęła w kieszeni jesionki.

— Idę, muszę jeszcze znaleźć Zygmunta i… idę. — zawróciła robiąc kilka niepewnych kroków.

— „Gdzie mam iść. Gdzie?! — pustka w głowie. — Spokojnie… myśl, nie szalej”.

Trzeba wyjść z Kolonii, potem wzdłuż wielkiej łąki. Przed wojną był tutaj niewielki poligon, który wojsko wydeptywało wzdłuż i wszerz, plac ćwiczeń do musztry, biegania, czołgania i czego tam jeszcze chcą od rekruta. To taka łąka co uczy dyscypliny, pokory, uczy padnij i powstań, a jak się powstało, to także spocznij i baczność, a jak baczność, to nie ma już zmiłuj — wtedy na lewo, a może i nawet na prawo patrz. Taka, poprzerastana głogiem i kąkolem peryferyjna, rekrucka Alma Mater.

Obejrzała się jeszcze raz przez ramię. Rudy stał bez ruchu. Był wciąż cały piegowaty, tyle że blady jak śnieg, szeroko otwarte oczy wpatrywały się w nic.

— Uciekaj! — krzyk jak wystrzał szarpnął chłopakiem, dłońmi ścisnął głowę, cofał się w stronę drzwi, łapiąc na oślep klamkę.

— Dziękuję, Janka. — odwrócił głowę przekraczając próg, a sekundę później bladoniebieską koszulę i brązowe spodnie na szelkach wchłonęła sień.

Dalej! Nogi same łapią właściwy rytm.

— „Szybko, tędy będzie bliżej” — przecisnęła się przez szczelinę między ścianami komórek, przemknęła przez czyjś ogródek, zamknęła za sobą bramkę wychodzącą na drogę okalającą wojskową łąkę.

W oddali, zza żywopłotu z przydrożnych zarośli, widać już było fragmenty dachów. Nad kilkoma unosił się dym. To tam.

— Uciekaj, Zygmunt! — zaciska usta, żeby stłumić wyrywające się słowa.

Omijała jak mogła kałuże na dziurach wysypanych szutrem, ale buty i tak już przemokły na wylot. Nie ważne, wysuszy w domu… w domu…

— „Jak ja to powiem Mamie, jak ja powiem? Ojciec zrozumie, jest mocny jak drzewo, ale Mama… Jak ja jej to powiem”?

Zatrzymała się na brzegu pełnego wody zagłębienia, po raz któryś ukryła twarz w dłoniach. Myśl uciekła gdzie indziej — poczuła zapach czegoś znajomego… skóra dłoni pachniała… szafą, tą w której wisiała jesionka.

Szafa. Była jedynym meblem, który ostał się w ich dawnym mieszkaniu po tym jak wrócili uciekając wcześniej przed Niemcami. Drzwi były otwarte, mieszkanie puste, ogołocone ze wszystkiego — wyparowały stoły, krzesła, komody, kanapy, łóżka, obrazy, lampy i wszystkie sprzęty z kuchni wraz z zawartością — nie było talerzy, garnków, sztućców, stolnicy, wałka do ciasta i całej reszty. Nie było NICZEGO. Została tylko ona — wielka, bogato zdobiona, trzydrzwiowa, szafa z wewnętrznym, kryształowym lustrem — za duża, zbyt ciężka by z nią czmychnąć pod pachą. Właśnie w tym wielkim, orzechowym meblu, dawno temu, chowała się kiedy chciała zniknąć, stać się niewidzialną. Ten zapach i ciemność były przestrzenią poza światem, poza ludzkim zasięgiem, poza dziecięcym strachem.

Ze skóry rąk uwalniał się ciemny zapach spokoju.

— „Oddychaj, oddychaj…” — głęboko wciągnęła ostatni raz nasączoną błogostanem woń, opuściła dłonie i otworzyła oczy.

— „Wrócę, usiądę przy stole, opowiem, po kolei. Będę mówić spokojnie, tak normalnie, żeby nie wystraszyć niepotrzebnym słowem. Powiem wszystko, a potem… potem… Ojciec na pewno coś wymyśli. Nie zostawimy Zbyszka samego, musimy mu pomóc”!

Wyjęła z kieszeni chusteczkę, wytarła oczy. Pierwszy dom stał tuż za zakrętem drogi, opasany zielonym płotem, nieduży, a zaraz za nim następny, co prawda nieogrodzony, ale za to przykryty prawdziwą, czerwoną karpiówką.

— „To chyba tutaj…”.

Jeszcze tylko kilka kroków, mostek nad rowem oddzielającym drogę od wysprzątanego podwórka, dwa schodki na ganek i miarowe uderzenie kostkami palców w drewniane drzwi.

— Dzień dobry. Mam na imię Janka, czy jest Zygmunt?

[1] Karabin Mosin (także: karabin Mosina) — rosyjski karabin powtarzalny skonstruowany przez Siergieja Mosina w 1890 r. Od 1891 r. podstawowy karabin Armii Imperium Rosyjskiego, a następnie Armii Radzieckiej.

2. Wytrzymać jak najdłużej

Smród.

Pierwsze co poczuł zanim jeszcze otworzył oczy. Wcześniej niż, przecinającą czoło, pulsującą tępo pręgę biegnącą od czubka głowy, aż do blizny na policzku. Uderzenie pejczem poczuły wszystkie zakamarki mózgu. Brew pękła na pół, oko nie chce się otworzyć, bo opuchlizna zeszłą na powiekę, ale chyba jest całe. Wargi pieką jak diabli. Syczy z bólu próbując zwilżyć je językiem.

— „Szlag”! — po dwóch zębach została jedna dziura, trochę poszarpana, coś z niej wystaje — to może być skrzep, bo krew już nie cieknie. Musiało się zasklepić kiedy był nieprzytomny.

— „Nogi? — napina mięśnie. — Chyba całe”.

Dłonie bolą, prawa bardziej, gruba, palce spuchnięte. Pęknięte? Złamane? Zacisnąć się nie da… to znaczy da się, tylko boli, jak cholera.

Wojskowy trep przygniótł dłoń do betonowej posadzki, a potem rozgniatał obcasem kręcąc raz w jedną raz w drugą stronę. Lewa ręka jest w lepszym stanie, boli, ale bez porównania — zdołał ją wyrwać spod buta i schować pod siebie. A gdy tak leżał, ktoś wszedł. Bucior przyszpilił szyję do betonu. Usłyszał tylko:

— Lej! — gorąca woda spadając z wysoko z impetem wdarła się do ucha.

Myślał, że zwariuje, ale wrzątek szybko przestał płynąć. Na szczęście. Wreszcie, kopiąc, kazali się podnieść i usiąść na zydlu. Posypały się razy kijów i pięści — na głowę, plecy. Jedno uderzenie było tak mocne, że wykrzywia wszystkie zęby tam, gdzie trafiła w szczękę szpadryna. Po dwóch została cieknąca krwią wyrwa.

— Poleciały, chuju, ząbki, poleciały? — śmiech rozrywa ubekom usta.

Dotyka głowy — na całej długości pręgi włosy stoją dęba, a ona sama wali młotem pod czaszką od najlżejszego dotyku tak, że oko samo się zamyka, bo drugie, póki co, zamknięte na amen.

— „Dwa wybite zęby, obity łeb, ślepy na jedno oko, dwa, a może trzy złamane palce… jeśli tak będzie za każdym razem, to długo nie pociągnę. Parę dni i… fajrant”. — myśli powoli pełzną przez obity mózg.

— „Żeby tylko wytrzymać jak najdłużej. Chłopaki muszą wyczyścić skrytki, magazyny, sami też muszą znaleźć nowe meliny, zniknąć choćby na jakiś czas, a może będą musieli uciec, kto wie, może już na zawsze… zmienić tożsamość, wtopić się w tło i… żyć, tak zwyczajnie, po prostu przetrwać, na razie. Bóg jeden wie jak będzie. Czerwoni im nie darują Teraz muszę wytrzymać ile się da, muszę dać im czas, muszę, jeszcze parę dni, to powinno wystarczyć — ukryją broń, amunicję, zakonspirują się lepiej, przyczają, będą bardzo ostrożni, zmienią nawyki i adresy, znikną  — a potem… potem… nie wiem… może wytrzymam, może jeszcze wrócę. Może dam radę...może jeszcze będzie jakieś „ potem”.

Stękając odwraca się na bok celując jednym, niezapuchniętym okiem w plecy leżącego przed nim człowieka. Brudna jak matka ziemia, niegdyś biała, koszula drży w rytmie krótkich, kanciastych oddechów. Może płacze bezgłośnie, może wzywa, modli się, klnie w żywy kamień i złorzeczy… a może, zwyczajnie — jest mu zimno? Chłód włazi przez nogawki spodni, rękawy potarganej koszuli, rozlewa się po skórze, po strupach, siniakach, opuchliznach, po świeżych, jeszcze miękkich ranach, a zająwszy całe ciało objawia się drżeniem resztek koszuli na plecach. Już niczego nie wypowiadają rozbite wargi, nie może poskładać myśli pocięta głowa, a fragmenty obrazów w oczach rozmazuje zmieszana z brudnym potem, zasychająca na rzęsach i powiekach krew. Pozbawiony nadziei, ślepy niemowa, potrafi odczuwać już tylko zimno, betonowy chłód. Ten kamienny ziąb, wbrew jakiejkolwiek logice, daje spokój — niech tylko nie otwierają drzwi, nie wywołują, nie każą iść na górę… tu, na betonowej posadzce, w wyziewach wielu płuc, odorze odchodów, smrodzie zawszonych, oblepionych zaropiałymi wrzodami, niemytych od miesięcy ciał — jest zimno i dobrze, po stokroć lepiej niż tam, na górze.

Tę mniej opuchniętą stronę twarzy przykłada do betonu. Chłód z posadzki wpełza na policzek. Zimno, ale dlatego właśnie boli trochę mniej. Zamarznąć, skostnieć choćby na chwilę. Tylko ten smród, aż przytyka! Co tak śmierdzi? Co?! Chyba wszystko — ludzie, kibel, resztki stuletniej słomy na podłodze, powietrze… jeśli są tu jeszcze jego śladowe ilości w chmurze kwaśnych wyziewów, ropa z pękających wrzodów, odchody wsiąkające w spodnie, kiedy tłuczony nogą od krzesła po kręgosłupie traci czucie i władzę w nogach, a mięśnie odmawiają posłuszeństwa. Tamte też. I wreszcie niemiłościwie nam panujący, jego wysokość sam, wielki, wszechobecny król beton, wydaje się emanować smrodem, który wypełnił już każdą jego jaśniemikroszczelinę.

Odruchowo odsuwa się od ciała dotykającego jego pleców. Momentalnie robi się ciemno, gdy dzwony w głowie gwałtownie przyspieszają. Od razu nieruchomieje.

— „Myślisz, że to coś pomoże? Za kilka dni, jeśli nie zatłuką, będziesz integralną częścią tego smrodu, więc może lepiej będzie przejąć go jak najszybciej, może jak sam zaczniesz cuchnąć stanie się mniej ostry, z czasem złagodnieje, a potem będzie już niezauważalny? Może i tak… może tak, ale teraz… rzygać się chce”.

Delikatnie, żeby nie rozkołysać dzwonów, centymetr po centymetrze unosi się na łokciu — niewiele widać. Zamalowane szarą farbą szyby strzeżonego kratą okna nie dają wiele światła, nawet za dnia, a co dopiero teraz. Od węższej ściany odcina się ciemna plama metalowych drzwi z otworem na wysokości głowy, w którym od czasu do czasu pojawia się ubeckie oko rejestrujące poziom nędzy w celi. Można to zrobić jednym, krótkim spojrzeniem — pomieszczenie nie ma więcej niż trzy i pół na jakieś pięć metrów. Dwie przytwierdzone do ściany prycze, po trzech na każdej, reszta pokotem na gołym, nie licząc resztek słomy, zimnym jak serce enkawudzisty, betonie. Siedemnastu dorosłych mężczyzn może stać, siedzieć czy leżeć każdy na niecałym metrze kwadratowym, tyle przypada na głowę, bo trochę miejsca zajmują jeszcze, jedyne, nie licząc prycz, sprzęty w celi — kibel i blaszane wiadro na wodę.

— „Woda! Nie piłem od… no właśnie, od kiedy? Dzień, dwa”?

Nie pamięta dokładnie. W czasie przesłuchania musiał stracić przytomność, nie kojarzył twarzy, miejsca, dopiero kopniak w plecy otrzeźwił go zupełnie, a odrobina płynu wpadła mu w usta kiedy chluśnięto mu w twarz resztką zawartości wiadra. Tych kilka kropli nawet nie było w stanie zwilżyć wyschniętego podniebienia, ale były to drobiny najpyszniejszej wody jaka kiedykolwiek przeszła mu przez gardło.

— „Dobre to było, bardzo dobre, szkoda, że tak mało”.

Mózg ruszył z miejsca.

— „Woda… wiadro! Gdzie ono jest”?

Powoli, jak stuletni żółw, podnosi głowę, pręga robi się gorąca, ale w głowie cisza. Przez chwilę wpatruje się w półmrok jednym okiem. Jest! Stoi tam, pomiędzy kiblem, a opartym o ścianę, siedzącym w kucki mężczyzną. Ręce oplatają podciągnięte nogi, czoło opiera na kolanach. Śpi, czy może zimno i smród jemu też nie dają zasnąć?

— Kolego, przepraszam… kolego… — cisza.

— Przepraszam, kolego… — próbuje jeszcze raz. — Chciałbym trochę wody.

Głowa siedzącego drgnęła, pochylił się do przodu szukając właściciela głosu.

— Nie ma wody, musi pan poczekać do rana. — głos zawisł w czymś co było kiedyś powietrzem. — Jak przyjdzie strażnik wtedy wyniosę kibel i wracając przyniosę wodę. — mówił cicho, powoli, ale w ciszy jego głos brzmiał wyraźnie. — Po pól litra dla każdego, nie więcej, resztę trzymam dla tych, którzy wracają z góry, ale i tak ciągle brakuje. — mężczyzna kaszle krótko. — No chyba, że mnie dzisiaj wezmą na górę, wtedy kto inny będzie rozdzielał.

Głos zamilkł, głowa opadła na podciągnięte kolana.

Szkoda. Trzeba będzie poczekać, do świtu już chyba nie daleko, a potem będzie można, pomalutku, łyczek za łyczkiem, wypić, z aluminiowego garnuszka, całe pól litra zimnej, jak wszystko wokół, wody. Tak zrobi, poleży, poczeka do rana, stanie w kolejce po swoją porcję i wypije nie tracąc ani kropli i poczuje jak wraca życie i…

Tak trzeba będzie zrobić zanim znów wezmą na górę.

— „Cholera, sam już nie wiem… — przesuwa dłonią po podłużnym guzie, bada wypukłość zapuchniętego oka. — bardziej boli łeb czy bardziej pić się chce? Nie, nie… śmierdzi, bardziej śmierdzi”!

3. Zielona kurtka

Kroki. Kroki i cień.

Przez uchylone, prowadzące z kuchni do pokoju drzwi słychać było tylko miarowe odgłosy skórzanych zelówek butów stukających o drewnianą podłogę połączonych niewidzialną powięzią z plamą cienia, który kurczył się przybierając bardziej ludzki kształt kiedy postać zbliżała się do drzwi, by znów stracić wyraz i rozpełznąć po ścianach wraz z oddalającymi się krokami.

Pod zwisającą z sufitu blaszaną lampą, przy kuchennym stole siedziały dwie kobiety. Młodsza vis a vis drzwi, za którymi podrygiwał cień, na jej ciemno brązowych włosach błyszczały jeszcze drobiny deszczu. Tyłem do cienia ta druga, starsza, też ciemnobrązowa, tyle tylko, że poprzeplatana już nitkami srebra, opierała ciężko łokcie o blat, uniesione dłonie zakrywały twarz.

— Mamo… Mamo… — młodsza pochyliła się wyciągając rękę przez stół. — Mamo… — jej palce delikatnie zacisnęły się na łokciu matki.

— Najważniejsze, że Zbyszek żyje. Jest silny, wytrzyma, a potem… potem…

— „Co potem”?! — pustka w głowie, przełknęła ślinę i spojrzała w stronę drzwi.

Miarowe kroki i znajomy cień dodały jej otuchy.

— A potem, Tato coś wymyśli. — dodała w pośpiechu. — Zawsze wiedział co należy zrobić, pamiętasz, Mamo? Jeśli będzie trzeba pójdzie do stryja Józefa i wspólnie coś poradzą, na pewno znajdą jakieś wyjście. Mamo, Mamo… — urwała w pół zdania.

Co to?! Cisza, kompletna cisza. Jakby wszystko zamarło, Ziemia wstrzymała bieg. Co tak cicho?! To zelówki przestały stukać w podłogę, nic nie skrzypi, nic nie szura… nie słychać kroków!

Młodsza podniosła znad stołu głowę dopasowując plecy do oparcia krzesła.

W progu pokojowo-kuchennych drzwi, oparty o framugę, stał mężczyzna w zielonej bluzie mundurowej założonej na jasną koszulę spiętą ostatnim pod szyją guzikiem. Jego niebieskie oczy mocno odcinały się od zupełnie czarnych jeszcze włosów.

Ojciec.

Przez chwilę wpatrywał się w tę, która ukryła twarz w dłoniach, a potem odepchnął framugę, podszedł do stołu, odsunął krzesło i usiadł kładąc dłoń na plecach starszej jakby sprawdzał czy ciepło z niej nie uleciało. Gładząc plecy pod ciemnobrązowo-srebrną fryzurą odwrócił głowę w stronę młodszej. Błękit spotkał się z szarością. Drugą dłonią dotknął jej ramienia przesuwając w dół, aż dotarła do nadgarstka.

— Posłuchaj, Janeczko, zrobimy tak… — ojciec zmrużył oczy i wciągnął w płuca solidny haust powietrza wypinając pierś do tego stopnia, że orzełek na guziku wojskowej bluzy rozprostował srebrne skrzydła i błysnął światłem w koronie, którą wciąż nosił na poobijanej mocno głowie.

Przez usta dziewczyny przeleciał cień uśmiechu.

— „Uparty… wciąż nosi tę kurtkę”.

Bluzę dostał od kogoś krótko po powrocie z tułaczki, we wrześniu. Na pewno nie kupił, bo nie było za co, a poza tym ojciec nie wydawał na siebie, bez wyraźnego powodu. Nawet przed wojną kiedy stać go było na wiele miał inne priorytety niż nowy krawat, inaczej patrzył na te sprawy — jeśli mógł wybierać między wyjściem na bal, a wizytą w lesie nie wahał się wcale. Tak więc, zielona bluza pojawiła się prawdopodobnie dlatego, że nie musiał za nią zapłacić. Może ktoś chciał się jej pozbyć z oczywistych powodów, a może jakiś znajomy wyrwał co się dało z wojskowych magazynów, których w mieście nie brakowało, a które otwarto dla mieszkańców tuż przed wkroczeniem Niemców i podarował ojcu to i owo widząc, że się nie przelewa? Mogło tak być, ale mniejsza o to, tak czy siak wojskowa kurtka stała się częstym elementem codziennego stroju ojca. I co najistotniejsze w tej historii była ona przyczyną nieprzyjemnych, a nawet niebezpiecznych zdarzeń, które, gdyby nie splot pomyślnych okoliczności, mogły skończyć się źle.

Dwa z nich pamięta dobrze.

*

Traf chciał, że dzielnicowym na Nowej Kolonii i jej obrzeżach był policjant o nazwisku Bożek, znajomy sprzed wojny. Mieszkali wtedy w tej samej kamienicy — Bożkowie na drugim, a rodzina Niebieskookiego na pierwszym piętrze. Trochę młodszy od ojca, szczupły blondyn, sąsiadki zaglądające do mamy mówiły, że przystojny, zawsze kłaniał się rodzicom na schodach zdejmując przy tym z głowy kapelusz albo, jeśli był w mundurze, przykładał palce do daszka czapki. No i ten Bożek pojawił się kiedyś u nas, powiedział tylko:

— Dzień dobry — bo czapkę już trzymał w ręce.

Ojciec gestem wskazał pokój mówiąc:

— Proszę, niech Pan wejdzie. — był pewien, że umundurowany policjant, choćby i znajomy nie zawitał by zagrać w preferansa.

Obaj przeszli przez drzwi, a ojciec zamknął je za sobą. Przez dłuższą chwilę słychać było tylko pomruki męskich głosów, a potem drzwi otwarły się i gospodarz odprowadził policjanta do wyjścia rzucając:

— Dziękuję, panu.

Bożek przytknął palce do daszka, bo czapkę już zdążył włożyć na głowę i wyciągnął dłoń na pożegnanie.

— To drobiazg, ale niech pan uważa, bo dzisiaj nie wiadomo co komu strzeli do głowy.

Ojciec spojrzał na policjanta przytrzymując nieco dłużej wyciągniętą dłoń:

— Strzeli do głowy, mówi pan… — mruknął pod nosem — może to i nie głupi pomysł.

Bożek zrewanżował się takim samym spojrzeniem, ale pozbawionym komentarza, byłby on zdecydowanie nie na miejscu, w końcu wciąż i mimo wszystko był policjantem.

— Do widzenie i proszę pozdrowić żonę. — dłonie wróciły do swoich właścicieli, a ojciec stał jeszcze chwilę w drzwiach odprowadzając wzrokiem gościa wychodzącego z sieni na ulicę.

O treści tej krótkiej rozmowy dowiedziała się dużo później — jakiś autochton, na sto procent facet z okolicy, pofatygował się osobiście na posterunek policji informując o tym, że taki to a taki, mieszkający tu a tu, wcale nie wojskowy, wszyscy wiedzą, że to kolejarz, chodzi po ulicy w polskim mundurze, że trzeba coś z tym zrobić, bo jak to tak kiedy władza już całkiem inna itd., itp. Dzięki Bogu, donosiciel trafił przed oblicze Bożka, a donos prosto na jego biurko, więc były sąsiad delikatnie ukręcił sprawie łeb i wszystko rozeszło się po kościach. Tyle tylko, że był jeszcze epilog.

Ojciec nie byłby sobą gdyby tak to zostawił. Któregoś wieczora przydybał tego „życzliwego” wracającego z gospody U Kazika. Na „dzień dobry”, a w zasadzie na „dobry wieczór” bo rzecz działa się po zmroku, facet dostał w zęby tak, że wylądował w rowie razem z rowerem, który prowadził, a kiedy wygramolił się na szosę ojciec złapał go za klapy i trzymając twarz przy jego twarzy tak blisko, że czuł wyraźnie zapach piwa marcowego będącego specjalnością zakładu pana Kazika, wyklarował mu, że jeśli jeszcze raz doniesie na kogokolwiek, to wtedy już na pewno odwiedzą go panowie z lasu i taki będzie koniec jego pieśni. W tym czasie dużo mówiono o lokalnych akcjach sabotażowych, potyczkach z żandarmami, a najczęściej o wykonywanych przez podziemie wyrokach śmierci na zwyrodniałych Niemcach i ich wszelkiej maści pomagierach. Człowiek ów był ponoć tak wystraszony, że nie śmiał otworzyć oczu i tylko stał z opuszczonymi rękoma. Pewne jest jedno — paternoster odniósł skutek, bo już nigdy potem ani Bożek ani inny granatowy nie pukał do naszych drzwi. O zdarzeniu pod knajpą U Kazika dowiedziała się już po wojnie.

Epizod numer dwa z bluzą w tle mógł skończyć się dużo gorzej.

Od powrotu z wojny polsko-bolszewickiej ojciec pracował na kolei, był kierownikiem pociągu na trasie łączącej Kraków ze Stanisławowem i Buczaczem. Kampanię wrześniową też spędził w pociągu jak większość zmobilizowanych kolejarzy. Kilka tygodni trwało zanim pozbierał rozsypaną przez wojnę rodzinę. Wrócił z nami do domu, który już nie był naszym domem i chciał wrócić do pracy, ale tam też już byli Niemcy. Kolej zawsze była newralgicznym elementem wojny, kluczowe czy bardziej lukratywne stanowiska obsadzili swoimi ludźmi, także posadę ojca zajął jakiś Ślązak, których wielu przesiedlono na zajęte przez Niemców tereny. Dla większości Polaków zostały jedynie najprostsze, najmarniej płatne zajęcia. Nie było wyjścia i tak oto ojciec został przetokowym — robotnikiem przetaczającym wagony kolejowe, podczepiając je lub przestawiając gdzie trzeba było. Robota byle jaka i ciężka, ale przynajmniej od razu wpadały jakieś pieniądze no i oczywiście, co nie bez znaczenia — kartki żywnościowe. Tak się nazywały — żywnościowe, chociaż z prawdziwym jedzeniem, to co można było za nie kupić, miało niewiele wspólnego. Chlebem nazywano coś co było czarne, kwaśne i nie dość, że gliniaste, to jeszcze ( jak osiągnąć taki stan skupienia nie wyjaśniono do dziś ) podczas krojenia potrafiło rozsypać się tak dokładnie, że zostawała sama ramka ze skórki. Na kartki była też marmolada. Ta zaś przypominała tę prawdziwą, przedwojenną tylko i wyłącznie z nazwy, bo ani zapach, ani kolor, ani konsystencja, a tym bardziej smak nie miały z nią nic wspólnego. Ponoć robiono ją z buraków i czegoś jeszcze. Z czego? O tym też historia milczy, była to prawdopodobnie jedna z tych wielkich, wciąż nie rozwikłanych tajemnic Trzeciej Rzeszy, bodaj czy nie największa, bo brak najmniejszych danych na ten temat, zostawia daleko w tyle takie tajemne projekty jak kompleks Riese czy pojazdy antygrawitacyjne Hitlera… ale zmierzajmy do brzegu.

Pracujący na bocznicach kolejowych zbierali się o świcie przed niewielkim, stojącym na tyłach dworca, za parowozownią, parterowym budynkiem dyspozytury gdzie miał swoje biuro kierownik zmiany. Było tam zazwyczaj kilkunastu przetokowych i jeden, czasem dwóch maszynistów. Witali się wszyscy ze wszystkimi ściskając po kolei chropowate dłonie, a potem odpalali wyciągnięte z kieszeni skręty osłaniając od wiatru płonące patyczki zapałek, rzadziej płomyki ocalałych z zawieruchy zapalniczek. Bez znaczenia było jak powstawały tytoniowe skręty — rolowały je na poczekaniu kolejarskie palce czy bez pośpiechu wysuwały się z otworów domowych maszynek do kręcenia papierosów. Nie ważne — głowy palących owijał ten sam matowy, siwo-niebieski dym. Nieodgadniona, codzienna magia, tlących się opornie, kiepskiej jakości okupacyjnych bibułek.

Palili wszyscy. Tytoń był obowiązkowym dodatkiem do każdego mężczyzny.

Pilnujący kolejowych terenów banschutze[1], niemieccy strażnicy, też palili. Od czasu, kiedy Szwaby zajęli kawał Europy, a potem najechali Polskę, ta zbrojna formacja wartownicza rozrastała się gwałtownie pilnując hitlerowskich interesów, bo nie tylko trzeba dowozić wszystko to co jest niezbędne by wojenny walec się toczył, ale i wywieźć z okupowanych terenów co tylko się da. Metodycznie i z niebywałą premedytacją Niemcy plądrowali polskie muzea, galerie sztuki, grabili pałace i dwory, szabrowali prywatne kolekcje, biblioteczne zbiory, nie gardzili też rzeczami osobistymi. Nawet tych mordowanych masowo Polaków, Żydów, Romów.

Łupy wojenne.

Magazynowano je jako przyszły kapitał. Lwią cześć dołączono, bandyckim prawem, do prywatnych majątków dygnitarzy, a reszta, w tysiącach paczek i paczuszek, pojechała na zachód, do Fatherlandu. Niemieckie Frau, trzymając za rączki swoje Madchen wystrojone w sukieneczki i buciki zrabowane naszym dzieciom, paradowały potem w futrach polskich kobiet zdartych z nich, tuż przed egzekucją, żeby nie uszkodzić cennego towaru. Świat jeszcze nie widział kradzieży na tak wielką i tak precyzyjnie zorganizowaną skalę, a poważnych interesów trzeba dobrze strzec.

Gruby banschutz wyszedł zza wagonów przyglądając się grupie kolejarzy po drugiej stronie torowiska. Zatrzymał się, oparł jedną nogę w saperskim bucie na szynie i grzebał ręką w kieszeni płaszcza. Wyjął papierosy. Na kartonowym opakowaniu pod okrągłym emblematem z dwoma lwami trzymającymi w łapach tarczę herbową widniał wydrukowany złotymi literami napis JUNO. Trzepnął paczka o kant dłoni, wsadził jednego między wargi, a ręka znów wsunęła się do kieszeni, rozpychając materiał na boki jakby czegoś zawzięcie szukała. Prawdopodobnie nie znalazła tego po co została wysłana, bo banschutz mruknął:

— Scheisse! — i z papierosem w zębach ruszył w stronę polskich kolejarzy.

Z każdym krokiem Niemca gromada oczekujących na przydział zajęć pracowników ulegała powolnej dematerializacji, rozszerzając swoją średnicę ludzki krąg rzedniał, tracił kształt i gęstość, im fryc był bliżej tym większe wyrwy. Niby mimochodem, jakby od niechcenia, nieśpiesznie, całkiem zwarta jeszcze przed chwilą grupa mężczyzn rozwiewała się wraz z obłokiem szaroniebieskiego dymu, zaczęła niknąć, rozchodzić na boki dzieląc tytoniową chmurę na pojedyncze, samotne smużki. Celujący w środek zgromadzenia banschutz musiał patrzeć pod nogi krocząc przez torowisko, więc nie umiał ukryć zaskoczenia kiedy dotarł na miejsce, bo trafił niemal w próżnię. Szkoda, że niemal.

Pod budynkiem dyspozytora, oparty plecami o ścianę, stał ciemnowłosy mężczyzna w zielonej, wojskowego kroju, kurtce. Jego niebieskie oczy przysłonięte daszkiem kolejarskiej rogatywki z pozornym spokojem obserwowały ruchy tęgiego Niemca. Zdziwiony strażnik rozejrzał się na boki, szukając potencjalnego dawcy ognia. Najbliżej mu było do postaci pod ścianą, zaledwie parę metrów. Wysokie do połowy łydki, podbite solidnymi gwoździami, saperki ruszyły przed siebie.

— Du hast Feuer?[2] — trzymając ciągle papierosa w ustach wymierzył palcem w niebieskookiego kolejarza.

Mężczyzna nie zareagował, nadal podpierał ścianę trzymając w dłoni kawałek skręta. Jego osobista, nie przynależąca do żadnej chmury, nitka dymu leniwie unosiła się ponad rogatywką.

— Weist Du, Feuer, Streichholzer…[3] — banschutz uderzył dłonią w dłoń jakby pocierał zapałką o draskę pudełka w chwili kiedy niemieckie saperki zaparkowały vis a vis, mających najlepszy czas dawno za sobą, polskich trzewików.

Mężczyzna pod ścianą podniósł wzrok na nalaną, nakrytą metalowym hełmem, twarz. Zaciągnął się raz jeszcze matowym dymem, przydusił nogą rzuconego na ziemię peta i sięgnął do kieszenie spodni. W dłoni błysnęła srebrna, francuska zapalniczka grawerowana roślinnym motywem z jednej, z drugiej strony dedykacją: Gdy w sercu Polska, zawsze zwyciężysz — generał Józef Haller. Jedna z ostatnich, a może i ostatnia pamiątka nie tak odległych czasów tęsknoty, odwagi, krwi, zwycięstwa i nadziei.

Oczy Niemca zrobiły się okrągłe:

— Oo… schones Feuerzeug, sehr schon! — charakterystycznym ruchem zatarł dłonie. — Vielleicht willst Du verkaufen? Ich verde Dich viele zigaretten geben.[4] — nie odrywał wzroku od srebrnych esów-floresów.

— Und, wir machen ein Geschaft?[5] — Niemiec bezwiednie uśmiechał się będąc już niemal pewnym swego.

— Nein, vergiss es.[6] — stanowcze, mocne słowa wyprostowały pochylonego nad zapalniczką strażnika. Zacisnął wargi, zrozumiał, że ten Polak zlekceważył go, od razu wiedział czego chce, wcale nie musiał machać rękami pytając o ogień.

— Du willst Feuer, oder nein?[7] — zapytał kolejarz nie ruszając się z miejsca. Naburmuszony odmową Niemiec miał już zamiar pokazać plecy i odejść jednak przypomniał sobie o papierosie wystającym z ust. Palić się chce. Tłumiąc krążącą w sobie irytację ponownie pochylił się w stronę dłoni z zapalniczką.

Kciuk zakręcił ryflowanym kółeczkiem, błysnął płomień. Zaskwierczał przesuszony tytoń.

— Was ist das?! — warknął banschutz kiedy srebrny orzeł na wojskowym guziku, trącony smugą światła, zaczepnie obrócił głowę w stronę wroga unosząc wyżej koronę.

— Was es sein soll?! Du kannst es nicht haben, es gibt kein Polen mehr, verstehst du, Pole?![8] — wydarł się strażnik wymachując ręką z papierosem tak, że ten wypadł mu z pomiędzy palców i kręcąc w powietrzu wysoką parabolę poleciał daleko lądując między szynami. Jeszcze przez chwilę wysyłał pasemko dymu dając znaki o swoim położeniu, a potem zastygł zupełnie.

— Ich reiße es dir gleich ab![9] — rozindyczony wyciągnął grube paluchy w stronę guzika.

Niebieskie oczy kolejarza zrobiły się prawie granatowe, a ta sama żylasta dłoń, która zdążyła już upuścić zapalniczkę do kieszeni, objęła z niedźwiedzią siłą nadgarstek Niemca.

— Pfoten weg![10] — zawarczał prosto w pełną złości, bordową od zacietrzewienia twarz. — Berühre es nicht![11]

Na poły zaskoczony, nie mniej spanikowany strażnik jedną rękę próbował wyrwać z uścisku kolejarza, a druga w pośpiechu, szarpała zaczepiony o naramiennik pasek karabinu.

Krzyk Niemca otworzył szeroko drzwi biura kierownika dyspozytury, który wyskoczył zza nich w samej koszuli, bez marynarki, trzymając jakieś papiery i ołówek kopiowy w dłoniach. Rozproszeni pojawieniem się banschutza kolejarze też, z pośpiechem, wracali na miejsce zdarzenia otaczając je półkolem. Pomiędzy wrzeszczącego, szarpiącego się strażnika, a mężczyznę w zielonej bluzie wpadł mocno zdenerwowany szef zmiany.

— Co Pan robi?! Niech go Pan puści! — z wyraźnym, obcym akcentem i wybijającym się „er”, ale całkiem po polsku wydyszał z przejęciem przełożony do Niebieskookiego, a odwracając się twarzą w stronę strażnika przesłonił widok. Kolejarz uwolnił nadgarstek Niemca, który oswobodzony z uścisku odczepił pasek i łapiąc oburącz lufę, z impetem pchnął karabinem ponad ramieniem dyspozytora.

Coś chrupnęło kiedy kolba trafiła w twarz kolejarza tuż pod kością policzkową, a głowa, nie mając się gdzie cofnąć, tępo trzasnęła o ścianę. W jednym momencie świat zawirował. Uderzony kolbą karabinu człowiek potrząsnął głową by odzyskać ostrość widzenia. Pochylił się i splunął na ziemię. Razem z czerwoną stróżką krwi poleciał wybity ząb, a krew wypływająca z dziury po nim wypełniła usta. Wypluł ją, otarł wargi brzegiem dłoni i szarpnął się w stronę strażnika. Ręce przetokowych przycisnęły go do ściany.

— Puśćcie mnie! — próbował się wyrwać, a jego oczy znów pociemniały niczym nocne niebo.

— Ruhe, Ruhe, verdammt noch mal! Leg das Gewehr weg! Unter meiner Aufsicht wird niemand schießen![12] — za to jego niemiecki był perfekcyjny.

— Bitte beruhigen Sie sich jetzt![13] — złapał pod pachę czerwonego ze złości i wysiłku strażnika. — Komm gerne zu mir, wir reden dort ruhig, wie ein Deutscher mit einem Deutschen.[14]

Przeszli między otaczającymi ich mężczyznami i weszli do budynku.

Kierownikiem zmiany, czy też szefem tego, całego przetokowego interesu także był Niemiec. On sam mówił o sobie, że jest Mazurem, rzeczywiście stamtąd pochodził, więc pewnie tak było. Stąd też znał język polski jak wielu tamtejszych Prusaków. Mówiono o nim — „jak na Szwaba, to nad wyraz porządny chłop”. Nigdy, nikomu nie zalazł za skórę, wszystkich traktował jednakowo. Jakiś taki… nie normatywny Niemiec.

Tego dnia ojciec, bo to chyba jest oczywiste kim był mężczyzna w zielonej, wojskowej kurtce też wezwany został do biura kierownika, ale dopiero po tym kiedy opuścił je gruby banschutz, który nie patrząc w ich stronę przeszedł obok kolejarzy opierając na pokaźnym brzuchu naręcze paczek papierosów. W kieszeni zaś, obijając udo, dyndała wystając zakorkowaną, oblaną czerwono-brązowym lakiem szyjką, litrowa butelka wódki.

Niebieskooki był prawie pewien co go czeka gdy przekraczał próg biura dyspozytora. Podnosząc się z krzesła kierownik uderzył dłońmi w biurko tak mocno, że aż podskoczyła stojąca na nim, mosiężna lampka z zielonym, podłużnym kloszem. Oparł obie dłonie na blacie, podniósł wzrok, spojrzał prosto w oczy mężczyzny i… jakby coś z niego uszło. Opuścił głowę.

— Niech mi Pan opowie jak to było. — jego polski znów zazgrzytał — zabrzmiał tak, jakby wsypać w usta mówiącego garść piasku.

Spokojnie, bez emocji, słowo za słowem historia Niebieskookiego układała się w całość. Wciąż pochylony, z rękami na blacie biurka, Mazur czekał na zakończenie — wyglądało to tak, jakby słuchał opowieści lampki, a nie człowieka z naprzeciwka. Kiedy głos umilkł znów uniósł wzrok, ale tylko tyle, by przypatrzeć się srebrnego koloru guzikom.

— Niech Pan nie nosi tej kurtki. Żeby było jasne — to nie jest prośba. — powiedział prosto do guzików pruski Mazur.

— Rozumiem. — ojciec nieprawdopodobnie zgodnie pokiwał głową. — Jest tylko jeden, mały kłopot… nie mam innej. Tak się jakoś dziwnie złożyło, wie Pan, wojna i w ogóle… nie przelewa się u mnie. — podrapał się w obolałą, kędzierzawą głowę. — Ostatnio straciłem całkiem dobrą posadę… dokładnie we wrześniu.

— Gdyby nie okoliczności powiedziałbym — „bardzo śmieszne”. — przełożony wciąż kontemplował zielony klosz.

Westchnął ciężko prostując się nad biurkiem. Przesunął krzesło i podszedł do długiej szafy stojącej pod ścianą. Zagadał przekręcany klucz, uchylił jedno ze skrzydeł, chwilę przebierał rękami przesuwając coś w głębi.

— Proszę to wziąć, powinno pasować. Prawie pod kolor oczu.

Chwilę później ojciec wyszedł z budynku dyspozytury w całkiem nowej, pikowanej, roboczej kurtce z szaro-niebieskiego drelichu.

Ręka Boska, łut szczęścia? Na pewno, tak. I nie o nowej kurtce tu mowa. Zaledwie kilka miesięcy później, w roku czterdziestym, trafiłby od razu do obozu, albo został już na zawsze pod tą ścianą, o którą opierał się paląc papierosa.

*

— „Niejeden wrzuciłby te kurtkę dawno do pieca, ba, każdy by to zrobił, ale nie on”.

Janka patrzyła jak ojciec wypuścił głośno powietrze, a królewski ptak staje się znów zwykłym, cynowym emblematem na wojskowym guziku.

— Janka, Janeczko posłuchaj, zrobimy tak… — mrużąc oczy wyciągnął ręce obejmując głowę córki.

— Rano napiszę kilka słów wyjaśnienia i pójdziesz z tym listem do stryja, zrobiłbym to sam, ale muszę być w pracy. On zna różnych ludzi, ma rozległe kontakty, więc… z pewnością nam pomoże. Musimy dotrzeć do kogo trzeba. — trzymając głowę Janki w dłoniach spoglądał głęboko w jej oczy jakby w otchłani źrenic chciał znaleźć właściwy trop.

— Zaczekasz, aż stryj przeczyta list i porosisz go, by nie zwlekał ani chwili. Musimy działać szybko. Czas, Janeczko, rozumiesz? Liczy się czas!

Rozłożył ramiona, położył dłonie na plecach kobiet i przyciągnął je do siebie. Nad stołem zastygły trzy, wsparte o siebie głowy — czarna i dwie ciemnobrązowe, choć jedna z nich poprzetykana już była nitkami srebra.

[1] Banschutz (niem.) — skrót od Banschutzpolizei — niemiecka Policja Ochrony Kolei utworzona w 1939 roku, wykorzystywana głównie w okupowanej przez Niemców Europie Środkowej i Wschodniej. Jej zadaniem była ochrona newralgicznej struktury kolejowej — mostów, tuneli, węzłów przeładunkowych, głównych szlaków kolejowych i mienia, przeciwdziałaniu sabotażom, zapewniała także bezpieczeństwo niemieckim pracownikom kolei.

[2] Du hast Feuer? (niem.) — Masz ogień?

[3] Weist Du, Feuer, Streichholzer… (niem.) — No, wiesz, ogień, zapałki…

[4] Schones Feuerzeug, sehr schon. Vielleicht willst Du verkaufen? Ich verde Dich viele zigaretten geben. (niem.) — Piękna zapalniczka, bardzo ładna. Może chcesz sprzedać? Dam ci dużo „papierosów.

[5] Und, wir machen ein Geschaft? (niem.) — I jak, robimy interes?

[6] Nein, vergiss es. (niem.) — Nie, zapomnij o tym.

[7] Du willst Feuer, oder nein? (niem.) — Chcesz ognia, czy nie?

[8] Was ist das?! Was es sein soll?! Du kannst es nicht haben, es gibt kein Polen mehr, verstehst du, Pole?! (niem.) — Co to jest?! Co to ma być?! Nie możesz tego mieć, Polski już nie ma, rozumiesz, Polaku?!

[9] Ich reiße es dir gleich ab! (niem.) — Zaraz ci to zerwę!

[10] Pfoten weg! (niem.) — Zabieraj łapy!

[11] Berühre es nicht! (niem.) — Nie dotykaj tego!

[12] Ruhe, Ruhe, verdammt noch mal! Leg das Gewehr weg! Unter meiner Aufsicht wird niemand schießen! (niem.) — Spokój, spokój, do cholery! Odłóż ten karabin! Nikt nie będzie strzelał na mojej zmianie!

[13] Bitte beruhigen Sie sich jetzt! (niem.) — Niech się, pan już uspokoi!

[14] Komm gerne zu mir, wir reden dort ruhig, wie ein Deutscher mit einem Deutschen. (niem.) — Zapraszam do mnie, tam spokojnie porozmawiamy, jak Niemiec z Niemcem.

4. Zdążyć przed strachem

Obudziły ją jakieś szmery, stłumione hałasy, które niezmiennie, ciemnym przedświtem, na palcach, z premedytacją, nieuchronnie przerywają sny i zmuszają, by już nie spać. Skrzypnęła, gdzieś w głębi domu, podłoga, ktoś zakaszlał krótko, strumyczek wody zabębnił o dno blaszanego naczynia. Resztki sennych majaków rozproszyła płaska, wąziutka szczelina pod drzwiami jej pokoju wypełniając się ciepłym, żółtym światłem.

— „Mama już na posterunku”. — pomyślała odwracając się na drugi bok by sięgnąć przycisku nocnej lampki stojącej na nakastliku.

Światło wydobyło pokój z mroku. Łóżko, dwudrzwiowa szafa, nieduży stolik z jednym krzesłem, trochę drobiazgów ustawianych na parapecie okna — jakieś fotografie, doniczka z herbacianą georginią, książeczka do nabożeństwa i dwie pary kolczyków. Obok łóżka stała pólka z książkami, a te które już nie mieściły się na niej leżały gdzie popadnie — na stole, na szafie, pod ścianą i spora sterta obok nocnej szafki.

— „Czas wstawać”. — odrzuciła kołdrę.

Papierowa wieża runęła pod jej bose stopy.

— „Niech leżą, później się tym zajmę”. — Janka ominęła leżące na podłodze książki podchodząc do krzesła, na którym wisiało jej ubranie. Wskoczyła w nie szybciej niż zazwyczaj, wygładziła bawełniane pończochy, kilkoma ruchami szczotki ułożyła włosy i otworzyła drzwi łączące jej pokój z kuchnią.

Przy stole, pochylony nad kartką papieru, z wiecznym piórem w dłoni siedział ojciec. Odwrócił głowę w jej stronę, kiwnął na powitanie przykładając palec do ust.

— Mama jeszcze śpi — powiedział półgłosem.

Wpatrywał się chwilę w córkę składając pod czaszką słowa po czym wrócił do pisania. Stojący na węglowej kuchence emaliowany, niebieski w białe cętki czajnik musiał już dłuższą chwilę wypuszczać z siebie chmury gorącej pary — obydwa kuchenne okna zmatowiały zamazując kompletnie widok zewnętrznego świata. Podeszła do kredensu, wyjęła mały, porcelanowy czajniczek i dwa fajansowe kubki. Do koszyczka nasypała tyle herbaty, żeby esencja nabrała mocy, nalała wrzątku z dymiącego czajnika, a wieczko z porcelany zamknęło całość.

— Poproszę mocną i słodką. Gdybyś była tak miła, to chętnie zjadłbym rogalika z masłem i wiśniową konfiturą — barytonowy rejestr przetoczył się po stole.

— Oczywiście Tato. Proponuję jeszcze plasterek cytryny do herbaty. Naturalnie angielskiej. — uśmiechnęła się kiedy ojciec, nie przestając pisać, na moment podniósł na nią wzrok.

— „Żartowniś. Cukier skończył się w zeszłym tygodniu, a rogaliki, masło i konfitura… chyba jeszcze przed wojną. Dobrze choć, że mimo wszystko wciąż potrafi żartować. Tak jest łatwiej… odrobinę”.

Nalała czarno-czerwonej esencji do kubków — do jednego sporo, do drugiego niewiele — dopełniła wrzątkiem. Ten z mocniejszą zawartością postawiła obok kartki zapisanej w trzech-czwartych czarnym atramentem, z tym drugim ogrzewającym jej dłonie, nie dorównującym mocą naparu pierwszemu, usiadła przy stole.

— Już kończę. — wieczne pióro wykonało ostatni zawijas.

Przyłożona, ostrożnie, by niczego nie rozmazać, bibuła absorbowała nieśpiesznie nadmiar atramentu z kartki wykwitając tu i tam czarnymi liszajami. Czekając aż list obeschnie, ojciec popijał mocną, gorzką herbatę małymi łykami.

— „Cukier, rogaliki, konfitura? Boże mój, jakie to jest zupełnie bez znaczenia”!

Przechylił jeszcze raz kubek, drugą ręką zdjął bibułę z listu, uniósł go, sprawdził pod światło czy wszystko wyschło i kładąc ponownie na blacie stołu przesunął w stronę córki.

— Gotowe. Pamiętasz, Janeczko co masz zrobić? — spytał, pro forma, siorbiąc gorący, wciąż, płyn.

— Tak, Tato. Idę. — odsunęła krzesło.

— Spokojnie, dziecko, usiądź. — powstrzymał ją gestem. — Czas jest dla nas cenny, jak nigdy przedtem, to prawda, ale przynajmniej dopij herbatę.

*

Dalej, naprzód, presto! Powielony rytm odbitego od ciągnącego się wzdłuż całej ulicy, ceglanego muru echa zlewał się w jeden ciągły warkot kroków wystukiwany obcasami ciemnozielonych butów. Znowu pędzi, znowu gna, znowu zmusza serce do arytmii, znowu nie strach ją, ale ona strach trzyma na dystans biegnąc, nie pozwala mu wpełznąć głęboko pod skórę, zamienić krwi w zimny piach.

— „Dopóki usta łapią powietrze nie zatrzymam się. Wiem co mam robić! Jak to dobrze, że wiem, Boże mój, tak jest łatwiej. Najpierw do stryja, na początek, a potem …”.

Obcasy utrzymują dziki rytm, znika za zakrętem drogi.

*

— „W czym to pomaga”? — wodzi wzrokiem za postacią w szlafroku, która w milczeniu przemierza pokój, dochodząc do ściany zawraca i tak od kilkunastu minut.

— „Zupełnie jak ojciec. Z wyglądu też, gdyby nie ta siwizna, kolor oczu…”. — przygląda się z uwagą znajomej twarzy.

— „Stryj ma oczy brązowe czy może piwne? Jakieś takie, na pewno nie niebieskie. No i ten szlafrok, ojciec w życiu nie włożyłby czegoś takiego na siebie, powiedziałby, że to „babskie fatałaszki”. — wierci się na krześle żeby zwrócić na siebie uwagę, ale bez skutku, mężczyzna w szlafroku wciąż chodzi, widocznie jeszcze nie dotarł do celu.

— „Całe szczęście, że go zastałam”.

Pukała głośno, nasłuchiwała i znowu pukała. Zrezygnowana odwróciła się w stronę schodów i dopiero wtedy uchyliły się nieco drzwi zabezpieczone od środka łańcuchem. Przy futrynie pojawiła się męska twarz.

— Słucham, o co chodzi?

— Dzień dobry, stryjku, to ja, Janka. — uśmiechnęła się lekko.

Lubiła tego człowieka — zawsze szarmancki, uprzejmy aż do przesady, a najważniejsze chyba to, że umiał słuchać, nawet kiedy była zupełnym dzieckiem traktował ją jak kogoś całkiem dorosłego. Takie rzeczy się pamięta.

— Jana?! — tak ją nazywał od zawsze — Cóż Ty tu robisz, o tej porze? — twarz zniknęła nie czekając odpowiedzi. Brzęknął zdejmowany łańcuch, drzwi rozwarły się szeroko.

— Wejdź, wejdź moje dziecko. Przyznam, że trochę zaspałem, obudziło mnie dopiero Twoje pukanie.

Dwa lata starszy od ojca, rodzony jego brat, objął dziewczynę całując w każdy policzek z osobna. Nie byłby sobą gdyby nie dodał:

— Pięknie wyglądasz, jak zwykle zresztą.

— „Akurat! Teraz, to stryjek przesadził. — pomyślała wciąż uśmiechając się do niego — Twarz nie tknięta makijażem, włosy potargane na wietrze i zziajana jak pies, po prostu wyjątkowe zjawisko — Loda Halama z Nowej Kolonii”.

— Wyobraź sobie, moja droga — snuł jakąś opowieść Stryj — wczorajszego wieczora tak długo graliśmy w brydża u pana Dębskiego, że wróciłem grubo po północy. Jednak warto było! Miałem do tego stopnia dobrą passę… —

— Wybacz, stryjku — Janka bez zakłopotania przerwała potok słów — ale mam tutaj list od ojca. Przeczytaj, proszę. Teraz.

Nieco zaskoczony jej stanowczością, odruchowo, jakby automatycznie wykonując polecenie wziął list do ręki. Ramię objęło bratanicę prowadząc do pokoju, dłoń trzymająca papier wskazała krzesło.

Założył na nos wyjęte z kieszeni szlafroka okulary, rozłożył zgiętą w pół kartkę i podniósł ją do oczu. Po każdym przeczytanym słowie, bruzda między jego brwiami robiła się coraz głębsza. Niczym w zwolnionym tempie zdjął okulary i razem z prostokątem zapisanego papieru, jakby obie te rzeczy były z najcieńszego szkła, bardzo delikatnie, równo, obok siebie ułożył na stole. Nie wypowiadając jednego słowa, gładząc dłonią siwiejącą brodę, ruszył przez pokój.

Dokładnie pół godziny temu.

— „Jak długo można tak chodzić? Nie, nie, wystarczy…” — już miała wstać, zrobić cokolwiek, żeby przerwać ten marsz kiedy stryj zatrzymał się w pól drogi. Nie przestając gładzić brody — jak przestał chodzić tak zaczął mówić.

— Wracaj do domu, Jana. Twoja mama nie powinna być teraz sama, z pewnością nie jest jej lekko… a ja… ja… — patrzył w ścianę, a palce wciąż wędrowały po brodzie. — Muszę teraz wyjść. Pójdę do pana Dębskiego, poproszę by pozwolił mi skorzystać z telefonu. Oby tylko moje znajomości okazały się być aktualne. Ucałuj mamę ode mnie i powiedz rodzicom, że zrobię co będę mógł. Czekajcie w domu, przyjdę kiedy się czegoś dowiem, a teraz… do widzenia, szkoda czasu. — Stryj skinął głową na pożegnanie znikając za drzwiami swojej sypialni. Po raz pierwszy nie odprowadził jej do wyjścia.

Schodząc po schodach, podświadomie, znowu przyspieszyła.

— Choroba genetyczna, jak nic — oni maszerują po pokojach w tę i nazad, a ja wszędzie tam gdzie mnie ktoś pośle. Nawet nie musi mnie nikt posyłać — sama siebie wyślę i jeszcze zrugam, żem ślamazara — mruczała licząc kamienne stopnie.

Strumień światła wyskakujący zza drzwi kamienicy przeleciał po oczach.

— „Słońce wyszło… to dobry znak”. — z przymrużonymi powiekami, podkręcając jeszcze tempo, niemal pobiegła w stronę Kolonii.

5. Imię i nazwisko

Zacisnął szczęki z całej siły, aż węzły mięśni naciągnęły policzki. Telepiący czaszką łoskot, uderzających o siebie zębów, zamarł. Może uda się ułożyć, choćby mały, idącą w jednym kierunku zaczątek myśli, a synapsy same wpadną w neurotyczny rytm przekazywania impulsów bez nieludzko-fizycznego zastanawiania się — co dalej?! Ruszą i zaczną tworzyć kolejne tysiące połączeń z miliardów możliwych sekwencji, akcja-reakcja i tak bez końca, byleby w jednym kierunku, bez zastanowienia, bez jakichkolwiek zbędnych przemyśleń… przynajmniej na chwilę. Niech ruszą, już, teraz! Niech stworzą choćby maleńką, mikroskopijną drobinę, mini fragment, który będzie można zaczepić o jeszcze jeden i znowu i znowu, po kawałku sklecić do kupy jakąś namiastkę konceptu, czegoś co nie pozwoli zapomnieć o tym kim się jest. Że w ogóle się jest. Nic więcej, tylko tyle, zanim wróci ten kruszący szkliwo dźwięk, rozdygoce wszystko, rozłupie i strzaska w krocie okruchów, by w końcu rozetrzeć je w proch.

Drżenie zablokowanych świadomym szczękościskiem zębów przejęło nagie ciało — od końcówek włosów, wciąż prężących się jak szczecina na obitej głowie, aż po zanurzone w pełnej odchodów, zimnej wodzie popękane od uderzeń pałki pięty i zmiażdżone okutymi obcasami palce nóg.

— Na… naa… zyy… zyyy… wam sieee Zbi… Zbi… gniew, imm… imm… ie ooo… ooo… — dygot rozrywa zdania, siecze słowa, tnie zębami język. Ból rozświetla ciemność w głowie.

— „Czwarty dzień? Może tak być — trzy razy dawali zupę i cztery razy wodę, no to chyba dzisiaj czwarty”. — jasność trwa krótko. Zmęczenie czai się tuż obok, włazi na kark, zsuwając się po skroniach przymyka oczy.

Opadająca głowa po raz tysięczny trze o szorstką ścianę zdzierając kolejne fragmenty naskórka z czoła. Zapiekło. Prostuje szyję nadmiernie i uderza potylicą w tę ścianę. która zamyka świat za jego plecami. Znowu jaśniej.

— „I woda w garnuszku i zupa też, inaczej się nie da”. — myśl przyszła ni stad ni z owąd.

Trzeba wyciągnąć rękę przez wąską kratę, stojąc bokiem do niej, przekrzywić głowę i przystawić naczynie do wyglądających zza prętów ust — cyrkowa sztuczka, bo przecież cały czas się trzęsie. Przez gardło przelatuje tylko część tego co akurat przynieśli, reszta spływa po żelazie kraty i nagim ciele mieszając się z zimną wodą i ludzkimi wydalinami.

Chybocząca pod sufitem korytarza, zamknięta w drucianej, jak psi kaganiec, oprawie żarówka chwieje wszystkim co jeszcze kilka dni temu wydawało się być nie do ruszenia. Niewyobrażalne jest spać w takim spazmie drgawek, a jednak oczy zamykają się bezwiednie. Dźwięki też odpływają, zanurzają się w czymś gęstym, słychać jedynie zniekształcony głębią pogłos. Krata odrzuca swoją naturalną, sztywną formę, faluje, robi się jasnozielona, prawie przezroczysta i rozpycha matowo-mleczne powietrze chichocząc metalicznie. Wolno, nieśpiesznie, jak w tanecznym uniesieniu rozplata stalowe pręty. Jednym z nich, hiperzieloniutkim, prawie przezroczystym dotyka ramienia roztrzęsionego więźnia, a blaszany głos podpowiada:

— „Nie zapomnij, że masz na imię Zbyszek… i przestań o niej myśleć! Nie żyje! Zastrzelił ją gestapowiec, a ty spałeś na mogile po tym jak ją pochowałeś, tam w lesie pod Młodowem”! — wypomina z precyzją, wbijając zielony palec w skórę — Wystrzelałeś w niego cały magazynek, pamiętasz?

— „Skąd to wiesz, jakim cudem?! To przecież moja tajemnica”!

Otwierając oczy mężczyzna odwraca gwałtownie głowę w stronę kraty, chwyta dłonią żelazo — jest twarda, zimna, śladowo okryta strzępami zielonej farby i kompletnie niema.

— „Opamiętaj się, chłopie! Jezu! W głowie mi się miesza…” — na siłę, szeroko rozwiera powieki.

Chrzęst skórzanych zelówek butów strażnika rozcierających drobiny piasku na kamiennej posadzce korytarza odruchowo prostuje skostniałe ciało, wypuszcza metal z dłoni — jeśli klawisz przyłapie na drzemce, że trzyma się czegoś, albo opiera o ścianę znowu wbije w żebra drewnianą pałkę, a potem, z uśmiechem, niemal przyjaznym tonem, chlustając na przemarznięte do cna ciało lodowatą wodą z wiadra, doda:

— A to, kurwa, dla ochłody!

*

— Imię!

— Zbi… — uderzenie w skroń nie pozwala dokończyć.

— Nazwisko! — następny cios trafia w ucho po drugiej stronie głowy.

Jest ich dwóch — jeden naprzeciw, po drugiej stronie stołu, majaczący sylwetką za lampką wywinięta snopem światła w stronę więźnia, drugi krąży za plecami, jest czujny, bije znienacka, anonimowo.

— Kiedy urodzony? — coś przecięło strumień światła wybuchając na kości policzkowej. Machinalnie rozstawia szeroko stopy, żeby nie przewrócić się razem ze stołkiem, na którym siedzi. Nawet gdyby chciał nie zdąży, ten niewidoczny, czyhający, nie czeka na odpowiedź.

— Mów! — Majaczący zza stołu rozdarł gębę. Działają wspólnie i w porozumieniu, bo w tej samej chwili Czyhający uderza tak mocno, że lampa gaśnie, stół znika, a tył głowy stuka boleśnie w coś twardego.

— Wylegujesz się?! Tu, kurwa, nie Zakopane! Wstawaj kurwisynu! — podwójny rechot wypełnia pomieszczenie.

Powoli obraca się na brzuch. Betonowa podłoga zraniła głowę, ale daje solidne oparcie. Unosi ciało na łokciach, podciąga kolana. Kopniak, ciężkim, wojskowym buciorem pod żebra, odwraca go z powrotem na plecy.

— A to co? Zostajesz na drugi turnus? Wstawaj, kurwo!

Majaczący pokłada się ze śmiechu na stole, ten drugi — humorysta — rozbawiony nie gorzej, pochylony, ciągnie leżącego za kołnierz marynarki. Więzień unosi się, klęka, poprawia wywrócony stołek, wstaje wciąż przytrzymywany przez tego z tyłu i siada naprzeciw strugi światła. Majaczący jeszcze przez chwilę wyciera dłonią załzawione śmiechem oczy, bierze łyk herbaty ze stojącej przed nim szklanki. Ledwo widoczne usta zwracają się w stronę siedzącego na taborecie.

— Dobrze, że nie wylałeś, byłbym zły, a tak, jest miło i możemy wrócić do naszej rozmowy. — niewyraźna postać wygięła mocno plecy, aż zaskrzypiało oparcie krzesła.

— Imię!

Ręka Czyhającego jest sprzężona mentalnie ze strunami głosowymi tego zza stołu. Chwyciła stojące dęba, tuż nad pręgą, włosy aresztanta i szarpnęła z całej siły.

Największy z dzwonów, rozkołysany poza granicę wytrzymałości zaryczał spiżem w ciasnocie głowy. Walił na oślep, rozpychał się, jakby chciał rozbić czaszkę od środka, a światło, na krótko, zgasło raz jeszcze. W tej samej chwili cały świat zamilkł, potem powrócił dudnieniem w uszach i tępym bólem. Pierwsze przedarły się przez łoskot dzwonu dźwięki z zewnątrz, a dopiero potem, pomału, tak jakoś opieszale, wróciły obrazy — trochę poszarpane i nieostre.

— Popatrz, Władek, taki młody, a już łysieje! — wyciągnięta w stronę lampy dłoń Czyhającego trzymała pęk zakrwawionych włosów z niewielkimi kawałkami skóry na końcach.

Majaczący Władek, w pół leżąc ryczał ze śmiechu, bił rytmicznie kułakiem po stole, a podskakująca w szklance herbata pryskała na blat. Już nawet nie wycierał oczu — łzy płynęły po czerstwych policzkach i leciały w dół łącząc własną słoność z cierpkością gruzińskiej herbaty.

*

Dźwięk klucza pracującego w zamku stalowych drzwi jeszcze wisiał w resztkach powietrza, kiedy klawisz wywołał go po nazwisku.

— Twarzą do ściany! — dodał, nim drzwi z powrotem stuknęły o framugę.

— Na górę! — szarpnięcie za rękaw nadało więźniowi kierunek. Mocno oświetlony korytarz z szeregiem okutych wejść po lewej stronie przecięty kratą pilnującą schodów.

— „Znowu na górę…” — mijane cele szemrzą, ktoś długo kaszle.

— Do ściany! — jęknęła otwarta krata, pchnięty na schody przytrzymuje się muru.

— „Przynajmniej zdążyłem wypić swoją wodę, dobre i to”. — jedno, nie zapuchnięte oko omiata teren przed sobą.

— „Wytrzymać jeszcze, choćby dzisiaj, może dam radę… jak to ktoś powiedział… ojczyzna stoi jedynie ofiarą i poświęceniem jej synów… Panie, daj mi siłę… Zdrowaś Mario, łaski pełna…” — obolałe wargi poruszają się bezgłośnie, modlitwa nabiera rytmu nie wydostając się ust, zatacza coraz szybsze kręgi tak, że słowa stapiają się w jedno, długie westchnienie wypełniające posiniaczone ciało. Tańczący gdzieś, w środku derwisz wpada w trans, wir wygina szarość ścian, spowalnia czas, odrealnia chłód i beznadzieję miejsca, odpływa unosząc się ponad studnię klatki schodowej, budynek, ponad miasto…

Koniec, skończyły się stopnie. Kamienny hol, jakieś sylwetki, których nie analizuje dość dokładnie zmęczony mózg i kłujące w oko, kładące się szeroką taflą pod nogi, jasne plamy dnia. Mijane okna przypominają te z dawnego mieszkania — wielkie, pobielone, z szerokimi parapetami w sam raz, żeby usiąść i poczytać coś, albo nie czytać, tylko siedzieć i myśleć, albo i nie myśleć. Po prostu, siedzieć.

— Do ściany! — strażnik zatrzymuje się, a wyimaginowany parapet z kimś siedzącym i nie myślącym znika, pryska w jednej chwili. Stukanie. Skrzypią otwierane drzwi.

— Do środka! — klawisz popycha więźnia w stronę pomieszczenia. Półmrok. Słońce zostało za drzwiami. Oko automatycznie acz powoli przyzwyczaja się do braku światła. Naprzeciw wejścia — zasłonięte ciężką kotarą okno, wewnątrz dwóch ludzi — jeden za biurkiem, chyba coś pisze, drugi oparty o ścianę, czerwony ognik wystaje mu z ust. Pali papierosa. Trzeszczy krzesło, ręka zza biurka dotyka stojącej na nim lampki. Blask żarówki przymyka oko, jest biały, ostry. Ciemność po tamtej stronie lampy gęstnieje, przesłania siedzącego, ale on wciąż tam jest, słychać jak nakazuje:

— Siadać!

Mężczyzna robi kilka kroków w stronę biurka, opada na krzesło dokładnie naprzeciw wpatrzonej w niego żarówki. Zaszurały buty, gdzieś zza pleców napłynął i rozlał się po snopie światła kłąb tytoniowego dymu.

— Dobrze, że jesteś — głos spoza lampy jest ochrypnięty, zrównoważony, nawet trochę leniwy.

— Bo widzisz, musimy porozmawiać, koniecznie, ale zanim zaczniemy coś ci powiem, żeby nie było nieporozumień. Zasada jest jedna — ja będę zadawał pytania, a ty masz odpowiadać. Proste, prawda? — odpowiedź skąpanego światłem człowieka byłaby bez znaczenia, a może nawet sporym nietaktem, dlatego milczy wpatrzony w ciemność poza żarówkowym blaskiem. Dobrze wie, że to tylko gra.

— Gotowy? Rozumiem, że tak. No, to zaczynamy.

— Nazwisko!

Ten z papierosem tylko na to czekał.

6. Nie wszystko stracone

Znowu przyspiesza.

Podbiega kilka kroków, żeby prędzej, żeby tylko być szybciej w domu. Niepokój uderza do głowy, pogania serce, każe biec.

— „Co z Mamą, gdzie jest Ojciec”? !

Przyszli o świcie. Łomotanie w drzwi i krzyki pod oknem. Dwaj kierowcy zostali na ulicy pilnując dwóch samochodów, czterech weszło do środka. Nim rozpełzli się po mieszkaniu ustawili domowników pod ścianą. Pierwsza para intruzów, nie dbając o zaproszenie usiadła przy stole kładąc nań kapelusze, kolejna dwójka krążyła niespiesznie zostawiając za sobą wyrzucone z szaf ubrania i bieliznę, zepchnięte z półek książki, wygarnięte z szafek garnki i kuchenną drobnicę. Ci przy stole wpatrują się w stojących, odpalają papierosy. Jeden z nich, ten w jasnym prochowcu, bierze do ręki leżącą na stole popielniczkę, przez chwilę ogląda ze wszystkich stron wycyzelowaną w mosiądzu muszlę, gładzi końcami palców zastygłe w metalu kształty, a potem, całkiem po prostu, wkłada ją do kieszeni płaszcza. Drobina strząśniętego, na podłogę, papierosowego popiołu trafia na czubek buta, schyla się, podnosi z podłogi leżącą pod nogami damską bluzkę, czyści czarno lakierowaną skórę i odrzuca jedwab nie patrząc. Prostuje plecy, unosi papierosa do ust, zaciąga się mocno, odrzuca żarzącego się peta w bok wypuszczając nosem chmurę dymu. Rozwłóczona po podłodze pościel żółknie w miejscu gdzie wylądował niedopałek, czernieje zwęglonym płótnem tworząc niemal idealną dziurkę błyskającą na brzegach aureolą żaru. Jasny Prochowiec wstaje z krzesła, przygląda się przepalonej pościeli kiwając głową jakby ubolewał nad tym co nieuchronnie niesie z sobą los i przeczesując dłonią włosy odwraca się w stronę stojących pod ścianą. Obie kobiety opuściły powieki błądząc wzrokiem po drewnianej, zarzuconej domowymi sprzętami podłodze starały się nie myśleć o tym co będzie, co ich teraz czeka, nie umiały patrzeć jak dosłownie wywracano ich świat do góry nogami. Starsza robiła wszystko by być spokojną, z twarzy nie dało się wyczytać wiele, tylko rysy nabrały głębi, ostrości. Takich twarzy się nie zapomina… zwłaszcza kiedy płyną po nich łzy, których w żaden sposób nie można powstrzymać. Młodsza też chciała być niewzruszona, ale to jeszcze nie ten czas, takie arkana dopiero przed nią, tę sztukę trzeba pojmować latami… zakrętów, czarnych plam, upokorzeń, infamii. Teraz zachowanie pozorów spokoju objawiało się bezwiednym zaciskaniem ust i splecionych przed sobą dłoni. Tylko on, mężczyzna między nimi, wyglądał tak jakby kompletnie nie obchodziło go otoczenie — głowę trzymał prosto, a jego daleki, błękitny wzrok nie zatrzymując się na krążących po mieszkaniu postaciach, sprzętach i malowanych pastelami ścianach muskał widoczne za oknem wierzchołki drzew tłumnie wspinających się na nasączone ciemną zielenią niedalekie wzgórza.

— Śmieci, śmieci, śmieci… — właściciel jasnego płaszcza obchodził stół roztrącając butem porozrzucane wokół przedmioty.

— Brud! Bałagan! Ale my teraz wszystko posprzątamy i pozbędziemy się po kolei, jednego po drugim, wszystkich śmieci… właśnie takich jak wy! — podniósł rękę z wyciągniętym palcem w stronę trójki pod ścianą odwracając jednocześnie głowę w stronę swoich ludzi.

— Prawda chłopcy?

Wyprężyli się, w ciemnych trenczach, zgodnie odpowiadając, niemal chórem.

— Tak jest, towarzyszu poruczniku!

Popielata plama przesłoniła Niebieskookiemu pejzaż z lasem w tle. Jasny Prochowiec dysponował także twarzą.

— Gdzie TO jest? — dobitnie wycedził centralne słowo ubowiec.

Stojący między kobietami opuścił odrobinę wzrok na plamę zniekształcającą czystość zaokiennego krajobrazu.

— „Włosy, oczy, nos, usta… z wyglądu podobny do człowieka… młodego, w prochowcu”.

— Gdzie jest CO? — niski głos wypełnił pomieszczenie posługując się tym samym tonem tyle tylko, że akcent postawił na końcu. Jasny Prochowiec podpłynął twarzą jeszcze bliżej.

— Nie igraj ze mną. Gdzie jest broń, gdzie są dolary i bandycka dokumentacja? No, mów, gdzie to jest?

Mężczyzna spojrzał w młode oczy jasnego Prochowca.

— Żadne z nas niczego nie ukrywa. Nie mamy broni, nie mamy dolarów ani żadnych dokumentów.

Jasny Prochowiec oparł się tyłkiem o stół, zaplótł ramiona.

— Chyba łżesz, bo widzisz… twój synalek-bandyta powiedział nam, że tutaj wszystko jest ukryte. — ubowiec blefował bez zmrużenia powiek uważnie wpatrując się w oblicze przed sobą.

— W moim domu? O niczym takim nie wiem. — nie tracąc spokoju odpowiedział niski głos.

— Nie wiesz? Szkoda… — Jasny Prochowiec obrócił się w stronę dziewczyny. — Ale ty na pewno coś mi powiesz. Gdzie twój braciszek trzyma broń i dolary, hm? — schylił się by zajrzeć w spuszczone oczy.

Jej głos drżał gdy z wysiłkiem otworzyła zaciśnięte do teraz usta.

— Ja niczego takiego nie widziałam. Nic nie wiem o żadnym schowku. Brat rzadko przychodził do domu i… w ogóle niewiele mówi. Taki już jest… — szarpała zdania, z nie dającą się ukryć niechęcią, ale bez strachu, bo świadomość, że mówisz prawdę daje takie prawo.

— Może, może… — ubowiec mrużąc oczy przewiercał ją wzrokiem. — Ale i tak ci nie ufam.

— A co ty mi powiesz? — wciąż pochylony nad dziewczyną odwrócił głowę w stronę drugiej kobiety „tykając” bezceremonialnie.

— „Zero szacunku dla takich, takich… śmieci? Tak, śmieci! Tacy jak oni muszą odejść, zniknąć, zrobić miejsce dla nowego człowieka, tak — im mniej ich, tym łatwiej nam. To już nie są ludzie, ale śmieci, niech więc zdychają na śmietniku”!

— W końcu nikt nie zna lepiej swojego syna jak mamusia. To oczywiste.

Idąc w jej stronę, minął bokiem stojącego pomiędzy kobietami, nie był więc w stanie zauważyć, że w błękicie oczu mężczyzny pojawiły się wąskie, podobne do małych błyskawic, pulsujące w rytm uderzeń serca kobaltowe smugi, a on sam, bezwiedni, nieznacznie pochylił do przodu tułów tak, jakby miał zamiar ruszyć z miejsca. Nie dostrzegł tego też żaden z ciemnych prochowców — podążały wzrokiem za jasnym, niczym zahipnotyzowane monitorowały najmniejszy nawet gest, momentalnie wyłapywały, a zaraz potem bezbłędnie interpretowały, każde słowo swojego przywódcy. Tylko Janka, w jedną kwartę sekundy zrozumiała co to oznacza. Dobrze znała to napięcie w ruchach ojca, takie nie mające innych, wiarygodnych przesłanek pozorne przeobrażenie w skamielinę, błyskawiczna przemiana będąca wyrazem wyjątkowego wzburzenia i koncentracji w jednym. Stan dla większości sprzeczny w sobie — olbrzymia doza energii, wydawałoby się eksplozja nie do zatrzymania w jednej, krótkiej chwili okiełznana stalową wolą człowieka nauczonego spoglądać otchłani w oczy tak, by najgłębsza nawet czerń jej źrenic nie doprowadziła do obłędu. Robił to wiele razy prowadząc żołnierzy do ataku, wtedy strach, uczony latami moresu szedł zawsze tuż przy nodze, karnie, nie wysuwając się do przodu nawet o pół łba.

Tak, by nie zwrócić uwagi obcych Janka dotknęła dłonią ręki ojca. Drgnął znowu, nie odwracając się w stronę córki przymknął na moment oczy i nabrał powietrza. Ten przelotny, choć nie przypadkowy kontakt zadziałał jak piorunochron — nadmiar ładunku uleciał gdzieś w przestrzeń nie wywołując reakcji. Kontrolując każdy, najmniejszy ruch Jasnego Prochowca wyprostował się muskając plecami ścianę, żyjący gdzieś w ostępach jaźni czarny wilk nie przestawał jeżyć sierści na grzbiecie, ale na razie schował wystające z paszczy zęby.

Przez ten czas prochowiec dotarł na drugi koniec trzyosobowego szpaleru.

— No, bez wykrętów. Ty wiesz… No, gdzie to wszystko jest schowane? Jeśli chcesz jeszcze kiedykolwiek zobaczyć synusia w jednym kawałku, to musisz mi powiedzieć. No, słucham. — trzymając ręce z tyłu pochylił się w stronę starszej z kobiet.

Poprzecinana tasiemkami słonych ścieżek twarz uniosła się nieco. Wilgotne oczy zupełnie nie pasowały do tembru głosu — był może trochę ochrypły, jak kogoś kto długo nie mówił i teraz musi uruchomić wyschnięte gardło, ale zdecydowanie ciepły, brzmiał wyraźnie.

— Mój syn jest dorosły, żyje własnym życiem, a zwierzał mi się tylko czasami, kiedy był dzieckiem. Nie robi tego od lat, jak to mężczyzna — niechętnie mówicie o sobie, taka już wasza natura. — wilgotne oczy bez lęku patrzyły w twarz wystającą z prochowca.

— My niczego nie ukrywamy. Nikt z nas nie ma broni, nie mamy dolarów, nigdy też nie widziałam żadnych, tajnych dokumentów.

Przyklejony do twarzy prochowca, od chwili kiedy tylko weszli do mieszkania, pogardliwy uśmieszek tracił na ostrości. Bladł z każdym słowem, z każdym, kolejnym błyskiem załzawionych oczu, gubił wyraz, zamrożona w nim złośliwość rozpływała się, a dostrzegalny jeszcze zarys grymasu wynikał już chyba tylko z intensywnego treningu — setek serii, po których następowały tysiące powtórzeń. To już fizjologia, zwyczajna pamięć mięśniowa — bez użycia świadomości i bez zastanawiania się nad samym procesem, działa automatycznie. I o to chodzi. Tyle, że był młody, wciąż jeszcze uczył się arcytrudnej, jak dla zwykłego człowieka, resortowej roboty. Niezachwiana, bezkrytyczna wiara w zdecydowanie nieświętą trójcę założycieli najczerwieńszej z czerwonych ideologii. To na początek. I na koniec zresztą też, bo kiedy upiór marksizmu obłapi czyjąś duszę odwrotu nie będzie. Jednak najbardziej koszmarne jest to, że nie będzie też litości dla tych, którzy całkiem przypadkiem czy też kompletnie świadomie nie chcą iść razem z nimi w zwartym pochodzie, ze sztandarami, pieśnią o raju na Ziemi wyrywającym się z komsomolskich gardeł, z zaciśniętymi pięściami wzniesionymi w górę niczym młot historii spadający na czaszki niewiernych. Bo ci inni, nie wierzący, niby idą tą samą drogą, ale jakoś tak niemrawo, skrajem, niektórzy nawet poboczem, niespiesznie, szurając nogami po piachu, ręce trzymają w kieszeniach, a kto wie co w kieszeniach? Mamroczą coś pod nosem o jakimś Bogu i Maryi, przyklękając w pyle robią znak krzyża na piersiach, czasem przystają rozglądając się niepewnie i nie wiadomo za czym wokoło, a zdarzyć się może, że przez taką nie owładniętą wizją powszechnej szczęśliwości głowę przemknie — żeby tak może w inną stronę albo czemu nie, nawet pod prąd?! Toż to przecież myślozbrodnia w najczystszej postaci, zrodzić się może tylko pod czaszką wroga. Tak. Dla wrogów postępu nie ma litości za grosz. I właśnie dlatego takim hardym, kiedy już zapędzi się ich już w kozi róg, dużo łatwiej jest łamać palce i wybijać zęby niż patrzeć ich matkom w oczy. Tak jest… póki co.

— „Trzeba nad tym popracować. Pogarda, pogarda i jeszcze raz pogarda. Dużo, dużo pogardy dla wrogów ludu, wtedy wszystko pójdzie gładko”. — spiął bardziej tracące wyrazistość włókna, kontrolowane szyderstwo na powrót, bez pośpiechu, zajmowało młodą twarz. W jedną chwilę mięśnie mimiczne zrobiły swoje. Dopiero wtedy odwrócił się ku swoim ludziom:

— Dobra, szkoda czasu. — głową wskazał na Jankę i ojca. — Tych dwoje zabieramy.

— A ta? — najbliższy z ciemnych prochowców, naśladując pryncypała, wykrzywił szczękę w stronę matki.

— Zostaje. — trochę zbyt pośpiesznie rzucił nie odwracając głowy w jej stronę, jakby potrzebował zdusić kiełkujące w głowach wątpliwości, jakby chciał sam sobie wydać krótki stanowczy nakaz postawienia na swoim mimo, że to swoje jeszcze trochę miękkie, niemrawe takie jeszcze, ale na szczęście nikt tego nie zauważył, chyba nie rzuca się w oczy, a potem… potem, na pewno będzie inaczej, twardziej będzie.

Podparł się pięściami o blat stołu.

— Nie bój się, nie ucieknie. A poza tym… kto będzie sprzątał ten burdel? Może ja!?

— Oczywiście, że nie towarzyszu poruczniku! Niech stara sprząta! — ciemny prochowiec wykrzywił twarz w sztucznym uśmiechu wychodząc z założenia, że potrafi odczytać cudze intencje, jednocześnie trwał w napięciu czekając na oznaki aprobaty ze strony jasnego.

— No właśnie, o to chodzi! — pochylony nad stołem przeleciał wzrokiem po wpatrzonych w siebie oczach by upewnić się o ich oddaniu.

— Władza ludowa musi myśleć o wszystkim, musi dbać o ludową ojczyznę nawet w takiej jak ta, z pozoru, mało znaczącej sytuacji. Musimy być czujni, czujni, kurwa! Nic nie może nam umknąć. Zrozumiano!

— Tak jest, towarzyszu poruczniku! — ciemne płaszcze wyprężyły się na całej swojej długości.

— Jazda, idziemy! — pchnął niebieskookiego mężczyznę w stronę drzwi, który wykorzystując okazję oparł dłonie na ramionach córki. Ten krótki uścisk odcisnął się dreszczem na całym jej ciele — był jak haust górskiego powietrza z zza okiennego widoku — z ojcowskich palców popłynęły cieniutkie stróżki wyczuwalnej energii, były jak zimna woda spływająca po plecach w upalny dzień. Od razu robi się lepiej, znowu chce się żyć.

— „Jeszcze nie wszystko stracone, przecież nie wszystko”.

Podniosła wyżej głowę i ruszyła, brodząc w resztkach dobytku zakrywających podłogę, za otwierającym pochód jednym z ciemnych płaszczy.

7. Opel Kapitan

— „Ile to trwało, jak długo? Prawie cały dzień. Jakieś dziesięć, dwanaście godzin? Tak, chyba mniej więcej tyle”.

Gdy zatrząsnęły się za nią drzwi czarnego samochodu było już dobrze po piątej, może nawet przed szóstą, a kiedy parę chwil temu schodziła z tych samych schodów, którym przyglądała się, nie tak dawno przecież z poziomu trotuaru, rozdzwoniło się wieczorne powietrze przynosząc z sobą wiadomość — ostatnia msza święta w kościele kolejowym.

— „Osiemnasta. Dwanaście godzin, z grubsza licząc”.

W głowie chaos i… strach? Może nie strach, bardziej niepokój taki co sercu nie pozwala uderzać miarowo dlatego mięsień szarpie i rozpycha się w piersi gubiąc rytm. I te myśli przeskakujące jedna przez drugą:

— „Co z mamą? Co z ojcem? Gdzie jest teraz”?

Widziała jak, prowadzony przez ciemne prochowce, znika we wnętrzu drugiego samochodu. Było to sekundy wcześniej nim wepchnięto ją do czarnego opla. To był opel, na sto procent. Kapitan. Nie była szczególną entuzjastką motoryzacji, ale tę markę i dokładnie ten model rozpoznawała bezbłędnie, nawet z daleka. Najłatwiej od tyłu gdzie na wytłoczonej na okrągło klapie bagażnika, skrywającej koło zapasowe, centralnie umieszczony był znaczek rozpoznawczy tejże marki — O, jak opel przecięte przez stylizowany kształt smukłego sterowca. Taki samochód już zawsze będzie jej przypominał Zbyszka. Tak.

— „Kiedy to było? Cztery, pięć lat temu… raczej cztery”.

*

— Dziękuję za kolację. — Zbyszek odsunął krzesło, podszedł do siedzącej po przeciwnej stronie stołu matki.

— Dziękuję, Mamo. — pochylił się i dotknął ustami jej dłoni. Objęła go za głowę i pocałowała w policzek.

— Uważaj na siebie, Zbyszku. — przeczesała palcami jego kręcone włosy.

— Będę uważał, obiecuję.

Ojciec obszedł stół, zatrzymał się przy drzwiach prowadzących do sieni.

— Do widzenia, Tato. — uścisnął mocno wyciągniętą dłoń patrząc w niebieskie oczy.

— Z Bogiem, Synu. — trwając w uścisku wymruczał ojciec.

— Z Bogiem. — odpowiedział równie niskim głosem chwytając jednocześnie za klamkę.

— A ze mną się nie pożegnasz? — trochę przekornie, z udawanym zdziwieniem rzuciła w stronę brata Janka.

— Pożegnam, pożegnam, nic się nie martw. Miałem nadzieję, że odprowadzisz mnie kawałeczek. Hm… co ty na to? — Zbyszek mrugnął do siostry.

— Kawałeczek mogę, ale nie za daleko. — Janka uśmiechnęła się, wstała od stołu. — Tylko coś włożę na siebie, chyba zrobiło się chłodno. — dodała i zniknęła w swoim pokoju.

Dopinając guziki swetra wyszła przed budynek. Szereg malutkich domków kolejarskiego osiedla, przytulonych do siebie dłuższymi bokami, kończył się albo zaczynał, w zależności od perspektywy, tuż obok ulicznej latarni. Było ich niewiele, zaledwie kilka na całej, kilkusetmetrowej długości, ulicy, dlatego ta właśnie stanowiła, ważny element topograficzny krajobrazu. Oparta o nią, znajoma postać wypuszczała w tym momencie kłąb tytoniowego dymu zadzierając do góry głowę. Kiedy już wszystko, co zostało wciągnięte, wydostało się z płuc, głowa obróciła się, a ręka pomachała w jej stronę. Mężczyzna czekał aż podejdzie, potem rzucił niedopałek na ulicę i odsunął nieznacznie łokieć. Ujęła brata pod ramię.

— Tylko kawałeczek. Zimno, choć to dopiero koniec września. — włożyła rękę do kieszeni swetra — Kiedy znowu się pojawisz?

— U rodziców? Nie wiem, nie umiem powiedzieć… wiesz jak jest…

— No właśnie, że nie wiem — zripostowała natychmiast.

— Może nie zauważyłeś, ale od dłuższego czasu nie jesteś zbyt wylewny. Pojawiasz się rzadko, zaraz znikasz, a rozmowy… takie wiesz, o pogodzie. — bez słowa zrobili kilka kroków starając się dopasować do siebie ich rytm.

— Rzeczywiście, chyba masz rację. — zatrzymał się, wciąż przytrzymując jej rękę swoim ramieniem. — Ale widzisz, tak się złożyło, że teraz chcę ci coś powiedzieć… sam nie wiem czy chcę… chyba muszę.

Spojrzała na niego z ukosa.

— I to jest ten jedyny powód, dla którego chciałeś żebym cię odprowadziła?

— Nie — zaprzeczył ruchem głowy. — Nie jedyny, ale… ważny. Dla mnie. I nie czepiaj się, wiesz, że lubię z tobą rozmawiać. Zawsze lubiłem, tylko że tym razem, na dodatek, muszę choć, Bóg świadkiem, wolałbym nie. Nie z tobą. Z resztą… — zawiesił na moment głos — z kimkolwiek innym też nie. Wszystko powinno wyglądać inaczej, ale musimy, musimy. Rozumiesz? Nie możemy przyglądać się biernie temu co dzieje się wokół, nie wolno nam — przebiegał oczami ponad jej głową jakby szukając natchnienia gdzieś w górze, potwierdzenia ważności słów. — I oby nikt nie musiał… chociaż powinni wszyscy — taki, wojenny paradoks. Uwierz mi, że nie łatwo mi, ale mimo to będę miał do ciebie prośbę. — popatrzył jej w twarz. — Potrzebuję twojej pomocy.

Stała tuż przed nim marszcząc czoło pilnując każdego słowa, które uleciało w ciemność.

— No to mów, słucham. — odpowiedziała od razu gdy skończył.

Ich oczy spotkały się.

— Potrzebuję wywiadowcy, a w zasadzie wywiadowczyni. Dziewczyna, która miała się tym zająć… — uciekł wzrokiem gdzieś w bok. — Ona… po prostu, nie może już tego zrobić. Przepraszam, że przychodzę z tym do ciebie, ale rzecz jest pilna, a ja nie mam teraz nikogo pod ręką komu mógłbym zaufać.

Janka patrzyła bez słowa, więc nie przestawał mówić.

— Trzeba poobserwować jednego takiego przez kilka dni, dowiedzieć się kiedy wyjeżdża z domu, kiedy wraca, czy jest sam czy w towarzystwie i tak dalej. Najmniejsze szczegóły mogą mieć znaczenie. Niby nic wielkiego, jednak należy działać bardzo dyskretnie, ale to bardzo, nie rzucając się w oczy. Nie wolno w tym człowieku wzbudzić żadnych podejrzeń. Nie można wystawać w tych samych miejscach, być tak samo ubranym, bo nie może mu przejść przez myśl, że jest obserwowany. — zamilkł i znów zajrzał jej w oczy.

— Z grubsza, tak to wygląda. Będziesz mogła mi pomóc? Nie będę miał żalu jeśli odmówisz, rozumiem wszystko.

Bez słowa, wciąż trzymając pod ramię, pociągnęła go w stronę wiaduktu kolejowego. Tylko dalekie odgłosy miasta i kroki dwojga ludzi.

— Chyba nawet nie wiesz — w jej głosie pojawiały się mikroskopijne, jasne, wręcz wesołe nuty — od jak dawna czekałam na taką właśnie chwilę, często wyobrażałam ją sobie. No i proszę, jest. Cieszę się naprawdę, choć patrząc wokół, nie ma za bardzo z czego. Pomogę ci, chcę tego, to oczywiste.

Wyjęła rękę spod ramienia brata i przystanęła.

— Musisz raz jeszcze, dokładnie wszystko mi opowiedzieć ze szczegółami i to prędko. Nie idę dalej jak do wiaduktu.

— A, tak, rzeczywiście, zapomniałem. Już mówię i… i dziękuję.

— Daj spokój! — przerwała mu. — Przecież tak być musi, ja też to rozumiem i nie mogłabym inaczej. No, mów.

Bardzo wolno ruszyli w stronę, zawieszonych nad ulicą, torów kolejowych. On, schyliwszy głowę coś cicho do niej mówił, ona gładząc palcami rękaw jego marynarki milcząc słuchała wpatrzona w przysłonięty ciemnością nieodległy łuk kolejowego mostu.

*

Jedenaście dni — rano i po południu pojawiała się w okolicy domu czy raczej dwupiętrowej kamienicy, której adres wbiła sobie wcześniej do głowy. Codziennie zerkała ukradkiem na fotografię ubranego w szarą marynarkę, około czterdziestoletniego, jasnowłosego, o pociągłej twarzy mężczyzny, którego, mniej więcej, wpół do ósmej rano sprzed bramy domu, jak ją poinformowano, zabierał samochód. Auto było czarne, a kierowca w mundurze. I tak codziennie. Z tą jednak różnicą, że powroty obserwowanego były dużo mniej przewidywalne, co ustaliła z czasem — bywało, że auto podjeżdżało w pól do piątej po południu, by w następnych dniach pojawić się o siedemnastej albo jeszcze później. Pierwszego dnia nie była pewna czy to właśnie ten, który wyszedł z bramy i chwilę potem wsiadł do samochodu. Nie rozpoznała go. Był w płaszczu, a twarz osłaniało rondo kapelusza. Obiecała sobie, że następnym razem będzie bliżej. Kiedy nazajutrz wyszedł z bramy musiał przystanąć na moment, by nie zderzyć się z młodą kobietą w zielonym kostiumie, która przeszła mu przed nosem przecinając przestrzeń między nim a samochodem. Cień kapelusza skrywał tę samą twarz, której podobiźnie przyglądała się każdego dnia, a teraz tkwiła w kieszeni żakietu butelkowej barwy. To był ten mężczyzna. Już nie miała wątpliwości, a czarny samochód, po kilku dniach czatowania, umiała rozpoznać z daleka — charakterystyczne paski chromu na masce gdy tylko wyłaniał się zza zakrętu i okrągłe przetłoczenie klapy bagażnika kiedy znikał za rogiem. To był czarny Opel Kapitan.

8. Was już nie ma!

Brzęczenie. Stłumione, jakby spoza tafli wody. I cisza. I znowu brzęczenie, monotonne, niskie choć już trochę mniej odległe. Wodna kurtyna robi się cieńsza, rozróżnia dźwięki — to głosy. Różne. Raz jeden, raz drugi burczy gdzieś obok, chyba całkiem nie daleko. Gdzie one są? Otwiera oko, drugie wciąż przykryte fałdem sinej opuchlizny, dwie postacie nachylone nad nim. Jedna porusza ustami i jak na zawołanie pojawia się burczenie — coś mówi.

Rejestrator dźwięku nie działa, więc zamyka oko, a wtedy ciało kołysze się lekko, wyraźnie drży. Co to, dlaczego? Unosi powiekę — ta bliższa postać wyciągniętą ręką potrząsa jego ramieniem. I burczy, czyli mówi. Czego chce? Wodna zasłona robi się cieniutka, prawie jej nie ma. Sygnały dźwiękowe przebiły się, stają się ultra czytelne, aż za bardzo, drażnią mózg.

— Proszę pana, kolego, kolego nie zasypiaj! Słyszy mnie pan, halo, słyszysz mnie? — mężczyzna potrząsa ramieniem leżącego kładąc drugą dłoń na jego czole. Jest chłodna. Może za sprawą tej ręki dobrego samarytanina, a może po prostu ostrość widzenia wraca i pamięć też. Oko poznaje sufit z betonu, głowa też już wie.

— „Witaj, Wszechobecny. Jestem w celi.” — przelatuje przez głowę.

Otwiera usta i cicho jęczy. Boli szczęka, a na wardze otwiera się ledwie zasklepione pęknięcie i coś ścieka wolno po brodzie. Odruchowo napina mięśnie. Teraz już wszystko boli, po kolei, na całej długości leżącego ciała. Człowiek chłodzący swoją dłonią jego czoło przytrzymuje go, lekko dociskając do podłogi.

— Niech pan leży spokojnie, nie ruszaj się, kolego. Przynieśli pana ponad dwie godziny temu. Jako starszy celi zameldowałem przed chwilą, że powinien pana obejrzeć lekarz.

Leżący wpatruje się w twarz nad sobą.

— „Nie ruszaj się? Nic prostszego, w końcu i tak nie mogę. Dlaczego”? — kolejne myśli, te wypowiedziane, są już całkiem logiczne.

— Co mi jest? — pyta cicho przełykając spływającą do gardła gęstą ciecz.

— Tego to ja nie wiem. Przyjdzie lekarz to się pan dowiesz. — starszy układa usta w coś na podobieństwo uśmiechu. — Ale kiedy widziałem pana ostatnio wyglądał pan dużo lepiej. Chyba pana nie polubili.

— No, to jest remis — ja ich też nie. — ledwo zauważalnie unosi kąciki ust, że niby taki żart.

— „Co mi jest? — bezgłośnie zgaduje sam siebie — Nie mogę się podnieść… dlaczego bolą mnie dłonie”?

Starszy jakby czytał w jego myślach.

— Musiał pan stracić sporo krwi, bo bladyś, chłopie, jak ten beton. — unosi mu delikatnie głowę wsuwając własny sweter pod potylicę. — No i… ręce… trochę poharatane. Ale to się zagoi, wiem co mówię. — zaciska i prostuje palce obu dłoni, pokazuje, że to możliwe.

Oko przez chwilę błądzi po betonowym suficie, potem chowa się pod powieką, a myśli wracają tam, na górę.

*

Majaczący zza biurka, w rozpiętej, z podwiniętymi rękawami koszuli dopił resztkę herbaty ze szklanki.

— O kurwa, ale się zgrzałem. — wysapał, wycierając błyszczące od potu czoło wyjętą z kieszeni spodni kraciastą chusteczką. — Gdybyś, skurwysynu, współpracował jak ci kazałem, to ja nie był bym zdenerwowany, siedziałbym sobie za biurkiem i popijał herbatkę, a ty nie leżałbyś teraz jak szmata na podłodze. Tak, jak szmata, bo tyle z ciebie zostanie kiedy z tobą skończę, bandyto! — rozdarł gębę spluwając w stronę leżącej bez ruchu postaci.

Na początku kazali usiąść naprzeciw ostrej żarówki, jak zwykle. Jeden zadawał pytania chowając się w półcieniu za lampą, drugi bił, z nienacka w ucho albo skroń, jak zwykle. Po jakimś czasie zrobili małą przerwę — Majaczący popijał herbatę, Czyhający palił papierosa, jak zwykle, a potem utopił peta w wiadrze z wodą i wykopał spod więźnia stołek przewracając go na posadzkę.

— Leżeć na brzuchu, kurwo! — warknął przez zaciśnięte na resztce papierosa usta.

Kiedy odwrócił się twarzą w dół Czyhający usiadł na jego plecach przyciskając całym swoim ciężarem do betonu.

— No, to teraz zaczniesz śpiewać, albo cię zatłukę. — Majaczący zdjął marynarkę, powiesił na krześle, poluźnił krawat, przecisnął przez głowę i rzucił na blat. Obchodząc biurko zabrał z parapetu okna, zasłoniętego ciężką kotarą, gruby, ze stalowym rdzeniem, metrowej długości czarny kabel i nachylił się nad więźniem.

— Wąchaj! — podsunął koniec kabla pod nos leżącego więźnia — Czujesz? To jest smród twojej, wielkopańskiej Polski, tylko… że jej już nie ma, nie ma i nie będzie. Został tylko smród, który wyłazi z takich jak ty kiedy ich tłukę i wiesz dlaczego ten kabel też wami śmierdzi? Nie wiesz? Bo paru już nim zatłukłem. Ciebie też zatłukę jeśli nie zaczniesz gadać. Zatłukę was wszystkich, jednego po drugim i gówno zostanie z tej waszej Polski. Słyszysz — GÓWNO! Zostanie po was tylko smród, ale i on z czasem ulotni się, odejdzie w niebyt — odchylił się, rozłożył ręce na kształt krzyża i zaśmiał na cały głos — i nawet Bóg wam nie pomoże, bo tutaj JA rządzę. Wykończę was i te wasze mrzonki o wolności. Twoja Polska zdechnie razem z tobą, na tym betonie!

Najgorsze jest oczekiwanie na cios, to udręka większa od nadciągającego bólu. Czekanie jest próbą siły, testem woli, sprawdzianem stanu ducha. Bywa ważniejsze niż sama śmierć.

Każde uderzenie przygniatało tępym grzmotem brzuch do betonu, a plecy oblewał piekący płomień sięgając wszystkich zakończeń nerwowych, zatykając oddech. Wyraźnie czuł jak raz po raz pęka skóra na pośladkach, a razy wymierzone w krzyże odbierały, na sekundy, przytomność.

— Kurwa, ale chlapie! Połóż szmatę, bo całego mnie schlastasz! — siedząc okrakiem na barkach bitego Czyhający zasłonił ramieniem twarz.

Oprawca rzucił kabel na podłogę, podszedł do wiadra z wodą, wyjął mokrą szmatę i przykrył nią popękane uderzeniami kabla ciało. Krwawe esy floresy wykwitły na tkaninie tworząc szkarłatną mapę poszatkowanej biczem skóry.

— I o to chodzi, teraz elegancko. — Czyhający pochwalił kolegę po łajdackim fachu. Sadowiąc się wygodniej na plecach wciśniętego w beton mężczyzny odwrócił w jego stronę głowę.

— Przyjemnie, chłodno, tak? No, to tyle dobrego. Zaraz będzie ciepło. — wyjął z ust niedopałek papierosa, odwrócił na sztorc i dmuchnął długo. Popiół odleciał, a żar skręta rozbłysnął żółcią i czerwienią. Szybko przytknął rozżarzonego peta do skroni leżącego, tuż obok zapuchniętego oka. Więzień szarpnął gwałtownie głową jęcząc cicho.

— Spokój, bo ci poprawię! — Czyhający wypuścił peta i uderzył katowanego pięścią, jak młotem, w ucho, a gdy ten znieruchomiał odwrócił się do swego kamrata.

— Kończ, Władek. Nie będę tak siedział, nogi mi, chłopie, cierpną.

Kabel znowu poszedł w ruch. Przez leżące, zmasakrowane ciało, po każdym uderzeniu, przepływał spazm bólu. Czyhający zapalił kolejnego skręta. Krew leniwie wsiąkała w szmatę.

— Teraz już rozumiesz, że nie wyjdziesz stąd żywy jeśli nie powiesz wszystkiego co wiesz. — wycierając pot z czoła kraciastą chustką Majaczący uśmiechnął się pod nosem. — A może będziesz musiał dorzucić nawet to czego nie wiesz? To jedyna, twoja, szansa. — spojrzał na przykryty krwawą ścierką ludzki kształt.

— A teraz chwilę poleż, źle wyglądasz, odpocznij. Też muszę odsapnąć, zmachałem się. Widzisz, ja ciężko pracuję, a ty sobie leżysz. He, he, he… — rechocząc, zrobił kilka kroków w stronę drzwi i uchylił je.

Chlusnęło światłem, a słoneczna krawędź przecięła na pół opartego o ścianę Czyhającego, który przesłonił dłonią oczy — nie znosił światła, jeszcze przed wojną zapisał się do Świadków Czerwonej Ciemności.

— Dyżurny! Dwie herbaty! — krzyknął w słoneczną szparę Majaczący. Stuknęły zamykane drzwi, zgasło słońce, półmrok natychmiast zajął należne mu miejsce, Czyhający z ulgą opuścił rękę.

Majaczący otarł wargi wierzchem dłoni, odstawił szklankę i poklepał się po brzuchu. Chwilę wcześniej jasnowłosy dyżurny, w zwykłym kaszkiecie, kompletnie nie pasującym do munduru i z czymś pod nosem co miały być wąsami, postawił na biurku metalową tacę z dwiema herbatami w szklankach, wyprężył się na baczność po czym wyszedł bez słowa zamykając, z przesadną delikatnością, drzwi za sobą. Odchylony na oparcie krzesła ubowiec, śliniąc palec, przewracał kartki wypełniające tekturową teczkę.

— Odśwież go. — wydał polecenie wodząc palcem po zapisanych kartach. Czyhający trącił więźnia butem.

— Wstawaj!

Leżący oparł się na łokciach. Próbował unieść tułów, ale tylko stęknął głęboko i opadł na beton. Wykrzywiona grymasem bólu twarz przylgnęła do mokrej posadzki.

— O, nie, nie, tak nie może być. Mamy jeszcze dużo czasu, jak to mówią — młoda godzina. — Majaczący podniósł oczy znad papierów. — Zresztą, nie to jest najważniejsze. Ty mi do tej pory niczego nie powiedziałeś. NICZEGO! — podniósł się opierając pięściami o rozłożone na biurku dokumenty — Nie, nie! Wybij to sobie z tego, przedwojennego, pańskiego łba! — coraz mocniej zaciskał pięści i coraz bardziej podnosił głos

— Masz dwie minuty! Słyszysz?! Dwie minuty i albo opowiesz, z detalami, o tym co mnie interesuje, albo wypruję z ciebie flaki. Zrozumiałeś?! — wydarł się na całą gębę nim opadł na krzesło.

Odpiął z nadgarstka zegarek i oparł o stojącą na biurku szklankę w taki sposób, by cyferblat był dobrze widoczny. Sekundnik rozpoczął bieg na dystansie stu dwudziestu sekund. Majaczący czyścił paznokcie wyjętą z szuflady zapałką, łypiąc co chwilę na pozycję najcieńszej ze wskazówek. Przez całe dwie minuty nikt nie odezwał się nawet jednym słowem. Nikt.

— Koniec! Czas minął! — ubek uderzył dłonią w biurko — szklanka podskoczyła, a zegarek kiwnął jasną tarczą i ułożył się płasko na blacie. Majaczący gwałtownie odsuwając krzesło wstał, potem podszedł do leżącej postaci.

— Może za pierwszym razem zbyt mocno walnąłem cię w łeb i dlatego nie pojmujesz? Widzisz… to jest tak, — mówił oceniając stan swoich paznokci — że ty MUSISZ mi powiedzieć wszystko co wiesz. Nie, przepraszam, nie tak… ty masz mnie zaskoczyć, zadziwić mnie swoją wiedzą, dlatego teraz zaczynamy od nowa. Mamy dużo czasu. Poza tym… powiem ci w tajemnicy — całkiem nieźle się bawię. A ty? — zapytał z uśmiechem i całym, swoim, ciężarem stanął na przykrytych zakrwawiona szmatą, poprzecinanych kablem, pośladkach więźnia, który stęknął nieludzko i wbił palce w podłogę.

— Boli, co? Boli, pewnie że tak, ale to, że tak powiem, dopiero kwiatuszki, nie skosztowałeś jeszcze jagódek. Bez obaw, maleńka chwila cierpliwości. — Majaczący zeskoczył ciężko na podłogę i kucnął na wysokości wykrzywionej grymasem bólu twarzy.

— Ale, ale… zanim zaczniemy, tak z czystej ciekawości. W papierach stoi — wskazał palcem na biurko — że w mieszkaniu, w którym się ukrywałeś oprócz broni i nielegalnych materiałów szkalujących władzę ludową, nasi ludzie zabezpieczyli kilka instrumentów, a dokładnie — zmrużył oczy i podrapał się po głowie — pianino, skrzypce i… mandolinę? Skąd one się wzięły u ciebie? To chyba nie jest żadna tajemnica? — wciąż kucając wpatrywał się w zbolałą twarz więźnia. — No nie bądź taki, powiedz? Pewno je ukradłeś jakiemuś Żydowi, co?

— To moje instrumenty. — po raz pierwszy tego dnia, tłumiąc jęki, leżący na posadzce otworzył usta — Ten trzeci, to gitara, nie mandolina.

Majaczący otworzył szerzej oczy.

— Jak to… twoje? — rzucił z ironią i niedowierzaniem — To znaczy, że niby co? Że ty, kurwa, jakiś muzyk jesteś?

Trzymając twarz przy posadzce, przymykając oczy z bólu, pobity odezwał się ponownie.

— Nie, nie jestem zawodowym muzykiem, ale gram. Trochę.

W głosie Majaczącego wyraźnie wyczuwalne było zdziwienie, a może nawet więcej zazdrości.

— No, proszę! Jaśnie pan gra na pianinie i na skrzypcach! Ho, ho! Toż to nam się trafił utalentowany bandyta! Lubisz grać? Świetnie, dobrze się składa, wręcz idealnie. — śledczy zmrużył oczy i uśmiechnął się chyba do swoich myśli.

— Co jest najważniejsze dla grajka? Najważniejsze są dłonie, prawda? No. — przytaknął sam sobie nie czekając na odpowiedź. — Taak… — przeciągnął ostatnie słowo wręcz rozmarzonym głosem — więc my, dzisiaj zadbamy o nie, a dokładnie o twoje paznokcie. Gdybyś jednak nadal milczał, to jutro przyjdzie kolej na paluszki. Myślisz, że to dobry pomysł? — i nie czekając na odpowiedź odwrócił się do Czyhającego

— Słyszałeś? Jaśnie pan popijał sobie z kurwami winko i grał im na pianinku. Aż do dzisiaj. — pokiwał głową z udawanym smutkiem. — Jak pech, to pech.

— Teraz zmiana — ja go trzymam, a ty dawaj narzędzia. — Czyhając ruszył spod ściany w głąb pokoju, a w tym czasie Majaczący chwycił ramię półprzytomnego mężczyzny, wyciągnął je w bok. Klękając przycisnął kolanami do betonu nadgarstek i otwartą dłoń.

Leżący na betonie uniósł powieki.

— Dlaczego to robisz, co ci to da, że połamiesz mi ręce i nogi, że mnie zmasakrujesz? Bądź mężczyzną, zabij mnie i już, po co mnie torturujesz? — odetchnął głęboko, przełknął krew ze śliną. — I tak nie powiem więcej niż wiem, a paradoksalnie im dłużej bijesz, tym łatwiej mi przychodzi to, żeby nie powiedzieć ani słowa. I obiecuję ci teraz, że zrobię co w mojej mocy, by tak właśnie było. — przeplatając słowa cichymi jękami, słabym głosem, wysapał, na powrót, przymykając oczy.

— O, proszę, nie tylko skrzypek, ale i bohater się, kurwa, trafił! — klęczący ubek spojrzał na ciężko dyszącego więźnia

— Zabić, mówisz? Nieee, nie tak prędko, czeka cię dłuuugie śledztwo, zresztą… fizyczna śmierć, to za mało. Muszę cię unicestwić, owszem, ale nie tak jak ci się wydaje. Zrobię wszystko byś wyparował z tej przestrzeni, która nas otacza, ale zanim znikniesz, zanim to się stanie chcę zabić ciebie w tobie samym, musisz się zaprzeć sam siebie, tych swoich mrzonek… trzeba zniszczyć takich jak ty w świadomości ludzkiej, odczłowieczyć was, splugawić moralnie w oczach świata, w oczach ludzi, tak, żeby pluli na sam wasz widok, żeby myśleli i mówili o was nie inaczej jak — bandyci, a w końcu żeby unicestwić pamięć o was, o waszych ideałach i tej pierdolonej Polsce, za którą tak chętnie oddajecie życie. Mamy zamiar, my — nowa władza — ciemne oczy zaświeciły fanatyzmem — zarżnąć tępym nożem i wszystkimi innymi sposobami choćby cień pamięci o tobie podobnych. Nic po was nie zostanie, nawet wasze ścierwo poprzebierane w hitlerowskie mundury będziemy wrzucać do bezimiennych dołów, a na tych miejscach postawimy latryny, tak żeby nawet długo po tym jak znikniecie można było szczać na wasze groby. Jesteś już nawozem! Nawozem, na którym wyrośnie nowy świat, bez was! Słyszysz? Bez was! Was już nie ma! — z pianą na ustach i płonącymi oczyma, dysząc z emocji wyrzucanych z siebie Majaczący krzyknął do swojego kamrata.

— Ruszaj się! Oduczymy skurwysyna gry na skrzypeczkach! — odwrócił się w stronę przyciśniętego do betonu mężczyzny, a kropelki śliny opryskały wykrzywioną bólem twarz.

— Nie chciałeś rozmawiać ze mną jak człowiek, to teraz będziesz wył jak pies.

— Co wybierasz? — Czyhający, ruchem głowy, wskazał przedmioty trzymane w rękach.

— To. — Majaczący łypnął na prawą rękę — Młotek zostaw na jutro, dzisiaj wyczyścimy jaśnie panu paznokcie.

Półprzytomny mężczyzna przed oczami miał tylko podeszwy trzewików klęczącego na jego ręce ubowca, nie widział więc niczego poza drobinkami piasku powbijanymi w skórzane zelówki, ale wyraźnie poczuł zimno metalu obejmujące mały palec. Coś szarpnęło i wtedy fala cierpienia dotarła do mózgu, jak żywym ogniem, przypalając wszystkie, sto pięćdziesiąt receptorów bólu rozsianych po całej dłoni. Usta, odruchowo, otwarły się do krzyku jednak uwolniły jedynie gardłowy jęk, a resztki zmieszanej z krwią śliny wylały się na posadzkę.

*

Z wysiłkiem podniósł stutonowe ze znużenia powieki. Dwie postacie przesłaniają widok. Inne twarze. Jest w celi. Czuje jak tępo pulsują obie dłonie. Tak jak cała reszta, też rwie i piecze — głowa, twarz, usta, żebra, nogi, ale najbardziej tam, z tyłu. Napina mięśnie, chce poruszyć ciałem… Nie da rady, sam nie jest w stanie i tyko boli bardziej.

— Możecie mi pomóc odwrócić się na brzuch? — starszy celi i ten obok niego bez słowa chwytają jeden za bark, drugi za biodro, podtrzymując głowę leżącego, delikatnie, na ile potrafią, kładą pobitego twarzą do posadzki.

— O, Matko! — starszy jęknął tak głośno jakby to z jego pleców i pośladków zwisały, wraz ze strzępami spodni, poszarpane kawałki skóry i drobiny żywego mięsa. Krzepnąca już miejscami krew wyglądała jak, połyskujące stygnącą czerwienią, skorupy czarnej lawy.

— No tak, to musi boleć. Na pewno. — położył dłoń na ramieniu ciężko oddychającego, tulącego kolejny raz tego dnia twarz do betonu, więźnia

— Niech się pan trzyma. — i dodał zupełnie takim tonem jakby mówił do dziecka. — Może niebawem przyjdzie lekarz, wtedy coś na to poradzi i już nie będzie bolało.

Dłoń poklepała ramię, starszy usiadł obok opierając się o ścianę. Przeżegnał się nim splótł dłonie na brzuchu. Nie spuszczając oczu ze zmasakrowanego mężczyzny, prawie niezauważalnie, bezgłośnie poruszał wargami.

Zgrzytnęła zasuwa. Powstali wszyscy mogący utrzymać się na nogach. Jak na komendę. Więzienny strażnik wczepiony jedną ręką w parciany pasek przewieszonego przez ramię automatu, drugą chował gdzieś za metalowym płatem drzwi. Przejechał oczami po stojących postaciach po czym zatrzymał wzrok na jedynej leżącej.

— Co z nim?

Starszy celi, jak nakazywał regulamin, wyprężył się na baczność.

— Melduję, obywatelu oddziałowy, że źle. Potrzebny jest lekarz.

Strażnik jeszcze chwilę patrzy na nieruchomą sylwetkę leżącego, a potem bez słowa cofa się przepuszczając w drzwiach człowieka z torbą, który wyłonił się zza załomu muru.

Na cywilne ubranie założony miał mocno poplamiony, upstrzony wzorami zacieków, choć miejscami wciąż jeszcze biały fartuch. Stojący więźniowie zaszurali butami. Zbili się w jeszcze bardziej ściśniętą gromadkę przysuwając bliżej ścian. Ta odrobina miejsca musiała wystarczyć. Przybysz przyklęknął na jedno kolano, postawił lekarską torbę na betonie. Ocena stanu pacjenta musiała wypaść jednoznacznie blado.

— Muszę go zabrać do ambulatorium. — odwrócił głowę w stronę klawisza rozkładając ręce. — Tutaj niewiele będę mógł zrobić. —

— Nie ma mowy, zostaje w celi. — strażnik pchnął ciężkie drzwi. — Kwadrans, nie więcej. — rzucił jeszcze nim szczęknęła przesuwana sztaba.

Człowiek w, niegdyś, śnieżnobiałym kitlu uniósł rękę leżącego i przyłożył kciuk poniżej nadgarstka, tam gdzie wiją się żyły i ścięgna, szukając pulsu.

— Jeszcze żyje. — powiedział do siebie — Długo jest nieprzytomny? — podniósł wzrok na starszego celi.

Ten nie zdążył nawet otworzyć ust.

— Dobrze pana słyszę, doktorze. — głos wyraźny, choć słabiutki, na sto procent należał do tego, przy którym klęczał.

— Szkoda, tym razem wolałbym nieświadomego. — przeniósł wzrok na odciśniętą w granatowym swetrze twarz. — A lekarzem nie jestem, zaledwie felczerem, ale zrobię co w mojej mocy.

Delikatnie obmacywał palcami obitą głowę, barki, ramiona i plecy, aż dotarł do lędźwi.

[1] Je pense que ce n’est pas trop mal. (fr.) — Myślę, że nie jest tak źle.

[2] Alors, tout va bien. (fr.) — A więc, wszystko w porządku.

[1] Kunsthistorisches Museum Wien (niem.) — Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu — jedna z największych na świecie galerii, posiadająca w swych zbiorach niezwykle cenną kolekcję malarstwa europejskiego, sztuki starożytnej oraz monet.

[1] La vasche! (fr.) — Cholera jasna!

[1] Ce n’est pas la mer à boire. (fr.) — (dosłownie) „To nie jest tak, jakbyś musiał wypić całe morze.” — (w wolnym tłumaczeniu) „To nie jest takie trudne”.

[1] Fils de pute (fr.) — sukinsyn.

[2] Vrai brésilien. (fr.) — prawdziwa brazylijska.

[1] Hilary Minc — polski Żyd, komunista, w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX-wieku członek najwyższych władz reżimowych w Polsce, odpowiedzialny za sektor gospodarczy.

[2] „Noc”, K.K. Baczyński — fragment wiersza.

[3] Definicja samokrytyki, sformułowana przez Stalina: samokrytyka — „uczciwa, jawna, bolszewicka samokrytyka to szczególna metoda wychowania kadr partyjnych i w ogóle klasy robotniczej w duchu rewolucyjnego rozwoju, potężny oręż w walce o socjalizm”.

[4] Oх ты, сука! ( ros.) — Ty, suko!

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.