Justyna Kadłubiska

Powrót na Wschód

Wojenne losy mojej Babci

© Justyna Kadłubiska, 2020

Biografia beletryzowana z okresu II wojny światowej, oparta na faktach. Historia młodej Polki, która wyrusza z okupowanej Warszawy, wraz z czteroletnim synem w podróż przez Europę, następnie statkiem do Japonii, by tam spotkać się z mężem, pracownikiem wywiadu. Autorka książki, która jest wnuczką książkowej bohaterki opiera się w swej narracji na zachowanych listach jakie pisała z Mandżurii jej babcia do rodziny w Polsce.

ISBN 978-83-8221-602-8

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Pamięci mojej Babci, której nigdy nie poznałam.

Od autorki

W moim dziecięcym pokoju nad łóżkiem wisiała czarno-biała fotografia w metalowej oprawce. Lekko nieostre zdjęcie przedstawiało roześmianą młodą kobietę pozującą na łące wśród wysokich traw i kwiatów. Burza czarnych, długich, potarganych loków i promienny uśmiech. Niemal całe życie byłam święcie przekonana, że to Mama. Dopiero kiedy dorosłam, dowiedziałam się przy okazji jakieś rozmowy, że to portret Babci wykonany jeszcze przed wojną. Kiedy Mama wyprowadziła mnie z błędu, nie czułam się zawiedziona, że nie dostrzegałam dotąd między nimi różnicy — w końcu to Babcia, mama Mamy. Są do siebie bardzo podobne. Mimo że nigdy nie było mi dane jej poznać, bo zmarła, zanim się urodziłam, czułam zawsze jej bliskość — za sprawą samego faktu istnienia Mamy. Była osobą na swój sposób niezwykłą i od zawsze miałam potrzebę opowiedzenia o jej losach. Będę po tę jej historię sięgać do listów, które pisała do rodziny, i które zachowały się w rodzinnych biurkach. A czasami po prostu spytam ją wprost, odpowiedzi szukając w snach.

Anna Sikora

Krótkie wprowadzenie

Północno-wschodnie obszary Chin będące krajem Mandżurów od zawsze leżały w sferze zainteresowań Japonii i Rosji oraz Chin. Zerwanie przez ZSRR paktu o nieagresji zawartego z Japonią w 1941 roku i przystąpienie w sierpniu 1945 do wojny z nią doprowadziło do okupacji Cesarstwa Mandżukuo, które pozostawało do tej pory pod protektoratem Japonii.

Na terenie zajętego kraju utworzono Mandżurską Bazę Rewolucyjną, która stanowiła podstawę działań Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej przeciwko wojskom japońskim Kuomintangu. Cesarstwo Mandżukuo zostało zdobyte zaledwie w dwanaście dni.

W efekcie marionetkowe Mandżukuo stało się na powrót częścią Chin i przestało istnieć. Stanowi ono po dziś dzień część Chińskiej Republiki Ludowej.

Ostatni chiński cesarz Puyi z mandżurskiej dynastii Qing został schwytany przez Armię Czerwoną, wywieziony do Chabarowska i tam uwięziony.

Zaczęły się aresztowania i wywózki. W stolicy Cesarstwa, Xinjingu, jak i w innych miastach zapanowały głód i epidemie.

Prolog

Płatki śniegu, wielkie jak kawałki waty, lecą z nieba, wolno opadają na parapet i pokrywają go białą, puszystą warstwą. Mróz maluje kanciaste wzory na szybie, skrzące się milionem kryształów. Słońce, starając się przeniknąć do środka pomieszczenia, rzuca jasne, ostrzegawcze błyski. Przyjechał lekarz, lecz ja ledwo mogę unieść głowę, a co dopiero wstać. Trawi mnie gorączka i czuję przyspieszone bicie serca. Boli mnie dosłownie każda część ciała. Jestem przez to nieco oszołomiona. Zastanawiam się, czy dzidziuś też odczuwa ból. Ostre kopanie w dole brzucha, powtarzające się co jakiś czas, uspokaja mnie w pewnym sensie. Co chwila ktoś podchodzi i pyta o przeróżne sprawy — gdzie leży palteczko Ani, gdzie mogą być ciepłe ubranka na zmianę i buciki dla Jurka.

Nie słuchają moich mętnych wyjaśnień, tylko patrzą na mnie uważnie i odchodzą, jakby nie po odpowiedź tu przyszli. Krzątaninę za ścianą słychać nieco z oddali.

Przez moment zdaje mi się, że słyszę płacz Ani.

Później wszystko cichnie. Leżę teraz w czystej, białej pościeli w pozycji na wznak i ciężko mi się przewrócić na bok, bo wielki brzuch utrudnia ruchy.

W przebłyskach świadomości znów się zastanawiam, czy dzieci, gdziekolwiek przebywają, są razem. Chyba nie jestem już w klasztorze sióstr Franciszkanek, w którym znaleźliśmy azyl po aresztowaniu Mietka. Nie mogę tego stwierdzić na pewno, ale specyficzny zapach każe mi się domyślać, że to szpital. Japonka w białym fartuchu co jakiś czas pojawia się w drzwiach, mówi szybko i niewyraźnie. Boże, o co jej chodzi? Nie ma przy mnie syna, który wszystko potrafi przetłumaczyć. Popadam w coraz większe odrętwienie. Jednak dociera do mojej świadomości, że choruję na tyfus. Tyfus. Czy dzieci też są chore? Czy leżą niedaleko mnie?

Nie potrafię o to zapytać.

Zdaje mi się momentami, że śnię, a tak naprawdę leżę u Irki w Aninie, w tym pokoju, gdzie sufit jest skośny, że się budzę zupełnie zdrowa i wszyscy jesteśmy razem…

Słońce w końcu przebija się do pokoju i udaje mi się obserwować jego wędrówkę po ścianie. Maluje na niej dziwne tańczące postaci. Prawdziwy teatr chińskich cieni.

Chcę myśleć tylko o dzieciach, a tymczasem nie potrafię skupić się na niczym, nawet na nich. Wątki się urywają. Nie wiem, ile czasu już tu jestem.

Nieoczekiwana wizyta

Nadszedł koniec marca 1940 roku. Mojego męża, Mieczysława, nie było już z nami od ostatnich dni września poprzedniego roku. Został zmobilizowany, gdy do Polski weszli Sowieci. Któregoś razu wrócił wcześniej do domu, pośpiesznie spakował walizkę i tyle. Nawet nie wyściskałam go wystarczająco na pożegnanie. To miała być pierwsza nasza tak długa rozłąka. Wtedy jeszcze nie przypuszczałam, że czeka nas druga, znacznie gorsza od tej.

Po tym zdarzeniu opuściliśmy z synem nasz dotychczasowy dom i zamieszkaliśmy w Aninie, u siostry Mietka, Ireny Szumowskiej, oraz jej męża Wacława i dzieci.

Jakiś czas po wyjeździe Mietka wydarzyło się coś, co miało bardzo istotny wpływ na nasze dalsze losy.

Szalałam właśnie w ogrodzie, bawiąc się z moim czteroletnim Jurkiem w berka, gdy nagle Irenka zawołała przez otwarte okno kuchenne, żebym natychmiast przyszła. Ton jej głosu wskazywał na to, że stało się coś ważnego. Zabawa w berka się zakończyła, a ja, zziajana i zgrzana, poleciałam, co koń wyskoczy, do domu.

W drzwiach stało dwóch nieznajomych mężczyzn. Tylko jeden z nich mówił po polsku. Obaj byli Japończykami. Uśmiechali się miło i kłaniali. Irenka miała niepewną minę, bo nie wiedziała jeszcze, o co chodzi. Mimo wymiany kilku zdań i ja nie mogłam zrozumieć, czemu zawdzięczam tę wizytę, do momentu, w którym zobaczyłam adresowaną ręką Mietka kopertę. Pospiesznie rozdarłam ją i zaczęłam przesuwać wzrokiem po rzędach liter, próbując jednocześnie odgarnąć z oczu potargane loki. Zapadła cisza. Czułam na sobie spojrzenia wszystkich obecnych w kuchni i to przeszkadzało mi się skupić.

O losach mojego męża od kilku miesięcy nie za wiele było wiadomo, jedynie to, że przedostał się wraz z Wojskiem Polskim przez Rumunię do Francji. Z listu wynikało, że zaproponowano mu posadę oraz wyjazd wraz z rodziną do Cesarstwa Mandżukuo.

Przede wszystkim poczułam ogromną ulgę, że nie jest to zawiadomienie o jego śmierci.

Mąż był szyfrantem w Biurze Szyfrów Sztabu Głównego, w sekcji II. Zlecano mu pracę w wywiadzie, przeciwko Rosji sowieckiej, na mocy porozumienia Wojska Polskiego i Japonii. Japończycy potrzebowali specjalistów. Mąż wyraził zgodę na tę propozycję, ale uzależnił wyjazd do Cesarstwa Mandżukuo od zgody na emigrację całej rodziny.

Pisał, a w zasadzie błagał, żebym zdecydowała się na wyjazd.

Nikt nie wiedział, ile czasu potrwa wojna ogarniająca świat i jak dalej potoczą się losy poszczególnych narodów, i szczerze mówiąc, nie miałam żadnej pewności, kiedy i czy się jeszcze spotkamy. Ta propozycja dawała realną szansę na dalsze wspólne życie. Chociaż spadło to na mnie jak grom z jasnego nieba, byłam mu za nią wdzięczna. A jednocześnie postawiona niejako przed faktem dokonanym, bo jak mogłabym nie przystać na tak sformułowaną prośbę. Miecio chyba o tym wiedział. Znał mnie dobrze. Obiektywnie rzecz biorąc, nie było lepszej alternatywy niż zdecydowanie się na wyjazd. Tęskniłam za mężem bardzo. Jureczek, który z początku pytał często o ojca, teraz zapominał o nim. Długie rozstania nie służą rodzinom. Powzięłam zatem zamiar jak najszybszego załatwienia formalności i wyruszenia w drogę. Biurokracji było całkiem sporo. Potrzebowałam przepustek, odpowiednich papierów, i pieniędzy, by opuścić Polskę. Zostało to zorganizowane w większości drogą dyplomatyczną.

Atmosfera w domu anińskim stała się poważna. Rodzinne dywagacje mogłyby tylko wprowadzić zamęt i być jedynie stratą czasu, bo z mojej strony zmiana planów nie wchodziła w rachubę. Uznałam, że najważniejsi byliśmy my, nasza trójka, więc klamka zapadła. Należało zwyczajnie przygotować się na daleką podróż w nieznane. Uciekałam się do różnych sposobów, żeby udobruchać Babunię, ale jednocześnie byłam stanowcza. Aby stawić czoła całej reszcie, musiałam użyć argumentów absolutnie niepodważalnych, odwołać się do rodziny jako instytucji nierozerwalnej, przy czym bardziej oznajmić o wyjeździe niż pytać o pozwolenie, obłaskawić całusami, zapewnić, że się będzie pisało, odzywało tak często, jak to tylko możliwe, że będziemy o siebie dbać, no i w końcu — przekonać, że to przecież nie jest znowu aż tak daleko. Tylko pociągiem do Berlina, z Berlina do Rzymu, Neapol, a potem statkiem, ogromnym i bezpiecznym, rzecz jasna.

Nie było to dla nich takie oczywiste. Pogodzenie się z naszym wyjazdem okazało się procesem. Niestety, nie obyło się bez wyciągania żali, wydawałoby się dawno już zapomnianych. „Po co ja w ogóle za tego Mietka wyszłam”, odradzano mi to od początku, a teraz „Stało się, do Japonii nam Hanusię wywozi i Jureczka małego”. „Podróż bardzo niebezpieczna, Jurek może zachorować, to samo i ja, no i nie znam obcego języka, żadnego obcego języka, w ogóle to katastrofa jedna wielka”.

— A nie mówiłam, że tak będzie! — zakrzyknęła potężnie, zazwyczaj słaba, Babunia.

Krótko mówiąc, podniósł się ogólny lament. Ewidentnie wsparcia z ich strony nie miałam.

Moja starsza siostra Wanda także ciężko to przeżywała. Byłyśmy dość mocno związane ze sobą. Zawsze się o nią troszczyłam, zwłaszcza, że chorowała na gruźlicę i była w ciągłej depresji.

Musiałam zmierzyć się z rodziną sama, z ich niepokojami, ale i ze swoimi, które — siłą rzeczy — zaczęły w końcu nachodzić i mnie. Te niepokoje wzbudzały lekkie podniecenie, które działało uskrzydlająco w szczególny sposób i pomagało mi pozytywnie myśleć. Wyzbyłam się wszelkich wątpliwości, czy dobrze robię, wyjeżdżając do męża. To przecież było moje święte prawo, a także obowiązek. Podróż, w czasach wojennej zawieruchy, była niebezpieczna — zdawałam sobie z tego sprawę. Ale nie mogłam oprzeć się przeczuciu, że będzie też fascynująca. Próbowałam sobie wyobrażać naszą przeprowadzkę, błahostka — do Japonii, czyli prawie na koniec świata, w tak odmienne warunki od tych, które znałam. Myślałam wtedy o najdrobniejszych szczegółach, tych wszystkich, które są dla nas ważne w codziennym życiu: co będziemy jedli, gdzie będziemy spali i na czym (słyszałam, że tam śpi się na matach, więc czy będzie nam wygodnie i czy przywykniemy do tego).

Perspektywa spotkania się z mężem cieszyła mnie bezdyskusyjnie i dodawała siły na przygotowania i te liczne urzędowe procedury, które w okupowanej Warszawie były dojmujące.

Dodatkowo, radość na myśl spotkania z Mietkiem, mieszała się z cichym pragnieniem przeżycia przygody, skrupulatnie chowanym dotychczas w głębi duszy. A teraz okazja sama się pojawiła. Nie wzbraniałam myślom uciekać z dala od domu, od tych wszystkich rodzinnych spraw codziennych, od tych chorób Wandzi, narzekań. Jak bardzo mogła to być podróż także w głąb siebie, ku odnalezieniu swoich pragnień, nie wiem, ale postanowiłam potraktować ją jako życiową szansę.

Pociąg przez Europę

Spojrzałam w lustro ostatni raz by skontrolować, czy wszystko jest na miejscu. Moje ujarzmione czarne loki zebrane w kok nieposłusznie wymykały się spod wiosennego kapelusika. Nie było już czasu na poprawki. Na dole Jureczek głośno chichotał. Najwyraźniej coś go rozbawiło, co wyraźnie kontrastowało ze smutnym nastrojem wszystkich, którzy nas żegnali. Tony wylanych łez i dobrych rad wymęczyły mnie bardziej niż same przygotowania do podróży. Oddałam serdeczny uśmiech mojemu lustrzanemu odbiciu i nie odwracając się, wybiegłam z pokoju.

Anna Sikora z synem Jerzym

Na dworcu głównym w Warszawie, dokąd dotarliśmy samochodem, korzystając z uprzejmości sąsiada, panował spory ruch i zamieszanie, a naturalne w takim miejscu zdenerwowanie podróżujących potęgował jeszcze widok przechadzających się dwójkami tam i z powrotem Niemców. I mnie udzieliły się emocje. Nieczęsto podróżowałam sama, a tu jeszcze z małym dzieckiem. Nie był to przecież wypad za miasto. Nasza wyprawa zaczynała się w Warszawie, wiodła przez Berlin, Rzym, Neapol, Ocean Indyjski, wreszcie Tokio. Nie potrafiłam jej sobie „narysować” w głowie. Moja wyobraźnia sięgała w tym momencie nie dalej niż do Rzymu. Ostateczny cel naszej podróży jawił mi się jak sen, jak bajka, jak nierealna zupełnie historia. Trzeba było myśleć etapami i powoli przyzwyczajać umysł, w miarę pokonywania odległości, do tego, na razie nierzeczywistego, odległego miejsca.

Oprócz waliz, które oddałam na bagaż, miałam torbę, którą z niemałym trudem dźwigałam na ramieniu. Przez drugie ramię przewiesiłam małą damską torebkę — trzymałam w niej dokumenty i połowę zabranych ze sobą pieniędzy. Nie powiem, gdzie ukryłam drugą połowę. Nie wypada. Postąpiłam tak oczywiście ze względów bezpieczeństwa, których zasady moja ukochana siostra wpajała mi przez cały ostatni miesiąc.

Jureczek targał swój plecak z ulubionymi i „niezbędnymi” zabawkami. Musiałam odpowiadać na tysiące jego szczegółowych pytań dotyczących pociągu i dworca, w między czasie odszukać odpowiedni peron i jednocześnie pilnować tej małej istotki. Istotki, która w mgnieniu oka mogła zejść do poziomu butów i oddalić się na czworaka we wszystkich możliwych kierunkach. Drżałam na tę myśl i kurczowo trzymałam drogą rączkę syna.

Wszystkich naszych ukochanych najbliższych pożegnaliśmy w domu. Nie chciałam ich zapamiętać z okna odjeżdżającego pociągu, ich widoku machających nam na pożegnanie.

Zapowiedziano pociąg do Berlina. Zrobił się straszny szum, ludzie zaczęli gwałtownie się przemieszczać, polując na najodpowiedniejsze miejsce. Ja zaczaiłam się z Jureczkiem za filarem, tak że byliśmy nieco oddzieleni od napierającego tłumu i, jak to oceniłam, znaleźliśmy się w miejscu, gdzie zatrzyma się nasz wagon. Wzmógł się huk i łoskot nadjeżdżającego składu, mój syn przytulił się do mnie mocno, dygocząc z podniecenia, ale nie chciał, bym wzięła go na ręce. Pociąg przeraźliwie zapiszczał, sapnął i się zatrzymał. Istotnie, nasz wagon, a nawet jego drzwi, znalazły się dosłownie naprzeciwko nas. Natychmiast stłoczyło się przy nich kilka osób i gdy tylko konduktor dał sygnał, by wsiadać, zaczęły pośpiesznie ładować się do środka. My również podeszliśmy bliżej Jureczek, ciągnąc mnie za rękę, próbował zajrzeć pod pociąg, ale to nie był najlepszy moment, więc musiałam go przywołać do porządku. Jakiś pan, który pojawił się ni stąd, ni zowąd za nami, pomógł mi unieść walizkę po schodkach pociągu, i przy tym spojrzał mi w twarz w taki sposób, że się lekko zmieszałam, po czym zwrócił się do Jureczka:

— Wskakuj mały, brawo!

A ja pomyślałam o Mietku i o tym, jak bardzo za nim w tym momencie tęsknie.

W przedziale Jureczek usiadł przy oknie, ja znalazłam się obok synka. Wkrótce wszystko się uspokoiło, bagaże leżały na półkach, podróżujący zajęli swoje miejsca. Czekaliśmy w milczeniu na gwizdek konduktorski oznajmiający początek naszej wędrówki.

Świat za oknem zaczął przyspieszać, z początku pozwalając nam oglądać smutną Warszawę i zatrzymywać wzrok na domach i na ludziach podążających ulicami okupowanej stolicy. Jureczek wstał, żeby wszystko lepiej widzieć, i żywiołowo reagował na każdy oglądany szczegół, aż w końcu, nie nadążając już za znikającymi obrazami, z powrotem przycupnął na swoim miejscu, ja zaś próbowałam odnaleźć w sobie radość z tej podróży, wierzchem dłoni ścierając z twarzy obficie płynące łzy. Warszawa nieubłaganie się oddalała.

Czy będę umiała sprostać tym wyzwaniom, jakie sama sobie narzuciłam? To pytanie powoli zaczynało kiełkować w mojej głowie.

Pociąg już się rozpędził i jego miarowe stukanie zaczęło usypiać podróżnych. Jurek również, dzięki Bogu, zasnął. Widocznie dały o sobie znać wczesna pora odjazdu i ogromne emocje. Patrzyłam przez okno na budzące się do życia drzewa. Delikatna zieleń przykryła już pola, ale w powietrzu czuć było wojnę, nie wiosnę. W pociągu jechało bardzo dużo Niemców; SS-mani przeszli dwa razy przez nasz wagon, kontrola dokumentów była bardzo szczegółowa i przepełniała nas strachem. Nigdy nie można było czuć się pewnie. Słyszałam, że wyprowadzano ludzi z pociągu bez podania przyczyny. Ciemne loki i ogólnie mało słowiańska uroda powodowały, że się martwiłam. Odniosłam wrażenie, że kontrolujący nas gestapowiec zawiesił na mnie wzrok dłużej niż na innych pasażerach.

Ciocia Mania w osobliwy sposób podkreślała, że z powodu mojego wyglądu czekają mnie w podróży same kłopoty:

— Haniu, pamiętaj, wyglądasz na Żydówkę, choć nią nie jesteś. Nie każdy Niemiec to wyłapie.

Mając więc tę świadomość, uważałam, że każdy, kto choć przez chwilę dłużej mi się przypatruje, widzi we mnie Żydówkę. Zwyczajnie się bałam. Niemcy strzelali do Żydów bez ostrzeżenia.

Dodatkowo świadomość, że jestem jedną z nielicznych kobiet podróżujących tym pociągiem, i to z dzieckiem, powodowała ogromne poczucie niepewności i wyobcowania. W naszym przedziale jechali sami mężczyźni, chociaż do wagonu wsiadły w Warszawie dwie panie. Miałam wrażenie, że gdybym mogła z nimi porozmawiać, poprawiłoby mi to humor. Musiałam się jednak bardzo pilnować, by nie wyjawić nikomu prawdziwego celu naszej podróży. Nie wolno mi było mówić o mężu, za nic w świecie nie mogłam się wygadać. Na wszelki wypadek przygotowałam sobie gotową wersję odpowiedzi w razie jakichkolwiek pytań.

Brzmiało to mniej więcej tak: „Jadę do ciotki do Neapolu, gdzie zamierzamy osiąść, bo tam mieszka jedyna nasza rodzina. Dawne dzieje, nie warto opowiadać o szczegółach. W Polsce nie mamy już nikogo”. Wymyśliłam tę bajeczkę z siostrą Wandzią. Ćwiczyłyśmy taką sytuację kilka razy. Wandzia udawała cudzoziemkę i ze śmiesznym akcentem próbowała na wszelkie sposoby wyciągnąć ode mnie informację o celu mojej podróży. Wandzia bywała czasami komiczna — z jednej strony poważna, mądra, a z drugiej, kiedy chciała być dowcipna, to wszyscy śmiali się z niej, a nie z żartu. Tak trudno jej było grać nie swoją rolę.

Trzeba było też przygotować w jakiś sposób Jurka na podobną okoliczność. Przecież dziecko spytane wprost zazwyczaj mówi prawdę. I taką ewentualność przewidziałam. Po naradzie rodzinnej powiedzieliśmy mu, uznając to małe kłamstwo za jedyne w tym momencie mądre posunięcie, że wybieramy się w podróż do Włoch, ani słowem nie wspominając małemu o ojcu. Chciałam oswoić go z myślą o spotkaniu z tatą i wyjaśnić całą tę naszą przeprowadzkę dopiero na statku. Tam istniało znacznie mniejsze prawdopodobieństwo spotkania Polaków. Nie chciałam, żeby w pociągu do Berlina Jureczek głośno pytał:

— Mamo, kiedy wreszcie dojedziemy do Japonii?

Albo:

— Czy tata w Japonii już na nas czeka?

Zazwyczaj dziecko dopytuje się głośno, uporczywie i szczegółowo, a wszyscy wokół uważnie przysłuchują się odpowiedziom, choć udają, że nic ich to nie obchodzi. Często też niestety się wtrącają.

Byłoby to dość ryzykowne.

Tymczasem Jurek mocno spał. Jeden pan w przedziale czytał w skupieniu jakieś dokumenty, czterech pozostałych drzemało. Pewnie wszyscy z ulgą odetchnęli, kiedy zorientowali się, że dziecko nie będzie zakłócać ich spokoju. Nikt nie miał nastroju na pogawędki. Oparłam głowę o zagłówek i zaczęłam śledzić krajobraz. Uświadomiłam sobie, że nigdy w życiu nie byłam w tych okolicach. Na wakacje jeździło się w Tatry, do Zakopanego i Rabki. Trochę tu było inaczej niż na wschodzie, skąd pochodziłam i który tak dobrze znałam. Łapałam wzrokiem każdy kawałek lasu, pasmo rzeki wijącej się krętym korytem, zieleniejące pola i wiejskie obejścia. Zapisywałam te swojskie obrazy głęboko w pamięci, bo kto wie, kiedy to wszystko miałam ponownie zobaczyć. Żegnałam się z tą krainą i z perspektywy dłuższego rozstania dostrzegałam, jaka jest wyjątkowa. Pierwszy raz jechałam za granicę, nie licząc rzecz jasna naszej przeprowadzki z Moskwy do Polski. Polska też była wtedy dla mnie zagranicą, choć Ojczyzną. Znałam ją jedynie z opowieści Babuni, siostry mamusi — cioci Mani, oraz z listów tzw. cioć warszawskich, sióstr Babuni: Stanisławy i Justyny Misiągiewicz. Twer, miasto, w którym się urodziłam i mieszkałam do śmierci rodziców, wspominam jako czas prawdziwego, beztroskiego dzieciństwa. Ja, Wanda i mój brat Jerzy stanowiliśmy szczęśliwą trójkę rodzeństwa, nad którą rodzice roztaczali pełną miłości pieczę. Obydwoje rodzice zmarli, jedno po drugim, na gruźlicę, gdy miałam siedem lat. Babunia z ciocią Manią i ciocią Zosią mieszkały w Moskwie. Mania i Zosia, siostry mojej mamy Hani — trzy kobiety o różnych charakterach, osobowościach i inklinacjach. Mania — zawsze surowa i mało czuła, może ze dwa razy w życiu tak naprawdę mnie przytuliła, Zosia — piekielnie uzdolniona plastycznie, niestety chorowała na schizofrenię, niezdolna do samodzielnego życia, przebywała zawsze przy rodzinie lub w specjalnym zakładzie.

Moją mamę zapamiętałam jako lekko roztargnioną, zawsze, podkreślam, zawsze pogodną; nigdy się na mnie nie gniewała i niemal codziennie powtarzała mi, że jestem śliczna. Byłam dla niej najpiękniejsza na świecie. Ciocię Manią niezmiennie to złościło, mówiła, że mama mnie psuje. Nie mogłam zrozumieć, o co jej chodzi. Kto, jak nie matka, może ocenić, czy jej własne dziecko jest piękne? Widziałam niejednokrotnie zachwyt na twarzach przypadkowych ludzi na mój widok. To tylko utwierdziło mnie w przekonaniu, że mama mówiła prawdę. Więc jeśli urodzę córkę, postanowiłam, nie omieszkam, jak mama, prawić jej komplementów. Myślę, że człowiekowi łatwiej jest iść w świat, jeśli czuje pełną akceptację ze strony najbliższych. To ważne w przypadku obu płci, nieodzowne w przypadku kobiet. Dziękuję mojej matce, że mi podarowała pewność siebie.

Anna Milicer z matką Jadwigą Eleonorą Górnicką-Milicer

Anna Sikora. Rok 1937

Anna Sikora. Rok 1930

Czas naszej podróży powoli dobiegał końca i pasażerowie w przedziale niespiesznie zaczęli składać gazety, kompletować bagaż podręczny. Co rusz ktoś przepraszał uprzejmie, wychodził z przedziału, wracał, powstało ogólne poruszenie. Za oknem zaczęły pojawiać się pierwsze zabudowania.

Jurek, moja cudowna kruszynka, zaczynał się wiercić. Spojrzałam na zegarek, do dworca Berlin pozostało juz tylko dwadzieścia minut.

Berlin powitał nas absolutnym „ordnungiem”, który nie tylko było widać w ruchu ulicznym, ale zauważało się również w twarzach przechodniów — niemal wszędzie w powietrzu czuć było niepojęty porządek, tak charakterystyczny dla Niemców. Wydawało mi się, że nawet roślinność rosła w równym szeregu, liście na drzewach wyglądały jakby były tej samej wielkości i koloru. Surowa czystość panowała w każdym najmniejszym zaułku. Tak bardzo różniło się to miasto od naszej spontanicznej Warszawy, w tamtym czasie pogrążonej w ogromnym smutku, mimo to wciąż różnobarwnej i pełnej „nieporządku” życia codziennego.

Następnego dnia wybrałam się z moim synkiem na spacer. Nasz hotel, w którym mogliśmy się zatrzymać tylko dzięki specjalnej przepustce, otrzymanej z ambasady Japonii jeszcze w Warszawie, mieścił się w centrum. Nieopodal był też elegancki park, do którego się skierowaliśmy.

Znajdowała się tam karuzela dla dzieci, obracająca się przy dźwiękach muzyki. Zdaje się, że grali Straussa. Maluchy siedziały na drewnianych konikach, słoniach i wielbłądach, które wznosiły się i opadały, a niektóre z nich jeszcze imitowały galop, kołysząc się w przód i w tył. Minęły dobre dwie godziny, zanim Jurek wreszcie opadł z sił, a trzeba przyznać, że pierwszy raz w życiu widział takie atrakcje. Bardzo chciałam kupić i wysłać kartkę do Anina, zapewnić wszystkich, że bezpiecznie tu dotarliśmy. Szukając poczty, przeszliśmy spory kawałek miasta, tak że udało mi się pochwycić nieco jego klimat. Na poczcie pozwoliłam synowi wybrać kartkę i wrzucić ją do skrzynki. Zrobił to po raz pierwszy w życiu. Mając wolny wieczór, zdecydowałam się przysiąść w jakiejś restauracji, bo zgłodnieliśmy i musieliśmy odsapnąć. Było to miejsce, gdzie wszyscy pili piwo, więc i ja zamówiłam jedno. Jak na mój niewyrobiony gust smakowało wyśmienicie, a Jurek tak mocno się domagał spróbowania, że wreszcie się ugięłam i dałam mu łyczka. Z jednego zrobiły się trzy i Jureczek zaczął się śmiać w niebogłosy. Co ja najlepszego zrobiłam? Na deser były lody i to Jurka wprawiło w jeszcze lepszy humor. Ludzie zaczęli na nas zerkać, więc chwyciłam nasze płaszcze i bez ubierania się, prowadząc przed sobą rozbrykanego malca, opuściłam z nim lokal.

Zaczęło się ściemniać, zerwał się lekki wiatr; mimo końca kwietnia było chłodno. Z wolna nachodziła mnie dziwna melancholia. Jurek też już zupełnie ucichł. Na pewno był wykończony. Szedł grzecznie, trzymając mnie za rękę. Napisałam w kartce do Polski, że radzę sobie świetnie, ale teraz ta pewność siebie zaczęła mnie opuszczać. „Cały ten Berlin to jakieś miasto nie dla ludzi” — pomyślałam, a okropny niemiecki szwargot tak bardzo zaczął drażnić moje uszy i przypominać całe zło wojny, ciągły strach, że aż się wzdrygnęłam. Ach, jak dobrze byłoby być teraz w domu… Swoją drogą, jaka to dziwna historia, że my tu, a oni, Niemcy, tam, u nas w Polsce…

Pociąg do Rzymu odjeżdżał wczesnym rankiem następnego dnia. Chciałam jak najszybciej przespać tę noc i uciec byle dalej od tego mrocznego miejsca. Jednak mimo wyczerpania sen nie przyszedł łatwo, bo zbyt wiele wrażeń szumiało mi w głowie. Uczucie ogromnego osamotnienia, bagaż odpowiedzialności, nagłe uzmysłowienie sobie trudów dalszej podróży i kłopotów, jakie mogą na nas spaść, zupełnie mnie przerosły i zaczęłam potwornie żałować, że zgodziłam się na ten wyjazd. W strugach własnych łez, patrząc przez hotelowe okno na ponurą, chłodną i nieprzyjazną noc, myślałam, jak daleko jestem od domu i jak bardzo nie chcę tutaj teraz być. Rozkleiłam się na dobre.

Zaczął siąpić deszcz. Latarnie rzucały mętne światło, nie dalej niż na metr. Krople wody spływały wolno po szybie. Co jakiś czas przejeżdżał samochód i zakłócał spokój ulicy. Raz tylko pojawili się jacyś ludzie. Była to para wyglądająca na zakochanych, ale nie tą pierwsza miłością, która każe iść w uścisku. Rozmawiali o czymś żywo, trzymając się za ręce. Pomyślałam, że to małżonkowie, którzy być może wracają z teatru do domu, do dzieci. Ta myśl poniosła mnie do męża, i uświadomiłam sobie, że to właśnie z jego przyczyny jestem w podróży i znoszę te wszystkie trudy. By z nim być, rozmawiać, tak samo jak to małżeństwo widziane z okna. Przeprowadzka była jak najbardziej moim świadomym wyborem i jego konsekwencją. Owszem, podjęcia decyzji wymagała ode mnie określona sytuacja. Mietek czułby się nieszczęśliwy, gdybym się nie zdecydowała do niego dołączyć. Oczywiście nie narzucał mi tego, ale wiem, że rozłąka byłaby dla niego nie do zniesienia.

Oczami wyobraźni ujrzałam jego spokojną twarz tuż przy mojej i opanowało mnie całą uczucie ukojenia, ufności. Z pewnością cały czas gorąco o nas myślał i czekał. Moment załamania z wolna ustępował, dając pierwszeństwo zmęczeniu. Przytuliłam się do chrapiącego Jurka i zasnęłam.

Mieczysław Sikora

Mieczysław Sikora w drodze do Japonii 1939 rok

Z nastaniem dnia świat stał się bardziej przyjazny, a moje myśli skupiły się na szybkim działaniu tu i teraz i nie miały szansy na egzystencjonalne rozterki. Przedwcześnie obudzony Jurek był nie w sosie i musiałam go karmić śniadaniem w hotelowej restauracji, abyśmy na dworzec zajechali na czas. Zanim tam dotarliśmy, zdążyłam się już nieźle zmęczyć i miałam nadzieję na małą drzemkę w pociągu. Jednakże nie było mi to dane z uwagi na okoliczności, w jakich przyszło nam przebywać przez następne kilka godzin.

Do Neapolu podróżowaliśmy razem z włoskim małżeństwem z dwójką dzieci nieco starszymi od Jurka, dwiema siostrami zakonnymi z Francji i jednym młodym Niemcem. Towarzystwo było więc dość zróżnicowane, jeśli przyrównać je do pasażerów, z którymi podróżowaliśmy do Berlina. Nikt, rzecz jasna, nie mówił po polsku, co było zbawienne, choć obecność Niemca dość mnie męczyła. Uczucie wrogości podobno męczy. Zachodziłam w głowę, kim jest ten człowiek i czy widzi we mnie Żydówkę. Czy może zorientował się po mowie, że jestem untermensch z Polski? Nosił mundur i nie miał żadnego bagażu.

Chłodno omiótł nas wzrokiem i nieoczekiwanie, wskazując na miejsce przy oknie, spytał po niemiecku, czy chcę usiąść koło syna. Bardziej domyśliłam się po geście, niż zrozumiałam, o co pyta, i skwapliwie kiwnęłam głową. Zupełnie nie spodziewałam się takiej uprzejmości z jego strony. Nie należy ferować pochopnych wyroków. Wykonaliśmy roszadę. W ten sposób ja i Jurek, już obok siebie, znaleźliśmy się na przeciwko dwójki włoskiego rodzeństwa, chłopczyka i dziewczynki. Dalej od okna siedzieli kolejno ich matka i ojciec. Po naszej stronie przycupnęły zakonnice, a przy drzwiach Niemiec. Prawdopodobnie zaproponował mi tę zamianę, by nie siedzieć obok dziecka (miejsca były numerowane).

Włoskie dzieci, z charakterystyczną dla swojej nacji hałaśliwością, ale i niezaprzeczalnym urokiem, zaczęły jedno przez drugie wykrzykiwać jakieś kwestie. Nie rozumiałam tego, co mówiły, ale po krótkim czasie, przypatrując się im, wydedukowałam z ich gestów, mimiki, że rozmawiają prawdopodobnie o jedzeniu. Macały się po brzuchach i oblizywały buźki. Dobrze odgadłam. Rozpoczęło się biesiadowanie. Ogromne kanapki z różową wędliną zniknęły w paszczach małych głodomorów w okamgnieniu. Na moment sytuacja w przedziale uspokoiła się. Dzieci nieco ociężałe po uczcie ucichły i zaczęły patrzeć przez okno. Pociąg jechał teraz wolniej, bo pokonywał trudny górski odcinek, pełen tuneli i zakrętów. Chwilami można było nawet dostrzec, przykładając twarz do szyby, ostatni wagon. Jureczek właśnie tak robił i kiedy mu się to udawało, wykrzykiwał rozemocjonowany „teraz, mamo, teraz widzę!”. Włoskie dzieci utkwiły w Jurku wielkie, czarne oczy, nie pojmując, dlaczego nic nie rozumieją z tego, co on mówi. Wymieniały się spojrzeniami, a chłopiec szepnął coś siostrze do ucha.

Po jakimś czasie zaczęły się nudzić, wiercić, szarpać mamę za rękaw i pytać najprawdopodobniej o to, kiedy wreszcie dojadą. Cała ta rodzina była bardzo głośna. Każdą wymianę zdań podkreślała intensywna gestykulacja. Zajęci sobą, nie zwracali uwagi na innych. Kontem oka popatrywałam, czy Niemiec nie wyjdzie z siebie i nie zacznie protestować przeciwko tym hałasom, ale nic takiego się nie wydarzyło. Był zajęty jakąś lekturą, a momentami udawał, że podsypia, ukrywając głowę w płaszczu. W Polsce zachowywano się z reguły cicho podczas podróży, więc nie byłam przyzwyczajona do takiego sposobu bycia. Dzieci przywoływało się do porządku od razu, gdy zaczynały zbytnio wariować.

W pewnym momencie wybuchła kłótnia. Zagadką pozostawało, o co, ale po tym, jak jedno z rodziców wstało i zdjęło z półki bagażowej tobołek, a z niego wyciągnęło paczuszkę z kolorowymi ciasteczkami, zrozumiałam, że była to słowna bitwa o słodycze, w dodatku — wygrana przez dzieci! Innym razem poszło o lemoniadę, którą sprzedawano na jednej ze stacji. Kiedy pociąg stanął, do okna naszego przedziału zbliżył się, dzwoniąc dzwoneczkiem, mężczyzna w kolorowym ubraniu, z tacą musujących lemoniad. Dzieci rzuciły się w jego stronę, depcząc wszystkim po palcach i błagalnym tonem, przeraźliwie jęcząc: Mamma, mamma! Acquistiamo limonata! Dziewczynka nawet osunęła się na kolana, złożyła ręce jak do modlitwy i wpatrzona to w ojca, to w matkę, nie przestawała powtarzać: Mamma, mamma, prego!. Przez pięć minut całej czwórce w ogóle nie zamykały się usta. Machali rękami, co chwila to pokazując na pana za oknem, to łapiąc się za głowy. Kobieta załamała ręce i coś krzyknęła do dzieci. Wreszcie ojciec sięgnął do kieszeni i wydobył portfel. Dzieci na ten widok ucichły jak za działaniem czarodziejskiej różdżki i znieruchomiały w pełnym napięcia oczekiwaniu. Okno szeroko otwarto i lemoniady zostały zakupione. Patrzyliśmy z Jureczkiem na tą scenkę jak urzeczeni. Jureczek wydał mi się aniołem przy tym rodzeństwie. Byłam zszokowana. Nigdy nie przeszło mi przez myśl, że ludzie mogą się tak nieskrępowanie zachowywać w obecności innych.

Nie mniej jednak moje zdumienie przerodziło się w jakąś naturalną sympatię do tej rodzinki. Tutejsze otoczenie, klimat, język, zapachy miały niezaprzeczalny związek z temperamentnym charakterem tych ludzi Tamtego dnia spotykałam się po raz pierwszy w życiu z namiastką Włoch.

Będąc świadkiem tych scen, zupełnie zapomniałam o okupacji i o swoich troskach związanych z podróżą.

Jurkowi też chyba udzieliła się radosna atmosfera naszego przedziału, bo z fascynacją przyglądał się, jak chłopczyk wywija drewnianym samolocikiem tuż przed jego nosem, robiąc to z pewnością celowo, by jeszcze podsycić jego zainteresowanie, i śmiejąc się przy tym serdecznie. Mali Włosi hojnie częstowali wszystkich ciasteczkami, nie pomijając Niemca, który zresztą odmówił poczęstunku. Włoska mamma, gestem nieznoszącym sprzeciwu, podała mi lemoniadę, zachęcając: Prego, signora, prego! Była tak bezpośrednia i urocza, że na długo zapamiętam jej twarz. Dokąd oni jechali, pozostawało tajemnicą. Z oczywistych powodów nie mogłam o to spytać. W każdym razie nie wysiedli z nami na stacji w Rzymie.

Natomiast dwie francuskie siostrzyczki z trudem znosiły to, co działo się w przedziale. Ze źle skrywanym udręczeniem malującym się na mizernych twarzach, usiłowały się modlić, jak sądzę, bo zamykały oczy na dłużej lub czytały coś ze swoich modlitewników, bezgłośnie ruszając ustami. Co chwila jednak rozpraszane przez głośne O mamma mia! w końcu dały za wygraną. Złożyły oręż, czyli zamieniły modlitewniki na kanapki.

Działo się tak dużo rzeczy i z taką dynamiką, że odnosiłam wrażenie, iż Jureczek równolegle z ilością doznań, w przyspieszonym tempie dojrzewał. Wręcz wprost proporcjonalnie do pokonywanych kilometrów! To już nie był ten sam chłopczyk, który kilka dni wcześniej wskazywał paluszkiem na otyłego jegomościa i mówił głośno: „Mamo, ten pan wygląda zupełnie jak hipopotam!”, czym wprawiał mnie w ogromne zakłopotanie. Teraz więcej w milczeniu obserwował, niż komentował. Notował w głowie obrazy, a jego buzia przybrała nieco refleksyjny wyraz. Instynktownie wytwarzał w umyśle naturalną barierę ochronną, która osłania każdego dorosłego człowieka przed nadmiarem wrażeń. Droga do dorosłości prowadzi poprzez najprostsze doświadczenia.

Rzymskiej wiośnie, ciepłej i słonecznej, bliżej już było do lata, bo kwiaty cudownie się rozwijały i ich obfite kiście ciężko zwieszały się z miejskich murów, podczas gdy u nas o tej porze roku dopiero nieśmiało formowały się w pączki. Kiedy tylko stanęliśmy na włoskiej ziemi, owionął nas miły wietrzyk i zapach kawy. Nie pamiętam, kiedy ostatni raz piłam prawdziwą kawę, więc teraz ta woń wydała mi się fantastyczna.

Na dworcu czekało na nas pewne małżeństwo Włochów, które miało mi pomóc w załatwianiu niezbędnych formalności dotyczących dalszej podróży oraz gościć nas w swoim domu. Byli to przemili ludzie w średnim wieku, blisko związani z polecającymi nas znajomymi z Warszawy. Podczas tych dwóch dni postoju musiałam stawić się w polskiej ambasadzie, ale chciałam też jak najwięcej zobaczyć i zwiedzić tyle, ile to było możliwe. Okazało się, że nasi sympatyczni gospodarze zorganizowali nam ten krótki pobyt co do minuty. Było to dla mnie ogromne ułatwienie i ulga, że nie muszę się o wszystko martwić sama. Oboje byli zachwyceni Jureczkiem, co chwila chcieli mu kupować gelato, po każdym posiłku kolejne gelato, aż w końcu Jureczek sam zaczął pokrzykiwać:

— Gelato, gelato, chcę gelato!

„Jeszcze tydzień obcowania z Włochami, a Jurek zacznie mówić po włosku” — pomyślałam. Na szczęście mówiliśmy wszyscy trochę po francusku, choć dużo częściej porozumiewaliśmy się na migi, więc konwersacja wymagała od wszystkich sporej inicjatywy.

Podczas spaceru po słynnej Via dei Fori Imperiali Jurek przysłuchiwał się rozmowie starszych. Co chwila wyłapywał jakiś obcy wyraz, po czym głośno go powtarzał, aż w pewnym momencie, gdy zbliżaliśmy się do ruin Colosseum, wrzasnął: O mamma mia! Moment wybrał doskonały. Cyrk Nerona wprawiał w zachwyt niejednego. Śmialiśmy się do łez, a Jurek skakał z radości. Tak bardzo żałowałam, że ani Mietek, ani Babunia, ani Wandzia nie mogą tego wszystkiego widzieć na własne oczy i doświadczać tych nowych wrażeń razem z nami. Rzym był tak dostojny, elegancki, niemal jak sakrum, które należy szczególnie czcić. Miał w sobie tyle majestatu. Respekt, jaki się mimo woli odczuwało wobec tych niezniszczalnych od wieków kamieni, przenikał patrzącego od stóp do głów. Dzieje starożytnego Rzymu, a także lektura Quo vadis Henryka Sienkiewicza, która uformowała moje wyobrażenie o tym Wiecznym Mieście, powodowały, że z namaszczeniem dotykałam śladów historii i szeptem do uszka opowiadałam Jureczkowi legendę, jak to wilczyca wykarmiła Remusa i Romulusa.

Prócz przyjemności czekała mnie, o czym już wspomniałam, wizyta w polskiej ambasadzie — musiałam uzyskać przepustki na dalszą podróż. Niezbyt dobrze to wspominam. Pomijając wielki tłum interesantów oczekujących na swoją kolej, urzędniczka była bardzo niemiła, bo zachowywała się tak, jakbyśmy zawracali jej głowę. Musiałam spędzić z Jureczkiem cztery długie godziny na korytarzu, a i oberwało mi się od pewnej matrony, że synek zbyt głośno rozmawia i skacze po schodach.

— Doprawdy, cóż to za niewychowane dziecko! Proszę je uspokoić! — zagrzmiała zza rogowych okularów.

„Co za wstrętny babsztyl” — pomyślałam. — „Pewnie nigdy nie była z dzieckiem w urzędzie, to nie wie, jak to jest”.

W rzeczy samej, spodziewałam się cieplejszego przyjęcia od ziomków. Na obczyźnie człowiek tego oczekuje szczególnie, a tu spotkało mnie przykre rozczarowanie.

No cóż, tacy chyba jesteśmy jako naród — dość gburowaci.

Kiedy pociąg zbliżał się do Neapolu, naszym oczom ukazał się niezwykły obraz. Pierwsze, co ujrzeliśmy, to wznoszącą się ponad miastem wielką, majestatyczną górę. Góra ta wypuszczała z wierzchołka stróżkę szarego dymu, która ciągnęła się nieprzerwanym pasmem, aż po horyzont. Oto wulkan zwany Wezuwiuszem, od pokoleń zagrażający ludziom i okolicznym miastom, właśnie się budził i przypominał o swoim istnieniu.

Przez kilka lat będzie się budził i zasypiał, by ostatecznie wybuchnąć w 1944 roku i dokonać znacznych zniszczeń.

U jego stóp ścieliło się miasto, łagodnie schodząc ku Morzu Tyrreńskiemu. Wciśnięte niejako między dwa śmiercionośne żywioły.

Czytałam gdzieś, że ludność, uciekając pewnego razu przed wulkanem tryskającym gorącą lawą i toksycznym żwirem, wbiegła do morza z nadzieją na ratunek, a znalazła śmierć w wśród wzburzonych fal.

Pociąg, zanim wjechał do miasta, okrążył je łukiem na lekkim wzniesieniu i dzięki temu mogliśmy szeroko podziwiać krajobraz. Przez okna z lewej strony wagonu, kierując się na południe, obserwowaliśmy z zapartym tchem wulkan. W miarę, jak się przybliżaliśmy, odkrywał nam swoje różne oblicza. Zbocza szczytu były łyse, jakby martwe. W niższych partiach pojawiło się trochę krzaków, a następnie wątłych, iglastych drzew. Jednak od północnej strony góra wydawała się zupełnie gładkim i monotonnym grzbietem, aż po sam dół. Lekki szarawy pył, poruszany podmuchami wiatru, to wznosił się, to opadał i otulał wulkan czymś na kształt gigantycznego kokonu. I nieprzerwanie dymił. Zjawisko zapierające dech w piersiach. Olbrzym trzymał w szachu całe miasto. Co ranek każdy neapolitańczyk spoglądał w jego stronę z trwogą, czy nie nadszedł właśnie dzień od dawna zapowiadanego kataklizmu.

Z kolei przez okna z prawej strony, widoczne było jak na dłoni całe miasto, a za nim w oddali — morze mieniące się w zachodzącym słońcu. O tej porze dnia Zatoka Neapolitańska była pełna życia. Ogromne statki odrywały się co jakiś czas od brzegu, znacząc taflę wody cienkimi, prostymi smużkami. Inne, powracające z dalekich mórz, stały na kotwicy, czekając na miejsce w porcie. Liczne mniejsze stateczki i małe łódki kręciły się między większymi jednostkami, co powodowało wrażenie chaosu. Z daleka wyglądały jak owady, które, pływając zygzakiem, szukają drogi na brzeg. Jurek skakał od jednego okna do drugiego, krzycząc z ekscytacji wniebogłosy. Nie mogłam go opanować. Zupełnie przejął styl bycia od włoskich dzieci.

Po tylu godzinach jazdy zarówno mali, jak i duzi byli bardzo zmęczeni i wszelkie uchybienia w zasadach savoir-vivre’u nieco mniej już zwracały moja uwagę. Patrzyłam na dymiący Wezuwiusz, Morze Tyrreńskie, miasto Neapol i serce mi rosło z radości. Miejsca znane mi dotąd jedynie z literatury, teraz oglądałam na własne oczy. Przez to wiele z tego, co zobaczyłam, wydawało się znajome. Nie mogłam przewidzieć jednego. Książka potrafi nam wspaniale opowiedzieć historię, wiernie oddać szczegóły, ale nie może opisać zapachów. Neapol zawsze będzie mi się kojarzył z zapachem ryb. Obok portu, z którego opuszczaliśmy Europę i gdzie znajdował się nasz hotel, znajdowała się przetwórnia i woń była niezmiernie intensywna, prawie nie do zniesienia. Szczerze mówiąc, smród był nie do opisania. A ja zawsze mocno utożsamiam zapach z danym miejscem. Na przykład za każdym razem, kiedy wchodzę do apteki, zaraz przenoszę się myślami do Tweru. W domu moich rodziców był skład apteczny i specyficzna woń różnych lekarskich mikstur stanowił wtedy nieodłączną część życia.

Zanim wsiedliśmy na statek, upłynęły dwa dni. Ten czas spędziliśmy w hotelu, który znajdował się stosunkowo blisko portu i wspomnianej przetwórni ryb. Niestety zapaszek nie dawał o sobie zapomnieć.

Jednakże całkowicie rekompensował nam tę niewygodę fantastyczny widok, bo trafiły nam się pokoje z oknami wychodzącymi na morze. Nie bardzo chciałam się szwendać z maluchem po nieznanym mieście, więc poza posiłkami w hotelowej restauracji siedzieliśmy, jak to się mówi, „w oknach” niczym w kinie. Choć była wiosna, nie otwierałam ich, z uwagi na mojego malca, który mógłby przez nie wypaść, więc przyklejony do szyby lizał ją co jakiś czas, mimo moich ostrych sprzeciwów.

Czas szybko upływał, bo w porcie i na morzu działo się dużo, obrazy się zmieniały, aż trudno było za nimi nadążyć wzrokiem, a na dodatek tuż przed naszym hotelem biegła droga, po której tam i z powrotem jeździły samochody ciężarowe dowożące towary do statków i odbierające je stamtąd. Jurek był zachwycony i bardzo podniecony tym, co widział, jednak od czasu do czasu ucinał sobie popołudniową drzemkę. Od dwóch lat już nie sypiał w ciągu dnia. Tutaj to powróciło. Dzielnie walczył ze snem — zasypiał na stojąco i dopiero wtedy dosłownie osuwał mi się na kolana, a ja musiałam go zanosić do łóżka. Kiedy się budził, co sił pędził do okna, głośno wołając:

— Mamo, mamo, czy ten wielki statek już odpłynął?

— Tak syneczku, odpłynął, ale zobacz, jaki wielki jacht zacumował niedaleko — odpowiadałam.

Co jakiś czas marynarze z różnych krajów mieli zbiórki. Ustawieni w szeregu przechodzili krótką musztrę, a następnie rządkiem, śpiewając i kołysząc się, wchodzili po trapie na statek. Jureczek wdrapywał się wtedy na parapet i przyciskał buźkę do okna, żeby lepiej widzieć. „Co to się będzie działo na statku? — myślałam. — „Nie będę mogła spuścić go na moment z oka!”.

Nadszedł dzień rozpoczęcia trzeciego etapu naszej wyprawy, wyłącznie drogą morską. Dotarliśmy do portu na piechotę, a bagaże dowieziono nam na miejsce specjalnym samochodem, w ramach serwisu hotelowego. Okazało się, że trzeba będzie długo czekać na odpłynięcie. Wszędzie panował ruch i pośpiech. Ogromna masa ludzi przeróżnych narodowości i koloru skóry przesuwała się wokół nas, tworząc różnobarwny korowód. Każdy z podróżujących miał ten sam cel i pragnienie, żeby jak najszybciej znaleźć się na swoim statku. Zajęliśmy spokojniejszy kąt poczekalni portowej, by przeczekać te dłużące się godziny.

Nieopodal nas zgromadziła się, jak mniemam, rodzina Hindusów licząca około dwudziestu osób. Przysiedli na swoich bagażach, zajmując powierzchnię nie mniejszą niż trzydzieści metrów kwadratowych. Zasłuchałam się w ich mowę, obserwowałam ich mimikę, gesty, jakby inne niż nasze. Barwne sari, turbany, finezyjne malunki na rękach, złotą biżuterię pobrzękującą za każdym ruchem ręki czy nogi oglądałam jak zaczarowana. Szczegół po szczególe analizowałam ich wygląd, oczarowana egzotyką, jakiej dotąd nie widziałam na oczy. Wyjątkowe wrażenie zrobiły na mnie kolczyki w nosach kobiet i to, w jaki sposób były one powiązane z kolczykami w uszach. Czy niemowlęta, które niektóre kobiety z tego grona tuliły w ramionach, instynktownie wiedzą, że nie szarpie się za łańcuszki przy buzi mamy? Czy małe piąsteczki nie zaciskają się na błyskotkach? Na samą myśl o tym przeszły mnie ciarki. Ciekawe, jak te kobiety sobie z tym radzą.

Jurek zwrócił uwagę na zabawki, którymi bawiły się dzieci. Były to gałgankowe laleczki z przyczepionymi dzwoneczkami i świecidełkami. Każda wydawała przy potrząśnięciu inny dźwięk. Mogłabym tak przyglądać się im godzinami, choć dobre wychowanie podpowiadało, że tak nie wypada. Myślę, że i oni ukradkiem spoglądali na samotną kobietę z dzieckiem i musiało im się to wydać dziwne, z pewnością niespotykane w ich kulturze.

W sali panował zaduch. Czas dłużył się niemiłosiernie, więc wyszliśmy na moment z Jureczkiem na zewnątrz, pozostawiając bagaże bez opieki. Statek, którym mieliśmy podróżować, już czekał zacumowany dosłownie na wprost wyjścia. Był to, jak na moje oko, wspaniały model, japoński liniowiec o nazwie Hakozaki-Maru. Wydał mi się ogromny. To w pewnym sensie utwierdziło mnie w przekonaniu, zapewne błędnym, że jest niezatapialny. Ja i Jureczek po raz pierwszy w życiu mieliśmy opuścić suchy ląd, więc tym bardziej się niepokoiłam. Spora liczba szalup, których obecność mimochodem odnotowałam, nieco mnie pocieszała.

Rozpoczął się załadunek. Kilkoro mężczyzn próbowało właśnie wtaszczyć po trapie jakiś ciężki pakunek w postaci drewnianej skrzyni, pokrzykując po włosku przy każdej próbie uniesienia go:

— Uno, uno!

Jurek przyglądał im się z zaciekawieniem przez moment, a w końcu zapytał:

— Mamo, co tam jest w środku?

— Nie wiem synku, może złoto — zażartowałam.

Jurek spojrzał na mnie z niedowierzaniem i powiedział zupełnie poważnie:

— Niemożliwe.

Koniecznie musiałam to zapamiętać, żeby opowiedzieć Mietkowi.

Gdy już wreszcie nastała pora wejścia na statek, przyszedł japoński steward, by zaprowadzić nas do kajuty. Była to chyba powszechna procedura, mająca na celu uniknięcie ludzi tłoczących się na wąskich schodkach i na korytarzach w poszukiwaniu kajut. Wszyscy pasażerowie dostali coś na kształt asysty i byli prowadzeni na statek przez mężczyzn w białych mundurach marynarskich. Kiedy znaleźliśmy się w kajucie, a drzwi zamknęły się za uśmiechniętym stewardem, poczułam ulgę. Mogliśmy uwolnić się od napięcia. To teraz był nasz nowy dom, choć tylko czasowy. Zapragnęłam jak najszybciej oswoić tę przestrzeń i zaprowadzić w nim domowy porządek, tak by poczuć się w nim możliwie komfortowo. Walizy poszły w ruch, a opróżnianie ich okazało się o wiele szybsze niż pakowanie. Nakazałam Jureczkowi, aby ułożył na półce swoje zabawki. Pozwoliłam mu wybrać łóżko. Kajuta nie była zbyt duża, ale wystarczająca dla nas dwojga w zupełności. Na prawo od wejścia przymocowana była do ściany jedna koja. Druga znajdowała się na wprost drzwi, tuż pod bulajem (okrągłym oknem). Tę właśnie wybrał synek. Stojąc na niej, mógł wyglądać na morze. Teraz jeszcze widać było przez nie port, bo od tej strony właśnie mieliśmy kajutę. Stanął więc od razu przy oknie i krzyknął:

— Patrz mamo, idą właśnie te Hindusy!

— Hindusi, mówi się Hindusi — poprawiłam.

Rzeczywiście, kolorowy ich orszak kierował się brzegiem portowym ku innemu statkowi, znacznie większemu niż nasz. Pięknie wyglądali, jak z bajki. Szkoda, że nie będą podróżować z nami. Miałam nadzieję, że się zapoznamy.

Z zamyślenia wyrwał mnie głęboki ryk syreny okrętowej. Dochodził z innego statku. Wyjęłam nasze ubrania i zaczęłam je umieszczać w jednej dużej szafie, również na stałe przytwierdzonej do ściany, na prawo od okienka. W kajucie znajdował się jeszcze nieduży stół i cztery krzesła wokół niego. Na ścianie nad kejami umieszczono spore mapy Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Indyjskiego. Żadnej mapy nie wzięłam z domu, więc bardzo mnie ucieszyła ich obecność tutaj. Dawało to możliwość śledzenia trasy. Była to też świetna okazja, żeby uświadomić Jurkowi przestrzeń, jaką pokonujemy, i przedstawić mu jakieś najprostsze aspekty geografii. Umówiliśmy się więc, że będziemy zaznaczać na planie porty, w których staniemy, i inne mijane ważniejsze miejsca. Trzeba było jakoś urozmaicić rejs. Czekało nas mnóstwo wspólnego czasu w dość nietypowych okolicznościach, musiałam go jakoś z głową zaplanować.

Zagrzmiały syreny, tym razem naszego statku. Przeszył mnie dreszcz, bo zdałam sobie sprawę, że odpływamy. Po chwili wszystko zadrżało i i Jurek zaczął kołysać się i głośno mruczeć, jakby przedrzeźniał silnik. Z wolna oddalaliśmy się od linii brzegu.

Gdy nieco urządziliśmy keję, wyszliśmy na pokład, by spojrzeć ostatni raz na Neapol. Trochę osób zgromadziło się na nabrzeżu, aby żegnać znajomych, przyglądać się odwiązywaniu lin, wyciąganiu kotwicy i wszystkim tym ciekawym czynnościom. Wokół nas zebrało się również wielu współpasażerów. Jeszcze nie zdążyłam się im wszystkim przypatrzyć, ale zauważyłam, że są wśród nich także dzieci. W miarę oddalania się od portu miasto stawało się coraz mniejsze, a Wezuwiusz — wręcz odwrotnie. Ogromniał i ukazał nawet swój drugi grzbiet, którego dotąd się nie dostrzegało. Dymił i żegnał nas tym szarawym widokiem jeszcze długo, do czasu, kiedy ostatecznie wypłynęliśmy na pełne morze.

Wówczas para stojąca najbliżej, mniej więcej sześćdziesięciolatków, podeszła do nas, a mężczyzna w uprzejmym geście zwrócił się do mnie z pozdrowieniem:

— Hi, how do you do mrs, where are you travelling to? — spytał zaskoczony, widząc mnie samą z małym chłopcem.

— Japan — odpowiedziałam, bo uznałam, że oto właśnie pyta.

— Oh! it’s a long way ahead of you, where do you come from?

— Poland.

Mężczyzna lekko się zasępił i nie przestając się uśmiechać, rzekł:

— I am Tom. Me and my wife Mary come from Chicago. We are going to Ceylon. It was nice to meet you. Have a nice evening brave lady. Surely we will meet again.

Amerykanka pogłaskała Jureczka po czuprynce i spytała:

— What’s you name darling? Tom, John? — próbowała zgadnąć.

— Nie, nie. To Jurek, George! — szybko sprostowałam.

— Oh, how beautiful! George, tell me how old are you dear? — wypytywała dalej.

— Four — pokazałam na palcach, a Jurek zaraz też wyciągnął swoją rączkę i zaczął po kolei liczyć paluszki.

Mary już próbowała zadać kolejne pytanie, kucając przed Jurkiem, gdy jej mąż wziął ją zdecydowanie pod rękę i powiedział:

— Oh, come on, Mary, leave the poor boy alone. You must go have a rest now.

Mary była wyższa od swojego męża i nieco przysadzista. Na głowie miała jasnozielony kapelusik z niebieskim piórkiem. Wokół szyi powiewał fioletowy szaliczek. Sprawiała wrażenie nieco roztargnionej.

Małżonkowie, machając nam na pożegnanie, oddalili się. Wyglądali mi na bogatych turystów. Zresztą, skąd ja to mogłam wiedzieć? „Czy ja kiedykolwiek widziałam bogatych turystów?” — zastanowiłam się.

A więc na pewno do Cejlonu będziemy podróżować razem. Pierwsze znajomości — pierwsze koty za płoty. Rozejrzałam się wokół. Sporo osób w dalszym ciągu przebywało na pokładzie i przypatrywało się morzu, gładkiemu aż po horyzont. Część natomiast już rozeszła się do kajut. Na godzinę dwudziestą pierwszą została zapowiedziana zbiórka wszystkich dorosłych pasażerów w sali jadalnej w celu przekazania istotnych informacji dotyczących podróży: rozkładu dnia, godzin posiłków, różnych rekreacji dostępnych podczas rejsu oraz naszego bezpieczeństwa.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.