Tomasz Skrzydło (SP8UFM)

Człowiek i Eter. Historia radia, które połączyło świat

Projektant okładki Sztuczna inteligencja

© Tomasz Skrzydło (SP8UFM), 2026

© Sztuczna inteligencja, projekt okładki, 2026

To opowieść o tym, jak człowiek nauczył się pokonywać odległość bez przewodu. Od laboratoriów Faradaya i Hertza, przez spory Tesli, Popowa i Marconiego, aż po radiofonię, krótkofalarstwo, Wi-Fi i Bluetooth — książka pokazuje, jak niewidzialne fale zmieniły technikę, codzienność i nasze wyobrażenie o świecie.

ISBN 978-83-8440-923-7

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Część I. Świat przed radiem

Świat sprzed ery radia, gdy wiadomość była zależna od dróg, pogody i czasu podróży. Jak wielkim ograniczeniem była odległość i dlaczego marzenie o natychmiastowej łączności stało się jedną z najważniejszych potrzeb nowoczesności?

Rozdział 1. Cisza wokół Ziemi

Świat, w którym wiadomości podróżowały wolniej niż wiatr

W połowie lat czterdziestych XIX wieku John Thaddeus Delane był już jedną z najważniejszych postaci brytyjskiej prasy jako redaktor „The Times”. Dla człowieka kierującego gazetą o ambicjach ogólnopaństwowych, a w praktyce także imperialnych, odległość nie była pojęciem abstrakcyjnym. Była codziennym ograniczeniem pracy. Wiadomości z portów, kolonii i odległych stolic nie docierały wtedy do Londynu w chwili, gdy były najbardziej potrzebne, lecz dopiero wtedy, gdy pozwalał na to rytm statków, dróg, pogody i poczty. Dobrym symbolem tej epoki jest fakt, że w 1845 roku „The Times” zorganizował własny „Times express”, by sprowadzać korespondencję z Aleksandrii do Londynu szybciej niż zwykłą drogą pocztową. Sam ten zabieg pokazuje, jak wielkim problemem pozostawał czas obiegu informacji.

W świecie sprzed upowszechnienia telegrafu informacja była nierozerwalnie związana z materią. List trzeba było napisać, zapieczętować, przekazać posłańcowi, przewieźć do dyliżansu, na statek albo do wagonu pocztowego, a następnie znowu przeładować i dostarczyć adresatowi. Nie istniała jeszcze powszechna możliwość przesłania wiadomości w tempie wyprzedzającym fizyczny ruch ludzi i rzeczy. Owszem, od końca XVIII wieku istniały systemy sygnalizacji optycznej, przede wszystkim semafory, ale ich użycie było ograniczone geograficznie, zależne od pogody i widzialności, a przede wszystkim nie rozwiązywało problemu globalnej komunikacji między portami, imperiami i kontynentami.

Dlatego odległość miała wówczas ciężar dosłowny. Każda wiadomość była przesyłką wystawioną na deszcz, mgłę, awarię, rozbicie statku, stan dróg, zmęczenie koni i zwykły ludzki błąd. W brytyjskim systemie pocztowym jeszcze długo funkcjonował model przekazywania listów między kolejnymi „posts” przez konnych post-boys, a później przez mail coaches, które przyspieszyły obieg korespondencji, ale nie zmieniły jego zasadniczej natury: wiadomość nadal musiała podróżować tak jak podróżuje ciało. Gdy zaś trzeba było przekroczyć morze, list stawał się zakładnikiem żeglugi. Nawet w epoce parowców ocean nadal pożerał czas.

Z perspektywy współczesnego człowieka najtrudniej uchwycić chyba nie samą długość tego oczekiwania, lecz jego powszechność. Czekali wszyscy: kupiec na ceny z innego portu, rodzina na wieść o zdrowiu bliskiego, rząd na raport dyplomatyczny, gazeta na depeszę, armator na informację o statku, inwestor na zmianę kursów i zbiorów. Nie chodziło tylko o niedogodność. Chodziło o warunek istnienia całych społeczeństw. Decyzje gospodarcze, polityczne i prywatne zapadały często przy niepełnej wiedzy, bo rzeczywistość oddalona o kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów była rzeczywistością domniemaną, a nie obecną.

W tym sensie Ziemia była większa niż dziś. Jej rozmiarów nie wyznaczały jedynie mapy, lecz opór stawiany przepływowi informacji. Londyn nie rozmawiał z Kalkutą, Aleksandrią czy Nowym Jorkiem w czasie teraźniejszym. Rozmawiał z nimi w czasie opóźnionym. Odpowiedź przychodziła wtedy, gdy pytanie nierzadko zdążyło już się zestarzeć. Zanim wiadomość dopłynęła z jednego brzegu oceanu na drugi, sytuacja mogła się już całkowicie zmienić: towar mógł stracić wartość, człowiek mógł umrzeć, gabinet mógł upaść, a wojna mogła wybuchnąć albo wygasnąć.

To właśnie była owa cisza wokół Ziemi. Nie cisza dosłowna, bo XIX-wieczne miasta huczały od młotów, pras, parowozów i dorożek. Była to cisza komunikacyjna: brak natychmiastowości, brak obecności odległego świata tu i teraz. Słowa istniały, ale nie umiały jeszcze biec szybciej niż statek, koń albo pociąg. Ludzie mogli myśleć coraz śmielej, budować coraz większe imperia i coraz szybsze maszyny, lecz wciąż nie potrafili naprawdę rozmawiać z wielką odległością.

A jednak właśnie w tej epoce coś zaczęło się zmieniać. Nie od razu w gazetach, portach i urzędach, lecz wcześniej: w laboratoriach, gabinetach i salach wykładowych. Zjawiska, które przez długi czas wydawały się osobliwością — elektryczność, magnetyzm, działanie prądu na igłę magnetyczną — zaczęły układać się w nowy porządek wiedzy. Gdy uczeni badali zależności między prądem, magnesem i przewodnikiem, nie chodziło już tylko o efektowne doświadczenia. Powoli odsłaniała się możliwość, że przyroda dopuszcza przenoszenie sygnału szybciej, niż pozwalają na to tradycyjne środki transportu.

W Londynie jedną z ważnych postaci tej przemiany był Charles Wheatstone, od 1834 roku profesor King’s College London. Kilka lat później, wspólnie z Williamem Fothergillem Cooke’em, opatentował w Wielkiej Brytanii jeden z pierwszych praktycznych telegrafów elektrycznych. Nie oznaczało to jeszcze końca dawnego świata, ale oznaczało pęknięcie w jego logice. Po raz pierwszy pojawiła się realna perspektywa, że wiadomość nie będzie musiała podążać w ślad za ciałem przewoźnika ani za tempem okrętu. Mogła zostać zamieniona w sygnał.

Ta zmiana nie dokonała się nagle i nie była dziełem jednego człowieka. Była skutkiem wielu wcześniejszych prac nad elektrycznością i elektromagnetyzmem. Dopiero odkrycia z pierwszych dekad XIX wieku — od doświadczenia Ørsteda z odchyleniem igły magnetycznej po rozwój elektromagnesu i praktycznych urządzeń elektromagnetycznych — stworzyły podstawy, na których można było budować systemy telegraficzne. Historia nowoczesnej komunikacji nie zaczyna się więc od jednego olśnienia, lecz od długiego procesu, w którym nauka, technika i potrzeby społeczne zaczęły wreszcie pracować w tym samym kierunku.

Zanim jednak telegraf odmienił świat, ludzkość przez tysiące lat żyła w rytmie zwłoki. To właśnie z tej zwłoki narodziła się potrzeba przełomu. Radio, które stanie się bohaterem tej książki, nie pojawiło się znikąd. Zanim człowiek nauczył się przesyłać głos i sygnał bez drutu, musiał najpierw zapragnąć pokonać znacznie prostszy, lecz bardziej podstawowy problem: jak sprawić, by wiadomość przestała być więźniem drogi.

Dlatego historia radia zaczyna się nie od radia. Zaczyna się od świata, który jeszcze nie potrafił mówić do samego siebie w czasie rzeczywistym. Od świata, w którym odległość była władzą, a informacja podróżowała wolniej niż ludzka niecierpliwość. Dopiero na tle tej wielkiej ciszy można zrozumieć, jak doniosłe okaże się odkrycie, że przestrzeń między jednym miejscem a drugim nie jest pustką, lecz medium, które da się poznać, opisać i ostatecznie wykorzystać.

Rozdział 2. Wiadomości przez ocean

Jak długo trwało przekazanie jednej informacji w XIX wieku

W połowie XIX wieku ocean nie był jedynie przestrzenią między lądami. Był przede wszystkim czasem. Dla ludzi żyjących po obu stronach Atlantyku wiadomość wysłana z Liverpoolu do Halifaxu, Bostonu albo Nowego Jorku nie była czymś, co „docierało”, lecz czymś, co było wystawione na próbę pogody, mechaniki, organizacji i cierpliwości. Nawet wtedy, gdy parowiec odchodził punktualnie, list nie podróżował prostą linią od nadawcy do adresata. Musiał najpierw zostać dostarczony do portu, potem załadowany wraz z workami pocztowymi, przewieziony przez ocean, wyładowany, skontrolowany, przekazany miejscowej administracji pocztowej, a następnie wysłany dalej — nierzadko jeszcze setki kilometrów w głąb lądu.

To dlatego w XIX wieku informacja nie miała jeszcze charakteru natychmiastowego, lecz etapowy. Każda wiadomość przechodziła przez kolejne ogniwa: drogę lądową, urząd pocztowy, port, statek, urząd wymiany, kolejny transport lądowy i wreszcie doręczenie. Systemy te stawały się coraz sprawniejsze, ale nadal były systemami przewozu, a nie transmisji. Nawet najbardziej nowoczesna organizacja poczty pozostawała zależna od fizycznego ruchu ludzi, zwierząt, pojazdów i statków.

Na lądzie długo podstawą doręczania były konne odcinki pocztowe, a potem dyliżanse pocztowe. Ich działanie usprawniło obieg korespondencji, ale nie zmieniło jego natury. List nadal musiał przebyć drogę kawałek po kawałku. W Wielkiej Brytanii ostatni regularny mail coach z Londynu odjechał dopiero w 1846 roku, a od 1838 roku pocztę zaczęto coraz szerzej przewozić koleją. Był to ogromny postęp organizacyjny, lecz tylko częściowy. Kolej skracała czas na lądzie, ale nie usuwała podstawowego problemu: gdy wiadomość dochodziła do brzegu oceanu, znowu stawała się zależna od rejsu.

Właśnie dlatego tak wielkie znaczenie zyskała regularna żegluga parowa. W 1840 roku Samuel Cunard uruchomił pierwszą regularną linię parowców atlantyckich, a brytyjski rząd powierzył jej przewóz poczty między Wielką Brytanią a Ameryką Północną. Nie oznaczało to jeszcze końca długiego oczekiwania, ale oznaczało jego częściowe ujarzmienie. Po raz pierwszy ocean zaczęto traktować nie wyłącznie jako nieprzewidywalną przestrzeń żeglugi, lecz jako trasę, którą można objąć względnie stałym rozkładem. To było jedno z wielkich marzeń wieku pary: uczynić z czasu coś bardziej przewidywalnego.

Nawet jednak w tym ulepszonym systemie wiadomość płynąca przez Atlantyk potrzebowała dni, a nie godzin. Dobitnie pokazują to zachowane przykłady korespondencji. List wysłany z Edynburga do Nowego Jorku opuścił Liverpool na pokładzie parowca Acadia 4 grudnia 1845 roku i dotarł do Bostonu 19 grudnia, skąd dopiero ruszył dalej do Nowego Jorku. Inny list, nadany w Londynie 15 stycznia 1848 roku, został przewieziony do Liverpoolu, następnie statkiem do Bostonu i dotarł tam 1 lutego. Sama przeprawa przez ocean była więc tylko jednym z etapów długiego łańcucha logistycznego.

To opóźnienie miało skutki znacznie poważniejsze niż zwykła niedogodność. Kupiec operujący cenami bawełny, zboża czy metali działał często na podstawie informacji, która w chwili dotarcia była już częściowo nieaktualna. Armator nie wiedział jeszcze, czy statek bezpiecznie wszedł do portu. Dyplomata reagował na sytuację polityczną z opóźnieniem, którego nie dało się zlikwidować ani lepszą wolą, ani większym doświadczeniem. Rodzina czekała na wieść o zdrowiu bliskiego, nie mając żadnej możliwości przyspieszenia odpowiedzi. Ocean nie był więc jedynie drogą handlową. Był wielkim filtrem niepewności.

Z dzisiejszej perspektywy szczególnie uderza to, jak bardzo każda informacja była wtedy „uwięziona” w materiale. Nie można było oddzielić treści wiadomości od papieru, worka pocztowego, zamkniętej skrzyni, pokładu statku, rozkładu jazdy i stanu morza. W tym sensie wiadomość nie była jeszcze bytem niemal niematerialnym, jakim stanie się w epoce telegrafu i radia. Była rzeczą. Miała masę, objętość, koszt przewozu i ryzyko zniszczenia. Mogła spłonąć, zatonąć, zabłądzić albo po prostu nadejść za późno.

Właśnie to „za późno” stanowi klucz do zrozumienia epoki. Człowiek XIX wieku coraz szybciej produkował, handlował, podróżował i administrował, ale wciąż nie umiał przekazywać informacji z prędkością odpowiadającą własnym ambicjom. Im sprawniejszy stawał się świat materialny, tym boleśniej odczuwano granice komunikacji. Parowiec był triumfem techniki, a zarazem przypomnieniem, że nawet najsprawniejszy statek nie znosi oceanu — jedynie skraca jego władzę nad czasem.

Dlatego zanim pojawił się telegraf dalekosiężny, a później radio, świat funkcjonował jak organizm o wydłużonych i zawodnych nerwach. Poszczególne jego części były połączone, lecz niezsynchronizowane. Imperia, rynki i rodziny istniały ponad wielkimi odległościami, ale nie mogły jeszcze naprawdę reagować jednocześnie. Między wydarzeniem a wiedzą o wydarzeniu rozciągał się przedział, który dziś wydaje się niemal nieprawdopodobny, lecz wówczas stanowił zwykły warunek życia.

Nieprzypadkowo więc epoka przedtelegraficzna była zarazem epoką rosnącej frustracji komunikacyjnej. Ludzie nie chcieli już tylko czekać krócej. Zaczynali pragnąć czegoś znacznie radykalniejszego: oderwania wiadomości od tempa transportu. To pragnienie będzie miało konsekwencje większe, niż ktokolwiek w portach Liverpoolu, Halifaxu czy Bostonu mógł wtedy przewidzieć. Najpierw trzeba było jednak nauczyć się przesyłać znak szybciej niż statek. Dopiero później człowiek nauczy się przesyłać go bez drutu.

Historia radia zaczyna się więc także tutaj: na nabrzeżu, w workach pocztowych, w dziennikach okrętowych i w irytacji tych, którzy wiedzieli, że świat stał się zbyt duży dla starego sposobu przekazywania wiadomości. Ocean nie był już tylko szlakiem. Był przeszkodą, która domagała się nowego rodzaju techniki.

Część II. Nauka odkrywa niewidzialne

Narodziny nowego obrazu przyrody, w którym elektryczność, magnetyzm i światło zaczęły układać się w jedną całość. Jak rodziła się wiedza, bez której radio nigdy nie mogłoby zaistnieć?

Rozdział 3. Niewidzialne siły

Elektryczność i magnetyzm jako zagadka XIX-wiecznej nauki

Na początku XIX wieku elektryczność i magnetyzm należały jeszcze do dwóch różnych opowieści o przyrodzie. Elektryczność kojarzono z iskrą, wyładowaniem, butelką lejdejską i stosem Volty; magnetyzm z kompasem, rudą magnetyczną i tajemniczą zdolnością igły do wskazywania północy. Uczeni badali oba zjawiska od dawna, lecz najczęściej traktowali je jako odrębne porządki. Brakowało dowodu, że między nimi istnieje związek głębszy niż przypadkowe podobieństwo.

Przełom nastąpił w Kopenhadze w 1820 roku. Hans Christian Ørsted, profesor Uniwersytetu Kopenhaskiego, prowadził doświadczenia z prądem elektrycznym i zauważył, że igła magnetyczna umieszczona w pobliżu przewodu odchyla się, gdy obwód zostaje zamknięty. To spostrzeżenie nie było jeszcze pełną teorią elektromagnetyzmu, ale miało znaczenie przełomowe: pokazywało, że prąd elektryczny wywołuje efekt magnetyczny. Po raz pierwszy pojawił się wyraźny, powtarzalny eksperyment, który łączył dwa dotąd rozdzielane obszary badań.

Ørsted ogłosił wynik w krótkiej łacińskiej rozprawie opublikowanej latem 1820 roku. Jej tytuł był skromny, lecz konsekwencje okazały się ogromne. Z pozoru chodziło tylko o ruch igły kompasu przy drucie, ale w rzeczywistości był to cios zadany staremu wyobrażeniu, według którego elektryczność i magnetyzm należą do osobnych światów. Odtąd pytanie nie brzmiało już: „czy istnieje związek?”, lecz „jakie prawa nim rządzą?”.

Wiadomość o doświadczeniu Ørsteda szybko obiegła europejskie środowisko naukowe. W epoce poprzedzającej telegraf „szybko” znaczyło oczywiście coś innego niż dziś, ale na tle ówczesnej komunikacji była to reakcja niemal natychmiastowa. Szczególnie energicznie odpowiedział André-Marie Ampère w Paryżu. Gdy tylko poznał wynik duńskiego uczonego, zaczął serię własnych badań, które miały ustalić, jakie relacje zachodzą między prądami, przewodnikami i magnesami.

Ampère zrobił krok dalej niż Ørsted. Duński fizyk pokazał, że przewód z prądem oddziałuje na igłę magnetyczną; francuski uczony próbował ująć to zjawisko w postaci ogólnych praw. Jeszcze w 1820 roku przedstawił w Akademii Nauk w Paryżu pierwsze wyniki, a w następnych latach zbudował podstawy elektrodynamiki — dziedziny badającej oddziaływania między prądami elektrycznymi. To właśnie dlatego jego nazwisko nie jest tylko nazwą jednostki natężenia prądu. Ampère należy do wąskiego grona uczonych, którzy pomogli zamienić pojedyncze doświadczenie w nową dziedzinę nauki.

Skutki tego przełomu były dalekosiężne. Kiedy okazało się, że prąd może wytwarzać zjawiska magnetyczne, uczeni zaczęli pytać, czy zależność może działać również w drugą stronę. Z tego pytania narodzi się później badanie indukcji elektromagnetycznej, elektromagnesu, maszyn elektrycznych i całej technicznej epoki, bez której nie byłoby ani telegrafu, ani telefonu, ani radia. Odkrycie Ørsteda nie stworzyło jeszcze tych urządzeń, ale otworzyło drogę, bez której nie mogłyby powstać.

Ważne jest też to, czego historia ta nie mówi. Nie pokazuje pojedynczego geniusza, który samodzielnie „wynalazł elektromagnetyzm”. Pokazuje raczej moment, w którym jedna obserwacja uruchomiła lawinę prac w różnych ośrodkach naukowych. Ørsted zauważył związek, Ampère zaczął go opisywać ilościowo, a kolejni badacze rozszerzali tę wiedzę na nowe zjawiska i zastosowania. Nauka nie poruszała się tu skokiem jednego bohatera, lecz łańcuchem pytań, odpowiedzi i korekt.

To właśnie w takim sensie początek XIX wieku był epoką niewidzialnych sił. Nie dlatego, że uczeni wierzyli w magię, lecz dlatego, że coraz wyraźniej dostrzegali działanie zjawisk, których nie można było zobaczyć bezpośrednio, a jednak można było wykazać ich skutki. Drut, igła magnetyczna, bateria i prosty eksperyment stały się narzędziami nowej wyobraźni fizycznej. Zanim pojawi się język pól Faradaya i matematyczna synteza Maxwella, trzeba było najpierw zrozumieć, że natura łączy elektryczność i magnetyzm w jeden porządek.

Rozdział ten nie opowiada jeszcze o radiu. Opowiada o pęknięciu w dawnym obrazie świata. O chwili, w której człowiek pojął, że w pozornie pustej przestrzeni wokół przewodu i magnesu dzieje się coś realnego. To był pierwszy krok ku późniejszej historii fal elektromagnetycznych, a więc także ku historii radia.

Rozdział 4. Człowiek, który zobaczył pola

Michael Faraday i narodziny idei pola elektromagnetycznego

Londyn, początek lat trzydziestych XIX wieku. W laboratorium Royal Institution przy Albemarle Street pracował człowiek, który nie miał za sobą klasycznej drogi akademickiej, a mimo to odmienił sposób, w jaki nauka myśli o elektryczności i magnetyzmie. Michael Faraday był synem kowala, terminował jako introligator i właśnie dzięki pracy z książkami wszedł do świata wiedzy. Zanim został jedną z najważniejszych postaci dziewiętnastowiecznej nauki, uczył się przede wszystkim sam: czytając, notując i obserwując eksperymenty innych badaczy.

To doświadczenie życiowe miało znaczenie większe niż mogłoby się wydawać. Faraday nie był uczonym w typie akademickiego matematyka. Nie operował rozbudowanym aparatem równań z taką swobodą jak późniejsi teoretycy, ale posiadał rzadką zdolność wyobrażania sobie zjawisk fizycznych jako procesów zachodzących w przestrzeni. Gdy wielu jego współczesnych myślało jeszcze przede wszystkim o oddziaływaniach między ciałami, on coraz wyraźniej dostrzegał, że równie ważne może być to, co dzieje się pomiędzy nimi.

Przełom nastąpił w 1831 roku, gdy Faraday wykazał zjawisko indukcji elektromagnetycznej. W jednym z najsłynniejszych doświadczeń owinął żelazny pierścień dwiema oddzielnymi cewkami drutu. Jedną cewkę połączył z baterią, drugą z przyrządem wykrywającym prąd. Gdy zamykał obwód po stronie pierwszej cewki, po stronie drugiej pojawiał się krótkotrwały efekt elektryczny; podobne wychylenie następowało przy rozłączaniu obwodu, lecz w przeciwnym kierunku. Nie chodziło więc o stały przepływ „tej samej” elektryczności z jednego miejsca w drugie, lecz o to, że zmiana stanu układu wywoływała działanie w sąsiedniej części aparatury.

Znaczenie tego doświadczenia trudno przecenić. Faraday pokazał, że elektryczność i magnetyzm nie są odrębnymi osobliwościami przyrody, lecz mogą przechodzić jedna w drugą w określonych warunkach. Zmienne pole magnetyczne mogło wzbudzać efekt elektryczny, a ruch magnesu względem przewodnika mógł stać się źródłem prądu. To właśnie z tej linii badań wyrosły później zarówno generatory, jak i transformatory, a szerzej — cała nowoczesna elektrotechnika.

Faraday nie poprzestał jednak na samym stwierdzeniu, że indukcja zachodzi. Próbował zrozumieć, jak należy o niej myśleć. Zamiast wyobrażać sobie oddziaływanie jako natychmiastowy wpływ jednego ciała na drugie przez pustą przestrzeń, zaczął posługiwać się pojęciem linii sił. W jego ujęciu magnes, przewodnik i ładunek nie działały „na odległość” w sposób czysto abstrakcyjny, lecz organizowały przestrzeń wokół siebie. Ta intuicja nie była jeszcze pełną teorią pola w dzisiejszym sensie, ale stanowiła jej bezpośredni zalążek.

Aby uczynić tę intuicję widzialną, Faraday chętnie posługiwał się doświadczeniami z opiłkami żelaza. W połowie stulecia tworzył charakterystyczne diagramy, na których drobiny metalu układały się w uporządkowane wzory odpowiadające przebiegowi linii sił magnetycznych. Nie były one dla niego jedynie efektowną pomocą dydaktyczną. Miały przekonywać, że przestrzeń wokół magnesu nie jest bierna ani pusta, lecz posiada własną strukturę oddziaływania.

Wielu współczesnych przyjmowało te wyobrażenia z ostrożnością. Dla części uczonych „linie sił” brzmiały zbyt obrazowo, zbyt mało rygorystycznie, zbyt daleko od klasycznego ideału fizyki wyrażanej równaniami. A jednak to właśnie ten sposób patrzenia okazał się niezwykle płodny. James Clerk Maxwell, choć sam był matematykiem znacznie bieglejszym od Faradaya, otwarcie przyznawał, że buduje na jego intuicjach. Idee linii sił i pola zostały później przetłumaczone na język ścisłej teorii elektromagnetyzmu.

Z perspektywy historii radia rola Faradaya jest więc fundamentalna, choć pośrednia. Nie on odkrył fale radiowe i nie on zbudował system łączności bezprzewodowej. To on jednak pomógł nauce zerwać z obrazem świata, w którym przewód i aparat są jedynymi miejscami działania. Dzięki niemu coraz wyraźniej dostrzegano, że samo „pomiędzy” — przestrzeń wokół przewodników, magnesów i ładunków — może być nośnikiem uporządkowanych zjawisk fizycznych. Bez tej zmiany wyobraźni naukowej późniejsza droga od Maxwella do Hertza byłaby znacznie trudniejsza do pomyślenia.

Faraday nie zamknął więc historii elektromagnetyzmu. On ją otworzył. Pokazał, że to, co niewidzialne, nie musi być ani mistyczne, ani nieuchwytne. Może pozostawiać ślady, poddawać się doświadczeniu i w końcu zostać opisane przez naukę. W dziejach radia był to moment decydujący: chwila, w której przestrzeń między rzeczami zaczęła nabierać znaczenia fizycznego. A skoro tak, to w przyszłości mogła stać się także drogą dla sygnału.

Rozdział 5. Przestrzeń nie jest pusta

Jak naukowcy zaczęli podejrzewać istnienie niewidzialnych zjawisk

W połowie XIX wieku fizyka znalazła się w osobliwym stanie przejściowym. Z jednej strony wciąż silna była wyobraźnia odziedziczona po epoce newtonowskiej: siły wywierają wpływ na odległość, a ciała oddziałują na siebie mimo dzielącej je przestrzeni. Z drugiej strony coraz więcej doświadczeń z elektrycznością i magnetyzmem podsuwało myśl, że przestrzeń między zjawiskami nie jest jedynie biernym tłem. To właśnie wtedy rodziło się podejrzenie, które odmieni całą historię radiotechniki: być może działanie sił nie przeskakuje przez pustkę, lecz rozgrywa się w samej przestrzeni.

Najsilniej wyraził tę intuicję Michael Faraday. Nie zaczynał od gotowego równania ani od wielkiego programu filozoficznego. Zaczynał od doświadczeń: magnesów, prądów, cewek, opiłków żelaza, galwanometrów. Kiedy obserwował układy opiłków wokół magnesu i skutki indukcji elektromagnetycznej, coraz mocniej dochodził do przekonania, że oddziaływanie nie może być rozumiane wyłącznie jako tajemnicza akcja na odległość. Dlatego wprowadził do fizyki pojęcie linii sił, które miały pokazywać kierunek i układ działania pola elektrycznego lub magnetycznego.

Dla wielu współczesnych była to zmiana trudna do zaakceptowania. Linie sił wyglądały zbyt obrazowo, zbyt mało „mechanicznie”, zbyt mało zgodnie z przyzwyczajeniami uczonych wychowanych na klasycznej dynamice. Faraday jednak nie traktował ich jako wygodnej metafory rysunkowej. W jego rozumieniu wskazywały one na rzeczywisty stan ośrodka otaczającego magnes lub przewodnik. Britannica ujmuje to trafnie: Faraday widział linie sił jako linie naprężenia w ośrodku otaczającym magnes, a wielkość indukowanego prądu wiązał z liczbą linii sił przecinanych przez przewodnik w jednostce czasu.

To przesunięcie akcentu było rewolucyjne. Jeśli bowiem istotne jest nie tylko ciało źródłowe, lecz także stan tego, co znajduje się wokół niego, to przestrzeń przestaje być neutralną pustką. Staje się miejscem, w którym coś się układa, odkształca, gromadzi i przenosi. Nie była to jeszcze pełna teoria pola elektromagnetycznego w późniejszym sensie Maxwella. Był to jednak decydujący krok w stronę myślenia, że przyroda działa lokalnie, przez uporządkowany stan przestrzeni, a nie wyłącznie przez natychmiastowe oddziaływanie z daleka.

Znaczenie tego przełomu jeszcze wyraźniej ujawniło się w 1845 roku, gdy Faraday odkrył zjawisko nazwane później efektem Faradaya. Zaobserwował wtedy, że pole magnetyczne może obracać płaszczyznę polaryzacji światła. Było to odkrycie ogromnie ważne, ponieważ po raz pierwszy pokazywało doświadczalnie związek między magnetyzmem a światłem. W oczach Faradaya był to kolejny znak, że różne siły natury nie są od siebie całkowicie odrębne, a przestrzeń wypełniona liniami sił może uczestniczyć także w zjawiskach promienistych.

Właśnie w tym okresie zaczęli pojawiać się uczeni, którzy próbowali nadać intuicjom Faradaya bardziej ścisły język. Jednym z nich był młody William Thomson, późniejszy lord Kelvin. Jak odnotowuje Britannica, Thomson napisał do Faradaya, że po lekturze jego prac sam jest przekonany o istnieniu pewnego rodzaju naprężenia, i zasugerował badanie magnetycznych linii sił, ponieważ można je wytwarzać z większą mocą niż elektrostatyczne. Był to moment bardzo ważny: idee Faradaya zaczynały wychodzić poza laboratorium eksperymentatora i wchodzić do warsztatu matematyka.

Nie oznaczało to jednak natychmiastowego zwycięstwa nowego obrazu świata. Przez długi czas fizyka XIX wieku żyła między dwiema wyobraźniami. Jedna nadal szukała modeli opartych na bezpośrednim oddziaływaniu, druga coraz mocniej skłaniała się ku przekonaniu, że to stan otaczającej przestrzeni jest nośnikiem zjawisk. Spór nie dotyczył jedynie technicznego języka opisu. Dotyczył samej ontologii przyrody: tego, co właściwie istnieje między ciałami i gdzie naprawdę „mieszka” energia oddziaływania.

Faraday poszedł w tym kierunku bardzo daleko. Według brytyjskiej encyklopedii do 1850 roku wypracował on radykalnie nowe ujęcie przestrzeni i siły: przestrzeń nie była już „niczym”, zwykłym miejscem położenia ciał, lecz ośrodkiem zdolnym podtrzymywać naprężenia elektryczne i magnetyczne. Energia nie była więc wyłącznie własnością cząstek, ale wiązała się także z tym, co dzieje się wokół nich. W tym sensie narodziła się teoria pola.

Z perspektywy historii radia ma to znaczenie fundamentalne. Fale radiowe nie mogłyby zostać nawet pomyślane, gdyby przestrzeń między nadajnikiem a odbiornikiem nadal traktowano wyłącznie jako pustą przerwę między rzeczami. Zanim ktoś zaczął mówić o rozchodzeniu się fal elektromagnetycznych, trzeba było najpierw dopuścić myśl, że samo „pomiędzy” może mieć własną fizyczną strukturę i własną dynamikę.

Tę właśnie drogę podejmie wkrótce James Clerk Maxwell. Jego zasługa będzie polegała nie na stworzeniu idei z niczego, lecz na przełożeniu intuicji Faradaya na język matematyki. Britannica podkreśla, że Maxwellowskie równania pola opierały się na obserwacjach Faradaya dotyczących elektrycznych i magnetycznych linii sił, a historycy nauki przypominają, że jednym z pierwszych wielkich kroków Maxwella był tekst „On Faraday’s Lines of Force”, czytany w latach 1855–1856.

Rozdział ten nie opowiada więc jeszcze o falach radiowych, lecz o warunku ich możliwości. Zanim eter — w dziewiętnastowiecznym języku — albo po prostu przestrzeń między ciałami stała się drogą dla sygnału, nauka musiała nauczyć się patrzeć na nią inaczej. Nie jako na pustkę, ale jako na rzeczywistość, w której coś może się układać, wzbudzać, przenosić i zmieniać. Dopiero z takiego przewrotu pojęciowego mogła narodzić się cała późniejsza historia radia.

Rozdział 6. Równania, które zmieniły świat

Jak Maxwell połączył elektryczność, magnetyzm i światło

Kiedy James Clerk Maxwell obejmował katedrę fizyki w King’s College London, badania nad elektrycznością i magnetyzmem były już bogate w doświadczenia, ale wciąż brakowało im jednego, wspólnego języka. Faraday pokazał, że zjawiska elektryczne i magnetyczne trzeba rozumieć nie tylko jako oddziaływania między ciałami, lecz także jako procesy rozgrywające się w przestrzeni wokół nich. Maxwell dostrzegł, że ta intuicja wymaga ścisłego zapisu matematycznego. Właśnie w latach spędzonych w King’s, od 1860 do 1865 roku, wykonał pracę, która odmieniła nie tylko fizykę, ale także całą przyszłość technik komunikacyjnych.

Punktem kulminacyjnym tego wysiłku była praca „A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field”. Maxwell przekazał ją Royal Society pod koniec października 1864 roku, a w grudniu tego samego roku została odczytana na posiedzeniu Towarzystwa. Drukiem ukazała się w 1865 roku. Nie był to jeszcze wykład w dzisiejszej, podręcznikowej postaci czterech równań. Maxwell operował bardziej rozbudowanym aparatem pojęciowym i zapisem znacznie mniej zwięzłym niż ten, do którego przywykli współcześni studenci. Istota była jednak już obecna: elektryczność, magnetyzm i światło miały zostać ujęte jako części jednego zjawiskowego porządku.

Najważniejszym krokiem było wprowadzenie pojęcia prądu przesunięcia. Dzięki niemu teoria przestawała się rwać w sytuacjach, w których pole elektryczne zmieniało się w czasie, nawet jeśli przez daną przestrzeń nie płynął zwykły prąd przewodzenia. To właśnie ten zabieg nadał równaniom pełniejszą spójność i pozwolił potraktować zmienne pole elektryczne jako coś fizycznie czynnego, a nie tylko pomocniczy opis. W konsekwencji Maxwell mógł wykazać, że zaburzenia elektromagnetyczne powinny rozchodzić się w przestrzeni w postaci fal.

W tym miejscu dokonało się jedno z największych uogólnień w dziejach nauki. Maxwell obliczył prędkość rozchodzenia się takich zaburzeń i otrzymał wartość bardzo bliską znanej już wówczas prędkości światła. Wniosek był śmiały, ale logiczny: światło samo jest falą elektromagnetyczną. To nie była jeszcze demonstracja laboratoryjna, lecz przewidywanie wynikające z teorii. Maxwell nie odkrył więc nowego rodzaju lampy ani nie zbudował aparatu radiowego. Zrobił coś trudniejszego: pokazał, że światło, elektryczność i magnetyzm należą do jednej rodziny zjawisk.

Współcześni nie przyjęli tej syntezy bez oporu. Dla wielu uczonych wychowanych w bardziej mechanicznych wyobrażeniach przyrody teoria Maxwella była zbyt abstrakcyjna. Trudno było pogodzić się z myślą, że przestrzeń nie jest jedynie pustym odstępem między ciałami, lecz miejscem, w którym mogą istnieć i rozchodzić się pola. Tym bardziej że sama teoria wyprzedzała aparaturę doświadczalną. Maxwell przewidział istnienie fal elektromagnetycznych wykraczających poza światło widzialne, ale nie mógł ich jeszcze wytworzyć i wykryć w warunkach laboratoryjnych.

Trzeba też pamiętać, że „równania Maxwella” w postaci znanej z podręczników są wynikiem późniejszego uporządkowania jego dorobku. Sam Maxwell pisał w bardziej rozbudowanej formie, a dopiero rozwój analizy wektorowej w końcu XIX wieku — zwłaszcza prace Olivera Heaviside’a i Josiaha Willarda Gibbsa — doprowadził do skrócenia zapisu do postaci, którą dziś uważa się za klasyczną. Nie zmienia to faktu, że rdzeń teorii jest Maxwellowski: to on scalił wcześniejsze prawa i pokazał ich wspólną logikę.

Maxwell nie doczekał pełnego eksperymentalnego potwierdzenia własnego przewidywania. Zmarł w 1879 roku, osiem lat przed rozpoczęciem przez Heinricha Hertza serii doświadczeń, które miały udowodnić istnienie fal elektromagnetycznych w laboratorium. W historii radia ma to znaczenie zasadnicze. Zanim pojawił się wynalazca, przedsiębiorca, operator i radioamator, musiał pojawić się ktoś, kto udowodnił, że sama idea przesyłania oddziaływań przez przestrzeń nie jest fantazją, lecz konsekwencją praw przyrody.

Dlatego miejsce Maxwella w tej książce jest wyjątkowe. Nie był konstruktorem systemu radiowego i nie prowadził prób łączności. Był tym, który nadał światu nową mapę niewidzialnych zjawisk. Od tej chwili droga do radia nie prowadziła już wyłącznie przez coraz sprawniejsze przewody, baterie i iskry. Prowadziła również przez teorię, która mówiła, że przestrzeń może przenosić fale szybciej niż jakikolwiek statek i szybciej niż jakakolwiek wiadomość przewożona przez człowieka. Teoria czekała już tylko na eksperyment.

Rozdział 7. Teoria wyprzedza eksperyment

Dlaczego przez wiele lat nikt nie widział fal elektromagnetycznych

Kiedy James Clerk Maxwell publikował swoje najważniejsze prace o polu elektromagnetycznym, a następnie ogłaszał dwutomowy „Treatise on Electricity and Magnetism”, przedstawiał światu teorię znacznie wyprzedzającą możliwości ówczesnych laboratoriów. Z równań wynikało, że zaburzenia elektryczne i magnetyczne mogą rozchodzić się w przestrzeni jako fale, a obliczona przez Maxwella prędkość tych fal była bardzo bliska prędkości światła. Wniosek był odważny: światło nie jest zjawiskiem odrębnym od elektryczności i magnetyzmu, lecz szczególną postacią szerszego porządku elektromagnetycznego.

Dla wielu współczesnych była to wizja imponująca, ale zarazem niepokojąco abstrakcyjna. Fizyka połowy XIX wieku była nadal w dużej mierze fizyką obwodów, baterii, przewodów i przyrządów, które pozwalały badać zjawiska stosunkowo powolne i dobrze uchwytne. Maxwell pisał o polu, o energii rozłożonej w przestrzeni i o falach, których nikt nie potrafił jeszcze wytworzyć ani zaobserwować w warunkach laboratoryjnych. Jego teoria była więc nie tylko nowa. Była także trudna w odbiorze, ponieważ wymagała przyjęcia sposobu myślenia, do którego wielu uczonych nie było jeszcze przygotowanych.

Nie oznacza to, że teoria została od razu odrzucona. Raczej zawisła w osobliwym stanie między podziwem a nieufnością. Uczeni potrafili docenić matematyczną elegancję Maxwella, ale brakowało im doświadczenia, które w sposób prosty i przekonujący pokazałoby, że przewidywane fale naprawdę istnieją. Sam Maxwell zmarł w 1879 roku, nie doczekawszy bezpośredniego eksperymentalnego potwierdzenia swojej prognozy. Przez kilka następnych lat jego teoria pozostawała dla jednych obietnicą, a dla innych konstrukcją zbyt śmiałą, by uznać ją za w pełni udowodnioną.

Trudność była zarazem teoretyczna i techniczna. Aby wykazać istnienie fal elektromagnetycznych, nie wystarczało powtórzyć klasycznych doświadczeń z baterią, przewodem i igłą magnetyczną. Trzeba było umieć wzbudzić bardzo szybkie drgania elektryczne, a następnie znaleźć sposób ich wykrycia poza miejscem powstania. Innymi słowy: należało zbudować zarówno źródło, jak i detektor zjawiska, które z definicji nie było już przywiązane do przewodu. W latach siedemdziesiątych XIX wieku był to problem dalece trudniejszy, niż mogłoby się wydawać z perspektywy późniejszych sukcesów Hertza.

Właśnie dlatego tak ważną rolę odegrali ci uczeni, których historycy nazwą później „makswellistami”. Do grona tego zaliczano między innymi George’a Francisa FitzGeralda, Olivera Lodge’a i Olivera Heaviside’a — ludzi, którzy starali się nie tylko rozumieć teorię Maxwella, lecz także uczynić ją bardziej przejrzystą i bliższą doświadczeniu. FitzGerald doszedł do wniosku, że oscylujący prąd elektryczny powinien wytwarzać fale elektromagnetyczne. Był to krok niezwykle ważny, ponieważ wskazywał kierunek poszukiwań eksperymentalnych, nawet jeśli odpowiednia aparatura jeszcze nie istniała.

W tym okresie teoria w pewnym sensie żyła szybciej niż praktyka. Fizycy coraz lepiej rozumieli, co powinno się wydarzyć, lecz nie potrafili jeszcze tego pokazać. Był to jeden z tych momentów w historii nauki, gdy nowa idea nie przegrywa dlatego, że jest błędna, lecz dlatego, że świat techniki nie dorósł jeszcze do jej sprawdzenia. Między równaniem a doświadczeniem rozciągała się luka, którą trzeba było dopiero zasypać za pomocą odpowiednich generatorów, rezonatorów, iskierników i układów pomiarowych.

Nie bez znaczenia był także czynnik psychologiczny. Teoria pola wymagała porzucenia prostszych wyobrażeń o oddziaływaniu na odległość. Zamiast pytać wyłącznie o to, co dzieje się w przewodniku, Maxwell zmuszał do zadania pytania o to, co dzieje się w przestrzeni wokół niego. Dla części uczonych był to krok zbyt daleki. Dla innych — zwłaszcza młodszego pokolenia — właśnie w tej abstrakcji kryła się obietnica przyszłości. Nauka weszła więc w okres oczekiwania: teoria była już sformułowana, ale jej wielki eksperyment dopiero miał nadejść.

Nadchodził on powoli. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Heinrich Hertz, pracując najpierw nad zagadnieniami z zakresu elektrodynamiki, a następnie nad własnymi układami do wytwarzania i wykrywania szybkich drgań elektrycznych, zbliżył się do rozwiązania problemu, z którym wcześniejsze pokolenie nie umiało sobie poradzić. Między 1885 a 1889 rokiem w Karlsruhe zdołał wytworzyć fale elektromagnetyczne w laboratorium i wykazać, że zachowują się one jak przewidywała teoria: odbijają się, załamują, ulegają dyfrakcji i rozchodzą się z prędkością odpowiadającą prędkości światła.

Tak zakończył się jeden z najciekawszych okresów zawieszenia w dziejach fizyki. Przez kilkanaście lat teoria Maxwella istniała jak mapa nieznanego lądu — precyzyjna, sugestywna i zarazem trudna do potwierdzenia. Dopiero Hertz dostarczył dowodu, który uczynił z niej nie tylko piękną konstrukcję matematyczną, ale fundament nowej epoki. Zanim jednak człowiek nauczył się przesyłać sygnały bez drutu na skalę praktyczną, nauka musiała najpierw przejść przez ten etap: czas, w którym rozum wyprzedził laboratorium.

Część III. Od sygnału elektrycznego do fal Hertza

Droga od telegrafu przewodowego do eksperymentów, które potwierdziły istnienie fal elektromagnetycznych. Jak z sygnału biegnącego po drucie wyłoniła się możliwość łączności bez drutu?

Rozdział 8. Telegraf i narodziny sygnału elektrycznego

Jak człowiek nauczył się zamieniać wiadomość w impuls

Zanim człowiek nauczył się przesyłać sygnały bez drutu, dokonał innego, wcześniejszego przełomu: oddzielił wiadomość od tempa transportu. Telegraf elektryczny nie zlikwidował odległości w sensie fizycznym, ale po raz pierwszy pozwolił, by informacja pobiegła szybciej niż statek, dyliżans i koń. W historii radia był to krok zasadniczy, bo właśnie tutaj wiadomość przestała być wyłącznie rzeczą przewożoną z miejsca na miejsce, a zaczęła stawać się sygnałem.

W tym sensie telegraf był nie tylko nowym urządzeniem, lecz także nowym sposobem myślenia o komunikacji. Słowo, liczba albo rozkaz mogły zostać rozłożone na umowne znaki, zamienione w serię impulsów elektrycznych, przesłane przewodem i odtworzone na drugim końcu linii przez operatora albo aparat zapisujący. Nie chodziło już o przewóz kartki papieru, lecz o kontrolowane przekształcenie treści w stan obwodu. To właśnie ta logika — zamiana informacji na sygnał — stanie się później fundamentem wszystkich technologii telekomunikacyjnych.

Co ważne, telegraf nie narodził się w jednym miejscu i nie był dziełem jednego samotnego wynalazcy. W Wielkiej Brytanii niemal równolegle z amerykańskimi pracami Samuela Morse’a rozwijał się system Williama Fothergilla Cooke’a i Charlesa Wheatstone’a. W 1837 roku uzyskali oni patent na elektryczny telegraf wskazówkowy, a już w tym samym roku publicznie demonstrowali jego działanie przy linii kolejowej między Camden a Euston. Brytyjski system od początku wiązano z siecią kolejową, ponieważ to właśnie kolej najbardziej potrzebowała szybkiego przekazywania sygnałów i ostrzeżeń.

Amerykańska droga okazała się inna. Morse, a wraz z nim Alfred Vail, dążyli do rozwiązania prostszego i tańszego w budowie, opartego na jednym obwodzie oraz kodzie złożonym z kropek, kresek i odstępów. W latach trzydziestych XIX wieku system ten wciąż wymagał dopracowania, a jeszcze ważniejsze było zdobycie politycznego i finansowego poparcia dla budowy linii pokazowej. Przełom nastąpił w 1843 roku, gdy Kongres Stanów Zjednoczonych przyznał 30 tysięcy dolarów na budowę eksperymentalnej linii z Waszyngtonu do Baltimore.

24 maja 1844 roku w sali Sądu Najwyższego mieszczącej się wówczas w Kapitolu Morse nadał do Alfreda Vaila w Baltimore słynną wiadomość: „What hath God wrought?” — „Co uczynił Bóg”. Zwrot pochodził z Księgi Liczb, a jego wybór przypisuje się Annie Ellsworth. Wiadomość została przesłana linią o długości około czterdziestu mil, a następnie odesłana z Baltimore do Waszyngtonu. Dla współczesnych nie był to tylko udany eksperyment techniczny. Był to widzialny dowód, że słowo można odłączyć od ciała posłańca i powierzyć energii elektrycznej.

To właśnie odróżnia telegraf od wcześniejszych metod sygnalizacji optycznej. Semafory, wieże sygnałowe i systemy flagowe również służyły przekazywaniu znaków na odległość, ale były zależne od pogody, widzialności i układu terenu. Telegraf elektryczny korzystał z przewodu, lecz dzięki temu był mniej zależny od światła dziennego i mógł działać w sposób znacznie bardziej ciągły oraz precyzyjny. Umożliwiał nie tylko alarm lub prosty znak, ale regularną transmisję zakodowanych wiadomości.

Nie oznacza to jednak, że świat po 1844 roku nagle stał się światem natychmiastowej komunikacji. Telegraf pozostawał więźniem drutu. Potrzebował słupów, izolatorów, baterii, stacji i ludzi umiejących obsługiwać aparaturę. Wymagał też infrastruktury kosztownej w budowie i podatnej na uszkodzenia. Z tego powodu pierwsza rewolucja telekomunikacyjna była zarazem rewolucją sieci przewodowej: szybka komunikacja pojawiała się tam, gdzie wcześniej zbudowano fizyczny układ połączeń.

Mimo to skutki były ogromne. Telegraf zmienił funkcjonowanie kolei, handlu, agencji prasowych, administracji i wojska. Skrócił dystans czasowy między zdarzeniem a wiedzą o zdarzeniu. Wprowadził nowy rytm nowoczesności, w którym decyzję można było podjąć nie po tygodniach, lecz po minutach albo godzinach. Po raz pierwszy w dziejach człowiek zbudował system, który nie tylko przyspieszał ruch ludzi i towarów, ale przyspieszał sam obieg informacji.

Dla historii radia najważniejsze jest jednak co innego. Telegraf nauczył XIX wiek myśleć o komunikacji jako o zjawisku technicznym, które można kodować, przesyłać i odtwarzać. Pokazał, że informacja może istnieć jako uporządkowany sygnał. Zarazem ujawnił własne ograniczenie: sygnał elektryczny nadal potrzebował przewodu. Z tego napięcia — między triumfem szybkości a zależnością od drutu — wyrośnie później pytanie znacznie śmielsze. Czy można przesłać znak nie tylko szybciej niż statek, lecz także bez przewodu? Na to pytanie odpowie dopiero epoka Hertza i narodzin radia.

Rozdział 9. Iskra w ciemności

Heinrich Hertz i dowód na istnienie fal elektromagnetycznych

Kiedy James Clerk Maxwell formułował teorię pola elektromagnetycznego, wielu fizyków traktowało ją jako konstrukcję piękną, ale zbyt śmiałą, by uznać ją za ostatecznie potwierdzoną. Przewidywała ona istnienie fal elektromagnetycznych rozchodzących się w przestrzeni z prędkością światła, lecz przez długie lata nikt nie potrafił ich wytworzyć ani wykryć w warunkach laboratoryjnych. Dopiero Heinrich Hertz, pracując w Karlsruhe w latach 1885–1889, podjął to zadanie w sposób, który zamienił teorię w eksperymentalny fakt.

Punktem wyjścia nie był gotowy plan budowy radia, lecz problem czysto fizyczny: czy da się wykazać, że zaburzenia elektromagnetyczne mogą być wzbudzane w jednym miejscu i odbierane w innym bez połączenia przewodem. W swoich doświadczeniach Hertz użył iskrowego układu nadawczego oraz prostego rezonatora odbiorczego ze szczeliną, w której pojawiała się drobna iskra. Aparatura była prymitywna z dzisiejszego punktu widzenia, lecz wystarczyła, by wykazać, że przestrzeń rzeczywiście może przenosić szybkie drgania elektromagnetyczne.

W latach 1887–1888 Hertz nie poprzestał na samym stwierdzeniu, że taki efekt zachodzi. Mierzył długość i prędkość rozchodzenia się fal, wykazywał istnienie fal stojących i pokazywał, że obserwowane zjawiska odpowiadają przewidywaniom Maxwella. Właśnie dlatego jego doświadczenia są tak ważne: nie chodziło w nich o pojedynczą iskierkę w ciemnym laboratorium, lecz o całą serię pomiarów, które pozwoliły przejść od domysłu do naukowego dowodu.

Jeszcze ważniejsze było to, że Hertz badał własności tych fal. Pokazał, że ulegają odbiciu, załamaniu i polaryzacji, a więc zachowują się w sposób analogiczny do światła. Tym samym eksperyment nie tylko potwierdzał istnienie nowego rodzaju promieniowania, ale zarazem wzmacniał tezę, że światło samo należy do jednego porządku elektromagnetycznego. To był moment, w którym teoria Maxwella przestała być samotną konstrukcją matematyczną, a stała się opisem rzeczywistej przyrody.

Z perspektywy historii radia trzeba jednak zachować proporcje. Hertz nie stworzył jeszcze systemu łączności bezprzewodowej, nie budował sieci stacji i nie rozwiązywał problemów praktycznej telegrafii bez drutu. Jego zasługa była inna i fundamentalna: wykazał, że fale elektromagnetyczne istnieją naprawdę i że można je badać w laboratorium. Bez tego etapu późniejsi konstruktorzy nie mieliby solidnego gruntu pod nogami.

Historia radia nie zaczyna się więc od gotowego nadajnika i odbiornika, lecz od chwili, w której nauka uzyskała pewność, że przestrzeń może nieść sygnał. W laboratorium Hertza nie było jeszcze radia w nowoczesnym sensie. Był natomiast dowód, że niewidzialna fala nie jest metaforą. To wystarczyło, by następne pokolenie zaczęło zadawać już nie pytanie „czy to możliwe?”, lecz „jak to wykorzystać?”.

Rozdział 10. Hertz i nowa rzeczywistość

Jak świat nauki zaczął oswajać fale elektromagnetyczne

Doświadczenia Heinricha Hertza z lat 1886–1888 nie stworzyły jeszcze radia, ale zmieniły status całego problemu. To, co u Maxwella było najpierw śmiałym wnioskiem teoretycznym, po pracach w Karlsruhe stało się zjawiskiem uchwytnym eksperymentalnie. Hertz nie tylko wzbudził fale elektromagnetyczne w laboratorium, lecz także wykazał, że można je odbierać, mierzyć i badać z taką precyzją, która odbierała sceptykom najważniejszy argument: od tej chwili nie chodziło już o przypuszczenie, lecz o fakt.

Znaczenie tych badań polegało nie tylko na samym wykryciu fal. Hertz wykazał również, że rozchodzą się one z prędkością światła i że podlegają zjawiskom znanym z optyki: odbiciu, załamaniu, interferencji i polaryzacji. Właśnie dlatego jego eksperymenty miały tak wielką siłę przekonywania. Nie mówiły jedynie, że istnieje jakieś nowe, osobliwe promieniowanie. Pokazywały, że fale elektromagnetyczne tworzą porządek fizyczny spójny ze światłem, a więc że przewidywania Maxwella nie były matematyczną fantazją, lecz opisem realnej struktury przyrody.

W historii nauki był to moment przełomowy. Po Hertzu teoria elektromagnetyczna przestała być jedną z wielu konkurencyjnych hipotez o naturze światła i oddziaływań elektrycznych. Zyskała mocny fundament doświadczalny. Późniejsze wypowiedzi i opracowania z początku XX wieku traktowały już wkład Hertza właśnie w ten sposób: jako rozstrzygające, laboratoryjne potwierdzenie, że zaburzenia elektromagnetyczne mogą rozchodzić się w przestrzeni falowo. W tym sensie droga do radia zaczęła się od zwycięstwa fizyki teoretycznej potwierdzonej doświadczeniem.

Trzeba jednak zachować proporcje. Hertz nie budował systemu łączności bez drutu i nie próbował jeszcze uczynić z fal elektromagnetycznych medium codziennej komunikacji. Był przede wszystkim fizykiem eksperymentalnym. Jego prace otworzyły nową dziedzinę pytań, ale nie dawały jeszcze gotowego rozwiązania technicznego. Między laboratoryjną iskrą a praktycznym radiem pozostawał cały łańcuch problemów do rozwiązania: czułość detekcji, pewność odbioru, strojenie, selektywność i budowa systemu zdolnego działać poza warunkami laboratoryjnymi.

Właśnie dlatego następne lata nie należały już tylko do fizyków potwierdzających teorię, lecz do badaczy, którzy zaczęli pytać, jak fale Hertza ujarzmić. Ważną rolę odegrał tu Oliver Lodge, który powtarzał i popularyzował doświadczenia Hertza, a zarazem pracował nad praktyczniejszym wykrywaniem sygnałów. Jego demonstracja z 1894 roku oraz późniejsze prace nad detektorem i strojeniem nie były jeszcze pełnym radiem w sensie systemu komunikacyjnego, ale stanowiły istotny krok od eksperymentu ku zastosowaniu.

Dopiero na tym tle widać, dlaczego historia radia nie może zaczynać się i kończyć na jednym nazwisku. Hertz udowodnił, że fale istnieją. Inni musieli nauczyć się je wykrywać, odróżniać od zakłóceń, stroić i wykorzystywać do przesyłania znaków. Gdy później Marconi budował swój skuteczny system bezprzewodowej telegrafii, opierał się już nie na czystej spekulacji, lecz na gruncie przygotowanym przez Maxwella, Hertza i badaczy rozwijających ich dorobek. Nowa rzeczywistość po Hertzu polegała więc na tym, że pytanie przestało brzmieć: „czy fale elektromagnetyczne istnieją?”, a zaczęło: „jak zamienić je w narzędzie łączności?”.

To właśnie od tego momentu historia radia wchodzi w nową fazę. Kolejne rozdziały nie będą już opowieścią o samym dowodzie istnienia fal, lecz o tym, jak uczono się je wykrywać i podporządkowywać celom praktycznym. Najpierw trzeba było rozwiązać problem detektora. Potem problem strojenia. Dopiero później mogło pojawić się radio jako działający system techniczny.

Część IV. Narodziny radia i spory o pierwszeństwo

Czas odkryć, sporów i rywalizacji o pierwszeństwo w narodzinach radia. Kto naprawdę zbliżył świat do łączności bezprzewodowej i dlaczego odpowiedź nie daje się sprowadzić do jednego nazwiska?

Rozdział 11. Calzecchi Onesti, Branly i Lodge

Jak narodził się koherer

Po doświadczeniach Heinricha Hertza najważniejsze pytanie nie brzmiało już: czy fale elektromagnetyczne istnieją?, lecz: jak je wykrywać poza laboratorium w sposób czuły, powtarzalny i użyteczny. Iskra w nadajniku mogła wytwarzać zaburzenia elektryczne, ale bez odpowiedniego detektora pozostawały one ciekawostką dla fizyków, a nie początkiem nowej techniki łączności. Właśnie tutaj zaczyna się historia koherera — nie jako jednorazowego wynalazku, lecz jako ciągu doświadczeń, poprawek i reinterpretacji, które stopniowo zamieniały zjawisko laboratoryjne w narzędzie praktyczne.

Jednym z najwcześniejszych ogniw tej historii był Temistocle Calzecchi Onesti, włoski fizyk i nauczyciel, który już w połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku badał zachowanie opiłków metali w szklanych rurkach. Interesowały go zmiany przewodnictwa zachodzące pod wpływem wyładowań elektrycznych. Zaobserwował, że drobne opiłki, normalnie przewodzące prąd bardzo słabo, potrafią po pobudzeniu nagle stać się znacznie lepszym przewodnikiem. Było to spostrzeżenie niezwykle ważne, bo wskazywało, że materia sypka może reagować na impuls elektryczny gwałtowną zmianą własności.

Nie należy jednak przypisywać Calzecchiemu Onestiemu gotowego „wynalezienia radia” ani nawet pełnego skonstruowania późniejszego koherera w jego klasycznej postaci. Jego prace miały charakter pionierski, lecz pozostawały jeszcze osadzone w świecie eksperymentalnej elektrostatyki i badań nad przewodnictwem. Nie prowadziły od razu do systemu odbioru fal Hertza. Znaczenie włoskiego uczonego polegało raczej na tym, że rozpoznał samo zjawisko i opisał jego warunki, zostawiając następnym badaczom punkt wyjścia, bez którego dalszy rozwój byłby trudniejszy.

Przełom praktyczny nastąpił dopiero wraz z pracami Édouarda Branly’ego. Francuski fizyk w 1890 roku przedstawił urządzenie, które później zyskało ogromną sławę: niewielką rurkę z opiłkami metalu umieszczonymi między elektrodami. Pod wpływem impulsu elektromagnetycznego opór takiego układu gwałtownie malał. Branly pokazał tym samym, że zjawisko można zamknąć w stosunkowo prostym detektorze, zdolnym do reagowania na sygnały nadchodzące z zewnątrz. To właśnie jego „rurka z opiłkami” stała się jednym z najważniejszych instrumentów przełomu radiowego lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Branly nie stworzył jeszcze kompletnego odbiornika radiowego w późniejszym sensie tego słowa. Zbudował jednak element, który pozwalał myśleć o wykrywaniu fal jako o czynności technicznej, a nie wyłącznie demonstracji naukowej. Zjawisko, które u Calzecchiego Onestiego było obiecującą obserwacją, u Branly’ego przybrało postać aparatu możliwego do powtarzania, opisywania i udoskonalania. To właśnie ta przemiana — od rozpoznania efektu do skonstruowania użytecznego detektora — stanowi jedno z najważniejszych ogniw na drodze od fizyki do radiotechniki.

Urządzenie Branly’ego miało jednak zasadniczą wadę. Po zadziałaniu opiłki „zlepiały się” elektrycznie, a stan obniżonego oporu utrzymywał się zbyt długo. Aby detektor mógł odebrać następny sygnał, trzeba było przywrócić mu czułość przez lekkie stuknięcie lub wstrząs. Bez takiego resetu aparat pozostawał niejako zawieszony w stanie po poprzednim pobudzeniu. To ograniczenie w praktyce decydowało o wszystkim: detektor nie wystarczał sam przez się, potrzebował mechanizmu, który uczyni go zdolnym do seryjnej pracy i współdziałania z aparatem sygnalizacyjnym.

W tym miejscu pojawia się Oliver Lodge — uczony, popularyzator i bardzo sprawny eksperymentator, który potrafił łączyć refleksję teoretyczną z pomysłowością laboratoryjną. Lodge nie odkrył samego zjawiska przewodnictwa opiłków, lecz odegrał ogromną rolę w jego interpretacji i technicznym dopracowaniu. W 1894 roku, podczas głośnych wykładów poświęconych Hertzowi, zademonstrował układ wykorzystujący rurkę Branly’ego do wykrywania fal elektromagnetycznych. Co równie ważne, wprowadził udoskonalenia praktyczne, przede wszystkim mechanizm automatycznego odstukiwacza, który po zadziałaniu przywracał detektor do stanu gotowości.

To właśnie dzięki Lodge’owi urządzenie zaczęło przypominać element rzeczywistego systemu odbiorczego. Uczony nadał mu też nazwę „coherer”, czyli koherer. Termin ten, choć później krytykowany jako nie do końca trafny fizycznie, utrwalił się na dobre w historii techniki. Jeszcze ważniejsze było jednak to, że Lodge pokazał, jak połączyć detektor z obwodem alarmowym lub rejestrującym. Wtedy rurka z opiłkami przestała być tylko laboratoryjną osobliwością, a stała się komponentem obiecującym dla łączności bezprzewodowej.

Genealogia koherera nie powinna więc być opowiadana jako historia jednego genialnego olśnienia. Uczciwszy jest inny porządek: Calzecchi Onesti — rozpoznanie zjawiska; Branly — nadanie mu postaci wyraźnego, powtarzalnego detektora; Lodge — uczynienie z niego elementu aparatu nadającego się do praktycznego użycia. Dopiero taki łańcuch prac pokazuje, jak naprawdę rodzą się przełomy techniczne. Nie przez jedno nagłe objawienie, lecz przez serię kroków, w których każdy kolejny badacz rozwiązuje problem pozostawiony przez poprzednika.

Ta sekwencja miała bezpośrednie znaczenie dla następnego etapu historii. Guglielmo Marconi nie pojawił się przecież na pustym polu. Gdy rozpoczynał własne doświadczenia, miał już do dyspozycji nie tylko potwierdzenie istnienia fal Hertza, lecz także detektor, który — po odpowiednich przeróbkach — można było włączyć do kompletnego systemu telegraficznego. Właśnie dlatego dzieje radia nie są prostym szeregiem konkurujących nazwisk, lecz historią dojrzewania układu technicznego. Najpierw trzeba było wytworzyć fale, potem nauczyć się je wykrywać, następnie uczynić odbiór niezawodnym, a dopiero na końcu powiązać wszystko z anteną, ziemią, obwodami rezonansowymi i alfabetem telegraficznym.

Rozdział o Calzecchim Onestim, Branlym i Lodge’u jest zatem czymś więcej niż tylko przypomnieniem trzech uczonych stojących w cieniu późniejszej sławy Marconiego. To moment, w którym historia radia schodzi z poziomu wielkich nazwisk na poziom konkretnego problemu technicznego: jak sprawić, by niewidzialna fala pozostawiła po sobie jednoznaczny, powtarzalny ślad. Bez rozwiązania tego problemu nie byłoby ani radiotelegrafii, ani łączności morskiej, ani późniejszej radiofonii. To właśnie tutaj, w skromnej rurce z opiłkami metalu, zaczęła się praktyczna droga ku światu, który nauczył się słyszeć na odległość.

Rozdział 12. Popow i problem źródeł

Między detektorem burz a legendą o pierwszym radiu

Po rozdziale o kohererze naturalnie pojawia się nazwisko Aleksandra Popowa. W rosyjskiej pamięci historycznej uchodzi on za wynalazcę radia; w historiografii międzynarodowej jest raczej uznawany za jednego z ważnych pionierów łączności bez drutu, którego miejsce trzeba opisywać ostrożnie i bez narodowych uproszczeń. Punkt bezsporny jest taki, że w 1895 roku zbudował aparat służący do rejestrowania wyładowań atmosferycznych i interesował się możliwością odbioru fal Hertza na większą odległość.

Nie wolno jednak przedstawiać tego urządzenia tak, jakby powstało z niczego. Element detekcyjny był zasadniczo odmianą koherera Branly’ego, a mechanizm przywracania opiłków do stanu czułości miał wyraźne poprzedniki w pracach Olivera Lodge’a. Zasługą Popowa nie było więc samotne „wynalezienie radia”, lecz twórcze połączenie istniejących rozwiązań w aparat użyteczny do systematycznych prób. Także często powtarzane twierdzenie, że to właśnie on jako pierwszy użył pionowej anteny z uziemieniem, należy formułować ostrożnie: część literatury przyznaje mu tu pierwszeństwo, ale nie ma w tej sprawie pełnej jednomyślności.

Podobnej ostrożności wymaga słynna data 7 maja 1895 roku. W rosyjskiej tradycji dzień ten urósł do rangi „Dnia Radia”, a tablica IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers, czyli międzynarodowego stowarzyszenia inżynierów elektryków i elektroników) mówi o demonstracji możliwości nadawania i odbioru krótkich sygnałów elektromagnetycznych. Inne opisy akcentują jednak przede wszystkim charakter aparatu jako detektora burz oraz fakt, że jego potencjał komunikacyjny był dopiero dostrzegany, a nie w pełni rozwinięty. Bezpieczniej więc pisać, że Popow w maju 1895 roku pokazał urządzenie stanowiące ważny krok ku łączności bez drutu, niż ogłaszać, że w tej jednej chwili „narodziło się radio”.

Jeszcze bardziej problematyczna jest opowieść o przesłaniu słów „Heinrich Hertz”. W wielu późniejszych relacjach pojawia się twierdzenie, że właśnie taki komunikat został nadany już podczas demonstracji z 7 maja 1895 roku. Źródła nie są tu jednak zgodne. Britannica zaznacza, że istnieją przesłanki przemawiające za takim przekazem, natomiast ostrożniejsze analizy historyczne wskazują raczej na 24 marca 1896 roku jako datę pierwszej wyraźnie poświadczonej demonstracji przesłania wiadomości między budynkami. Z punktu widzenia warsztatu historycznego najuczciwiej będzie więc pisać: według późniejszych i częściowo spornych relacji Popow miał przesłać słowa „Heinrich Hertz”; bezpieczniej udokumentowana jest demonstracja z marca 1896 roku.

Takie ujęcie nie umniejsza jego znaczenia. Popow należał do tych badaczy, którzy potrafili przejść od laboratoryjnego zjawiska do aparatu działającego w konkretnych warunkach. W kolejnych latach, współpracując z rosyjską marynarką, rozwijał łączność statek–brzeg, a jego prace pokazywały, że fale elektromagnetyczne mogą służyć nie tylko doświadczeniu fizycznemu, lecz także praktycznej komunikacji. Zarazem równie prawdziwe pozostaje to, że Marconi szybciej przełożył podobne idee na spójny system techniczny, patentowy i komercyjny. Dlatego większość historii radia przyznaje Popowowi rangę ważnego współtwórcy etapu przejściowego, lecz pierwszeństwo praktycznej radiotelegrafii wiąże ostatecznie z Marconim.

Właśnie tu ujawnia się właściwy sens „problemu źródeł”. Spór o Popowa nie dotyczy tego, czy był zdolnym eksperymentatorem — to jest dobrze potwierdzone — lecz tego, jak interpretować zakres jego osiągnięć. Czy zbudował detektor burz z potencjałem komunikacyjnym? Tak. Czy prowadził eksperymenty, które zbliżały technikę do radia? Tak. Czy można bez zastrzeżeń nazwać go jedynym wynalazcą radia? Nie. Historia jest tu bardziej złożona: między Hertzem a Marconim działało kilku pionierów, a Popow należał do najważniejszych z nich.

Ta ostrożność jest potrzebna także dlatego, że kolejne ogniwa rodzącej się radiotechniki rozwijały się równolegle w różnych krajach. Popow pokazuje, jak trudno przejść od wykrycia fali do wykorzystania jej jako nośnika sygnału. Następny rozdział doda do tej układanki jeszcze jednego ważnego bohatera: Jagadisha Chandrę Bosego, którego doświadczenia każą jeszcze szerzej spojrzeć na początki radia i detekcji fal elektromagnetycznych.

Rozdział 13. Bose

Eksperyment, mikrofale i otwarta nauka

Po rozdziale o Popowie warto zatrzymać się przy postaci, która przez dziesięciolecia pozostawała na marginesie europejskich opowieści o początkach radia. Jagadish Chandra Bose był fizykiem pracującym w Presidency College w Kalkucie, a jego badania nad falami elektromagnetycznymi nie wyrastały z potrzeby zbudowania komercyjnego systemu łączności, lecz z chęci zrozumienia natury samego zjawiska. Właśnie dlatego jego miejsce w historii wymaga precyzji: nie jako samotnego „wynalazcy radia”, lecz jako jednego z najwybitniejszych eksperymentatorów, którzy poszerzyli techniczne możliwości badań nad falami bez drutu.

Najgłośniejsze z jego wczesnych doświadczeń przeprowadzono w 1895 roku w Kalkucie. Bose zademonstrował wtedy przesyłanie i odbiór fal elektromagnetycznych na odległość około 23 metrów, przez dwie ściany, uruchamiając zdalnie dzwonek i detonując niewielką ilość prochu. W ujęciu późniejszych instytucjonalnych historii techniki doświadczenie to bywa opisywane jako pierwsza komunikacja w paśmie milimetrowym. Trzeba jednak zauważyć, że dla Bosego nie było ono jeszcze zalążkiem sieci łączności w stylu późniejszego Marconiego, lecz demonstracją własności fal i czułości opracowanej aparatury.

To właśnie aparatura stanowi jego najważniejszy wkład do dziejów radiotechniki. Bose świadomie wybrał bardzo krótkie długości fal, ponieważ pozwalały one badać zjawiska w skali laboratoryjnej i traktować je niemal jak zjawiska optyczne. Współczesne opracowania IEEE i Bose Institute wskazują, że w jego układach pojawiały się rozwiązania, które dziś opisalibyśmy jako falowody, anteny tubowe, polaryzatory, soczewki dielektryczne i cylindryczne kratownice dyfrakcyjne. Nie chodziło tu o efektowny katalog osobliwości, lecz o systematyczne pytanie: jak sprawić, by fala była nie tylko wytworzona, ale także ukierunkowana, spolaryzowana, załamana i wiarygodnie wykryta.

Drugim wielkim polem jego pracy były detektory. W tekście ogłoszonym w 1899 roku w „Proceedings of the Royal Society of London” Bose opisał samopowracający koherer oraz wyniki badań nad zachowaniem różnych metali pod wpływem promieniowania elektrycznego. Był to krok bardzo ważny, bo w praktyce wczesnej radiotechniki problem nie polegał wyłącznie na wytworzeniu drgań, lecz także na ich czułym i powtarzalnym odbiorze. Bose próbował więc rozwiązać problem, z którym zmagali się także inni pionierzy: jak zbudować detektor szybszy, bardziej stabilny i mniej zależny od mechanicznego „opukiwania” niż klasyczne koherery.

Ta linia badań doprowadziła również do patentu amerykańskiego nr 755,840, zgłoszonego 30 września 1901 roku i udzielonego 29 marca 1904 roku pod tytułem „Detector for Electrical Disturbances”. Sam patent nie czyni z Bosego „wynalazcy radia”, ale pokazuje, że rozwijał własne, oryginalne rozwiązania detekcyjne o znaczeniu wykraczającym poza jednorazowy eksperyment. Z perspektywy historii techniki ważniejsze od prostego pytania „kto był pierwszy?” okazuje się inne: jaki konkretny problem techniczny dany badacz rozwiązał. W przypadku Bosego była to przede wszystkim kwestia pracy na falach bardzo krótkich i zwiększania czułości odbioru.

Równie ważna jest jego postawa wobec własnych odkryć. Bose nie budował wokół nich tajemnicy handlowej i długo nie traktował patentowania jako celu samego w sobie. Kiedy w styczniu 1897 roku prezentował swoją aparaturę w Royal Institution w Londynie, zwracano uwagę, że nie ukrywa jej budowy przed publicznością. Ten rys bywa dziś przedstawiany jako dowód „otwartej nauki” — i rzeczywiście dobrze oddaje jego styl pracy — ale nie należy go romantyzować. Otwartość Bosego nie zmieniła faktu, że historia radia została później zdominowana przez tych, którzy potrafili połączyć laboratorium z przedsiębiorstwem, patentem i infrastrukturą.

Dlatego najuczciwiej widzieć w Bosem nie pominiętego „jednego prawdziwego wynalazcę”, lecz pioniera radiowej optyki milimetrowej i twórcę ważnych rozwiązań detekcyjnych. Jego eksperymenty rozszerzyły repertuar tego, co w ogóle dało się zrobić z falami elektromagnetycznymi w laboratorium, a jego przyrządy pokazały, że droga do radia prowadzi nie tylko przez wielkie odległości, ale także przez coraz subtelniejsze panowanie nad samą falą. Dopiero następny krok wykona ktoś, kto z takiej wiedzy zbuduje system przeznaczony nie do demonstracji, lecz do trwałej łączności bez drutu.

Rozdział 14. Marconi: system, przedsiębiorstwo, patent

Dlaczego radio zwyciężyło wtedy, gdy stało się systemem, usługą i przedsiębiorstwem

Po rozdziale o Bosem naturalnie pojawia się nazwisko Guglielma Marconiego. W zbiorowej pamięci bywa on wciąż przedstawiany jako samotny „wynalazca radia”, ale taki obraz upraszcza historię do granic nieuczciwości. Marconi nie stworzył od zera każdej części aparatury i nie działał w próżni. Jego znaczenie polegało na czymś innym: potrafił połączyć rozproszone osiągnięcia wcześniejszych badaczy w pierwszy skuteczny i powtarzalny system łączności bez drutu, a następnie obudować go patentem, kapitałem, organizacją i rynkiem.

To właśnie słowo „system” najlepiej oddaje jego wkład. W ostatnich latach XIX wieku istniały już nadajniki iskrowe, koherery, obwody rezonansowe, anteny, uziemienia i laboratoryjne demonstracje przesyłania sygnałów bez przewodu. Problem polegał jednak na tym, że większość tych rozwiązań pozostawała rozproszona, eksperymentalna i trudna do wykorzystania poza warunkami pokazowymi. Marconi dostrzegł, że przełom nie nastąpi wtedy, gdy pojawi się pojedynczy „cudowny element”, lecz wtedy, gdy całość zacznie działać regularnie, wystarczająco niezawodnie i w sposób zrozumiały dla administracji, marynarki, prasy i operatorów.

W 1896 roku przybył do Anglii, gdzie jego prace spotkały się z większym zainteresowaniem niż we Włoszech. W tym samym roku złożył wniosek patentowy dotyczący ulepszeń w przesyłaniu impulsów i sygnałów elektrycznych bez przewodów, a w 1897 roku patent został przyjęty jako brytyjski patent nr 12 039. Nie był to dokument zamykający całą historię radia, lecz bardzo ważny znak epoki: po raz pierwszy technikę opartą na falach Hertza próbowano konsekwentnie zabezpieczyć prawnie jako praktyczny system komunikacyjny. Patent stawał się tu nie tylko świadectwem pomysłu, ale także narzędziem walki o rynek.

Równie istotne były publiczne próby. Demonstracje na Salisbury Plain, przez Bristol Channel i później przez La Manche miały znaczenie większe niż zwykłe widowisko techniczne. Pokazywały, że łączność bez drutu może wyjść z laboratorium i wejść do realnego obiegu instytucji. Nie chodziło już o to, czy fale elektromagnetyczne istnieją — to było wiadomo od czasów Hertza — lecz czy da się uczynić z nich narzędzie służby publicznej, wojskowej i handlowej. Marconi potrafił przekonać obserwatorów, że odpowiedź brzmi: tak, pod warunkiem odpowiedniej organizacji i odpowiednio dobranej aparatury.

Dlatego już w 1897 roku powstała The Wireless Telegraph & Signal Company Limited, przekształcona w 1900 roku w Marconi’s Wireless Telegraph Company Limited. Ten krok odróżniał Marconiego od wielu pionierów, którzy pozostawali przede wszystkim uczonymi albo niezależnymi konstruktorami. Tutaj laboratorium zostało natychmiast powiązane z przedsiębiorstwem. Radio miało od początku nie tylko działać, lecz także być instalowane, serwisowane, rozwijane i sprzedawane. W praktyce oznaczało to narodziny nowego modelu techniki: nie pojedynczego urządzenia, lecz całej infrastruktury obejmującej stacje brzegowe, wyposażenie okrętowe, operatorów, procedury i relacje kontraktowe.

Szczególnie szybko ujawniło się znaczenie tego modelu na morzu. Żegluga potrzebowała środka łączności, który nie zależałby od kabla i nie kończył się wraz z linią brzegową. Marconi dobrze rozpoznał tę potrzebę i właśnie dlatego jego system zyskał przewagę nie tylko jako rozwiązanie techniczne, ale także jako usługa. Stacja nadawcza bez operatora, operator bez procedury, a procedura bez sieci stacji nie tworzyły jeszcze użytecznej całości. Dopiero połączenie wszystkich tych elementów dawało realny efekt. Radio zaczynało zmieniać się z eksperymentu w usługę o znaczeniu gospodarczym i strategicznym.

Kluczową rolę odegrała też kwestia strojenia i selektywności. Wczesny eter był chaotyczny: sygnały łatwo nakładały się na siebie, a odbiór często przypominał raczej przypadkowe podsłuchiwanie niż kontrolowaną komunikację. Dlatego tak głośnym echem odbił się patent nr 7777 z 1900 roku, dotyczący ulepszeń w aparaturze bezdrutowej i układów dostrojonych. Jego znaczenie nie polegało na magicznym „wynalezieniu wszystkiego”, lecz na obietnicy uporządkowania przestrzeni radiowej. Dzięki strojeniu radio mogło stawać się bardziej selektywne, mniej przypadkowe i bardziej zdolne do współistnienia wielu nadajników oraz odbiorników.

Wokół tego patentu od początku narastały jednak spory. Krytycy zwracali uwagę, że idee strojenia i obwodów rezonansowych nie pojawiły się nagle wraz z Marconim, lecz miały własną historię i własnych autorów. W tym sensie przedsiębiorczość Marconiego była zarazem źródłem sukcesu i źródłem kontrowersji. Potrafił niezwykle skutecznie przekształcać osiągnięcia techniczne w przewagę operacyjną i prawną, a później bronić tej przewagi w sporach patentowych. Właśnie dlatego jego biografia jest tak ważna: pokazuje moment, w którym historia nauki przechodzi w historię przemysłu, prawa i komunikacyjnej władzy.

Najuczciwiej więc widzieć w Marconim nie samotnego twórcę radia, lecz architekta pierwszego dojrzałego systemu radiotelegraficznego. To on nadał wcześniejszym rozwiązaniom postać usługi, która mogła działać poza laboratorium i zdobywać kolejne obszary zastosowań. Dzięki temu radio przestało być serią obiecujących eksperymentów, a zaczęło stawać się elementem nowoczesnego świata. Nie była to jeszcze ostatnia faza tej historii — bo przed radiem pozostawały dalsze spory o pierwszeństwo, udane i nieudane próby łączności transoceanicznej, wojny patentowe i wielka rozbudowa infrastruktury — ale właśnie tutaj widać najważniejszy przełom: od doświadczenia do systemu.

Dlatego następny rozdział nie może już dotyczyć wyłącznie sukcesu jednego nazwiska. Gdy tylko radio stało się techniką o realnej wartości, natychmiast pojawiło się pytanie, kto i w jakim zakresie może rościć sobie do niego prawa. W tym miejscu historia Marconiego styka się z historią Tesli, a opowieść o wynalazku przechodzi w spór o zakres pierwszeństwa.

Rozdział 15. Tesla i spór o zakres pierwszeństwa

Dlaczego historia radia nie sprowadza się do pojedynku dwóch nazwisk

Po rozdziale o Marconim łatwo ulec pokusie, by historię radia opowiedzieć jako prosty pojedynek dwóch wielkich nazwisk: Marconiego i Tesli. Taki obraz jest jednak wygodny bardziej dla pamięci zbiorowej niż dla historii techniki. Radio nie narodziło się jako pojedynczy wynalazek, lecz jako łańcuch rozwiązań dotyczących fal, detekcji, strojenia, obwodów rezonansowych, anten, odbiorników i praktycznej organizacji łączności. W tym łańcuchu Tesla zajmuje miejsce ważne, ale nie wyczerpujące całej opowieści.

Nikola Tesla już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku rozwijał własną koncepcję bezprzewodowego przesyłania energii i sygnałów. Szczególne znaczenie mają tu dwa amerykańskie patenty: nr 645,576 „System of Transmission of Electrical Energy”, zgłoszony 2 września 1897 roku i udzielony 20 marca 1900 roku, oraz nr 649,621 „Apparatus for Transmission of Electrical Energy”, udzielony 15 maja 1900 roku na podstawie podzielonego zgłoszenia wywodzącego się z tej samej rodziny patentowej. Dokumenty te nie dotyczą jeszcze radiofonii ani dojrzałej radiotelegrafii w późniejszym sensie, ale opisują układy nadawcze i odbiorcze z obwodami sprzężonymi i strojeniem, które okażą się niezwykle istotne dla późniejszych sporów o zakres pierwszeństwa.

Osiągnięcie Marconiego miało jednak inny charakter. Nie polegało na stworzeniu od zera wszystkich elementów aparatury, lecz na złożeniu rozproszonych rozwiązań w skuteczny system łączności bez drutu. Dobrym symbolem tej drogi stał się brytyjski patent nr 7777 „Improvements in Apparatus for Wireless Telegraphy”, zgłoszony 26 kwietnia 1900 roku. Patent ten dotyczył strojonych obwodów nadawczych i odbiorczych oraz praktycznej selektywności, która pozwalała wielu stacjom pracować bez wzajemnego chaosu. Właśnie dlatego historia pierwszeństwa nie może być sprowadzona ani do samej teorii Tesli, ani do samego sukcesu komercyjnego Marconiego: jeden i drugi uczestniczyli w różnych etapach dojrzewania radiotechniki.

Spór narastał dlatego, że przełom radiowy nie miał jednego punktu narodzin. Jedni badacze akcentowali falę i doświadczenie fizyczne, inni detektor, jeszcze inni strojenie albo zdolność do uruchomienia niezawodnej usługi telegraficznej. Gdy Marconi budował przedsiębiorstwo, gromadził patenty i rozwijał łączność praktyczną, wcześniejsze rozwiązania Tesli, Lodge’a czy Johna Stone’a zaczęły wracać jako pytanie nie o to, kto pierwszy „wynalazł radio”, lecz o to, komu i za co przysługuje ochrona patentowa.

Najważniejszym późnym echem tego sporu był wyrok Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych w sprawie „Marconi Wireless Telegraph Co. of America v. United States”, 320 U.S. 1 (1943). Sprawa nie dotyczyła symbolicznego przyznania komukolwiek tytułu wynalazcy radia, lecz roszczeń odszkodowawczych za rzekome naruszenie czterech patentów: dwóch patentów Marconiego, jednego Lodge’a i jednego Fleminga. W odniesieniu do patentu Marconiego nr 763,772, zgłoszonego 10 listopada 1900 roku i udzielonego 28 czerwca 1904 roku, sąd uznał, że szerokie roszczenia dotyczące strojenia i układu czterech obwodów nie mogą zostać utrzymane w mocy w takim zakresie, jaki próbowała przypisać im spółka Marconiego.

W uzasadnieniu sąd wyraźnie wskazał, że Tesla antycypował część rozwiązań obecnych później w patencie Marconiego, a mechanizmy strojenia anten i obwodów były wcześniej rozwijane także przez Lodge’a i Stone’a. Innymi słowy: sąd nie powiedział, że Tesla „wygrał radio”, lecz że określone roszczenia późniejszego patentu Marconiego nie były wystarczająco nowe wobec wcześniejszego stanu techniki. Sam wyrok zawiera zresztą ważne zastrzeżenie: reputacja Marconiego jako człowieka, który pierwszy osiągnął skuteczną transmisję radiową, może być dobrze zasłużona, ale nie daje mu automatycznego prawa do każdego późniejszego ulepszenia zgłaszanego w polu radiowym.

Dlatego najuczciwiej mówić nie o pojedynku Tesli z Marconim, lecz o sporze o zakres pierwszeństwa w kilku różnych warstwach rozwoju radia. Tesla pozostaje pionierem ważnych koncepcji technicznych, zwłaszcza układów rezonansowych i wieloobwodowych. Marconi pozostaje twórcą pierwszego naprawdę skutecznego i szeroko wdrożonego systemu radiotelegraficznego. Lodge i Stone wnoszą istotne rozwiązania syntonii i selektywności. A Ferdinand Braun, który w 1909 roku dzielił z Marconim Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki, przypomina, że praktyczna radiotechnika była dziełem wielu współtwórców, nie jednego zwycięzcy.

Z tak uporządkowanego obrazu wynika ważna lekcja dla dalszej części tej książki. Narodziny radia nie były momentem jednego olśnienia, lecz długim procesem, w którym idee teoretyczne, patenty, aparatura i przedsiębiorczość spotykały się ze sobą, czasem współpracując, a czasem wchodząc w konflikt. Dopiero na tym tle można właściwie zrozumieć, dlaczego następny rozdział powinien opowiedzieć o Poldhu i Signal Hill — nie jako o baśniowym akcie stworzenia radia, lecz jako o głośnym epizodzie w dużo większej historii.

Rozdział 16. Poldhu i Signal Hill

Próba transatlantycka i jej interpretacje

Po rozdziale o sporach o pierwszeństwo trzeba przejść do wydarzenia, które na początku XX wieku najmocniej pobudziło wyobraźnię opinii publicznej: próby przesłania sygnału radiowego przez Atlantyk. To właśnie Signal Hill i stacja nadawcza w Poldhu stały się symbolem chwili, w której łączność bez drutu przestała wyglądać jak laboratoryjna ciekawostka, a zaczęła być postrzegana jako zapowiedź nowej epoki komunikacji.

Kluczową rolę odegrała stacja w Poldhu, na półwyspie Lizard w Kornwalii. Marconi zamierzał uczynić z niej potężny nadajnik zdolny do próby transatlantyckiej. Samo przedsięwzięcie miało skalę bez precedensu: wymagało nie tylko silnego źródła energii i odpowiednio dobranych obwodów, lecz także ogromnej anteny, zaprojektowanej z myślą o zasięgu znacznie przekraczającym wszystko, co wcześniej osiągnięto w praktyce radiowej.

Właśnie tutaj widać szczególność metody Marconiego. Nie polegała ona na jednym cudownym odkryciu, lecz na umiejętności łączenia teorii, aparatury, organizacji i odwagi inżynierskiej. Poldhu nie było zwykłym laboratorium, ale poligonem, na którym testowano, czy radio można wydobyć z etapu spektakularnych demonstracji i skierować ku łączności naprawdę dalekiego zasięgu.

Próba ta od początku była jednak obciążona ryzykiem. W 1901 roku pierwotna wielka konstrukcja antenowa w Poldhu została uszkodzona przez sztorm i trzeba ją było zastąpić uproszczonym układem tymczasowym. Również planowana stacja po drugiej stronie Atlantyku nie była gotowa do pracy w zakładanym kształcie. Już sam ten fakt pokazuje, że słynny eksperyment nie był wykonaniem spokojnie dopracowanego planu, lecz próbą przeprowadzoną w warunkach improwizacji i presji czasu.

Po stronie odbiorczej Marconi udał się więc do St. John’s na Nowej Fundlandii. Tam, na wzgórzu Signal Hill, zorganizowano prowizoryczne stanowisko odbiorcze. Zamiast trwałej, rozbudowanej anteny wykorzystano długi przewód unoszony przez latawiec, bo tylko w ten sposób można było szybko uzyskać odpowiednią wysokość. Sam obraz tej sceny — wiatr, zimno, tymczasowa aparatura i nasłuch prowadzony na skraju możliwości technicznych — dobrze oddaje pionierski charakter całego przedsięwzięcia.

12 grudnia 1901 roku Marconi i jego współpracownik George Kemp ogłosili, że usłyszeli trzy krótkie sygnały odpowiadające literze „S” alfabetu Morse’a, nadawane z Poldhu. Nie był to jeszcze regularny system transatlantycki ani przekaz o jakości pozwalającej na spokojny zapis. Sygnał odebrano słuchowo jako bardzo słabe kliknięcia, bez trwałej rejestracji, co od razu stało się źródłem późniejszych sporów interpretacyjnych.

Wątpliwości były zresztą zrozumiałe. Część współczesnych uczonych uważała, że przy ówczesnym stanie wiedzy fale radiowe nie powinny skutecznie pokonać takiej odległości, jeśli rozchodziłyby się jedynie zgodnie z prostoliniową intuicją. Jonosfera nie była jeszcze rozpoznana i nie istniało wtedy pełne wyjaśnienie zjawisk, które później pozwolą zrozumieć łączność dalekosiężną na falach radiowych. Nic dziwnego, że niektórzy krytycy podejrzewali pomyłkę albo błędną interpretację zakłóceń atmosferycznych.

Mimo tych zastrzeżeń znaczenie Signal Hill okazało się ogromne. Nawet jeśli sam eksperyment miał charakter graniczny i nie dawał jeszcze komfortu nowoczesnej dokumentacji, przesunął granicę wyobraźni technicznej. Pokazał inwestorom, prasie i administracji państwowej, że radio może stać się narzędziem łączności między kontynentami. Od tej chwili pytanie nie brzmiało już, czy warto próbować, lecz jak uczynić takie połączenia stabilnymi, powtarzalnymi i użytecznymi.

Dlatego Poldhu i Signal Hill należy traktować nie jako prostą legendę o jednym triumfalnym momencie, lecz jako próg nowego etapu. Był to zarazem sukces organizacyjny, propagandowy i techniczny, ale także wydarzenie, które trzeba opisywać z historyczną ostrożnością. Nie kończyło sporów o narodziny radia i nie dawało jeszcze gotowej transatlantyckiej sieci. Otwierało jednak drogę ku epoce, w której łączność bez drutu miała już wyjść poza demonstrację i zacząć realnie zmieniać świat.

Rozdział 17. Co naprawdę oznaczały narodziny radia

Fala, detekcja, strojenie, system, rynek

Po rozdziale o Poldhu i Signal Hill trzeba zatrzymać się na chwilę i uporządkować podstawowe pytanie: co właściwie znaczy stwierdzenie, że „narodziło się radio”? Historia pierwszych dekad radiotechniki pokazuje, że nie był to pojedynczy moment ani pojedynczy akt wynalazczy. Radio nie pojawiło się jednego dnia, kiedy ktoś „wymyślił wszystko”, lecz wyłoniło się z długiego łańcucha rozwiązań, w którym kolejni badacze i inżynierowie rozwiązywali różne problemy: od natury fali, przez jej wykrywanie, po budowę systemu zdolnego do pracy w rzeczywistym świecie.

Pierwszą warstwą tej historii była teoria i eksperyment. Maxwell pokazał, że elektryczność, magnetyzm i światło można opisać jako elementy jednego porządku fizycznego, a Hertz potwierdził później doświadczalnie istnienie fal elektromagnetycznych. To jednak nie było jeszcze radio w sensie praktycznym. Był to dopiero dowód, że przyroda dopuszcza zjawisko, które można będzie kiedyś wykorzystać do łączności. Między laboratoryjną falą a działającym systemem komunikacyjnym rozciągała się jeszcze ogromna przestrzeń problemów technicznych.

Drugą warstwą była detekcja. Sama obecność fali nie wystarczała, jeśli nie umiano wiarygodnie stwierdzić, że dotarła do odbiornika. Od obserwacji Temistocle’a Calzecchi Onestiego, przez radioprzewodnik Branly’ego, po praktyczne ulepszenia Lodge’a widać, jak ważna była droga od zjawiska fizycznego do użytecznego detektora. Późniejsze doświadczenia Popowa czy Bosego nie zaczynały więc historii od zera, lecz rozwijały już istniejący ciąg poszukiwań związanych z czułością, selektywnością i niezawodnością odbioru.

Trzecią warstwą było zbudowanie systemu. Tu właśnie szczególnie wyraźnie widać rolę Marconiego. Jego znaczenie nie polegało na samotnym „wynalezieniu radia”, lecz na skutecznym połączeniu kilku elementów w działającą całość: nadajnika, odbiornika, anteny, uziemienia, strojenia, organizacji łączności i dyscypliny eksploatacyjnej. Radio stawało się dzięki temu nie tyle ciekawostką gabinetu fizycznego, ile narzędziem, które mogło służyć statkom, prasie, administracji i wojsku.

Czwartą warstwą były instytucje, rynek i prawo. O tym, czy dane rozwiązanie pozostaje eksperymentem, czy staje się technologią epoki, decydują nie tylko laboratoria, lecz także patenty, przedsiębiorstwa, sieć stacji, szkolenie operatorów, kontrakty i zaufanie użytkowników. Właśnie dlatego historia radia tak szybko stała się historią sporów patentowych i konkurencji między firmami. Gdy technika zaczęła mieć znaczenie gospodarcze i strategiczne, pytanie o „pierwszeństwo” przestało być czysto akademickie.

Z tej perspektywy najuczciwiej jest pytać nie „kto wynalazł radio?”, lecz „kto i w jakim zakresie rozwiązał dany problem?”. Jedni stworzyli teorię, inni potwierdzili zjawisko eksperymentalnie, inni dopracowali detektory, jeszcze inni zbudowali układy strojenia, a ktoś wreszcie potrafił złożyć te rozproszone elementy w system zdolny działać ponad lądem i morzem. Taki sposób opowiadania historii jest mniej widowiskowy niż legenda o jednym geniuszu, ale znacznie bliższy temu, co naprawdę wynika ze źródeł.

Dlatego nawet słynny wyrok Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 1943 roku nie powinien być streszczany jako „przyznanie Tesli radia”. Było to rozstrzygnięcie w sporze patentowym dotyczącym zakresu roszczeń, zwłaszcza w obrębie strojenia i układów rezonansowych. Wyrok ten ma duże znaczenie dla historii prawa patentowego, ale nie zamienia złożonej genealogii radiotechniki w prosty werdykt o jednym wynalazcy.

Tak rozumiane „narodziny radia” oznaczają więc moment, w którym fala elektromagnetyczna przestała być wyłącznie obiektem badań, a stała się podstawą systemu łączności. Signal Hill odegrało w tej historii rolę symboliczną, bo pokazało skalę ambicji nowej technologii i siłę oddziaływania dobrze opowiedzianego sukcesu. Nie był to jednak absolutny początek wszystkiego, lecz raczej próg, po przekroczeniu którego radio weszło w etap szybkiej ekspansji, konkurencji i dalszych ulepszeń.

Właśnie dlatego następny etap tej opowieści nie dotyczy już pytania, czy łączność bez drutu jest możliwa, lecz jak uczynić ją czystszą, stabilniejszą i bardziej użyteczną. Epoka iskrowników otworzyła drogę radiu, ale zarazem ujawniła własne ograniczenia. Z nich wyłoni się potrzeba fali ciągłej, lepszej selektywności i nowej elektroniki radiowej.

Część V. Od iskry do radiofonii

Przemiana radia z eksperymentu w technologię, a następnie w medium obecne w codziennym życiu. Jak iskra ustępowała miejsca coraz doskonalszym rozwiązaniom i jak radio zaczęło zmieniać świat?

Rozdział 18. Dlaczego iskra była technologią przejściową

Brudne widmo, ograniczenia i potrzeba zmiany

Przez pierwsze lata praktycznej radiotelegrafii nadajnik iskrowy wydawał się rozwiązaniem niemal oczywistym. Był stosunkowo prosty, dawał sygnał wystarczająco silny, aby przesyłać znaki alfabetu Morse’a, i wyrastał bezpośrednio z doświadczeń Hertza oraz z pierwszych systemów Marconiego. To właśnie dlatego epoka wczesnego radia była w znacznej mierze epoką iskry: operator nie przesyłał jeszcze głosu ani muzyki, lecz serię krótkich sygnałów, które można było odczytać w słuchawkach lub na taśmie telegraficznej.

Techniczna zasada takiego nadajnika była dość prosta. Wysokie napięcie ładowało obwód, po czym przeskok iskry powodował jego gwałtowne rozładowanie. W obwodzie powstawały wtedy krótkotrwałe drgania elektryczne, które promieniowały w postaci fal radiowych. Były to jednak nie fale ciągłe, lecz drgania gasnące — seria impulsów szybko tracących energię po każdym wyładowaniu. Właśnie ta pozorna skuteczność była zarazem źródłem głównego problemu technologii iskrowej.

Im bliżej przyglądano się praktyce łączności, tym wyraźniej widać było, że iskra ma naturę kompromisu. Nadajnik iskrowy nie wytwarzał jednej stabilnej częstotliwości, lecz sygnał rozlany szerzej po widmie. W języku późniejszej radiotechniki oznaczało to emisję o dużej szerokości pasma, a więc taką, która łatwo zakłóca pracę innych stacji. W początkach radia nie było to od razu oczywiste, bo samych nadajników było jeszcze stosunkowo niewiele. Gdy jednak liczba stacji zaczęła rosnąć, „brudne widmo” iskry stawało się coraz bardziej dotkliwym problemem praktycznym.

Druga słabość technologii iskrowej ujawniała się wtedy, gdy radio przestawało być wyłącznie narzędziem telegrafii. Krótkie impulsy gasnących drgań dobrze nadawały się do wysyłania znaków w kodzie Morse’a, ale nie były naturalnym nośnikiem dla fonii. Aby przesyłać głos lub muzykę, potrzebna była fala ciągła, czyli sygnał znacznie stabilniejszy i łatwiejszy do modulowania. Innymi słowy: iskra mogła otworzyć drogę radiu, ale nie mogła w pełni zaspokoić ambicji radia jako przyszłego medium głosu, informacji i kultury masowej.

Co ważne, ówczesnym inżynierom nie brakowało świadomości tych ograniczeń. Przez pewien czas starano się ulepszać nadajniki iskrowe, poprawiając strojenie, sprzężenie obwodów i sam charakter wyładowania. Zabiegi te przyniosły realne korzyści: sygnał stawał się czytelniejszy, a układy bardziej selektywne. Nie usuwało to jednak zasadniczej wady. Nawet ulepszona iskra pozostawała technologią opartą na drganiach tłumionych, a więc na emisji, która z samej swej natury była mniej czysta i mniej elastyczna niż fala ciągła.

Z czasem problem ten przestał być wyłącznie zagadnieniem inżynierskim, a stał się kwestią organizacji całego eteru. Gdy radio weszło do żeglugi, administracji państwowej, wojska i łączności międzynarodowej, zakłócenia powodowane przez nadajniki na falach tłumionych zaczęto traktować jako przeszkodę wymagającą regulacji. Międzynarodowy Komitet Konsultacyjny do spraw Radiokomunikacji (CCIR) stwierdzał w 1929 roku wprost, że fale tłumione powodują poważne zakłócenia, i zalecał przyspieszenie likwidacji stacji nadających w ten sposób, zwłaszcza o większej mocy. Był to znak, że technologia nie tylko się zestarzała, ale zaczęła też przeszkadzać rozwojowi bardziej uporządkowanej radiokomunikacji.

Nie znaczy to, że iskra była ślepą uliczką. Przeciwnie: bez niej nie byłoby pierwszej epoki radiotelegrafii, morskich połączeń bez drutu ani spektakularnych demonstracji, które przekonały opinię publiczną, marynarki wojenne i przedsiębiorców, że łączność radiowa jest czymś realnym. Iskra była technologią przejściową w najważniejszym sensie tego słowa: nie dlatego, że była bezużyteczna, lecz dlatego, że umożliwiła przejście ku rozwiązaniom dojrzalszym. Otworzyła drogę, ale sama nie mogła pozostać jej końcem.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.