Elisabeth Coleger

Tajemnice Mózgu: Wprowadzenie do Neurobiologii

Książka stworzona przy pomocy AI.

Projektant okładki Pixabay https://pixabay.com/pl/illustrations/mózg-płaty-kolor-medyczny-móżdżek-2180593/

© Elisabeth Coleger, 2024

© Pixabay https://pixabay.com/pl/illustrations/mózg-płaty-kolor-medyczny-móżdżek-2180593/, projekt okładki, 2024

Książka to podróż w głąb najbardziej skomplikowanego organu. Przedstawia czytelnikom niezwykły świat ludzkiego mózgu, tłumacząc skomplikowane procesy biologiczne w sposób zrozumiały dla każdego. Odkrywa sekrety funkcji mózgu, związki między strukturą, a zachowaniem i wpływ neurobiologii na nasze codzienne życie. To książka dla wszystkich, którzy chcą zgłębić tajemnice naszego umysłu i zrozumieć, jak komórki nerwowe tworzą naszą tożsamość i nasze doświadczenia.

Książka stworzona przy pomocy AI.

ISBN 978-83-8351-808-4

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Neurobiologia

Wprowadzenie do Neurobiologii

Definicje i cele neurobiologii

Neurobiologia to dziedzina nauki, która zajmuje się badaniem układu nerwowego oraz procesów biologicznych, które wpływają na jego funkcjonowanie. Główne cele neurobiologii to zrozumienie, wyjaśnienie i poznanie złożonych mechanizmów, które leżą u podstaw działania mózgu i układu nerwowego. Obejmuje to zarówno badanie struktury i funkcji komórek nerwowych, jak i badanie reakcji organizmu na bodźce zewnętrzne oraz procesów myślowych i emocjonalnych.

Oto kilka głównych celów neurobiologii:

Zrozumienie struktury i funkcji układu nerwowego:

Jednym z głównych celów neurobiologii jest badanie budowy i funkcji różnych części mózgu oraz układu nerwowego, aby zrozumieć, jak działają i współpracują ze sobą.

Wyjaśnienie procesów neurofizjologicznych:

Neurobiolodzy badają procesy fizjologiczne zachodzące w komórkach nerwowych, takie jak przewodnictwo nerwowe, synapsy, neurotransmitery, i inne mechanizmy, które umożliwiają przekazywanie sygnałów nerwowych.

Badanie procesów rozwojowych:

Neurobiologia bada procesy rozwojowe układu nerwowego, w tym jak kształtuje się mózg podczas rozwoju embrionalnego i jak zachodzą zmiany w mózgu w trakcie rozwoju i starzenia się.

Poznanie mechanizmów uczenia się i pamięci:

Jednym z kluczowych celów neurobiologii jest zrozumienie procesów uczenia się, pamięci i plastyczności mózgu. To badania nad tym, jak zmiany w połączeniach nerwowych wpływają na zdobywanie nowych umiejętności i zapamiętywanie informacji.

Badanie zaburzeń neurologicznych:

Neurobiolodzy prowadzą badania nad przyczynami i leczeniem różnych zaburzeń neurologicznych, takich jak choroba Alzheimera, padaczka, czy choroba Parkinsona.

Rozwijanie terapii i leków:

Neurobiologia ma na celu opracowywanie nowych terapii i leków mających na celu leczenie zaburzeń neurologicznych i poprawę zdolności funkcjonowania układu nerwowego.

Badanie neurochemii:

Neurobiolodzy zajmują się również badaniem chemii mózgu, w tym funkcji neurotransmiterów i innych substancji chemicznych wpływających na działanie układu nerwowego.

Badanie interakcji między mózgiem a zachowaniem:

Neurobiologia bada, jak działanie układu nerwowego wpływa na zachowanie i jak różne bodźce środowiskowe wpływają na aktywność mózgu.

Ogólnie rzecz biorąc, neurobiologia ma na celu lepsze zrozumienie układu nerwowego i procesów biologicznych, które nim kierują, co może przyczynić się do rozwijania bardziej efektywnych terapii i leków, a także do poznania natury ludzkiego umysłu i zachowań.

Historia badań nad układem nerwowym

Historia badań nad układem nerwowym jest długa i fascynująca. Poniżej przedstawiam ogólny zarys rozwoju tych badań, z uwzględnieniem kluczowych odkryć i postaci w historii neurobiologii:

Starożytność:

Historia badań nad układem nerwowym ma swoje korzenie w starożytności i jest przykładem ewolucji nauki i rozwoju naszej wiedzy na ten temat. Szczególnie w Egipcie i Grecji istniały pierwsze teorie dotyczące roli mózgu i nerwów, a przekonania te były często oparte na obserwacjach i filozofii tamtej epoki.

W Egipcie starożytnym wiadomości na temat układu nerwowego były do pewnego stopnia rozwinięte ze względu na potrzeby medycyny. Egipcjanie mieli pewną wiedzę na temat układu nerwowego, przede wszystkim w kontekście kontuzji głowy i mózgu. Wielu starożytnych chirurgów próbowało leczyć urazy głowy i mózgu, co może sugerować pewne zrozumienie znaczenia tej części ciała[1].

W starożytnej Grecji, filozofowie i naukowcy również próbowali zrozumieć rolę mózgu i układu nerwowego. Arystoteles, jeden z najważniejszych myślicieli starożytnej Grecji, miał teorię, która okazała się błędna w świetle późniejszych odkryć. Uważał, że mózg jest organem służącym chłodzeniu ciała, a nie siedzibą myśli. Ta koncepcja była jednym z przykładów na to, jak w tamtych czasach nauka i filozofia nie zawsze idą w parze z rzeczywistością biologiczną.

Jednakże, mimo błędnych koncepcji, badania nad układem nerwowym z czasem rozwijały się. W kolejnych wiekach, zwłaszcza w okresie renesansu, zaczęto podejść do tego zagadnienia bardziej naukowo. W miarę rozwoju technik obserwacyjnych i eksperymentalnych, naukowcy zaczęli zdobywać coraz lepsze zrozumienie budowy i funkcji mózgu i układu nerwowego.

Dziś badania nad układem nerwowym są jednym z najważniejszych obszarów nauki. Rozwój technologii, takich jak obrazowanie mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego czy elektroencefalografia, pozwala nam na coraz dokładniejsze zrozumienie tego fascynującego systemu. Współczesne badania nad mózgiem i układem nerwowym prowadzą do odkryć, które mają znaczący wpływ na dziedziny takie jak neurologia, psychologia i psychiatria, a także przynoszą nowe możliwości w leczeniu zaburzeń neurologicznych i psychicznych.

Średniowiecze:

W okresie średniowiecza, zwłaszcza w jego wczesnych etapach, prace medyczne i filozoficzne silnie opierały się na dziedzictwie starożytnych cywilizacji, takich jak Grecja i Rzym. Wiedza medyczna i filozoficzna była przede wszystkim rezultatem przekazywania i komentowania istniejących tekstów i teorii. W zakresie badań nad układem nerwowym, nie dokonywano znaczących odkryć ani przełomów, przede wszystkim z powodu braku odpowiednich narzędzi i technologii.

Starożytni Grecy, takie postaci jak Hipokrates czy Galen, mieli pewną wiedzę na temat układu nerwowego, ale ich teorie były często błędne lub opierały się na spekulacjach. Nie mieli dostępu do metod badawczych, które byłyby zbliżone do dzisiejszych standardów. Starożytni lekarze i filozofowie wierzyli, że mózg miał niewielkie znaczenie, a towarzyszący mu układ nerwowy nie był dobrze zrozumiany.

W średniowieczu, naukowcy i filozofowie nadal opierali się na dziełach Galena i innych autorów starożytnych, i próbowali je interpretować lub modyfikować w kontekście swoich własnych teorii medycznych i filozoficznych. Nie przeprowadzili jednak żadnych istotnych eksperymentów ani badań, które pozwoliłyby na nowe odkrycia w dziedzinie neurobiologii[2].

Dopiero renesans, który nastał po okresie średniowiecza, przyniósł ze sobą ożywienie nauki i filozofii oraz rozwój technologii, co z kolei umożliwiło bardziej zaawansowane badania nad układem nerwowym. Jednak w samym średniowieczu, wiedza o układzie nerwowym była w dużej mierze zbiorem teorii i przekonań, a nie wynikiem rzeczywistych badań i eksperymentów.

Renesans i nowożytność:

Okres renesansu i nowożytności, były kluczowe w rozwoju badań nad układem nerwowym oraz ogólnie nauk przyrodniczych. Podczas tych okresów, naukowcy dokonali znaczących odkryć i postawili fundamenty dla dzisiejszej wiedzy na temat budowy i funkcji układu nerwowego.

W okresie renesansu, który toczył się głównie w XV i XVI wieku, zaczęto kłaść większy nacisk na obserwację i badanie natury. Andreas Vesalius, znany jako ojciec anatomii nowożytnej, odegrał kluczową rolę w rozwinięciu naszej wiedzy na temat budowy ciała człowieka. Jego prace, takie jak „De humani corporis fabrica,” były pierwszymi dokładnymi opisami anatomicznymi, które dokładnie przedstawiały budowę narządów, w tym układu nerwowego. Dzięki tym badaniom można było lepiej zrozumieć, jak nerwy są rozlokowane i jak działają.

W XVII wieku, w epoce nowożytnej, Thomas Willis zwrócił szczególną uwagę na znaczenie mózgu i krążenia krwi w funkcjonowaniu układu nerwowego. Jego prace nad układem krążenia krwi oraz badania nad ośrodkowym układem nerwowym stanowiły przełom w rozumieniu, jak komunikacja nerwowa jest wspierana przez mózg i układ nerwowy. Willis opisał istnienie „jądra podstawy mózgu” i zrozumiał, że jest to centralny punkt kontroli nad wieloma funkcjami ciała. Dzięki tym badaniom zyskano głębsze spojrzenie na rolę mózgu w reakcjach i zachowaniach człowieka[3].

Ważnym krokiem w badaniach nad układem nerwowym było również odkrycie komórek nerwowych przez Ramona Cajala w XIX wieku, co doprowadziło do rewolucji w zrozumieniu, jak nerwy przekazują sygnały w organizmach.

Wspomniane odkrycia i badania z okresów renesansu i nowożytności stanowiły fundamenty dla późniejszych badań nad układem nerwowym i neurobiologii. Dzięki nim rozpoczął się proces coraz głębszego poznawania złożonej struktury i funkcji mózgu oraz sposobów, w jakie układ nerwowy wpływa na zachowanie, myślenie i całościowe funkcjonowanie organizmu. Te badania zrewolucjonizowały naszą wiedzę na temat układu nerwowego i otworzyły drogę do dalszych odkryć w dziedzinie neurologii i neurobiologii, które trwają do dzisiaj.

XVIII i XIX wiek:

XVIII i XIX wiek to okres kluczowy dla rozwoju wiedzy na temat układu nerwowego i jego związków z elektrycznością. Badacze tego czasu, jak Luigi Galvani, Alessandro Volta i Pierre Flourens, przyczynili się do rewolucji w naszym zrozumieniu funkcji mózgu i nerwów.

Luigi Galvani, włoski fizjolog, był jednym z pierwszych naukowców, którzy eksperymentowali z elektrycznością i jej wpływem na organizmy żywe. W jego słynnym eksperymencie odkrył, że mięśnie żaby mogą się skurczać, gdy zostaną pobudzone za pomocą prądu elektrycznego. To odkrycie dało początek teorii galwanizmu, która sugerowała, że elektryczność odgrywa kluczową rolę w działaniu układu nerwowego i mięśni.

Alessandro Volta, inny włoski naukowiec, z kolei wynalazł pierwszą baterię, znaną jako ogniwo Volty. To urządzenie pozwoliło na stałe źródło prądu elektrycznego i miało ogromne znaczenie w badaniach nad elektrycznością i jej wpływem na organizmy.

Francuski lekarz Pierre Flourens przeprowadzał eksperymenty polegające na uszkadzaniu różnych części mózgu u zwierząt, zwłaszcza ptaków. Jego badania pomogły zrozumieć lokalizację funkcji mózgu, co było ważnym krokiem w rozwoju neuropsychologii. Flourens stworzył teorię, według której cały mózg jest zaangażowany we wszystkie funkcje psychiczne, co zapoczątkowało długoletni spór z teorią lokalizacji funkcji[4].

Te badania i teorie stanowiły fundamentalny wkład w rozwój wiedzy na temat układu nerwowego. Dzięki nim naukowcy zaczęli rozumieć, że elektryczność odgrywa kluczową rolę w przekazywaniu sygnałów między komórkami nerwowymi, a także zaczęli rozróżniać różne obszary mózgu odpowiedzialne za różne funkcje. To stanowiło fundament dla późniejszych odkryć i badań nad mózgiem i układem nerwowym, które kontynuowane są do dziś.

XIX wiek:

XIX wiek był kluczowym okresem w badaniach nad układem nerwowym, a rozwój mikroskopii odegrał znaczącą rolę w postępie tych badań. Dzięki mikroskopom o coraz większym powiększeniu, badacze mieli możliwość przeprowadzenia szczegółowych analiz struktury komórek nerwowych. Jednym z kluczowych postaci tego okresu był hiszpański anatom, Santiago Ramón y Cajal, który dokonał przełomowych odkryć w dziedzinie neuroanatomii.

Cajal był pionierem w badaniach nad tkanką nerwową i wprowadził teorię neuronu. Jego prace przyczyniły się do ugruntowania przekonania, że neurony są oddzielnymi jednostkami, komunikującymi się między sobą poprzez synapsy. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla zrozumienia sposobu, w jaki działa układ nerwowy. Teoria neuronu Cajala podkreślała, że komunikacja między neuronami odbywa się za pomocą impulsów elektrycznych i że neurony nie są fizycznie połączone, co było sprzeczne z wcześniejszymi koncepcjami mówiącymi o ciągłym przewodnictwie w tkance nerwowej[5].

Ważnym wkładem w badania nad synapsami był również wkład brytyjskiego neurofizjologa, Sir Charlesa Sherringtona. To Sherrington wprowadził termin „synapsa” (z greckiego, co oznacza „spotkanie” lub „połączenie”). Jego badania skoncentrowały się na wyjaśnieniu istotności tej struktury w przekazywaniu sygnałów nerwowych między neuronami. Sherrington zrozumiał, że synapsy są kluczowe dla synchronizacji i regulacji przekazywania impulsów nerwowych w układzie nerwowym.

Wspólnie prace Cajala i Sherringtona znacząco poszerzyły naszą wiedzę na temat struktury i funkcji układu nerwowego. Ich odkrycia stanowiły fundament dla dalszych badań nad neuronami, synapsami oraz sposobem, w jaki sygnały nerwowe są przesyłane i przetwarzane w mózgu i układzie nerwowym. Dzięki ich pracy rozpoczęto erę neurobiologii, która kontynuowana jest do dziś i przyczyniła się do naszego lepszego zrozumienia złożoności funkcjonowania mózgu i układu nerwowego.

XX wiek:

W XX wieku dokonano przełomowych odkryć i osiągnięć w dziedzinie badań nad układem nerwowym, co umożliwiło nam zrozumienie tej skomplikowanej struktury i jej funkcji na niezwykle zaawansowanym poziomie. Wspomniane technologie, takie jak elektroencefalografia (EEG) i rezonans magnetyczny (MRI), odegrały kluczową rolę w tym procesie.

EEG umożliwiło nam rejestrowanie aktywności elektrycznej mózgu w czasie rzeczywistym. Dzięki tej technologii naukowcy mogli analizować wzorce fal mózgowych i identyfikować zmiany w aktywności nerwowej związanymi z różnymi stanami umysłu, od snu po procesy myślowe i emocje. To pozwoliło na rozwinięcie zrozumienia funkcji różnych obszarów mózgu oraz związanych z nimi zaburzeń, co miało ogromne znaczenie dla psychologii i neurologii.

Z kolei rezonans magnetyczny (MRI) dostarczył nam niezwykle szczegółowych obrazów strukturalnych mózgu. To pozwoliło na identyfikację obszarów mózgu odpowiedzialnych za różne funkcje, takie jak percepcja, pamięć, ruch czy emocje. Ponadto, MRI pomaga w wykrywaniu zmian strukturalnych w mózgu związanych z różnymi chorobami neurologicznymi, co stanowi istotne narzędzie w diagnostyce.

Badania nad neuroprzekaźnikami, takimi jak acetylocholina i dopamina, przyczyniły się do naszego zrozumienia, jak sygnały są przekazywane między neuronami. Te neuroprzekaźniki odgrywają kluczową rolę w regulacji procesów nerwowych i wpływają na nasze zachowanie, nastrój i zdolność przetwarzania informacji. Dzięki tym badaniom, naukowcy zdobyli głębszą wiedzę na temat mechanizmów związanych z zaburzeniami neuropsychiatrycznymi, takimi jak depresja, schizofrenia czy zaburzenia uwagi.

Rozwój neurologii klinicznej w XX wieku miał znaczący wpływ na diagnostykę i leczenie różnych schorzeń układu nerwowego. Dzięki zdobytym danym z badań nad mózgiem, lekarze byli w stanie opracować bardziej skuteczne metody diagnozowania i terapii, zwłaszcza w przypadku takich chorób jak choroba Parkinsona czy stwardnienie rozsiane. Leczenie farmakologiczne i terapie rehabilitacyjne stały się bardziej precyzyjne, co znacząco poprawiło jakość życia pacjentów[6].

W sumie, badania nad układem nerwowym w XX wieku przyczyniły się do naszego znacznego postępu w zrozumieniu mózgu i jego roli w naszym życiu. Dzięki wykorzystaniu zaawansowanych technologii i badań nad neuroprzekaźnikami, udało się znacząco poprawić naszą zdolność do diagnozowania, leczenia i rozumienia procesów nerwowych, co otworzyło nowe perspektywy w dziedzinie neurologii i psychologii.

Obecnie badania nad układem nerwowym obejmują wiele dziedzin, takich jak neuroanatomia, neurofizjologia, neurochemia, neuropsychologia, neuroinformatyka itp. Nasza wiedza na ten temat stale się rozwija, co pozwala na lepsze zrozumienie funkcji i zaburzeń związanych z układem nerwowym.

[1] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

[2] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

[3] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

[4] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

[5] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

[6] Jerzy Konorski, Historia badań nad układem nerwowym, 1958r.

Budowa i funkcje neuronów

Morfologia neuronów

Morfologia neuronów, czyli budowa i kształt komórek nerwowych, jest kluczowym elementem zrozumienia funkcji układu nerwowego. Neurony są podstawowymi jednostkami strukturalnymi i funkcjonalnymi układu nerwowego, które przekazują sygnały elektryczne i chemiczne w organizmach.

Oto główne elementy morfologii neuronu:

Ciało komórki (somatodendryt): Ciało komórki nerwowej, znane jako soma lub somatodendryt, zawiera jądro komórkowe i wiele organelli, takich jak mitochondria i siateczka śródplazmatyczna. To miejsce, gdzie zachodzą procesy metaboliczne i integracja sygnałów.

Dendryty: Dendryty to rozgałęzione, krótkie wypustki wychodzące z ciała komórki. Służą do przyjmowania sygnałów elektrycznych i chemicznych od innych komórek nerwowych i przekazywania ich do ciała komórki.

Akson: Akson to długa wypustka neuronu, która przewodzi sygnały elektryczne w jednym kierunku, zazwyczaj z ciała komórki do synaps lub innych komórek. Akson jest izolowany otoczką mielinową, która zwiększa prędkość przewodzenia impulsów nerwowych[1].

Zakończenia aksonu (synapsy): Akson kończy się na miejscach zwanych synapsami. To tam sygnał elektryczny jest przekazywany na inny neuron lub komórkę docelową za pomocą neuroprzekaźników (np. neurotransmiterów).

Wzgórki aksonalne: Wzgórki aksonalne to obszary w pobliżu ciała komórki, gdzie sygnały elektryczne są integrowane przed przekazaniem ich dalej wzdłuż aksonu.

Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) i obwodowy układ nerwowy (OUN): Neurony można podzielić na te, które znajdują się w OUN (np. w mózgu i rdzeniu kręgowym) i te, które należą do OUN (poza mózgiem i rdzeniem kręgowym).

Neurony przyjmują wiele różnych kształtów i rozmiarów, w zależności od ich funkcji i lokalizacji w układzie nerwowym. Rozgałęzienie dendrytów i aksonów oraz ich połączenia z innymi neuronami są kluczowe dla skomplikowanej komunikacji między komórkami nerwowymi[2].

Zrozumienie morfologii neuronów jest istotne dla badaczy neurobiologii i neuroanatomii, ponieważ pomaga wyjaśnić, jak informacje są przetwarzane i przekazywane w układzie nerwowym, co z kolei ma zastosowanie w zrozumieniu funkcji mózgu, procesów myślowych i zachowania.

Funkcje komórek nerwowych

Komórki nerwowe, zwane neuronami, pełnią kluczową rolę w przesyłaniu informacji w układzie nerwowym. Funkcje komórek nerwowych można podzielić na kilka głównych kategorii:

Przyjmowanie sygnałów: Neurony odbierają sygnały elektryczne i chemiczne od innych komórek nerwowych za pośrednictwem swoich dendrytów. Te sygnały pochodzą od innych neuronów, komórek mięśniowych lub receptorów sensorycznych.

Integracja sygnałów: Neurony przetwarzają i integrują otrzymane sygnały. To oznacza, że analizują i sumują sygnały wejściowe, aby zdecydować, czy przekazać sygnał dalej.

Przewodzenie sygnałów: Po zintegrowaniu sygnałów neurony generują impulsy elektryczne zwane potencjałami czynnościowymi, które przemieszczają się wzdłuż ich aksonów. Te potencjały czynnościowe przenoszą informacje i komunikują się z innymi neuronami lub efektorem (na przykład mięśniem).

[1] Andrzej Wysokiński, Neurobiologia człowieka, 2013r.

[2] Andrzej Wysokiński, Neurobiologia człowieka, 2013r.

[3] Andrzej Wysokiński, Neurobiologia człowieka, 2013r.

[4] Andrzej Wysokiński, Neurobiologia człowieka, 2013r.

[1] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[2] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[3] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[4] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[5] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[6] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[1] Jerzy Konorski, Neurobiologia. Funkcje Mózgu, 2016r.

[2] Jerzy Konorski, Neurobiologia. Funkcje Mózgu, 2016r.

[3] Jerzy Konorski, Neurobiologia. Funkcje Mózgu, 2016r.

[4] Jerzy Konorski, Neurobiologia. Funkcje Mózgu, 2016r.

[5] Jerzy Konorski, Neurobiologia. Funkcje Mózgu, 2016r.

[6] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[7] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[8] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[9] Aleksander Karczewski i Krzysztof Narkiewicz, Podstawy
neurobiologii, 2006r.

[1] Krzysztof Rutkowski, Psychologia biologiczna, 2017r.

[2] Krzysztof Rutkowski, Psychologia biologiczna, 2017r.

[3] Krzysztof Rutkowski, Psychologia biologiczna, 2017r.

[4] Krzysztof Rutkowski, Psychologia biologiczna, 2017r.

[5] Marek Kaczmarczyk i Agata Groyecka-Bernard, Psychologia
ewolucyjna, 2018r.

[6] Marek Kaczmarczyk i Agata Groyecka-Bernard, Psychologia
ewolucyjna, 2018r.

[7] Marek Kaczmarczyk i Agata Groyecka-Bernard, Psychologia
ewolucyjna, 2018r.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.