Michalina Radzińska

Pogadanki muzyczne dla seniorów

© Michalina Radzińska, 2021

Książka jest zbiorem pogadanek na temat życia i twórczości dwunastu kompozytorów od baroku, aż po koniec XIX wieku. Wybrani twórcy reprezentują różne style i epoki, ale niewątpliwie łączy ich fakt, że każdy z nich w nieoceniony sposób przyczynił się do rozwoju sztuki muzycznej. Inspiracją do wydania pogadanek drukiem były muzyczne spotkania z osobami w starszym wieku, które życzliwie i z dużym zainteresowaniem reagowały na muzykę mistrzów minionych epok.

ISBN 978-83-8221-781-0

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Szanowni Państwo,

Z przyjemnością oddaję w Wasze ręce książeczkę o życiu i twórczości dwunastu kompozytorów. Twórcy których wybrałam reprezentują różne style i epoki, ale niewątpliwie łączy ich fakt, że każdy z nich w nieoceniony sposób przyczynił się do rozwoju sztuki muzycznej.

Inspiracją do jej powstania były spotkania muzyczne z osobami starszymi, które były prowadzone w Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Żywe i życzliwe zainteresowanie uczestników sprawiło, iż narodził się pomysł wydania pogadanek drukiem, aby nasze spotkania nie odeszły w niepamięć.

Z pozdrowieniami,

Michalina Radzińska

Antonio Vivaldi

Il Prete Rosso — z języka włoskiego „rudy ksiądz” czy dla złośliwych „ksiądz marchewka”. Taki pseudonim otrzymał od sobie współczesnych jeden z najwybitniejszych wenecjan epoki baroku — Antonio Vivaldi. Przezwisko wywodziło się od rudego koloru włosów, dominującego w rodzinie młodego muzyka, który miał zaistnieć w historii jako jeden z najbardziej płodnych twórców koncertów instrumentalnych.

Antonio Lucio Vivaldi urodził się w Wenecji 4 marca 1678 roku jako najstarsze z dziewięciorga dzieci cyrulika Giovanniego Battisty Vivaldiego oraz córki krawca Camilli Calicchio. Od pierwszych chwil życia słabego zdrowia, został ochrzczony przez akuszerkę zaraz po urodzeniu. Na prawdziwą uroczystość rodzice musieli czekać aż dwa miesiące, ponieważ wcześniej mały Antonio był zbyt słaby.

Ojciec Vivaldiego grał również na skrzypcach, co z biegiem lat stało się jego głównym zajęciem. Grał w orkiestrze Bazyliki św. Marka oraz w zespołach kameralnych. Przypisuje mu się nawet napisanie opery. To on został pierwszym nauczycielem Antonia oraz towarzyszem pierwszych koncertów w pałacach bogatych wenecjan.

Antonio Vivaldi został przeznaczony do życia duchownego, co miało skutkować podniesieniem pozycji społecznej całej rodziny. Obowiązki kapłańskie nie wpłynęły na zamiłowanie do muzyki oraz fakt, iż komponowanie, gra na instrumentach oraz nauczanie miało pozostać jego głównym zajęciem aż do śmierci. Słynną jest opowieść, że Vivaldi odprawił tylko jedną mszę zaraz po święceniach, przerywając ją na chwilę z powodu naglącej potrzeby zapisania świeżo wymyślonego tematu muzycznego. Po tym incydencie mistrz nie podejmował się prowadzenia mszy. Głównym argumentem przedstawianym przełożonym był słaby stan zdrowia (cierpiał na astmę), lecz prawdą jest, że nie miał czasu na wiele aktywności poza komponowaniem. Sam artysta mówił o sobie, że tworzy nowe dzieła szybciej niż kopista jest w stanie je przepisać.

Artysta zdobył wykształcenie muzyczne w bardzo młodym wieku, ponieważ mając zaledwie 24 lata został uznany za zdolnego do podjęcia samodzielnego stanowiska. Możliwe, że (poza lekcjami pobieranymi od ojca) uczył się również u słynnego weneckiego skrzypka — Giovanniego Legrenziego.

Przez większość swojego zawodowego życia Antonio Vivaldi był związany z Ospedale della Pieta — instytucją będącą szkołą i sierocińcem dla dziewcząt. W 1703 roku objął stanowisko nauczyciela gry na skrzypcach oraz chórmistrza. Później stopniowo powiększał się zakres jego obowiązków. W Ospedale podopieczne miały zapewnione godne warunki życia i dobrą edukację, a rudy ksiądz był odpowiedzialny za ich wykształcenie muzyczne. Dla swoich uczennic napisał większość koncertów na różne składy wykonawcze.

Zarząd Ospedale co roku odnawiał kontrakt Vivaldiego podnosząc wynagrodzenie, co za tym idzie zwiększając ilość zajęć. W niedługim czasie artysta został głównym prowadzącym organizowanych przez szkołę koncertów. Wspomniane koncerty cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród wenecjan. Uczennice sierocińca miały możliwość zaprezentowania swoich talentów. Niektóre z wychowanek instytucji zyskiwały poważanie w muzycznych kręgach miasta. Ciekawostką jest, że aplauz (oklaski) nie był dozwolony w kościele, więc publiczność wyrażała swoje uznanie głośno wydmuchując nos oraz kaszląc.

Relacje artysty z prowadzącymi sierociniec nie zawsze układały się pomyślnie. Po sześciu latach współpracy zarząd postanowił nie podpisać nowej umowy z Vivaldim, jednak po kilku miesiącach przerwy muzyk wrócił na swoje stanowisko. W niedługim czasie z powodów zdrowotnych dotychczasowy kompozytor utworów sakralnych Francesco Gasparini opuścił Ospedale. Pomimo prób znalezienia na jego miejsce twórcy niezwiązanego ze szkołą, ostatecznie wszystkie obowiązki podjął Vivaldi. Dzięki możliwości tworzenia nowych gatunków muzycznych zyskał nie tylko nowe zadania, które przyjął z radością, ale również możliwość artystycznego „oddechu”.

Wiele utworów skomponowanych przez wenecjanina miało charakter dydaktyczny, z czego wynikają łatwe do zaobserwowania niedostatki inwencji melodycznej. Nawet niewprawny słuchacz może z łatwością zauważyć liczne powtórzenia melodyczne, rytmiczne czy schematy w zdobnictwie. Złośliwi mówią, że Vivaldi napisał wyłącznie dwa koncerty, później przepisując każdy z nich 250 razy. Nie można się zgodzić z takim twierdzeniem. Wiele z kompozycji to prawdziwe perełki muzyczne, bez których osiągnięcia epoki baroku nie byłyby pełne.

Poza pracą dla Piety Vivaldi aktywnie komponował utwory instrumentalne i opery przeznaczone dla szerszej publiczności. Jednym z najsłynniejszych zbiorów jest L’Estro Armonico (z włoskiego „inspiracja harmoniczna”), dedykowany Wielkiemu Księciu Toskańskiemu Ferdynandowi. Stanowi on zbiór niezwykle urokliwych koncertów na skrzypce solo, dwoje lub czworo skrzypiec z towarzyszeniem orkiestry kameralnej. Innym szalenie popularnym zbiorem jest Il Cimento dell’Armonia e dell’Inventione (z włoskiego „spór między harmonią a wyobraźnią”) z których pochodzą słynne Pory Roku. Pory Roku (wiosna, lato, jesień i zima) to cztery koncerty na skrzypce z orkiestrą kameralną, które w oryginalnie opisują muzycznie zjawiska typowe dla poszczególnych pór roku, a w sferze symbolicznej ukazują życie człowieka. Wspomniane koncerty zostały napisane do tekstów czterech sonetów, których autorstwo jest przypisywane Vivaldiemu.

Vivaldi napisał około 40 oper, które również cieszyły się popularnością. Wenecja Vivaldiego była miastem opery. Omawiana forma muzyczna powstała zaledwie na początku XVII wieku, lecz w mieście nad laguną bardzo szybko zyskało szaloną popularność. Prawdopodobnie duże znaczenie miało zamiłowanie wenecjan do wszelkiego rodzaju zbytku oraz słynny w całej Europie karnawał, który już wówczas ściągał do miasta tłumy bogatych mieszkańców kontynentu. Twórczość operowa Vivaldiego jest odkrywana na nowo, jednak faktem jest, że artysta tworzył dla teatrów nie tylko w Wenecji, ale w całej Italii oraz innych krajach Europy. Przez pewien czas nasz bohater zajmował się również pracą operowego impresaria.

Pomiędzy 1718 a 1723 rokiem Antonio Vivaldi zawiesił współpracę z La Pieta i wyruszył w wielką artystyczną podróż. Przez dwa lata rezydował na dworze księcia Mantui[1], gdzie komponował oraz pełnił funkcję kierownika ds. muzyki kameralnej, natomiast później (po krótkim powrocie do Wenecji) przeniósł się do Rzymu.

W 1723 roku kompozytor ponownie związał się z Ospedale, zobowiązując się dostarczać dwa koncerty miesięcznie. W czasie obowiązywania nowego kontraktu (do 1729 roku) powstało około 140 koncertów. W kolejnych latach artysta bardzo dużo podróżował komponując dla różnych instytucji. W podróżach często towarzyszyła mu przyjaciółka Anna Giró (znakomita śpiewaczka) oraz jej siostra Paolina.

W 1740 roku udał się w podróż do Wiednia gdzie mieszkał aż do śmierci. Zmarł 28 lipca 1741 roku. Dziwić może fakt, że pomimo życia w dostatku, Antonio Vivaldi umarł jako biedak. Nie udało się wyjaśnić co stało się z jego majątkiem w ostatnich latach życia.

Twórczość Vivaldiego liczymy nie w dziesiątkach, a w setkach utworów. Samych koncertów instrumentalnych powstało około 500. Oprócz tego opery 40 (lub 50 wg. innych źródeł — głównie na tematy mitologiczne oraz historyczne), liczne utwory sakralne (wśród których znajdziemy słynne Stabat Mater, Gloria czy Magnificat) oraz ponad 90 sonat (głównie przeznaczonych na skrzypce). Dzieła Vivaldiego zostały skatalogowane przez Petera Ryoma, stąd litery RV przy opisach utworów ( Ryom Verzeichniss — Katalog Ryoma).

Obecnie najczęściej wykonywanymi dziełami Antonia Vivaldiego są koncerty, zarówno przeznaczone na instrumenty dęte jak i (bardziej popularne) na instrumenty smyczkowe.

[1] To właśnie w Mantui powstał zbiór Il Cimento dell’Armonia e dell’Inventione, ze słynnymi Porami Roku. Opus został dedykowany czeskiemu hrabiemu Wenziowi von Morzin.

Archangelo Corelli

Włoski mistrz epoki baroku urodził się 17 lutego 1653 roku w Fusignano koło Bolonii. Pochodził z szanowanej szlacheckiej rodziny. Od najmłodszych lat pobierał lekcje gry na skrzypcach oraz kompozycji. Z racji tradycji muzycznej z której się wywodził, przylgnął do niego przydomek Il Bolognese (bolończyk). XVII-wieczna Italia w znaczny sposób odbiegała od państwa jakim dziś są Włochy. Kraj był podzielony na ksiąstewka i republiki, które różniły się nie tylko dialektem i tradycjami (np. kulinarnymi), ale reprezentowały szerokie spektrum tradycji muzycznych. W tym czasie Bolonia stanowiła symboliczną kolebkę muzyki instrumentalnej.

Zachowane dzieła Corellego zostały przeznaczone na obsadę instrumentalną, ze szczególną rolą instrumentów smyczkowych. Artysta jest uznawany za jednego z ojców rozwoju europejskiej wiolinistyki (czyli sztuki gry na skrzypcach od włoskiego słowa il Violino oznaczającego skrzypce), a jego osiągnięcia w tej dziedzinie są nieocenione. Sam był niezwykle cenionym wirtuozem tego instrumentu, a jako pedagog wychował wielu znakomitych następców, którzy nieustannie poszerzali spektrum możliwości wykonawczych wspomnianego instrumentu. Z tej tradycji ponad wiek później będzie czerpać sam Niccolo Paganini, uznawany za najgenialniejszego skrzypka wszech czasów, którego twórczość do dziś stanowi niedościgniony poziom sprawności technicznej dla skrzypków na całym świecie.

Zdobywszy wykształcenie u bolońskich mistrzów, Archangelo Corelli odbył kilka podróży po Włoszech (nie ma dowodów na rzekome podróże po Niemczech czy Francji) aby ostatecznie osiąść w Rzymie około 1675 roku. Tam szybko zyskał szacunek, sławę i uznanie otrzymując poparcie wielkich protektorów, w tym rzymskich kardynałów. Pierwszym był kardynał Pietro Ottoboni, znany wielbiciel sztuki, który aktywnie wspierał artystów (głównie muzyków), pod którego mecenatem tworzyli m.in. Antonio Vivaldi oraz Jerzy Fryderyk Haendel, natomiast drugim został Benedetto Pamphili, znany kolekcjoner oraz mecenas, który również pisał libretta (treść słowną) dla oper Haendla oraz Alessandra Scarlattiego. Kolejną spośród znamienitych propagatorów twórczości bolończyka była osiadła w Rzymie szwedzka królowa Krystyna.

Na przestrzeni wieków artyści zmagali się z trudnościami w zabieganiu o promotorów oraz podtrzymaniu ich zainteresowania. Wielu geniuszy przez całe życie borykało się z biedą oraz zmarło w skrajnym ubóstwie. Bolończyk na tym tle wydaje się być szczęściarzem, gdyż bardzo szybko zyskał wiernych admiratorów swojego talentu, przez których był wspierany aż po kres swoich dni.

Po przybyciu do Rzymu Corelli początkowo koncertował w kościołach grając na skrzypcach, często występował również w roli pierwszego skrzypka i kapelmistrza (będącego połączeniem dzisiejszego koncertmistrza z dyrygentem). Ciekawostką jest, że w 1687 roku dyrygował 150. osobową orkiestrą podczas koncertu dedykowanego wysłannikowi króla Jakuba II Stuarta na dwór królowej Krystyny.

Artysta poświęcał również czas na doskonalenie warsztatu kompozytorskiego studiując pod okiem Simonellego znanego Palestriną[1] XVII wieku, którego zasady kontrapunktu (czyli zasad dotyczących współdziałania głosów melodycznych w utworze muzycznym) wywarły duży wpływ na jego twórczość. W swoich kompozycjach zawarł najlepsze założenia szkoły bolońskiej, takie jak dążenie do czystej formy (bez zbędnych ozdobników), niechęć do nieuzasadnionych popisów instrumentalnych oraz harmonię i melodykę charakteryzującą się wielką ekspresyjnością i śpiewnością. Corelli nie stosował wszystkich znanych w swojej epoce zdobyczy techniki skrzypcowej, lecz dużą wagę przywiązywał do wydobycia pięknego, szlachetnego brzmienia instrumentu. Jako wirtuoz preferował naturalne, pełne brzmienie skrzypiec.

W 1700 roku otrzymał tytuł Guardiano della sezione strumentisti della Congregazione et Accademia Santa Cecilia (czyli strażnika grupy instrumentalnej słynnej rzymskiej akademii muzycznej), natomiast sześć lat później został przyjęty do słynnej Accademia dell’Arcadia gdzie otrzymał imię Arcolomeo Erimanteo.

Il Bolognese poprzez swoją szeroko zakrojoną działalność wirtuoza, kompozytora i pedagoga stworzył podwaliny rzymskiej szkoły skrzypcowej. Do jego znakomitych propagatorów należeli m.in. Francesco Geminiani (twórca The Art of Playing on the Violin — zawierającej podstawy nowoczesnej techniki skrzypcowej), Pietro Locatelli (jeden z największych wirtuozów przed Paganinim, który działał głównie w Amsterdamie), Francesco Maria Veracini (florentyńczyk uznawany przez jemu współczesnych za największego wirtuoza skrzypiec, którego pod względem wyrazowym niektórzy badacze uznają za prekursora Beethovena) oraz Giovanni Battista Somis (założyciel szkoły piemonckiej, której wychowankowie przenieśli założenia Corellego na grunt francuski oraz położyli podwaliny pod rozwój wiolinistyki w tym kraju). Wiek XVIII jest uznawany za „złoty wiek” rozwoju włoskiej szkoły skrzypcowej, co w znacznym stopniu zawdzięczamy szeroko zakrojonej działalności artystycznej Archangelo Corellego.

Po latach intensywnej działalności koncertowej trwającej nieustannie od wczesnej młodości, około 50. roku życia Corelli ograniczył w znacznym stopniu działalność wykonawczą, a w 1709 roku popadł w stan melancholii i całkowicie zrezygnował z występów publicznych. Zmarł w nocy z 8 na 9 stycznia 1713 roku, a jego ciało zostało złożone w Kościele Santa Maria della Rotonda (słynnym Panteonie).

Archangelo Corelli przez całe życie pozostał kawalerem, lecz ród Corellich nie wygasł aż do naszych czasów. Jednym z potomków brata Corellego, Giacinto jest słynny śpiewak operowy Franco Corelli. Liczne teorie dotyczące homoseksualnych skłonności kompozytora nie zostały potwierdzone. Podobno twierdził, że musi pozostać sam, aby móc w pełni dostrzegać piękno otaczającego świata i czerpać z niego inspirację dla swej twórczości.

Artysta nie doczekał wydania swojego najbardziej dopieszczonego dzieła jakim był zbiór Concerti Grossi op. 6. Na twórczość kompozytorską Corellego składają się głównie sonaty (48[2] sonat triowych[3] oraz 12 sonat na skrzypce oraz basso continuo[4]) oraz 12 słynnych Concerti Grossi, w których kompozytor chętnie zestawiał ze sobą mały skład instrumentów solowych z szerzej obsadzonymi głosami akompaniującymi.

[1] Giovanni Pierluigi da Palestrina — włoski kompozytor epoki renesansu, posiada znaczny wkład w rozwój współczesnej harmonii.

[2] 24 sonaty da chiesa (4-częściowa sonata kościelna) oraz 24 sonaty da camera (sonata świecka składająca się z trzech lub większej ilości części).

[3] Sonata triowa to utwór przeznaczony na dwa instrumenty solowe oraz basso continuo.

[4] Basso continuo (inaczej bas generalny, bc) to niezależny głos basowy podkreślający harmonicznie partie wykonywane przez instrumenty o wyższym brzmieniu, najczęściej realizowany przez wiolonczelę lub klawesyn. Posiada charakterystyczny sposób notacji muzycznej objętej licznymi zasadami z dziedziny harmonii.

Jan Sebastian Bach

Nazwisko Bach przez wiele pokoleń było uznawane za synonim słowa muzyk. Jan Sebastian Bach urodził się w rodzinie o bardzo silnych tradycjach muzycznych. Niemal wszyscy członkowie jego rodziny zajmowali się nią zawodowo. Bach przyszedł na świat 21 marca 1685 roku w Eisenach w Turyngii jako ósme i ostatnie dziecko swoich rodziców Johanna Ambrosiusa (Jana Ambrożego) i Marii Elisabeth Lämmerhirt. Matka pochodziła z rodziny kuśnierzy, natomiast ojciec był nadwornym skrzypkiem i muzykiem miejskim i to on zajął się edukacją muzyczną nadzwyczaj utalentowanego syna.

Bach w wieku 9 lat został osierocony przez matkę. Ojciec bardzo szybko ożenił się powtórnie, ale zmarł w ciągu kilku miesięcy. Mając zaledwie 10 lat chłopiec został sam. Macocha przygarnęła jego siostry, natomiast Jan Sebastian udał się wraz z bratem Johannem Jacobem do najstarszego z nich Johanna Christopha[1], będącego organistą w pobliskim Ohrdruf. Pod jego okiem kontynuował naukę.

Jan Sebastian Bach był niezwykle pilnym uczniem. Jednym ze sposobów zapoznawania się z osiągnięciami muzycznymi poprzedników było przepisywanie partytur[2]. Dzięki temu poznał różne style muzyczne, ale śmiało można powiedzieć, że nie został przez nie pochłonięty. Styl kompozytorski Bacha był niezwykły w swej prostocie (przy uwzględnieniu wręcz matematycznej precyzji w konstrukcji utworów) i do dziś jest łatwo rozpoznawalny.

Rodzina Johanna Christopha nieustannie się powiększała i po upływie kilku lat zaczęło brakować miejsca w domu. Chłopak mając 15 lat postanowił się usamodzielnić i kontynuować naukę w Luneburgu, gdzie trafił do chóru kościelnego najpierw jako jego członek, a następnie zastępca dyrygenta. Grał również w orkiestrze na różnych instrumentach (skrzypcach, altówce i klawikordzie[3]). W mieście, w którym chwilowo osiadł bardzo ważną rolę pełniło życie muzyczne, dzięki czemu młody Bach miał możliwość poznać wielu artystów, a co za tym idzie poszerzyć swoje horyzonty o muzykę innych kultur (np. włoską czy francuską). Odbywał również liczne podróże w czasie których podpatrywał innych mistrzów w swojej dziedzinie. Jedną z jego najsłynniejszych wypraw była podróż do Lubeki.

[1] Może się wydawać, że nadawanie synowi pierwszego imienia Johann było obowiązkiem w rodzinie Bachów.

[2] W czasach gdy dostęp do zbiorów nutowych był bardzo utrudniony, przepisywanie manuskryptów było nie tylko praktycznym sposobem powiększania swoich zbiorów muzycznych, ale również doskonałą okazją do poszerzania wiedzy.

[3] Klawikord to wczesna forma fortepianu.

[4] Wspólnie doczekali się siedmiorga dzieci, z których czworo dożyło wieku dorosłego.

[5] Georg Philippe Telemann był słynnym niemieckim kompozytorem, przez pewien czas związanym z Polską. Tworzył w Żarach, Pszczynie oraz Krakowie, gdzie miał okazję zapoznać się z polską muzyką ludową.

[6] Para doczekała się trzynaściorga dzieci. Bach miał z obiema żonami dwadzieścioro dzieci, z których połowa dożyła dorosłości.

[7] Kantor w tradycji protestanckiej oznaczał „dyrektora muzyki” odpowiedzialnego za zapewnienie oprawy muzycznej uroczystości (komponowanie, grę na organach, przygotowanie zespołu muzycznego oraz chóru).

[8] W tym czasie majątek Bacha stanowiło m.in. 6 klawesynów, lutnia i kilka innych instrumentów. Oprócz tego dwa srebrne dzbanki, kilka lichtarzy i trochę mebli.

[9] Kantata to wieloczęściowy, niesceniczny utwór wokalny (u Bacha najczęściej przeznaczony na chór i orkiestrę, który opowiada historie biblijne — od tej reguły oczywiście występowały wyjątki, takie jak słynna Kantata o kawie).

[10] Feliks Mendelssohn był słynnym kompozytorem epoki romantyzmu. Jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych utworów jest słynny Marsz weselny z Suity Sen nocy letniej na podstawie sztuki Williama Szekspira.

[11] Dziś najczęściej wykonywanych na fortepianie.

[12] Partita podobnie jak suita jest zbiorem utworów o charakterze tanecznym.

[1] Klawikord był wczesną formą fortepianu.

[2] W tym samym roku urodził się również Domenico Scarlatti, wybitny kompozytor włoskiego baroku.

[3] W 1990 roku, w Kolacji na cztery ręce zaprezentowanej przez Teatr Telewizji, brawurowo zagrali Janusz Gajos (w roli Bacha) oraz Roman Wilhelmi (jako Haendel). Spektakl wyreżyserował Kazimierz Kutz.

[4] Oratorium to utwór wokalno — instrumentalny, podobny w charakterze do opery, ale pozbawiony akcji scenicznej.

[1] Niccola Porpora był słynnym nauczycielem śpiewu i kompozytorem.

[2] Christoph Willibald Gluck był kompozytorem, którego głównym zainteresowaniem była opera (zasłynął jako reformator opery klasycznej). Jedną z jego uczennic była Królowa Maria Antonina, dzięki której protekcji pisał dla paryskiej Królewskiej Akademii Muzycznej i reformował francuską operę.

[3] Pietro Metastasio był dworskim poetą i jednym z najsłynniejszych librecistów (libretto to słowna treść opery). Jego libretta można usłyszeć m.in. w operach Haendla, Hassego i Vivaldiego.

[4] Rodzina Esterhazy była jednym z najpotężniejszych rodów ówczesnych Austro-Węgier.

[5] Podobnie jak katalogi RV u Vivaldiego czy BWV u Bacha.

[1] Jego szkoła gry na skrzypcach po dziś dzień jest uznawana za jedną z najważniejszych w tym temacie.

[2] Efekt Mozarta to nieznaczna poprawa zdolności przestrzennych i inteligencji ogólnej wywołana słuchaniem utworów muzyki barokowej i klasycznej, zwłaszcza dzieł Mozarta.

[3] Mozart grał np. leżąc na plecach tyłem do instrumentu lub wykonywał utwory z zawiązanymi oczami, grając na klawiaturze przykrytej grubą tkaniną.

[4] Siostra Mozarta, Maria Anna — nazywana w domu Nannerl, również przejawiała wybitne uzdolnienia muzyczne. Była pięć lat starsza od brata, który zaczął okazywać zainteresowanie muzyką przysłuchując się ćwiczeniom siostry.

[5] Słynną jest historia występu Mozarta na dworze Cesarzowej Marii Teresy. Młodzieniec bawił się z jedną z córek monarchini (późniejszą Królową Marią Antoniną), której zaproponował małżeństwo. Oświadczyny niestety nie zostały przyjęte.

[6] Pozycje zajmowane na dworze odzwierciedlało miejsce spożywania posiłków (kuchnia) oraz wyznaczona pozycja przy stole. Najważniejsze miejsca zajmowali główni lokaje arcybiskupa, natomiast Mozart był postawiony wyżej w hierarchii niż kucharze.

[7] Konstancja Weber była młodszą siostrą Alojzy, wcześniej wspomnianej ukochanej, która nie odwzajemniła uczuć Wolfganga Amadeusza.

[8] W czasie trwania małżeństwa dochowali się sześciorga dzieci, z których większość zmarła w niemowlęctwie. Dwóch synów Mozarta dożyło późnej dorosłości, lecz umarli bezpotomnie. Ród Mozartów w linii prostej wymarł w połowie XIX wieku.

[9] Antonio Salieri był kompozytorem o włoskim pochodzeniu, który przez większość życia służył dynastii Habsburgów.

[10] Ta teoria, choć nieprawdziwa, została ugruntowana w masowej świadomości m.in. przez film Amadeusz w reżyserii Milosa Formana.

[11] Po latach Konstancja Mozart wyszła powtórnie za mąż za duńskiego dyplomatę, który był miłośnikiem twórczości jej pierwszego męża. Stał się on pierwszym biografem Wolfganga Amadeusza, a na jego grobie znalazł się dopisek „Tu leży mąż wdowy po Mozarcie”.

[12] Köchel-Verzeichnis. Utwory Wolfganga Amadeusza zostały skatalogowane przez niemieckiego badacza Ludwiga Rittera von Köchla, członka Mozarteum w Salzburgu.

[1] Nie ma pewności co do daty urodzin Beethovena. Obecnie przyjmuje się 16 grudnia ze względu na datę chrztu przypadającą dzień później. W czasach Beethovena ogólnie przyjętą była zasada chrzczenia w ciągu 24 godzin od urodzenia dziecka. W literaturze możemy znaleźć trzy przypuszczalne daty urodzenia 15, 16 oraz 17 grudnia.

[2] Można podziwiać geniusz Austriaków, którym udało się wmówić ludzkości, że Beethoven był Austriakiem, a Hitler Niemcem…

[3] Istnieją różne teorie dotyczące pierwotnego znaczenia nazwiska Beethoven. Jednymi z najbardziej popularnych są: „pochodzący z buraczanych wzgórz” bądź „lepszej ziemi”…

[4] Das Wohltemperierte Klavier czyli dobrze temperowany klawesyn. Bach był jednym z prekursorów równomiernie temperowanego stroju instrumentów klawiszowych. Na omawiany cykl składają się preludia i fugi we wszystkich tonacjach.

[5] W tym czasie powstały również pierwsze kompozycje Beethovena, którym młody twórca nadawał przedziwne tytuły, takie jak Piosenka dla niemowlęcia czy Elegia dla martwego pudla.

[6] Prawdopodobnie stąd wynika późniejsze uwielbienie do Napoleona. Beethoven dedykował swoją III Symfonię „Eroicę” Napoleonowi, jednak cofnął dedykację po tym, jak przywódca odwrócił się od ideałów wolnościowych.

[7] Obaj znaleźli zatrudnienie w stolicy. Jeden pracował w aptece, a drugi uczył muzyki.

[8] Wspominanego wcześniej głównego rywala Mozarta na wiedeńskim dworze.

[9] Wymarzone lekcje u Mozarta nie były możliwe. Wolfgang Amadeusz zmarł rok przed przeprowadzką Ludwiga do Wiednia.

[10] Beethoven był częstym bywalcem wiedeńskich kawiarni. Wśród nielicznych faktów dotyczących jego preferencji żywieniowych jest fakt, iż był zapalonym miłośnikiem kawy.

[11] Według innych badaczy przyczyną głuchoty mogło być również zatrucie ołowiem spowodowane licznymi kuracjami tym specyfikiem.

[12] Pomimo tego chwytał się każdego sposobu na słyszenie realnych dźwięków. W Muzeum Beethovena w Bonn jest cały zbiór używanych przez niego trąbek słuchowych. Beethoven był również jedną z pierwszych osób wykorzystujących w praktyce przewodnictwo kostne — przykładał do fortepianu metalowy pręcik i próbował słuchać muzyki przykładając drugą stronę do kości w okolicy ucha. Pomijając kwestię rozpaczliwych prób słyszenia dźwięków, w życiu codziennym posługiwał się „zeszytami konwersacyjnymi” (około 400), spośród których wiele zachowało się do dnia dzisiejszego.

[13] 10% mieszkańców Wiednia, który wówczas liczył 200 tysięcy.

[1] Bel canto czyli piękny śpiew, technika kładąca nacisk na piękno ludzkiego głosu oraz wirtuozerię w śpiewie.

[2] Dawid W. Barber przytacza anegdotę o nauczycielu chłopca, który podczas zajęć lubił zapadać w drzemkę. Po jego przebudzeniu malec grzecznie meldował wykonanie wszystkich zadanych utworów.

[3] Już w czasach baroku Bolonia była jednym z ważniejszych ośrodków muzycznych we Włoszech.

[4] Dzielił tę pasję z Feliksem Mendelssohnem, bez którego poświęcenia bezcenna twórczość Bacha mogłaby być nieznana współczesnym melomanom.

[5] Teatro alla Scala w Mediolanie to do dziś jedna z najważniejszych scen operowych świata.

[6] Z Izabelą Colbran wkrótce połączył go romans, który w 1822 roku zaowocował małżeństwem. Związek zakończył się po 15. latach separacją. Jednym z powodów było rzekome uzależnienie Izabeli od hazardu, ale faktem jest, że już pięć lat wcześniej Rossini poznał Olimpię Pélissier, swoją przyszłą drugą żonę. Ślub z Olimpią miał miejsce w 1845 roku (kilka miesięcy po śmierci Izabeli).

[7] Faktem jest, że często przywoływał swoją niezwykłą datę urodzenia. W ciągu całego życia mógł świętować tę okazję zaledwie 19 razy.

[8] Wiele miniatur fortepianowych było dedykowanych jego przyjaciołom i wykonywanych podczas cotygodniowych obiadów.

[9] Podobno mówił „dajcie mi listę zakupów, a napiszę do niej muzykę”.

[10] Rossini pozytywnie zrecenzował Halkę Moniuszki po zapoznaniu się z nadesłanym wyciągiem fortepianowym. W późniejszym czasie został poproszony o pomoc w wystawieniu wspomnianej opery w Paryżu.

[11] Obecnie to XVI dzielnica Paryża.

[12] Tym samym, na którym spoczywa ciało Fryderyka Chopina.

[1] Jego nauczycielem kompozycji był Antonio Salieri, główny rywal Mozarta, który przez pewien czas był również nauczycielem Beethovena.

[2] Przyjęcie do chóru następowało po zdaniu trudnego egzaminu wstępnego.

[3] Jak wielu artystów przed i po nim uważał, że powinien być utrzymywany przez państwo ze względu na swój wielki talent, aby móc w spokoju oddać się temu co najważniejsze — komponowaniu.

[4] Z rodziną Esterhazych przez większość swojego życia był związany Józef Haydn.

[5] Przykładem takiego stanu rzeczy jest historia związana z wysyłką jednego z utworów do wydawcy. Ten, niezainteresowany wydaniem, odesłał utwór innemu Schubertowi, który z kolei wyraził swoje niezadowolenia z powodu przysyłania do niego „tak słabych utworów”.

[6] Koncert przeszedł bez echa prawdopodobnie dlatego, że niewiele wcześniej w Wiedniu koncertował wirtuoz skrzypiec, Niccolo Paganini i to jego występ nadal był na ustach wszystkich melomanów.

[7] Nie wiadomo, czy Schubert nie skończył symfonii celowo, czy nie zdążył tego zrobić (znaleziono szkice trzeciej części). Dzieło składa się z dwóch części (w kontraście do zwyczajowych czterech).

[8] Około 1000 utworów. Dorównał Wolfgangowi Amadeuszowi Mozartowi w szybkości komponowania.

[9] Zebrania i skatalogowania dzieł Schuberta podjął się dr Otto Erich Deutsch (Franz Schubert: thematisches Verzeichnis seiner Werke in chronologischer Folge). Utwory są oznaczane literą D lub DV.

[10] To prawdopodobnie nieśmiałość sprawiła, że Schubert nigdy nie poznał Ludwiga van Beethovena, pomimo, iż mieszkał zaledwie parę ulic dalej. Szkoda, ponieważ Beethoven zapoznał się z jego dziełami pod koniec swojego życia i wyraził się pochlebnie na ich temat. Można przypuszczać, że poparcie takiego autorytetu jakim był ostatni z wielkich klasyków, mógłby sprawić, że kariera kompozytorska Schuberta nabrała by rozmachu.

[1] Obok Jana Sebastiana Bacha oraz Ludwiga van Beethovena.

[2] Brahms był jeden raz o krok od małżeństwa, lecz zostawił sekretną narzeczoną tłumacząc, że życie w okowach nie jest dla niego.

[3] Robert Schumann — jeden z największych pianistów i kompozytorów epoki romantyzmu.

[4] Józef Joachim — wirtuoz skrzypiec XIX wieku. Słynny wykonawca oraz pedagog, wywarł nieoceniony wpływ na rozwój literatury skrzypcowej.

[5] Brahms dostał również propozycje objęcia posad w Berlinie i Kolonii, lecz zwyciężyło zamiłowanie do Wiednia.

[6] Hans von Bülow — niemiecki dyrygent, pianista i kompozytor.

[7] Clara Wieck-Schumann — wybitna pianistka i żona Roberta Schumanna, z którą Brahmsa łączyła wieloletnia przyjaźń. Według niektórych badaczy kompozytor był w niej skrycie zakochany. Pojawiły się również podejrzenia, że jedno z dzieci Państwa Schumannów było w rzeczywistości dzieckiem Brahmsa, ale prawdopodobnie są to wyłącznie domysły nie znajdujące odzwierciedlenia w faktach.

[8] Koncert ‚podwójny’ jest koncertem na skrzypce i wiolonczelę.

[1] Szpinet — rodzaj instrumentu klawiszowego.

[2] M. in. uwerturę do Cyrulika Sewilskiego Gioacchina Rossiniego, która okazjonalnie była wykonywana zamiast oryginalnej.

[3] Verdi nie dostał się do Konserwatorium wyłącznie ze względów formalnych. Wykładowcy dostrzegli drzemiący w nim potencjał, lecz nie chcieli zrobić wyjątku w respektowaniu regulaminu. Po latach, władze instytucji pragnęły nadać jej imię kompozytora. Verdi nie zgodził się mówiąc, iż skoro nie chcieli go w młodości, nie dostaną również na stare lata.

[4] Gdzie odrzucił proponowany mu wieloletni kontrakt zapewniający pracę w królewskim teatrze.

[5] Poza swoją główną posiadłością często przebywał w Geniu oraz Montecatini Terme, gdzie zażywał kuracji zdrowotnych.

[6] Ciało Giuseppiny, również zostało tam przeniesione.

[1] Pod koniec swojej kilkuletniej kariery prawniczej pracował w Ministerstwie Sprawiedliwości.

[2] Kompozytor miał później wspominać, że podejmując naukę u Antona Rubinsteina nie wiedział nawet ile symfonii skomponował Beethoven.

[3] Czajkowski wszedł do lodowatej rzeki Newy z zamiarem zaziębienia się na śmierć. Szczęśliwie przeżył późniejszą infekcję. Żona natomiast po czasie spędzonym na licznych romansach znalazła się w zakładzie dla obłąkanych.

[4] Pozostało około 1100 listów z tego okresu. Co ciekawe, Czajkowski, który należał do osób z natury małomównych, w korespondencji robił się niezwykle wylewny.

[5] Każdego dnia przed snem grał w karty i pił szklaneczkę whisky.

[6] Samobójstwo miało być wymuszone przez „sąd honorowy” złożony ze szkolnych kolegów Czajkowskiego. Grozili, że w przypadku gdy kompozytor nie odbierze sobie życia, do rąk Cara trafi list z donosem na temat jego związku z młodym arystokratą.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.