Marta Grabińska

404

© Marta Grabińska, 2026

Co pozostaje z człowieka, gdy zaczynają znikać szczegóły: zapach kuchni z dzieciństwa, kolor ścian pokoju? Pytania stają się walką o przetrwanie, gdzie pamięć milionów staje się jedyną walutą i dowodem na istnienie. W rzeczywistości, w której zapomnienie oznacza śmierć, a przepisanie historii jest najgorszą z form niewoli. To mroczna, intelektualna podróż przez granice fikcji a rzeczywistości, która zmusza do zadania sobie pytania: czy jesteś pewien, że Twoje wspomnienia należą do Ciebie?

ISBN 978-83-8440-965-7

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Prolog

Zawsze są dwa miasta. To narysowane na planach i to, które oddycha pod spodem, jak podszewka garnituru. O pierwszym piszą kronikarze. Drugie rozpoznaje się po skrzypieniu schodów i po lampach, które mrugają nie z braku prądu, ale z braku uwagi. Wrocław to palimpsest. Wystarczy zeskrobać farbę, by spod nowej nazwy ulicy wyszła dawna. Rejestry, odbudowy i skreślenia trzymają się tu na jednym, cieniutkim ściegu. Bo rzeczywistość trwa tylko tyle, ile dokładamy jej wzrokiem. Dzieła sztuki i miasta istnieją, bo ktoś patrzy wystarczająco długo. Gdy odwracasz wzrok — kontury zaczynają drżeć. Pamięć to rzemiosło. Słowo — narzędzie. Imię — kotwica. Są też pęknięcia. Widać je w muzeach wzdłuż ram obrazów i w bramach, gdzie świat robi cichy trzask, jak igła przeskakująca na płycie. Wtedy podszewka wychodzi na wierzch. Widać szwy. Widać, że materiał jest naciągnięty. To nie będzie opowieść o cudach. To będzie historia o tym, jak rzeczywistość traktuje nas jak brudnopis. Podsuwa fragmenty do podpisu, a resztę wycina nocą jak cenzor. Nie bez powodu „opowiadać” i „pamiętać” to bliskie sobie słowa. Kto opowiada, czyni miejsce dla tego, co mogłoby zniknąć. Kto milczy — oddaje sprawy w ręce przypadkowych korektorów. Nie musisz wierzyć w to, co przeczytasz. Wystarczy, że będziesz patrzeć. Na most w popołudniowym świetle. Na krzesło w kawiarni. Na literę zsuwającą się z szyldu. Na wszystko, co prosi, by go jeszcze nie wyrzucać. A gdybyś podczas lektury poczuł, że świat przesuwa się jak obraz w ramie — nie bój się. To tylko znak, że szwy puszczają. W tej książce rzeczy nie dzieją się gwałtownie; one się prują. I układają od nowa. Jak miasto, które co kilka pokoleń musi nauczyć się mówić o sobie od początku.

Marta Grabińska

Rozdział 1

CAPPUCCINO BEZ KLIENTA

Kafka napisał kiedyś list do ojca, którego nigdy nie wysłał. List był tak szczery, tak bezbronny, że nawet autor Procesu uznał go za zbyt niebezpieczny. Myślę o tym, stojąc w kolejce do kawy, bo przez ostatnie siedem minut próbuję zamówić cappuccino i zaczynam rozumieć Kafkę. Nie chodziło o to, że ojciec go nie słuchał. Chodziło o to, że nawet gdy mówił — nikt nie rejestrował dźwięku.

Przede mną stoi facet w garniturze, który zamawia coś, co brzmi jak instrukcja budowy reaktora termojądrowego: flat white, mleko owsiane, trzeci shot espresso, podgrzane do sześćdziesięciu siedmiu stopni Celsjusza — kubek biodegradowalny i poproszę napisać na nim coś motywującego, ale autentycznego, nie z internetu.

Klara — baristka z włosami w kolorze, który Kandinsky nazwałby improwizacją na temat tęczy — kiwa głową, jakby takie zamówienia były normą. We Wrocławiu wszystko jest normą, jeśli masz gotówkę i nie zadajesz pytań o lokalizację krasnali.

Garnitur odchodzi ze swoim płynnym doktoratem. Ja podchodzę do lady.

I Klara patrzy, ale nie na mnie.

Obok.

Jak na puste miejsce w kadrze, które fotograf zostawił dla równowagi kompozycji. U Vermeera takie puste miejsca są celowe — równoważą ciężar mleka wylewanego z dzbanka i światła wpadającego przez okno. Tutaj nie czuję żadnej artystycznej intencji. Czuję tylko pustkę.

Czekam. Ona czeka.

Cisza gęsta jak w Nocnych markach Hoppera — ludzie siedzą w barze, każdy w osobnej kapsule samotności, ale przynajmniej barman wie, że tam są.

Próbuję jeszcze raz.

— Dzień dobry. Poproszę cappuccino. Zwykłe, bez eseju o autentyczności na kubku.

Klara przewija coś na telefonie.

Nie ignoruje mnie w złośliwy sposób — to byłoby nawet lepsze, przynajmniej złośliwość wymaga świadomości przedmiotu. Ona po prostu nie rejestruje. Jak aparat fotograficzny ustawiony na ogniskową, która mnie omija.

Za mną kobieta — okulary wielkości okien w Sainte-Chapelle, paznokcie jak u Lady Makbet po ciężkim dniu — wzdycha z irytacją tak teatralną, że mogłaby dostać angaż w operze mydlanej.

— Przepraszam, można zamówić?

Klara natychmiast podnosi wzrok.

— Oczywiście! Słucham?

I zaczyna przyjmować zamówienie, jakby przed chwilą nie stał przed nią żaden facet próbujący kupić kawę za dwanaście złotych w mieście, gdzie dwanaście złotych to cena za samo patrzenie na Rynek.

Cofam się od lady.

Wychodzę na ulicę — Świdnicka, tłumy, tramwaje, studenci z Politechniki niosący plecaki ciężkie jak grzechy młodości.

Próbuję zatrzymać przechodnia — młody, słuchawki, pewnie słucha czegoś modnego, co za dziesięć lat będzie wstydem.

— Przepraszam, która godzina?

Przechodzi obok. Nie „ignoruje” — przechodzi. Jakbym był jednym z tych krasnoludków, które Wrocław rozsiał po mieście w nadziei, że turystyka zakryje historię.

Drugi przechodzień, trzeci, piąty.

Wszyscy patrzą przeze mnie jak przez szybę wystawową.

I wtedy przypominam sobie coś, co powiedział Borges: w jego opowiadaniach ludzie czasem zapominają o sobie samych w trakcie zdania. Zaczynają mówić „ja poszedłem” i kończą „ktoś tam był”. Myślałem, że to metafora rozbitej tożsamości w epoce nowoczesnej.

Teraz myślę, że Borges po prostu opisywał wtorkowy poranek w centrum Wrocławia.

Wracam do domu — Nadodrze, trzecie piętro, kamienica, która pamięta wojnę i nie pozwala o tym zapomnieć skrzypieniem schodów. Mieszkanie wygląda jak wystawa sklepowa po wizycie kogoś, kto nie skończył montażu.

Siadam przed laptopem. Otwieram portal społecznościowy.

Mój profil istnieje. To dobra wiadomość.

Zdjęcie profilowe jest rozmyte. To gorsza wiadomość.

Nie rozmyte jak kiepski aparat — rozmyte, jakby ktoś użył narzędzia do usuwania obiektów w edytorze i zapomniał dokończyć robotę. Twarz jest tam, gdzie powinna być twarz, ale szczegóły… mgła. Jak u Francisa Bacona, tyle że Bacon robił to celowo i dostawał za to miliony, a ja nie robiłem nic i dostaję egzystencjalną panikę.

Przewijam tablicę. Posty, które wrzuciłem wczoraj, przedwczoraj — są, ale komentarze…

Kasia: „Super zdjęcie!”

Tomek: „Fajne miejsce, sam tam byłem.”

Ania: „Kto to robił?”

Czekaj.

„Kto to robił?”

To ja robiłem. To moje zdjęcie. Z mojego telefonu. Ze mną na zdjęciu.

Otwieram galerię. Wakacje, Grecja, trzy miesiące temu. Plaża. Morze. Parasol.

Jestem na zdjęciu.

Znaczy — jest przestrzeń, gdzie powinienem być, ale jest jedynie kształt i kontur bez żadnych szczegółów czy twarzy.

Wymazane.

Jak w tych sowieckich zdjęciach z lat trzydziestych, gdzie stalinowscy cenzorzy retuszowali wrogów ludu. Trocki znika ze zdjęć rewolucji. Jeżow znika znad Kanału Moskiewskiego.

Tylko że ja nie jestem wrogiem ludu.

Jestem — byłem? — programistą z Nadodrza, który lubi koty i ma przeciętne opinie o serialach.

Dlaczego ktoś miałby mnie retuszować z własnego życia?

Dzwonię do siostry.

Inez. Znam ją trzydzieści lat. Znam ją od urodzenia — oczywiście mojego. Jest starsza o cztery lata, o czym przypominała mi przy każdej okazji, a przynajmniej robiła to kiedyś. Gramatyka robi się skomplikowana, gdy nie wiesz, czy istniejesz w czasie teraźniejszym, czy przeszłym.

Telefon dzwoni. Raz. Dwa razy. Odbiera.

— Halo?

— Inez, to ja.

— Słucham?

— Wiktor. Twój brat. Ten, który istnieje od trzydziestu lat w twojej rodzinie.

Cisza. Długa. W tle słychać telewizor — pewnie wiadomości, Inez ma obsesję na punkcie bycia na bieżąco z newsami, jakby wiedza o kolejnym skandalu mogła ją uratować przed egzystencjalną pustką.

— Nie mam brata — mówi w końcu. Głos spokojny. Nie zdenerwowany. Nie przestraszony. Po prostu pewny. Jak ktoś, kto stwierdza oczywisty fakt. Jak „nie mam psa” czy „nie mam samochodu”.

— Inez, przestań. Mieszkałem z tobą dwadzieścia lat. Pamiętasz, jak ukradłem ci pamiętnik w podstawówce i czytałem fragmenty na głos? Pamiętasz, jak…

— Nie wiem, kim pan jest — przerywa. Ton niemal uprzejmy. Jakby rozmawiała z pomylonym klientem w banku. — Proszę więcej nie dzwonić.

I rozłącza się.

Siedzę z telefonem w ręku.

Ekran zgasł. Nie wiem kiedy. Może sekundę temu. Może godzinę.

Ręce się trzęsą. Nie zauważyłem, kiedy zaczęły — ale teraz trzęsą się tak mocno, że telefon niemal wypada. Łapię go obiema dłońmi. Zimny. Martwy. Jak dowód w sprawie, której nikt nie prowadzi.

Nie mam brata.

Trzy słowa.

Powtarzam je w głowie. Raz. Drugi. Trzeci. Czekam, aż nabiorą sensu. Aż złożą się w coś, co można zrozumieć, przetrawić, zaakceptować.

Nie nabierają.

Myślę o Orwellu. O Roku 1984. O „dziurach pamięci” — śmietnikach, gdzie Ministerstwo Prawdy wrzuca niewygodne fakty. Kartki lecą w dół, teksty znikają, ludzie znikają wraz z nimi.

„Kto kontroluje przeszłość, kontroluje przyszłość. Kto kontroluje teraźniejszość, kontroluje przeszłość.”

Tylko, żę ja nie żyję w koszmarze.

Żyję we Wrocławiu, w mieszkaniu za dwa tysiące osiemset miesięcznie plus media, z widokiem na Plac Staszica i sklepem, który jest otwarty dwadzieścia cztery godziny na dobę, jak gdyby sam fakt nieprzerwanej dostępności jogurtów mógł nas uratować przed entropią.

A jednak.

Wstaję.

Nogi są jak z waty. Stawiam krok — podłoga jest tam, gdzie powinna być, ale nie czuję jej pod stopami. Jakbym chodził po powierzchni wody. Jakby grawitacja była sugestią, nie regułą.

Idę do kuchni.

Nie wiem po co. Po wodę? Coś mocniejszego? Chyba po prostu muszę się ruszyć, bo jeśli zostanę w miejscu, stanę się częścią mebli — kolejnym przedmiotem, którego nikt nie pamięta.

Otwieram lodówkę. Światło mnie oślepia. Zamykam. Otwieram szafkę. Szklanki stoją w rzędzie jak świadkowie, którzy nic nie widzieli.

Nalewam wodę z kranu. Piję. Smak metalu i chloru. Wrocławska kranówka — jedyna stała w moim życiu.

Stawiam szklankę na blacie. Za mocno. Prawie pęka.

I wtedy widzę płaszcz.

Wisi na wieszaku. Ten sam wieszak, gdzie zawsze wisi. Grafitowy, ciężki, wełna dobrze uszyta, krój vintage, który mógłby być modny bądź przestarzały, w zależności od tego, kogo pytasz i jaki ma gust.

Znam ten płaszcz.

Noszę go od… kiedy?

Próbuję sobie przypomnieć.

Kupiłem go… gdzie? Na Jatkach? Sklep z używaną odzieżą? Targ staroci? Dostałem od kogoś?

Pamięć jest dziwnie śliska. Jak mydło w wannie. Im bardziej próbuję ją złapać, tym szybciej wyślizguje się z rąk. Schulz pisał, że przedmioty mają własne biografie — życiorysy niezależne od ludzi, którzy ich używają. Może ten płaszcz ma biografię, której nie jestem częścią. Może jestem tylko przypisem, epizodem, przecinkiem w zdaniu, które ciągnie się od lat.

Przypominam sobie, że noszę ten płaszcz często. W chłodniejsze dni. Jesienią, wczesną wiosną, czasem latem, gdy wieczory są chłodne. Jest wygodny i ciepły, a co najważniejsze ma dobre kieszenie.

To normalny płaszcz.

Podchodzę bliżej.

I zatrzymuję się.

Płaszcz jest mokry.

Nie wilgotny. Mokry. Nasiąknięty. Materiał ciemniejszy, niż powinien być, cięższy. Z rękawa kapie woda — powoli, pojedyncze krople — na podłogę.

Kap.

Kap.

Kap.

Nie było mnie w domu cały dzień. Płaszcz wisiał tu od rana. Sprawdzałem pogodę, wychodząc — niebo czyste, słońce, ani chmury. Nie padało.

Skąd woda?

Dotykam materiału.

Zimny. Lodowato zimny. Wełna nasiąknięta czymś gęstszym niż woda. Lepkim. Oleistym jak olej, ale…

Cofam rękę.

Palce są wilgotne. Podnoszę je do światła.

Przezroczyste. Nic. Tylko woda.

Wyczuwam jakiś zapach… metaliczny. Jak krew pod językiem. Jak rdza. Jak stare monety, które zbyt długo leżały w wilgotnym miejscu.

I wtedy — jak przy tych obrazkach, które zmieniają się pod kątem, zależy jak patrzysz — widzę to.

Włókna zmieniają kolor.

Nie wszystkie. Pojedyncze nitki. Ciemnieją. Rozjaśniają się. Tworzą wzór.

Cyfry.

Układają się w linie, po przekątnej przez klapę:

51.1079

17.0385

Mrugam.

Cyfry pozostają.

Nie są wypisane. Są wtkane. W sam materiał. Jakby ktoś użył różnych odcieni wełny — ciemniejszej, jaśniejszej — i teraz, pod wpływem wilgoci, kontrast się uwydatnił.

Wcześniej tego nie było. Jestem prawie pewien. Chyba że wzór tam tkwił od zawsze, a ja byłem zbyt zajęty egzystencjalnym marazmem, żeby go zauważyć. Ewentualnie widziałem go setki razy, ale mój mózg — organ słynący z niezawodności i precyzji — postanowił potraktować ten detal jak warunki licencji oprogramowania: przewinąłem bez czytania i zgodziłem się na wszystko napisane drobnym maczkiem. Jest ich więcej. Całe sekwencje cyfr. Mikroskopijne, wplecione w strukturę tkaniny. Niektóre ledwo widoczne. Inne — tam, gdzie materiał jest najbardziej mokry — wyraźne jak druk.

Sięgam po telefon. Ręka drży.

Wpisuję cyfry w mapy:

51.1079°N, 17.0385°E

Lokalizacja ładuje się.

Ostrów Tumski. Wrocław.

Konkretnie — mały placyk za katedrą. Tam, gdzie turyści rzadko dochodzą. Gdzie między starymi murami stoi ławka, drzewo i cisza.

Byłem tam.

Kiedyś. Niedawno? Dawno temu?

Mglisty obraz — ja siedzący na ławce, deszcz, ktoś obok…

Próbuję sobie przypomnieć.

Nic. Tylko uczucie — niepokoju? smutku? — które nie ma twarzy ani daty.

Patrzę znowu na płaszcz.

Więcej cyfr pojawia się. Jak te wywoływane zdjęcia w staroświeckich ciemniach — obraz powoli wynurza się z białej powierzchni. Czas naświetlania: osiemdziesiąt lat.

14:00

Kafka

CZWARTEK

Czwartek. Pojutrze.

14:00. Konkretna godzina.

Kafka — znam to miejsce. Mała kawiarnia na Ostrowie Tumskim przy katedrze. Studenci ASP, drogie cappuccino, turyści, gotyckie ściany.

Nic szczególnego.

Tylko dlaczego jest wypisane w moim płaszczu?

I wtedy włókna się poruszają.

Nie metaforycznie. Dosłownie. Widzę, jak pojedyncze nitki rozciągają się, kurczą, zmieniają pozycję. Jak mięśnie pod skórą. Jak żywe tkanki. Jak coś, co oddycha.

Cofam się.

Płaszcz wisi nieruchomo. Normalnie. Tylko kapie.

Kap.

Kap.

Kap.

Powoli. Miarowo. Jak zegar odliczający czas, którego może nie mam.

Niosę płaszcz do łazienki. Ostrożnie, jakbym niósł bombę, a może śpiące dziecko. Coś, co w każdej chwili grozi eksplozją. Kładę go w wannie. Włączam światło — jarzeniówka, zimna, bezlitosna dla każdego szczegółu. Światło chirurgów i patologów.

Pod jej blaskiem widzę więcej napisów. Pojawiają się tam, gdzie materiał jest najbardziej mokry.

Wzdłuż rękawa:

NIE ZDEJMUJ

Przy kieszeni:

TO JEDYNY DOWÓD

Na kołnierzu — malutkie, ledwo widoczne:

…że istniejesz

Siadam na podłodze łazienki.

Plecy oparte o zimne kafelki. Telefon w jednej ręce. Płaszcz w wannie przede mną.

To nie jest normalny płaszcz.

To nigdy nie był normalny płaszcz.

I ja nosiłem go tygodniami. Może miesiącami.

Dlaczego nie widziałem tego wcześniej? Być może widziałem — i po prostu zapomniałem, jak zapomina się o rzeczach, które nie pasują do obrazka. Próbuję sobie przypomnieć moment zakupu. Pierwszy raz, gdy go założyłem. Powód, dla którego wybrałem akurat ten…

Nic.

Pamięć jest pusta. Płaszcz po prostu był. Jak coś, co należało do mnie zawsze. Jak ręka. Jak imię, ale teraz… płaszcz zaczyna się ujawniać.

Jakby czekał.

Jakby wiedział.

Jakby był zaprojektowany dla kogoś takiego jak ja.

Dla kogoś, kogo świat zapomina.

Wyciągam telefon. Robię zdjęcie płaszcza w wannie. Napisy są wyraźne pod światłem.

Patrzę na ekran.

Zdjęcie się ładuje.

I płaszcz jest niewyraźny. Rozmyty. Jak moja twarz na profilu.

Napisy? Niewidoczne.

Tylko szary kształt. Jak cień. Jak coś, co aparat nie chce zapamiętać.

Kasują mnie z fotografii.

Kasują z pamięci ludzi, ale płaszcz się ujawnia.

Płaszcz chce być widziany.

Przeze mnie.

Tylko przeze mnie.

Odwracam płaszcz. Sprawdzam podszewkę. Jedwab — gładki, zimny, perłowy poblask. Coś, co byłoby eleganckie, gdyby nie było pokryte tajemniczymi napisami i — jak zaczynam podejrzewać — krwią nieznajomych.

I czuję pod palcami wypukłości. Drobne. Regularnie rozmieszczone. Jak…

Braille.

Alfabet dla niewidomych.

Nigdy się go nie uczyłem, ale znam zasadę — sześć punktów, różne kombinacje, każda to inna litera.

Wyciągam telefon. Wyszukuję: tłumacz braille. Jest darmowa aplikacja, co oznacza, że prawdopodobnie sprzedaje moje dane, ale w tym momencie moje dane są warte mniej niż zużyta chusteczka.

Robię zdjęcie wypukłości.

Aplikacja analizuje. Ładuje. Przetwarza.

Wynik:

NIE JESTEŚ SZALONY

JESTEŚ LUKĄ

CZWARTEK 14:00 Kafka

OSTRÓW TUMSKI

PRZYJDŹ W PŁASZCZU

Siadam ciężko.

Luka.

Jestem luką.

Nie mam problemu. Nie jestem chory. To nie jest przejściowe.

Jestem luką.

Czymś, co powinno być — ale nie jest. Przestrzenią w opowieści, gdzie ktoś zapomniał wpisać słowo. Przecinkiem w zdaniu, które nikt nie czyta. Białą plamą na obrazie Rothko — widzisz płótno, ale mózg kategoryzuje to jako puste miejsce. Rothko malował kolorowe prostokąty i ludzie przed nimi płakali, bo w pustce widzieli wszystko, czego brakuje.

Może ja jestem takim prostokątem. Przestrzenią, gdzie ktoś zapomniał dodać treść.

I płaszcz wie o tym.

Płaszcz został stworzony dla takich jak ja.

Tylko przez kogo?

I po co?

Mam lampę ultrafioletową. Została mi z czasów, gdy wszyscy sprawdzali banknoty i maseczki, jakby wiedza o tym, czy coś jest fałszywe, mogła pomóc w sytuacji, gdy całe życie stało się podróbką.

Wyciągam lampę z szuflady. Włączam, kieruję na płaszcz.

I zamykam oczy, bo wiem, że to, co zobaczę, zmieni wszystko.

Otwieram.

Płaszcz jest cały we krwi.

Pod światłem ultrafioletowym materiał jarzy się brunatno-czerwonymi plamami — setki, tysiące drobnych plam, niektóre wielkości paznokcia, inne rozciągnięte jak smugi. Wzór jest chaotyczny, organiczny, jak obraz Pollocka namalowany hemoglobiną zamiast farby, z pędzlem i otwartą żyłą, rozchlapujący egzystencję na płótno.

Serce wali mi jak młot.

To jest stary płaszcz, ale tyle krwi?

Cofam się.

Lampa drży w mojej ręce.

A potem — jak przy tych złudzeniach optycznych, gdzie najpierw widzisz wazon, a potem dwie twarze — wzór się układa.

Plamy nie są przypadkowe.

To jest mapa.

Rozwieszam płaszcz na drzwiach szafy. Światło ultrafioletowe z odległości metra.

I widzę wyraźnie.

Breslau.

Nie Wrocław — Breslau. Plan miasta sprzed 1945 roku. Ulice, które już nie istnieją, budynki zrównane z ziemią, mosty zburzone. Odra płynie w tym samym miejscu, ale wokół niej… inna topografia. Niemieckie nazwy ulic wypisane mikroskopijnymi literkami, ledwo widoczne nawet pod ultrafioletowym światłem.

Ktoś wykrwawił tę mapę na płaszczu. Używając prawdziwej krwi jako tuszu. Używając siebie jako pędzla.

I w określonych punktach mapy — tam, gdzie krew jest gęstsza, ciemniejsza — są wypukłości.

Dotykam jednej.

To nie jest część tkaniny. To coś wszytego pod materiał jest twarde i małe.

Wyciągam nożyczki. Podpruwam szew — przepraszam, kimkolwiek jesteś, kto to stworzył, ale muszę wiedzieć.

Wydobywam mały metalowy dysk. Wielkości guzika. Zardzewiały.

Pod ultrafioletowym światłem — coś jest wygrawerowane:

Theaterplatz, 13.02.45

Plac Teatralny. 13 lutego 1945.

Znam tę datę. Każdy wrocławianin zna.

Dzień przed alianckim bombardowaniem. Festung Breslau — twierdza, którą Hitler kazał bronić do ostatniego. Miasto zrównane z ziemią, dziesiątki tysięcy zmarłych, cywilizacja cofnięta o sto lat w ciągu jednej nocy.

Podpruwam kolejne szwy.

Kolejne metalowe dyski. Każdy z datą:

Sandinsel, 11.09.44 — Wyspa Piasek.

Kaiserbrücke, 16.03.45 — Most Cesarski, dziś Grunwaldzki.

Dominsel, 06.05.45 — Ostrów Tumski.

6 maja 1945 — dzień zakończenia oblężenia. Kapitulacja. Koniec.

Ktoś wyszywał w ten płaszcz historię, daty, miejsca, momenty.

Lecz do kogo należą?

Świecę lampą bliżej, na największą plamę krwi — tam, gdzie na współczesnej mapie jest Ostrów Tumski.

I widzę tekst.

Nie wypisany — wypalony. Jak braille, ale głębszy. Jak blizny w tkaninie.

Czytam:

Nie ma przypadkowych miejsc.

Nie ma przypadkowych dat.

Płaszcz nosi pamięć.

Nie jednego człowieka — wielu.

Krew nie jest twoja.

Nie jest jednej osoby.

To krew wszystkich poprzednich.

Każdy, kto zniknął — zostawił ślad.

Płaszcz chłonie.

Płaszcz pamięta.

Jesteś 47.

Ręce mi drżą.

Czytam dalej:

Przed tobą było 46 innych luk.

Każdy nosił ten płaszcz.

Potem zniknęli.

Mimo to ich krew wciąż tu jest.

Chyba że przerwiesz cykl.

Chyba że przetrwasz.

Tylko 3 osoby przetrwały:

— 12. (1967) — uciekł, zostawił płaszcz

— 29. (1989) — powrócił do narracji, metoda nieznana

— 34. (2003) — stał się czymś innym, brak danych

Pozostali zniknęli. Płaszcz wrócił. Zawsze wraca. Do kolejnej luki.

Witaj, 47.

Sekwencja w czwartek to nie pomoc.

To test.

Sprawdzenie, czy masz potencjał przetrwać.

Jeśli przejdziesz wszystkie 4 punkty — dowiesz się, jak przetrwali ci trzej.

Jeśli nie…

…twoja krew dołączy do mapy.

Upuszczam lampę.

Podnoszę drżącą ręką.

Płaszcz wisi na drzwiach szafy jak całun. Jak Całun Turyński, tylko zamiast oblicza Chrystusa nosi ślady czterdziestu sześciu nieistniejących ludzi.

Świecę na najmniejszą plamę — ostatnią. Tam, gdzie współczesna mapa pokazuje ulicę Jatki.

Widzę inicjały wypisane krwią:

Tomasz Ł.

14.03.2019 — 21.03.2019

Przeżył siedem dni.

A potem zniknął.

I zostawił plamę wielkości dłoni.

Patrzę na swoje dłonie.

Za siedem dni moja krew będzie na tym płaszczu. Moja data.

W.M.

I płaszcz pójdzie dalej. Do czterdziestego ósmego.

Wyczuwam tu jednak coś więcej.

Największa plama — pierwsza, najstarsza — zajmuje niemal całą połowę podszewki. Ciemniejsza, gęstsza od pozostałych.

Świecę lampą.

Data: 13.02.1945

Miejsce: Theaterplatz, Breslau

I nazwisko — ledwo widoczne, wypisane drżącą ręką.

Właściciel Zerowy: Helena K.

Pod spodem — tekst po niemiecku, gotyckimi literami:

Ich bin der Anfang. Ich bin der Fehler. Ich habe den Mantel gemacht.

Jestem początkiem. Jestem błędem. Stworzyłam płaszcz.

I dalej — po polsku, ręką innej osoby, dopisane znacznie później:

Helena K. zniknęła 14.02.1945 — dzień bombardowania.

Nikt nie wie, czy umarła w ogniu, czy przestała istnieć inaczej.

Płaszcz przetrwał.

Płaszcz zawsze przetrwa.

To jej dzieło. Jej przekleństwo. Jej dar.

Siadam na podłodze łazienki.

W ręku trzymam płaszcz, który jest:

— mapą miasta z 1945

— archiwum krwi czterdziestu sześciu zagubionych ludzi

— relikwią kobiety, która zniknęła w dniu bombardowania

— przedmiotem, który przetrwał wszystko i wszystkich

— moim jedynym dowodem, że istnieję

Schulz pisał, że przedmioty mają biografie. Ten płaszcz ma nekrolog. Czterdzieści sześć nekrologów. Za tydzień doda mój. Chyba że coś się zmieni.

Patrzę na mapę ponownie.

Ostrów Tumski świeci najjaśniej — tam jest największa koncentracja plam. Tam spotykają się wszystkie linie.

Czwartek, 14:00, kawiarnia Kafka.

To nie przypadek.

To miejsce, gdzie coś jest. Coś, co łączy wszystkie luki.

Może źródło. Może wyjście.

Może pułapka, która przez osiemdziesiąt lat zjada ludzi po kolei.

Chwila. Zastanówmy się. Jeśli płaszcz aktywował się teraz, musi być jakiś powód. Nosiłem go wcześniej — tygodnie, może miesiące, moja pamięć w tej kwestii jest dziurawa. Mimo to nigdy wcześniej nie zauważyłem napisów, współrzędnych ani śladów krwi. Był po prostu starym ciuchem.

Co się zmieniło?

I wtedy rozumiem.

Płaszcz aktywuje się, gdy jego właściciel zaczyna znikać.

Wcześniej byłem normalny. Widzialny. Zapamiętywany. Miałem siostrę, która mnie znała. Miałem twarz na zdjęciach.

Płaszcz był wtedy tylko płaszczem.

Tym razem jednak — gdy Klara nie wzięła zamówienia, gdy ludzie na ulicy przeszli obok, gdy Inez powiedziała, że nie ma brata — dziś przekroczyłem próg.

Stałem się luką.

I płaszcz to rozpoznał.

Jak czujnik dymu. Jak test ciążowy. Jak papierek lakmusowy.

Płaszcz nie tworzy luk.

Płaszcz znajduje tych, którzy już zaczynają znikać.

Co właściwie im daje? Szansę na przetrwanie? Narzędzie do walki? A może tylko ostrzeżenie przed nieuchronnym końcem? Istnieje też inna, bardziej ponura możliwość — płaszcz po prostu kataloguje. Zbiera dowody. Czterdzieści sześć nazwisk, czterdzieści sześć plam krwi wsiąkniętych w materiał. To mobilne archiwum nieistnień. Być może to jedyne, co zostaje po ludziach takich jak ja — brudna plama na wełnie, która wędruje dalej, od ofiary do ofiary. Jedyny sposób, by ktokolwiek o nas pamiętał.

Wychodzę na balkon.

Wrocław nocą. Odra płynie, jak płynęła w 1945, gdy miasto płonęło. Mosty stoją — inne niż wtedy, odbudowane, przemianowane — ale w tym samym miejscu.

Może ten płaszcz to próba Heleny K., by wyszyć miasto, które znika. By zachować Breslau, które przestało istnieć 14 lutego.

I może to działało.

Niestety, pojawił się też nieprzewidziany efekt.

Płaszcz zachowuje nie tylko miejsca.

Zachowuje ludzi.

Tych, którzy znikają.

Tych, których świat zapomniał opowiedzieć.

Deszcz zaczyna padać. Krople uderzają w balustradę. W doniczki. We mnie.

Sprawdzam, czy mam cień.

Mam. Na razie, ale teraz muszę spać.

Jeśli w ogóle potrafię.

Z jednym pytaniem, które pali bardziej niż wszystkie inne:

Czy Helena K. chciała stworzyć coś, co ratuje — czy coś, co kataloguje?

Czy płaszcz to koło ratunkowe — czy nekrolog?

Odpowiedź na te pytania poznam w czwartek. Jest też inna możliwość — nie poznam jej wcale, bo zniknę zanim zdążę zrozumieć, co się dzieje.

Za siedem dni mogę być tylko kolejnym numerem.

Jeżeli Kafka miał jednak rację i absurd jest jedyną prawdziwą formą rzeczywistości — kawiarnia o jego imieniu jest jedynym miejscem, gdzie luki mogą odzyskać sens.

Gdzie niewidzialni mogą się wreszcie zobaczyć.

Gdzie historia napisana krwią może zostać przepisana atramentem.

Wracam do środka.

Zamykam balkon.

Kładę się spać, zostawiając płaszcz na krześle tuż przy łóżku, w zasięgu ręki..

Ostatnia myśl przed snem:

Przez trzy długie dekady byłem jedynie sumą oczekiwań innych ludzi, którzy widzieli we mnie brata, posłusznego syna lub po prostu zwykłego kolegę.

Dziś jestem numerem 47.

I to może być najbardziej szczera definicja tożsamości, jaką kiedykolwiek dostałem.

Sen przychodzi.

A płaszcz — czuję to przez zamknięte powieki — porusza się lekko.

Jak coś, co oddycha.

Jak coś, co czeka.

“Rzeczywistość to coś, co nie znika, gdy przestajesz w to wierzyć, jednak co w sytuacji, kiedy to ty znikasz, bo rzeczywistość przestała wierzyć w ciebie?”

— Wiktor M., wpis w dzienniku znalezionym w mieszkaniu przy Nadodrzu.

Rozdział 2

GRANICE NIEISTNIENIA

Część 1

Budzę się z przekonaniem, że to był sen. Przez jedną, błogosławioną sekundę — normalność. Światło sączy się przez rolety. Słychać odgłos tramwaju. Gołębie na parapecie robią to, co robią gołębie, czyli istnieją jako forma protestu przeciwko estetyce i logice.

Potem pamięć wraca — cała naraz, jak kamień uderzający w taflę wody bądź jak egzystencjalny kryzys, który nie ma przyzwoitości poczekać, aż się napiję kawy.

Jestem luką. Mam płaszcz pełny krwi nieznajomych. Nikt mnie nie pamięta. Jutro o 14:00 mam spotkanie w kawiarni Kafka z kimś — lub czymś — co może wyjaśnić, dlaczego przestałem istnieć.

Może to pułapka, a może test. Chyba że ktoś ma bardzo specyficzne poczucie humoru i organizuje szybkie randki dla nieistniejących.

Płaszcz zwisa z oparcia krzesła jak zrzucona skóra. W porannym świetle jego grafitowa wełna wygląda niewinnie, ale to kłamstwo. To dowód zbrodni przebrany za okazję z lumpeksu.

Sprawdzam telefon — gest automatyczny, palcami, które pamiętają ruch, zanim umysł zdąży pomyśleć: to bez sensu, nikt nie napisał, przestań sprawdzać kompulsywnie.

Zero wiadomości.

Oprócz spamu.

„Darmowa energia odnawialna!” — nie darmowa, nigdy darmowa, jedyne, co jest darmowe, to rozczarowanie i porady, o które nikt nie prosił.

„Twoja pożyczka została zaakceptowana!” — nie aplikowałem, ale miło, że algorytm wierzy we mnie bardziej niż ja sam. Może powinienem wziąć tę pożyczkę. Sfinansować moje nieistnienie. Przynajmniej bank będzie mnie pamiętał, nawet jeśli tylko jako przeterminowane zobowiązanie.

„Ostatnia szansa na kurs AI!” — zawsze ostatnia, nigdy przedostatnia, marketing kocha apokalipsę, bo sprzedaje się lepiej niż optymizm.

Spam to jedyna forma egzystencjalnego potwierdzenia, która mi została. Jestem, bo algorytm chce mi sprzedać coś, czego nie potrzebuję. Kartezjańska aktualizacja dla XXI wieku: Jestem spamowany, więc jestem.

Chociaż w moim przypadku nawet to może być przedwczesny optymizm.

Idę do łazienki z misją, która normalnie zajęłaby trzy minuty, ale w mojej obecnej sytuacji urasta do rangi eksperymentu naukowego. Muszę się ogolić. Przynajmniej spróbować sprawdzić, czy brzytwa rozpozna zarost jako coś wymagającego usunięcia, czy może moja twarz jest już zbyt abstrakcyjna dla ostrza.

Staję przed lustrem. Normalny, codzienny rytuał wykonywany przez miliony ludzi, którzy wierzą, że twarz w lustrze to oni sami, a nie osobny byt żyjący w odwróconej rzeczywistości i planujący zamach stanu.

Podnoszę rękę. Prawą. Powoli — jak w tych filmach, gdzie bohater testuje, czy jest w Matrixie, tylko ja nie mam czerwonej pigułki, tylko zarost i paranoję.

Odbicie podnosi rękę.

Sekundę później.

Nie natychmiast — z opóźnieniem. Jak lag w grze online. Jak echo wizualne, które musiało sprawdzić drogę, zanim powtórzyło ruch.

Serce przyspiesza. To nie jest normalne. Lustra nie mają opóźnień. Fizyka na to nie pozwala. Światło odbija się z prędkością… światła. To już jest zawarte w nazwie. Trudno być bardziej jednoznacznym.

A jednak.

Macham szybko — lewo, prawo, lewo. Jak w tych testach na trzeźwość, tylko zamiast policjanta mam lustro, które najwyraźniej postanowiło zmienić zasady fizyki bez konsultacji ze mną.

Odbicie macha. Spóźnione o pół sekundy. Niedokładne. Jak ktoś, kto próbuje naśladować ruch, który widział moment temu, ale musi go odtworzyć z pamięci krótkotrwałej.

Dotykam lustra. Zimne szkło. Solidne. Moje palce napotykają twardą powierzchnię — co jest ulgą, bo przez moment bałem się, że przejdą przez nie jak u Alicji, a ja nie jestem przygotowany na Krainę Czarów. Jedna rzeczywistość, która mnie odrzuca, wystarczy.

Odbicie dotyka z drugiej strony.

Po chwili.

Mój sobowtór po drugiej stronie ma laga. Dotyka szkła dopiero po chwili, jakby czekał na oklaski- to tania sztuczka rodem z kina science fiction. Brakuje tylko, żeby z nieistniejących głośników walnęło to charakterystyczne, niskie buczenie. Wiecie jakie. To, które wali po uszach, żeby upewnić się, że nawet widz dłubiący w popcornie zrozumie: Uwaga, skup się, to jest Ważny Moment.

Zastygam w całkowitym bezruchu, pilnując każdego mięśnia, jakbym próbował oszukać czujnik ruchu na korytarzu. Odbicie w końcu też staje, ale ciągnie ten ruch jeszcze przez ułamek sekundy, jakby musiało go dokończyć, zanim ostatecznie zamarznie w szkle. Jak samochód, który hamuje, ale jeszcze toczy się kilka metrów.

A potem — mruga.

Ja nie mrugnąłem.

Powtarzam: JA NIE MRUGNĄŁEM.

Odbicie odwraca wzrok. Patrzy w bok. Na coś w swoim świecie, czego ja nie widzę w moim.

Ja patrzę prosto w lustro.

Przez trzy bardzo długie sekundy — liczone w czasie biologicznym, nie fizycznym, bo czas zwalnia, gdy patrzysz, jak twoja twarz żyje własnym życiem — to nie jest już odbicie.

To ktoś inny.

Ktoś, kto wygląda jak ja, ale działa niezależnie. Ma własną wolę. Własne decyzje. Własny plan na dzień, który prawdopodobnie nie obejmuje konsultacji ze mną.

Cofam się szybko. Wybiegam z łazienki jak tchórz, co jest uczciwe, bo jestem tchórzem, zawsze byłem, ale przynajmniej wcześniej moje odbicie miało przyzwoitość udawać, że nie jest.

W salonie siadam na podłodze i próbuję złapać oddech.

Myślę o Borgesie, który pisał o lustrach jako o czymś odpychającym — powielają świat, mnożą rzeczywistość, każą nam wierzyć, że widzimy siebie, gdy tak naprawdę widzimy kogoś innego. O Carrollu i Alicji, która przeszła przez lustro i znalazła świat odwrócony. O wszystkich filmach grozy, gdzie lustro jest bramą dla czegoś, co czeka na drugiej stronie jak najemca, który nie płaci czynszu, ale też nie daje się eksmitować.

Tylko że życie to nie film. To Wrocław. Mieszkanie, gdzie opłata za ogrzewanie w marcu jest absurdalna, bo grzejnik ma dwa ustawienia: lodówka i Sahara.

Moje odbicie właśnie zaczęło żyć własnym życiem. Istnieje też gorsza opcja — to ja zaczynam stawać się odbiciem. Ktoś inny jest pierwotny, a ja jestem tylko cieniem, który próbuje nadążyć. Kopią, która zaczyna tracić synchronizację z oryginałem. Jak napisy w źle zgranych filmach — tekst jest, ale nie pasuje do ruchu warg.

Pytanie brzmi: kto jest oryginałem?

I czy chcę znać odpowiedź?

Prawdopodobnie nie.

Życie — czy też ten żałosny zlepek dni, który mi pozostał — nie ma w zwyczaju pytać o moje preferencje, więc po prostu robi swoje, ignorując moje protesty. Siadam do laptopa z kubkiem kawy, którą musiałem sobie sam zaparzyć, ponieważ lokalna kawiarnia uznała, że obsługa klientów o niepewnym statusie ontologicznym wykracza poza ich zakres obowiązków. To czysta dyskryminacja, jednak Rzecznik Praw Obywatelskich rzadko zajmuje się skargami od nieistniejących, więc muszę przełknąć tę zniewagę razem z fusami. Decyduję się sprawdzić konto bankowe — to ostatni dowód, że w ogóle funkcjonuję w systemie. Muszę się upewnić, że wciąż mogę płacić rachunki jak normalny obywatel, a nie jak duch, który okupuje mieszkanie bezprawnie i liczy na to, że nikt nie zauważy zużycia wody. Login. Hasło — to samo od trzech lat, mimo że co miesiąc dostaję mejla „Zmień hasło dla bezpieczeństwa!”, na który zawsze odpowiadam zignorowaniem, bo moje hasło to Hrabal1914! i nikt nigdy tego nie zgadnie, bo kto pamięta rok urodzenia pisarzy czeskich oprócz mnie i trzech profesorów literatury, którzy pewnie mają lepsze hasła.

Klikam „Zaloguj”.

Ekran ładuje się. Myślę: może zadziała. Może banki mnie jeszcze pamiętają. Instytucje finansowe mają dobrą pamięć, szczególnie gdy jesteś im winien pieniądze.

I pokazuje: CAPTCHA.

Udowodnij, że nie jesteś robotem.

Klasyka internetowa. Ochrona przed botami, które próbują się włamać i ukraść twoje… cóż, w moim przypadku dwieście czterdzieści trzy złote i osiemdziesiąt groszy, co jest sumą, która raczej nie przyciąga cyberprzestępców, ale najwyraźniej wymaga ochrony na poziomie Fortu Knox.

Zaznacz wszystkie obrazki z sygnalizacją świetlną.

Zaznaczam trzy z dziewięciu kwadratów z precyzją sapera rozbrajającego bombę, przy czym w tej wersji bombą jest moje konto bankowe, a saperem ja z kacem po egzystencjalnej panice. Klikam „Weryfikuj”.

Kółko się kręci.

BŁĄD. SPRÓBUJ PONOWNIE.

Może źle zaznaczyłem? Może był fragment światła na czwartym kwadracie, którego nie zauważyłem? Może CAPTCHA ma wyższe standardy niż ja?

Następna próba: Zaznacz wszystkie z samochodami.

Zaznaczam. Sprawdzam dwa razy. Pewny, jak można być pewnym, gdy testujesz, czy algorytm uznaje cię za człowieka.

BŁĄD.

Trzecia próba. Motocykle.

BŁĄD.

Czwarta. Autobusy.

BŁĄD.

Piąta. Taksówki. A tak w ogóle, czym taksówka różni się od samochodu? Kolorem? Emocjami kierowcy?

BŁĄD.

Za każdym razem: BŁĄD. SPRÓBUJ PONOWNIE.

Zaczynam podejrzewać, że to nie ja nie rozpoznaję sygnalizacji. To sygnalizacja nie rozpoznaje mnie.

Próbuję prostszej wersji — checkbox: Zaznacz: Nie jestem robotem.

Klikam.

Kółko kręci się w otempiającym rytmie, jak koło fortuny, które nie może zdecydować, czy wygrałem, czy przegrałem, więc po prostu kręci się w nieskończoność, licząc, że w końcu się znudzę i odejdę.

SESJA WYGASŁA. ODŚWIEŻ STRONĘ.

Piękne. Nawet nie dostałem werdyktu. Po prostu… wygasłem. Jak subskrypcja, której nikt nie odnowił. Jak okres próbny człowieczeństwa, który się zakończył bez opcji przedłużenia.

Próbuję na telefonie. Inna przeglądarka. Tryb incognito — bo może jeśli przeglądarka nie pamięta ciasteczek, to przynajmniej ona mnie zapamięta? Logika desperata, ale desperacja to wszystko, co mi zostało po optymizmie, nadziei i godności osobistej.

To samo. BŁĄD.

Dziesiąta, dwudziesta, trzydziesta próba.

Zaczynam brać to osobiście. Co jest głupie — algorytm nie ma nic osobistego przeciwko mnie. Algorytm nie ma nic przeciwko niczemu. To kod. Zero i jedynki. Nie czuje, nie myśli, nie nienawidzi. Mimo to wcale mi to nie pomaga.

CAPTCHA — test stworzony, żeby odróżnić ludzi od botów — najwyraźniej uznał, że jestem czymś trzecim. Błędem 404. Nierozpoznanym bytem. Schrödingerowskim kotem, który nie jest ani żywy, ani martwy, tylko źle skompilowany i rzucający wyjątki przy każdej próbie wykonania.

Zamykam laptopa.

Siadam i patrzę w ścianę.

Przez lata obawialiśmy się, że sztuczna inteligencja przejmie świat i nie będzie potrafiła odróżnić ludzi od maszyn. Pisano książki. Kręcono filmy. Blade Runner, Matrix, cała filmografia Kubricka.

Nikt nie przewidział, że problem będzie odwrotny. To my przestaniemy być rozpoznawalni jako ludzie. A pierwszy kto to zauważy, będzie algorytm weryfikujący, czy potragisz rozpoznać samochód na słabym zdjęciu.

I że oblanie tego testu będzie miało konsekwencje egzystencjalne.

Myślę o Turingu. O teście, który miał odróżnić człowieka od maszyny przez rozmowę.

Co jednak w sytuacji, gdy test zadziała odwrotnie?

Co, jeśli ja właśnie oblałem test Turinga… jako człowiek?

Co, jeśli w skali od „człowiek” do „bot” jestem już bliżej „niezidentyfikowana wersja”?

Pytania retoryczne, nie mam odpowiedzi. Mam tylko konto bankowe, do którego nie mogę się zalogować, i rosnące poczucie, że rzeczywistość klasyfikuje mnie jako spam, który trzeba przenieść do kosza.

SKY TOWER

Najwyższy budynek we Wrocławiu. Trzydzieści siedem pięter szkła i betonu wzniesionych przez dewelopera, który wierzył, że wysokość budynku kompensuje płytkość duszy miasta, i który — biorąc pod uwagę ceny mieszkań w tym budynku — prawdopodobnie miał rację z perspektywy rynkowej, jeśli nie moralnej.

Wchodzę w płaszczu, mimo że za ciepło. Traktuję go jako jedyny dowód… czego właściwie? Bycia czterdziestym siódmym w kolejce do zniknięcia? Noszenia archiwum krwi czterdziestu sześciu nieznajomych? A może poczucia stylu, które ceni ciężką wełnę nad zdrowy rozsądek? Nie wiem. Mimo to noszę.

Ochroniarz — młody, w uniformie, słuchawka w uchu jak cyborg z przyszłości, gdzie człowiek i technologia zlewają się w jedno, ale efekt jest głównie depresyjny — kiwa głową, mówi „dzień dobry”.

Głos ma wyprany z emocji, oczy puste. Procedura ponad wszystko. Formułka zostaje wygłoszona niezależnie od scenariusz, czy dzień jest miły, czy katastrofalny, czy kończy się planem skoczenia do Odry z kamieniami w kieszeniach.

Nie widzi mnie. Widzi kształt, który przechodzi przez bramkę.

Może wykrywacz metalu mnie widzi? Myśl pocieszająca: przynajmniej technologia bezpieczeństwa potwierdza, że zajmuję przestrzeń.

Winda. Czternaste piętro. Drzwi otwierają się na open space — dwieście metrów kwadratowych podzielone na boksy jak klatka na chomiki, tylko zamiast kółka do biegania mamy aplikację do efektywnej komunikacji grupy w czasie rzeczywistym, daily standup i motywujące plakaty, które mówią „Nie ma słowa nie mogę”, ale jakoś nigdy nie mówią „Jest słowo podwyżka”.

Moje biurko…

…nie istnieje.

W miejscu, gdzie przez trzy lata siedziałem — gdzie stawiałem kawę, gdzie trzymałem kaktusa, ale umarł po trzech miesiącach, bo zapomniałem podlać, co stanowiło osobistą porażkę, biorąc pod uwagę, że kaktus to roślina zaprojektowana przez ewolucję dla ludzi, którzy zabijają wszystko, co wymaga więcej uwagi niż kamień — na tym miejscu teraz stoi monstera.

Duża. Zdrowa. Liście błyszczące jak wylizane przez influencera specjalizującego się w pielęgnacji roślin. W doniczce z ceramiki, która kosztowała prawdopodobnie więcej niż moja miesięczna pensja po odliczeniu podatków.

Przestrzeń, którą zajmowałem, jest wypełniona rośliną.

Natura nie znosi próżni, dział HR też nie. Szybciej kupisz monsterę za trzysta złotych, niż przyznasz, że firma ma puste biurko, za które płaci czynsz dwadzieścia złotych za metr kwadratowy.

Ironia gęsta jak ziemia w doniczce: przez dwa lata prosiliśmy o rośliny do biura. Wysyłaliśmy maile, organizowaliśmy petycje: „Poprawi to atmosferę”, „Oczyszcza powietrze”, „Badania z Harvardu pokazują, że zieleń zwiększa produktywność o dwanaście procent”.

Zawsze dostawaliśmy odpowiedź: „Nie ma budżetu.”

Najwyraźniej budżet się znalazł, gdy musiał wypełnić przestrzeń po nieistniejącym pracowniku.

Monstera ma lepszy wskaźnik zwrotu z inwestycji niż ja. I prawdopodobnie lepszą ocenę wydajności.

„Monstera: konsekwentnie rośnie, nie narzeka, fotosynteza na poziomie powyżej oczekiwań. Rekomendacja: awans do większej doniczki.”

„Wiktor: zniknął bez dwutygodniowego wypowiedzenia, brak profesjonalizmu, trudności z rozpoznaniem przez CAPTCHA. Rekomendacja: zastąpić rośliną.”

Podchodzę bliżej. Dotykam biurka — tego samego, rozpoznaję rysy na blacie, plamę od kawy, którą wylałem w styczniu podczas poprawek, które trwały trzy godziny, mimo że agenda mówiła max 1h.

Monitor nie mój, klawiatura inna, czyjeś zdjęcie z psem. Pies wygląda na szczęśliwego, właścicielka też. Kasia siedzi dwa boksy dalej. Kod na trzech monitorach. Słuchawki — duże, pewnie z redukcją szumów. Koncentracja absolutna programisty, który walczy z bugiem albo udaje, że walczy, bo deadline jest za tydzień i dopiero teraz zaczynamy.

— Kasia.

Nie reaguje. Pewnie słucha muzyki i udaje, że nie słyszy, bo myśli, że jestem od HR z kolejną ankietą o badaniu poziomu zadowolenia pracowników.

Dotykam ramienia.

Odwraca się. Zdejmuje słuchawki. Patrzy — nie na mnie, przez mnie, jak przez okno, na którym osiadł pył i nie warto nawet próbować przez nie patrzeć.

— Tak?

— Wiktor. Pracujemy razem. Backend refactor, JSON Web token, cała infrastruktura. Pamiętasz?

Marszczy brwi. Myśli. Naprawdę próbuje — widzę wysiłek, jak ktoś, kto próbuje sobie przypomnieć sen, który umknął po przebudzeniu, i został tylko obraz psa w swetrze, ale nie wiesz, dlaczego pies miał sweter ani dlaczego to było ważne.

— Backend robię z… Borysem. Tylko we dwoje.

— Nie. Nas troje. Trzy miesiące klepania.

Niepewność w oczach. Chwilę wygląda, jakby… prawie pamiętała. Jak echo myśli, która nie jest jej myślą, ale brzmi znajomo.

— Sprawdzę repozytorium.

Otwiera GitLab. Szuka mojego nicku: wiktor_m.

Brak wyników.

— Może wiktor bez m? — sugeruję desperacko.

Szuka. Nic.

— mazur_w? vmaz? desperate_coder?

Nic. Zero.

Scrolluje commity z ostatnich trzech miesięcy. Sprawdza diff. Ja rozpoznaję kod — mój styl, moje komentarze typu „tu trzeba przepisać ten bałagan, ale nie dzisiaj, bo mam życie do przeżycia”.

Wszystkie moje commity — setki linijek kodu, trzy miesiące pracy, nocki, debugowanie, które zajęło weekend, bo bug był w bibliotece, której nie pisałem i nawet nie rozumiałem — podpisane: Kasia Rutkowska.

Kod i historia zmian jest, ale autor…

Autor został przepisany, git log pokazuje: Kasia. Git nie kłamie. Git to system kontroli wersji, nie system kontroli rzeczywistości, ale najwyraźniej nikt mu tego nie powiedział.

— Nie ma nikogo o nicku wiktor_m — mówi Kasia głosem, który jest przepraszający. — Może pomyliłeś projekt? Czasem klienci proszą o podobne rzeczy…

Olga — manager, czterdzieści kilka lat, kieruje projektami jak kierowca TIRa przez górski zakręt, pewnie i bez litości, i z przekonaniem, że jak nadepniesz na gaz wystarczająco mocno, to fizyka ustąpi — podnosi wzrok znad laptopa.

— Coś nie tak?

— Ten pan… — Kasia nie wie, jak mnie nazwać, co jest uczciwe, bo ja też zaczynam nie wiedzieć — …mówi, że pracuje z nami.

Olga podchodzi. Patrzy. Próbuje rozpoznać. Widzę wysiłek — jak program do rozpoznawania twarzy, który próbuje dopasować twarz do bazy danych, ale zwraca „0% dopasowań”.

— Z którego działu jesteś?

— Twojego, pracuję tu trzy lata. Moje biurko stało tam. — Wskazuję monsterę. — Zanim zostało zajęte przez florę.

Otwiera arkusz — lista zespołu. Excel. Święta księga korporacji. Jeśli nie jesteś w Excelu, nie istniejesz. Excel sum, ergo sum.

Szuka..

— Nie ma cię na liście. Jak się nazywasz?

— Wiktor Mazur.

— Mazur… — powtarza. Próbuje. Wałkuje w głowie jak plik, którego nie może znaleźć. — Może HR pomyliło dział? Zdarzało się. Raz przez dwa miesiące płaciliśmy komuś, kto pracował w Warszawie, bo system się pomylił.

— Nie pomylił. Siedziałem tam. — Wskazuję znowu monsterę, która najwyraźniej rośnie w glorii jak symbol mojego zastąpienia.

Olga patrzy na monsterę jak na dowód rzeczowy w procesie.

— Tam od pół roku stoi roślina. Nikt tam nie siedzi. Mieliśmy wolne miejsce po Tomku — przeszedł do innej firmy — i nie było sensu zatrudniać kogoś na cztery miesiące przed końcem projektu, więc kupiliśmy roślinę.

Zapada gęsta cisza, jak przed zadaniem, którego nikt nie chce zrobić, ale wszyscy wiedzą, że trzeba.

Kasia patrzy na mnie współczująco. Olga sceptycznie. Monstera obojętnie, bo monstera nie ma emocji, tylko fotosyntezę.

— Musiałem wysiąść nie na tym piętrze — mówię. — Przepraszam za pomyłkę.

Odchodzę. Nie żegnając się, bo jak się żegnasz z ludźmi, którzy nie pamiętają, że cię witali?

Zjeżdżam windą do parteru.

Na ulicy siadam na ławce i patrzę w niebo — szare, marcowe, pełne chmur, które wyglądają jak wymazany tekst na kartce po tym, jak korektorem próbujesz coś naprawić, ale tylko wychodzi większy bałagan.

Nie mam pracy. Nie mam historii. Kod, który napisałem, istnieje — ale przypisany komuś innemu.

To nie wymazywanie. To przepisywanie.

Rzeczywistość nie usuwa mnie całkowicie. Wypełnia dziurę, którą zostawiam. Tworzy nową wersję, gdzie wszystko ma sens — tylko bez mnie.

Monstera na moim biurku. Kasia jako autorka mojego kodu. Wszechświat, który samonaprawia się jak notatnik używający autokorekty: widzisz błąd, zaznaczasz, usuwasz, patrzysz, jak zdanie układa się bez niego spójniej bez tego dziwnego przecinka, który nie pasował do reszty.

Jestem przecinkiem w niewłaściwym miejscu.

I rzeczywistość właśnie nauczyła się gramatyki.

18:00. Wracam do mieszkania. Pada deszcz — oczywiście że pada, to Wrocław, miasto, gdzie pogoda jest permanentną negocjacją między niebem a ziemią i nigdy nie dochodzą do porozumienia, tylko podpisują tymczasowe rozejmy, które trwają średnio czterdzieści minut.

Siadam na podłodze w salonie. Telefon w ręku jak ostatnia deska ratunku, która okazuje się styropianem — trzymasz się, ale nie jesteś pewien, czy utoniesz wolniej, czy szybciej.

Lista kontaktów — dwadzieścia siedem osób. Kiedyś wydawało mi się, że to mało. „Inni mają sto, dwieście kontaktów”, myślałem. „Jestem nieudacznikiem społecznym.”

Teraz wydaje się, że to wszystko, co mam i że za moment będę miał zero.

Ostatnia próba.

Maciek — kolega ze studiów. Akademik, dwa lata w tym samym pokoju, nocne rozmowy o Nietzschem i dlaczego egzystencjalizm to najlepsza wymówka, żeby nie robić nic produktywnego. Wspólne przejścia przez kryzysy egzystencjalne, kolokwia, próby zrozumienia Heideggera przy trzecim piwie. Nie udało się, Heidegger wymaga czwartego albo całkowitej trzeźwości, nic pomiędzy.

Dzwonię.

Długie sygnały. Może nie odbierze. Może to lepiej.

Odbiera.

— Halo?

— Maciek, to ja. Wiktor.

Cisza. Nie całkowita — słychać oddech, myślę „przynajmniej to”, przynajmniej rozmawia z kimś, kto oddycha.

— …Wiktor?

— Tak. Mieszkaliśmy razem. Akademik. Pokój 237. Pamiętasz?

— Mieszkałem z Łukaszem. Nie pamiętam żadnego Wiktora. — Głos niepewny. Nie nieprzyjazny — zdezorientowany. — Skąd masz mój numer?

— Byliśmy we trójkę. Ty, ja, Łukasz. Pamiętasz, jak zrobiliśmy bibliotekę z pudełek po pizzy? Jak ukradliśmy krzesło z sali wykładowej, bo były tylko dwa krzesła, a trzech nas?

— …To był Łukasz. Sam. Ja tylko pomagałem nieść.

— Byłem tam. Niosłem krzesło. Bolały mnie ręce przez dwa dni, bo krzesło ważyło tyle, jakby było wypełnione smutkiem i złymi decyzjami życiowymi.

— Nie pamiętam cię, wybacz. Może… — chwyta się pierwszego lepszego wyjaśnienia — …może to pomyłka? Pamięć bywa zawodna.

— Czyja? Twoja czy moja? — Pytanie zawisa w próżni, ale to pytanie retoryczne i obaj to wiemy.

Rozłącza się. Grzecznie. „Miłego dnia”, mówi, jakby rozmowa była normalna, jakby nie powiedział właśnie, że dwadzieścia cztery miesiące mojego życia nie istnieją w jego pamięci.

Inez — siostra. Zawsze mówiła, że jestem irytujący, ale kochała mnie na swój zdystansowany sposób, jak ktoś kocha kota — denerwuje cię, niszczy meble, ale jakoś przywykłeś i byłoby dziwnie, gdyby zniknął.

Dzwonię.

Odbiera po jednym sygnale. Głos ostry jak szkło, które właśnie rozbiłeś i teraz musisz zebrać gołymi rękoma:

— Czego pan znowu chce? To już nękanie. Zadzwonię na policję.

— Inez, proszę. To ja. Twój brat. Pamiętasz, jak w parku uczyłaś mnie jeździć na rowerze? Upadłem, rozbiłem kolano, płakałem jak dziecko, co było usprawiedliwione, bo byłem dzieckiem.

Cisza. Oddech przyspieszony. Słyszę wahanie — nie „czy mówi prawdę”, tylko „dlaczego brzmi to znajomo mimo że nie może być prawdą”.

— …Pamiętam. Tylko że to nie był brat. To była… — głos jej drży, łamie się pod ciężarem kłamstwa, które nagle stało się prawdą — …koleżanka. Ania. Może inna. Nie pamiętam imienia. Brat na pewno nie.

— Mieszkaliśmy w tym samym domu. Dwadzieścia lat. Kłóciliśmy się o pilot do telewizora. Ty chciałaś oglądać „M jak miłość”, ja National Geographic. Zawsze wygrywałaś, bo byłaś starsza i to było twoim jedynym argumentem.

— Nie mam brata. — Teraz głos twardy, jak ktoś, kto przekonuje siebie bardziej niż mnie. — Nigdy nie miałam. Jestem jedynaczką. Pamiętam… pamiętam, że czasem wyobrażałam sobie, że mam brata, ale to były fantazje. Dzieci tak mają.

— To nie były fantazje. Ja byłem.

— Nie dzwoń więcej. — Głos łamie się. — Proszę.

Rozłącza się.

Ostatnia próba.

Mama.

Ręka drży, gdy wybieram numer. Myślę: może nie odbierze. Może to lepiej. Może lepiej żyć z nadzieją, że matka by mnie zapamiętała, gdyby odebrała, niż z pewnością, że nie pamięta.

Schrödingerowa matka. Dopóki nie odbierze — jednocześnie pamięta i nie pamięta. Kwantowa fizyka jako strategia radzenia sobie z traumą rodzinną. Powinni o tym pisać w podręcznikach psychologii. „Rozdział 12: Gdy twoja rodzina cię zapomina — jak skorzystać z superpozycji kwantowej, żeby opóźnić ból.”

Czekam pięć długich sygnałów- może faktycznie nie odbierze.

Odbiera.

— Słucham?

Głos zmęczony. Znajomy. Najstarsze wspomnienie, jakie mam — ten głos śpiewający kołysankę. „Wlazł kotek na płotek”. Śpiewała to nawet gdy miałem dwanaście lat i było to już trochę żenujące, ale nie chciałem powiedzieć, bo wyglądała na szczęśliwą śpiewając.

— Mamo… to ja.

— Kto mówi?

— Wiktor. Twój syn.

Cisza długa jak zimowa noc, którą spędziłeś, myśląc o wszystkich złych decyzjach życiowych od ósmej klasy podstawówki.

— …Miałam syna.

Serce podskakuje. Pamięta! Pamięta, że miała syna!

— Masz! To ja! Rozmawiasz ze mną!

— Nie. — Głos łamie się. — Mój syn… nie żyje.

Świat przewraca się do góry nogami, co jest metaforą, którą nienawidzę, bo nic nie wyjaśnia, ale idealnie opisuje, jak się teraz czuję.

— Co?

— Mój syn nie żyje. Umarł… nie pamiętam kiedy. Dawno, a może niedawno. Czas się miesza. Wiem tylko, że go nie ma. — Milknie na chwilę. — Czasem mi się śni. Małe, uśmiechnięte dziecko. To tylko sny, on nie żyje.

— ŻYJĘ! — Krzyczę teraz, choć wiem, że to bez sensu, krzyk nie przekonuje rzeczywistości, żeby zmieniła zdanie. — Jestem tutaj! Rozmawiasz ze mną przez telefon! Telefony nie rozmawiają z duchami!

— Kim pan jest? — mówi przez łzy. — Dlaczego pan udaje mojego syna? To okrutne. Bardzo okrutne. Proszę nie dzwonić więcej.

Desperacja wyostrza głos:

— Pamiętasz, jak złamałem rękę? Miałem sześć lat. Wspinałem się na drzewo za domem, to była wierzba. Upadłem. Kość wyszła na wylot, pojechaliśmy do szpitala.. Płakałem, ty też płakałaś. Śpiewałaś „Wlazł kotek na płotek”, żebym przestał łkać. Śpiewałaś czterdzieści razy. Liczyłem.

— …Pamiętam. — Szept przyznania. — Pamiętam drzewo. Szpital. Śpiewanie. Tylko że to nie był… on umarł później, a może wcześniej. Nie pamiętam. Pamięć jest stara. Wiem jedno: mój syn nie żyje. Pochowaliśmy go. Był pogrzeb. Tak mi się wydaje. Nie pamiętam szczegółów, czuję tylko pustkę.

— Mamo, proszę…

— Mój syn nie żyje. — Teraz głos stanowczy. Jak ktoś, kto przekonał się do narracji i będzie jej bronił. — Proszę nie dzwonić. To boli. Za bardzo boli.

Rozłącza się.

Siedzę z telefonem w ręku.

Wygaszacz włącza się — zdjęcie z Grecji, trzy lata temu, ja na plaży, tylko teraz moja twarz rozmyta jak cenzura w telewizji.

Telefon myśli, że skończyłem i mogę go odłożyć.

Telefon się myli.

Nie skończyłem. Po prostu nie wiem, co dalej.

Kolega — zapomniał, zastąpił mnie Łukaszem.

Siostra pamięta wydarzenia, ale zmienia ich uczestników, jakby obsadzała role w sztuce, której scenariusz zgubiła. Kiedyś byłem bratem, teraz stałem się koleżanką Anią, a może po prostu nikim, statystą wyciętym w montażu. Granice mojej tożsamości w jej pamięci rozmywają się, tracąc ostrość.

Mama — pamięta, że miała syna, ale że umarł.

To nie jest kasowanie. To przepisywanie historii.

Rzeczywistość nie toleruje luk. Wypełnia je. Tworzy nową wersję, gdzie wszystko ma sens. Gdzie wszystkie wydarzenia pasują — tylko główny bohater został zmieniony.

Historia bez mnie ma więcej sensu niż historia ze mną.

Rzeczywistość wybiera wersję logiczną.

Skoro w myśl zasady brzytwy Ockhama najprostsza odpowiedź jest prawdziwa, to nie było Wiktora, lecz był Łukasz, była Ania i był syn, który umarł.

A ja staję się przypisem, który ktoś wymazał z marginesu, bo zajmował za dużo miejsca i tak naprawdę nikt go nie czytał.

Krzyczę.

Pierwszy raz w życiu — tak, na serio, pierwszy raz — zwierzęcy, desperacki, nieartykułowany dźwięk, który nie jest słowem, tylko czystą emocją skondensowaną w fali dźwiękowej i wypuszczoną w świat, który i tak mnie nie słucha.

Jak Munch namalował Krzyk — nie twarz krzyczącą, tylko krzyk, który stał się twarzą. Krzyk, który był tak głośny, że zdeformował rzeczywistość dookoła.

Tylko że mój krzyk nic nie deformuje. Świat dalej jest taki sam. Ja jestem tym, który się deformuje.

Sąsiedzi pukają w ścianę.

— ZAMKNIJCIE SIĘ! — krzyczę. — I TAK MNIE NIE PAMIĘTACIE!

Cisza po drugiej stronie.

Potem pukanie ponowne. Silniejsze.

— KTO TAM KRZYCZY? — głos przez ścianę.

— Nie wiem! Może telewizor?

Szukają źródła dźwięku. Nie mogą znaleźć, bo źródło jestem ja, a ja nie istnieję w ich rzeczywistości, więc krzyk jest bez autora.

Krzyk bez krzyczącego.

Dźwięk bez źródła.

Jak drzewo, które pada w lesie i nikt nie słyszy.

Leżę na podłodze. Patrzę w sufit. Pęknięcie w tynku — przedwojenne, przetrwało bombardowania, komunizm, kapitalizm, wszystkie rewolucje i kontrrewolucje, transformację, recesję, pandemię.

Zazdroszczę pęknięciu.

Przynajmniej ono ma miejsce.

Ma współrzędne.

Ktoś może pokazać palcem i powiedzieć: „To tam, widzisz? To pęknięcie jest nieładne, ale jest.”

A ja?

Gdzie mogę pokazać, że jestem?

Część 2

19:00. Nie mogę siedzieć w mieszkaniu.

Czterdzieści metrów kwadratowych. Tyle samo co wczoraj, ale echo moich kroków brzmi inaczej — jakby podłoga powoli zapominała, że ktoś po niej chodzi.

Muszę coś zrobić. Nie testować — działać.

Helena K. Kobieta, która stworzyła płaszcz. Która zniknęła 13 lutego 1945 — dzień przed bombardowaniem Breslau.

Jeśli ktoś wie, jak przetrwać jako luka — to ona i ci trzej, którzy przeżyli: 12., 29., 34.

Tylko, że oni nie zostawili instrukcji. Żadnego „Jak przeżyć, będąc niewidzialnym w rzeczywistości dla laików”. Żadnego tutorialu „10 łatwych kroków, jak nie zniknąć — numer 7 cię zaskoczy!”.

Helena zostawiła płaszcz.

Może zostawiła też coś więcej?

Przynajmniej zostawiła ślad, który pozwoli mi przestać czuć się jak jedyna osoba, która oblewa test na istnienie.

BIBLIOTEKA

Biblioteka Uniwersytecka. Budynek z lat siedemdziesiątych — beton, szkło, brutalizm, który wierzył, że forma powinna być uczciwa, co w praktyce oznaczało: brzydka, funkcjonalna i sprawiająca wrażenie, że projekt robił ktoś, kto nienawidził ludzi, ale kochał kąty proste i szarość jako koncepcję estetyczną.

Architektura komunistyczna była brutalnie uczciwa: nie siliła się na piękno. Mówiła wprost: Jestem betonem. Będziesz tu czytać książki i docenisz posiadanie dachu nad głową, nawet jeśli ten dach wygląda jak spód mostu.

Wchodzę.

Zapach uderza natychmiast — papier i czas skondensowany w celulozę, rozpacz studentów, którzy zostawili pisanie pracy na ostatnią chwilę i teraz szukają książek, które ktoś wypożyczył w 2003 i nigdy nie zwrócił, bo najwyraźniej uznał, że własność intelektualna obejmuje też własność fizyczną.

Bibliotekarka — siwiejący kok, okulary na łańcuszku, sweter w kolorze starego papieru. Ktoś, kto widział kilka epok i żadnej nie ufa.

Podnosi wzrok.

Patrzy przeze mnie.

Jak przez szybę. Jak przez powietrze. Jak przez coś, co zajmuje przestrzeń, ale nie ma prawa do uwagi.

Próbuję:

— Dzień dobry.

Nie reaguje. Wraca do katalogowania — kartki, pieczątki, system klasyfikacji Deweya, którego nikt już nie rozumie, ale wszyscy udają, że tak.

— Dzień dobry — głośniej, z naciskiem, jak aktor, który grał już tę scenę pięćdziesiąt razy i jest zmęczony, ale profesjonalizm nakazuje dać z siebie wszystko.

Podrywa się jak przestraszona. Patrzy dookoła — w lewo, w prawo, za siebie.

— Kto mówi? Halo?

Szuka wzrokiem. Nie widzi nikogo. Oczywiście że nie. Dla niej jestem jak Wi-Fi — wiesz, że jest, bo działa, ale nie widzisz go i nie jesteś pewien, skąd pochodzi.

Rezygnuję. To byłoby zabawne, gdyby nie było przerażające. Granica między komedią a horrorem jest cieńsza, niż ludzie myślą. Obie kończą się krzykiem. Tylko w komedii śmiejesz się po, a w horrorze podczas- co sugeruje szaleństwo.

Przechodzę obok lady. Schody w dół — do archiwum, gdzie trzymają stare rzeczy, których nikt nie czyta, ale wszyscy zgadzają się, że powinny być zachowane na wypadek, gdyby kiedyś ktoś chciał przeczytać, co nigdy się nie zdarza, ale biblioteki to miejsca wiary w potencjał, nie aktualność.

Suterena.

Regały stoją w rzędach jak nagrobki. Na każdej półce — czyjeś życie zamknięte w okładce, czekające, aż ktoś je odwiedzi. Zapach intensywniejszy tutaj — kurz, pleśń, papier, który rozpada się na molekuły, chociaż robi to godnie, powoli, jak starszy pan, który umiera, ale odmawia robienia scen.

Mikrofilmy. Gazety. Breslau 1940–1945.

Pudła opisane po niemiecku, oczywiście, bo wtedy to miasto mówiło innym językiem i miało inne nazwisko, i inne problemy, choć podstawowe pozostały te same: ludzie rodzili się, żyli, umierali, płacili podatki, narzekali na pogodę.

Znajduję pudło: 1945, Styczeń–Luty.

Niosę do czytnika — stara maszyna, która wygląda jak projektor, ale dla martwych czasów. Technologia z lat osiemdziesiątych, kiedy digitalizacja oznaczała „zrobiliśmy zdjęcie strony i teraz możecie ją powiększyć, wow, przyszłość jest teraz”.

Włączam. Światło pada na ekran jak reflektor na scenę.

Przewijam.

11 lutego 1945 — artykuły o „Festung Breslau”, twierdzy, którą Hitler kazał bronić do ostatniego. Rozkaz: żaden cywil nie opuszcza miasta. Każdy dom jest bunkrem. Każdy mężczyzna jest żołnierzem. Każda kobieta jest wsparciem. Dzieci…

Nie czytam dalej. Historia kończy się źle, wiem to, wszyscy wiedzą, po co drążyć.

12 lutego — ewakuacja dzieci. Kolumny matek z wózkami. Śnieg. Minus dwadzieścia stopni Celsjusza. Droga na zachód. Artykuł nie mówi, ile dotarło. Pewnie dlatego, że nikt nie chciał policzyć.

13 lutego — coś dziwnego.

Mała notatka, prawy dolny róg strony trzeciej, łatwo przegapić między ogłoszeniem o racjonowaniu chleba a informacją o nakazie budowy barykad.

„Lokale Künstlerin vermisst”

Lokalna artystka zaginęła.

Serce przyspiesza. To może być cokolwiek — może ktoś uciekł, może się ukrył, może po prostu zapomniał powiedzieć, gdzie idzie — ale instynkt mówi: to ona.

Czytam dalej — niemiecki słaby, gramatyka kulawa, ale tłumacz w głowie działa wystarczająco:

„Helena Korber, 34 Jahre, Theaterkünstlerin, verschwand während der Probe im Stadttheater am Theaterplatz. Zeugen berichten von ‚ungewöhnlichen Ereignissen’. Polizei ermittelt.”

Helena Korber, 34 lata, artystka teatralna, zniknęła podczas próby w Teatrze Miejskim na Theaterplatz. Świadkowie mówią o „niezwykłych wydarzeniach”. Policja prowadzi śledztwo.

Serce już nie przyspiesza — galopuje. Gdyby serce miało nogi, właśnie przebiegłoby półmaraton.

Helena K. = Helena Korber.

Artystka teatralna. Zniknęła podczas próby. Na Theaterplatz — pierwsza lokalizacja z płaszcza, największa plama krwi.

„Ungewöhnliche Ereignisse” — niezwykłe wydarzenia.

Co to znaczy? Eksplozja? Pożar? Portal do innego wymiaru? W 1945 „niezwykłe wydarzenia” mogło znaczyć wszystko od bomby, przez cud, do zjawienia się diabła, i biorąc pod uwagę kontekst — wojna, oblężenie, zbliżająca się apokalipsa — każda z tych opcji była równie prawdopodobna.

Przewijam dalej.

14 lutego — bombardowanie. Alianci. Brytyjczycy i Amerykanie. Miasto w płomieniach. Artykuły się kończą. Gazeta przestaje istnieć, bo drukarnię zniszczyło. Następne wydanie dopiero w maju — po kapitulacji, po zmianie władzy. Widzę jednak dodatkowy napis na mikrofilmie.

Oznaczony ręcznie, długopisem, współczesnym — ktoś dopisał później: „Theaterakten 1944–1945” — Akta teatralne.

Ktoś archiwizował spektakle. Programy. Recenzje. Ostatnie przedstawienia przed końcem świata.

Otwieram.

Przewijam. Listopad ’44. Grudzień. Styczeń ’45.

I znajduję.

Program spektaklu. Ostatniego przed bombardowaniem.

Tytuł sztuki, wypisany gotycką czcionką, która sprawiała, że każde słowo wyglądało jak proklamacja albo wyrok:

„DER MANTEL”

Płaszcz.

Mówię to na głos:

— O cholera.

Bibliotekarka na górze pewnie usłyszała. Pewnie myśli, że w archiwum straszy.

Czytam dalej.

Autor: Helena Korber.

Data premiery: 14 lutego 1945 — odwołana z powodu okoliczności zewnętrznych. Czyli: jak delikatnie powiedzieć, że miasto zostało zbombardowane, więc spektakl odwołujemy, przepraszamy za niedogodności.

Obsada: Helena Korber, autorka i odtwórczyni głównej roli — bo oczywiście, po co pisać sztukę, jeśli nie możesz w niej zagrać.

Opis fabuły jest po niemiecku, więc tłumaczę wolno i uważnie. To może być instrukcja, ostrzeżenie, a nawet ostatnia wola:

„Eine Frau findet einen Mantel, der sich an alle vorherigen Besitzer erinnert. Jeder, der ihn trug, verschwand. Sie versucht zu verstehen, warum. Und ob sie den Fluch brechen kann.”

Kobieta znajduje płaszcz, który pamięta wszystkich poprzednich właścicieli. Każdy, który go nosił — zniknął. Ona próbuje zrozumieć dlaczego i czy może przerwać klątwę.

Mróz przechodzi po plecach. Lodowaty. Jakby ktoś otworzył lodówkę na wysokości kręgosłupa.

Helena nie znalazła płaszcza.

Ona go stworzyła.

Poprawka — napisała sztukę o płaszczu, który pochłania ludzi.

I zniknęła dzień przed premierą.

Podczas próby.

Jakby… jakby sztuka stała się prawdą, zanim zdążyła być fikcją.

Wygląda na to, że pisząc o płaszczu, po prostu go zmaterializowała. Istnieje też inna możliwość — on ją znalazł. Jest jeszcze trzecia, najbardziej przerażająca opcja: płaszcz istniał już wcześniej, przed sztuką. Helena go odkryła i próbowała ostrzec innych, napisać spektakl jako przestrogę: patrzcie, to nie jest metafora, to realna rzecz, która pochłania ludzi, nie noście płaszczy znalezionych w dziwnych miejscach. Zanim jednak zdążyła pokazać to światu, płaszcz ją wyciął. Jak recenzent artykuł, który nie lubi krytyki.

Zapisuję w pamięci wszystkie przeczytane fakty. Własna głowa to jedyny nośnik, jaki mi został. Wkuwam na blachę, tu i teraz.

Wychodzę z biblioteki. Bibliotekarka nawet nie podnosi wzroku. Dla niej byłem jak wiatr — przeszedł, coś poruszył, ale nie zostawił śladu.

Deszcz zmienił się w mżawkę — Wrocław w trybie „nie zdecydowałem się, czy pada, czy nie, więc robię obie rzeczy jednocześnie”.

Wiem, dokąd muszę iść.

Theaterplatz — Plac Teatralny.

Dziś nazywa się inaczej. Jak większość miejsc w mieście — zmiana nazwiska, nowa historia, stare fundamenty, ale współrzędne są te same: 51.1079°N, 17.0385°E. Geografia nie zmienia się z wojnami, zmieniają się tylko nazwy, ludzie i języki.

Pierwsze miejsce z płaszcza. Największa plama krwi. Punkt zero.

THEATERPLATZ

Idę tam.

Dwadzieścia minut marszu. Stare Miasto. Ulice wciąż pamiętają wojnę. Nie dzięki budynkom — te spłonęły, by powstać na nowo z popiołów. Pamięć tkwi w niezmiennym układzie dróg. To szkielet ukryty pod nową skórą. DNA miasta, które przetrwało, chociaż jego ciało dawno umarło.

Plac jest mały i niepozorny. Turyści przechodzą, nie zatrzymując się — nie ma krasnala, nie ma niczego do sfotografowania, tylko zwykły plac z ławkami i budynkiem, który kiedyś był teatrem, a teraz jest czymś innym, może biurem, może sklepem, trudno powiedzieć, bo fasada nie zdradza wnętrza.

Staję pośrodku.

Patrzę dookoła. Nic niezwykłego. Kamienice, kawiarnia, tramwaj przejeżdża z dźwiękiem, który brzmi jak westchnienie zmęczonego miasta.

Płaszcz wskazywał to miejsce. Dlaczego?

Wyciągam płaszcz z plecaka, bo jest za ciepło, żeby nosić — marzec we Wrocławiu to loteria temperatur i dziś wylosowałem „wiosna udająca, że istnieje”.

Rozwijam. Sprawdzam podszewkę.

W świetle latarni — dzień już zanika, wieczór przychodzi jak komornik po niezapłacone rachunki — napisy wyraźniejsze. Wilgoć pomaga. Deszcz aktywuje atrament krwi. Jak te długopisy, które piszą tylko pod wodą, tylko tutaj pod wodą ujawniają się instrukcje dla znikających.

Znajduję współrzędne tego miejsca. Obok małe litery, prawie niewidoczne, jak drobny druk w umowie, której nikt nie czyta:

„Stań w centrum. 19:37. Środa. Nie spóźnij się. Czas nie czeka.”

Środa. Dziś.

19:37. Za… — sprawdzam zegarek — …trzy minuty.

Co się stanie o 19:37? Portal? Objawienie? Eksplozja? Może to test, który zdam, a jeśli nie — dołączę do krwawych plam wcześniej, niż planowałem. Pytania bez odpowiedzi. Jak zwykle.

Staję dokładnie w centrum — miejsce, które wyliczyłem z mapy, środek geometryczny placu, punkt równowagi między tym, co było, a tym, co jest.

Zakładam płaszcz.

Ciężki. Wilgotny od mżawki, która teraz wraca, bo Wrocław nie potrafi zdecydować się na jedną wersję pogody dłużej niż dziesięć minut.

Czekam.

19:34. Trzy minuty.

Ludzi mniej. Tramwaje rzadsze. Środa wieczór to czas, kiedy miasto zwalnia — nie weekend, ludzie wciąż pracują, nie poniedziałek, jeszcze nie początek, środa to najnudniejszy dzień tygodnia, dzień, który istnieje tylko po to, żeby wypełnić lukę między wtorkiem a czwartkiem.

Ironia: jestem luką czekającą w środku tygodnia luk.

19:35. Dwie minuty.

Zapinam płaszcz głębiej. Wszystkie guziki — nawet górny, który zwykle zostawiam otwarty, bo trochę dusi.

Płaszcz zaczyna się grzać.

Nie od mojego ciała — od wewnątrz. Jakby materiał generował ciepło. Jakby krew w podszewce zaczynała krążyć.

19:36. Minuta.

Serce wali. Oddech płytki. Myślę: to głupie. Stoję na placu w płaszczu pełnym krwi i czekam na… co? Cud? Koniec? Odpowiedź na pytanie, które brzmi „dlaczego przestałem istnieć”?

Może nic się nie stanie. Może to test, czy jestem wystarczająco desperacki, żeby uwierzyć w instrukcje wypisane krwią w ubraniu.

19:37:00

Powietrze zmienia konsystencję.

Nie metaforycznie. Dosłownie. Czuję to na skórze — gęstnieje, jak woda, która zaczyna zamarzać, ale jeszcze nie jest lodem, tylko czymś pomiędzy, czymś, na co nauka nie ma nazwy, bo nie powinna istnieć.

Dźwięki cichną.

Tramwaj przejeżdża — widzę, wyraźnie, czerwony, numer 20, kierunek Leśnica — ale nie słyszę. Jak film z wyłączonym dźwiękiem. Jak wyciszony telewizor.

Ludzie przechodzą. Poruszają ustami. Ktoś pewnie mówi do telefonu. Ktoś inny śmieje się. Panuje jednak absolutna cisza.

Cisza totalna. Jak w próżni. Jak we śnie, gdzie krzyczysz, ale żaden dźwięk nie wychodzi z gardła.

Patrzę na budynki dookoła placu.

I widzę.

Nakładają się dwie wersje.

Współczesne budynki — polskie, lata pięćdziesiąte, sześćdziesiąte, socrealistyczne w wersji light, brzydkie, ale funkcjonalne.

I pod nimi — starsze. Przedwojenne. Niemieckie. Fasady inne — wyższe, bogatsze, z ornamentami, które kosztowały fortunę i miały pokazać, że Breslau to miasto poważne, kulturalne, godne szacunku.

Jak dwa slajdy położone jeden na drugim w starym projektorze. Obie wersje półprzezroczyste. Obie prawdziwe. Obie zajmują tę samą przestrzeń jednocześnie.

Breslau i Wrocław w tym samym miejscu. W tym samym czasie.

Palimpsest przestrzenny. Jak Schulz pisał o mieście — warstwy na warstwach, każda prawdziwa, żadna nie wymazana całkowicie.

Mózg protestuje. To niemożliwe. Przestrzeń może być zajęta przez jedno miasto. Nie dwa. Fizyka nie pozwala. Dostrzegam jednak ten obraz.

I płaszcz grzeje coraz bardziej, jak potwierdzenie: tak, to się dzieje, przestań kwestionować, zaakceptuj.

Patrzę na teatr.

Budynek z lat pięćdziesiątych jest tam — niski, kwadratowy, brzydki w sposób, który sugerował, że architekt miał dwa tygodnie na projekt i nienawidził teatru.

Jednakże pod nim — większy, starszy, piękniejszy. Z kolumnami. Z napisem nad wejściem: STADTTHEATER BRESLAU.

Teatr Miejski Breslau.

Ten, który spłonął w bombardowaniu.

Ten, który nie istnieje od osiemdziesięciu lat.

Który teraz istnieje. Półprzezroczysty. Jak hologram. Jak wspomnienie, które próbuje się zmaterializować.

Drzwi otwarte.

W obu wersjach jednocześnie.

Nowoczesne drzwi z aluminium. I stare, drewniane, masywne, z mosiężnymi klamkami.

Obie pary otwarte. Jak zaproszenie. Jak pułapka.

Robię krok.

Płaszcz ciągnie mnie do przodu. Jak postać w książce, która musi wykonać ruch, bo autor tak napisał.

Przechodzę przez granicę.

Między współczesnym Wrocławiem a przedwojennym Breslau.

Między 2026 a 1945.

I wchodzę do teatru, który nie istnieje, ale trwa.

Foyer.

Marmur pod stopami — prawdziwy, zimny, twarde stąpnięcie każdego kroku. Lustra w złotych ramach na ścianach — wysokie, eleganckie, odbijające światło, które pochodzi znikąd, bo żyrandol nad głową świeci, mimo że elektryczność najprawdopodobniej nie działa w budynku od dekad.

Wszystko półprzezroczyste. Jak wspomnienie. Jak hologram. Jak rzeczywistość, która nie jest pewna, czy powinna być.

Mimo to zachowują jednocześnie solidność. Dotykam ściany — zimna, twarda. Marmur reaguje na dotyk.

To nie sen. To nie halucynacja.

To coś trzeciego. Coś między.

Idę dalej.

Korytarz. Szeroki, wysoki, sufit zdobiony stiukami, które przedstawiają sceny mitologiczne — Apollo, muzy, tragedia i komedia trzymające maski. Standardowa ikonografia teatralna dla ludzi, którzy wierzyli, że sztuka powinna nawiązywać do antyku, żeby być poważna.

Drzwi na salę teatralną.

Pcham.

Otwierają się — ciężkie, drewniane, skrzypiące jak w filmach grozy, ale to nie jest film, tylko rzeczywistość, która zapomniała, że powinna być jedna, a nie dwie jednocześnie.

Sala.

Rzędy foteli ciągną się w półmroku jak krwawa rzeka. Ich czerwony aksamit jest już przetarty, zmatowiały od kurzu, a drewniane oparcia lśnią tłusto, wypolerowane przez tysiące nieobecnych łokci. Sala trwa w martwym bezruchu. Scena zieje czernią, ogołocona z rekwizytów i dekoracji. Kurtyna wisi wysoko, podciągnięta na stałe, jak powieka oka, które nie potrafi zasnąć.

I na scenie — kobieta.

Stoi tyłem. Ciemne włosy upięte wysoko. Długa suknia — lata czterdzieste, elegancka, jak na premierę, która nigdy się nie odbyła. Trzyma coś w rękach.

Płaszcz.

Ten sam.

Grafitowy. Ciężki. Identyczny.

Odwraca się.

Powoli. Teatralnie. Jak aktorka, która wie, że wszyscy patrzą, i wykorzystuje moment.

Twarz… rozmyta. Jak moja na zdjęciach. Jak u kogoś, kto zaczyna znikać, ale jeszcze nie zniknął całkowicie. Rysy są — oczy, nos, usta — ale szczegóły… mgła. Jak obraz, który ktoś zaczynał wymazywać, ale przerwał w połowie.

Otwiera usta. Mówi.

Dźwięk dochodzi opóźniony. Jak w źle zsynchronizowanym filmie. Widzę ruch warg. Potem — sekundę, dwie później — słyszę słowa:

— Przyszedłeś.

Głos pogłos. Echo w studni. Jak ktoś mówiący z głębi ziemi bądź z drugiej strony czasu.

— Kim jesteś? — pytam. Mój głos brzmi normalnie. Co jest dziwne, biorąc pod uwagę, że wszystko inne jest anormalne.

— Pytanie nieprecyzyjne. — Uśmiech. Smutny. — Kim byłam? Kim jestem? Kim będę? Czas tutaj… płynie inaczej.

— Helena?

Kiwa głową. Powoli.

— Helena Korber umarła 13 lutego 1945. — Mówi o sobie w trzeciej osobie, jak o kimś innym. Definicje się rozmywają, gdy przestajesz istnieć liniowo.

— Napisałaś sztukę. „Der Mantel”.

— Napisałam sztukę o płaszczu. Płaszcz napisał siebie przeze mnie. Twórca i tworzywo zamienili się miejscami. — Podchodzi bliżej. Z każdym krokiem staje się bardziej rzeczywista. Twarz nabiera konturów, szczegółów. — Nie wiedziałam, co robię. Myślałam, że ostrzegam. Wyszło, że ostrzeganie i wywoływanie to czasem to samo.

— Stworzyłaś płaszcz.

— Raczej płaszcz stworzył mnie. — Wzrusza ramionami. Gest bardzo ludzki jak na kogoś, kto technicznie nie żyje od osiemdziesięciu lat. — W międzyprzestrzeni przyczyna i skutek wymieniają się miejscami. Przyzwyczaisz się. Choć większość nie.

Podchodzi tak blisko, że widzę szczegóły — srebrna broszka w kształcie maski teatralnej, wysuszony ślad łzy na policzku, pył na ramionach jak na ubraniu, które wisi w szafie za długo.

— Chcesz wiedzieć, jak przetrwać.

— Tak.

— Odpowiedź prosta: nie przetrwasz.

Serce zamiera. Dosłownie. Czuję, jak przestaje bić na moment, potem wraca z podwójną siłą, jak ktoś, kto zapomniał, jak się bije, i musi się uczyć od nowa.

— Nikt nie przetrwał. — Głos spokojny, jak lekarz, który przekazuje diagnozę terminalną. — Ci trzej, którzy — jak mówi płaszcz — przeżyli? To kłamstwo. Może półprawda, w najlepszym razie. Przetrwali, to fakt, ale w sposób, który nie mieści się w ludzkich kategoriach.

— Jako co?

— Jako to. — Wskazuje na siebie. — Jako ja. Jako coś między. Coś, co istnieje w szczelinie. W przestrzeni, gdzie rzeczywistości się nakładają, ale żadna nie jest pełna.

Pokazuje płaszcz w swoich rękach — identyczny z tym, który noszę.

— To nie jest narzędzie ratunkowe. To archiwum. Katalog. Nekrolog napisany krwią.

— W takim razie, w jakim celu mi go dałaś? Chcę wiedzieć, czemu służą te napisy. Nie rozumiem też, do czego mają prowadzić podane współrzędne. Zastanawia mnie również, dlaczego spotkanie wyznaczono akurat na jutro.

Podchodzi jeszcze bliżej, na wyciągnięcie ręki. Mógłbym ją dotknąć, gdybym chciał- nie jestem pewien, czy chcę.

— Bo może ty będziesz pierwszy. — W głosie nadzieja. Desperacka, cienka, ale prawdziwa. — Może dowiesz się czegoś, czego ja nie wiedziałam. Może masz przewagę, której nie miałam.

— Jaką?

— Internet. Media społecznościowe. Transmisje globalne. Ja miałam tylko teatr. Stu widzów. Ty masz potencjał milionów. Może to wystarczy…

Przerywa.

Za moimi plecami — dźwięk.

Szelest. Jakby setki osób jednocześnie siadały na aksamitnych fotelach.

Odwracam się.

Sala pełna.

Fotele zajęte przez ludzi.

Nie — przez cienie ludzi.

Półprzezroczyste sylwetki w ubraniach z różnych epok.

Lata czterdzieste — eleganckie garnitury i suknie, ludzie, którzy ubierali się do teatru jak do kościoła.

Lata sześćdziesiąte — styl PRL-u, czyli brak stylu, ale dużo determinacji, żeby wyglądać porządnie, mimo że sklepy puste.

Lata osiemdziesiąte — ramiona na sterydach anabolicznych, włosy na żelatynie i lakierze, którego używano też do konserwacji mebli.

Współczesne — bluzy z kapturem, jeansy, egzystencjalny lęk jako główne akcesorium.

Liczę automatycznie, nawyk z programowania: czterdzieści sześć.

Czterdzieści sześć cieni.

Czterdzieści sześć poprzednich właścicieli płaszcza.

Siedzą. Patrzą na scenę. Na mnie. Na Helenę.

I czekają.

Wyglądają jak publiczność przed spektaklem, którego nie odwołano, mimo że wszyscy aktorzy nie żyją. Przypominają też ławę przysięgłych na procesie, gdzie oskarżony jest jednocześnie świadkiem i sędzią. Najbardziej jednak pasują do grupy wsparcia dla ludzi, którzy przestali istnieć, ale wciąż mają tyle przyzwoitości, żeby przyjść na spotkanie. Helena wskazuje na nich gestem, który jest pół-teatralny, pół-smutny:

— Publiczność. Zawsze była. Zawsze będzie. To ich historia. Ty jesteś tylko kolejnym aktem. Czterdziesty siódmy.

Patrzę na cienie.

Niektóre kiwają głowami. Jakby potwierdzając. „Tak, kolego, jesteś 47. Witamy w klubie. Szkoda, że członkostwo jest dożywotnie i kończy się śmiercią, która może już się zaczęła, tylko jeszcze o tym nie wiesz”.

Jeden z cieni — chłopak, może dwadzieścia lat, w bluzie, wyraźnie z ostatnich lat — podnosi rękę. Jak w szkole. Jak ktoś, kto ma pytanie, ale nie jest pewien, czy powinien.

Mówi — głos echo, daleki:

— Czterdziesty szósty. Tomasz. Zniknąłem w marcu 2019. Przetrwałem siedem dni. Myślałem, że internet pomoże. Nie pomógł. Za mało obserwujących. Za mało czasu. Proszę… spróbuj lepiej.

Kolejny cień — kobieta, lata sześćdziesiąte, sweter, okulary:

— Trzydziesta pierwsza. Zofia. 1967. Trzy dni. Próbowałam opowiedzieć rodzinie. Nie uwierzyli. Wysłali do psychiatry. Psychiatra też mnie nie widział. Umarłam, czekając w poczekalni.

Trzeci — mężczyzna, garnitur, lata czterdzieste:

— Drugi. Wolfgang. 1946. Dziesięć dni. Najdłużej ze wszystkich przed erą współczesną. Myślałem, że to błogosławieństwo. To była tylko wolniejsza agonia.

Jeden po drugim. Przedstawiają się. Jak na spotkaniu AA, tylko zamiast „Jestem alkoholikiem” mówią „Byłem człowiekiem”.

Czterdzieści sześć historii.

Czterdzieści sześć sposobów na zniknięcie.

Czterdzieści sześć prób, które zawiodły.

Helena patrzy na mnie:

— Widzisz? Nie jesteś pierwszy. Nie będziesz ostatni. Płaszcz będzie wędrował dalej. Do czterdziestego ósmego. Pięćdziesiątego. Setnego. Aż ktoś w końcu…

— …przełamie — kończę.

— Ewentualnie aż nikt już nie zostanie. — Wzrusza ramionami. — Jedno z dwojga. Nie wiem, które bardziej prawdopodobne.

Patrzę na cienie. Potem na Helenę. Potem na płaszcz, który noszę.

— Fantastycznie — mówię, bo humor to jedyne, co mi zostało między godnością a totalnym załamaniem. — Zawsze chciałem mieć fanów. Nie spodziewałem się, że będą martwi, ale to wciąż lepsze niż zero obserwujących.

Helena uśmiecha się. Pierwszy raz — prawdziwy uśmiech, nie smutny, nie ironiczny, po prostu… ludzki.

— Podoba mi się twoje poczucie humoru. Zachowaj je. Będziesz potrzebował.

Wyciąga rękę. Podaje mi płaszcz — ten swój, z 1945.

— Jutro spotkasz P. Ona ci powie więcej. Więcej, niż ja mogę. Bo ja… jestem tylko pierwszą. Błędem źródłowym. Punktem, od którego wszystko poszło nie tak.

— Kto to jest P.?

Uśmiech tajemniczy. Aktorski.

— Dowiesz się. O 14:00. Kafka. Nie spóźnij się. P. nie lubi czekać. I nie lubi, gdy ktoś marnuje jej czas pytaniami, na które sam może znaleźć odpowiedzi.

— A jeśli nie pójdę?

— Pójdziesz. Bo alternatywa to…

Wskazuje publiczność — czterdzieści sześć cieni, które siedzą w ciszy i czekają na finał sztuki, która trwa od osiemdziesięciu lat.

— …to.

Światła gasną.

Ciemność kompletna. Totalna. Jak próżnia.

Liczę do trzech. Powoli. Jak ktoś, kto ma nadzieję, że gdy dojdzie do trzech, wszystko wróci do normy.

Raz.

Dwa.

Trzy.

Światła wracają.

Sala pusta. Scena pusta. Helena zniknęła. Cienie zniknęły.

I widzę na scenie — leży płaszcz. Grafitowy. Mokry.

Mój.

Ten sam, który nosiłem, wchodząc.

Jak wrócił tu?

Podnoszę. Ciężki. Znacznie cięższy, niż powinien być.

Sprawdzam podszewkę.

Nowy napis. Świeży. Jak wypisany przed chwilą krwią, która jeszcze nie wyschła:

CZWARTEK 14:00

KAFKA

PYTAJ O P.

NIE SPÓŹNIJ SIĘ

TO OSTATNIA SZANSA PRZED TYM, CO BĘDZIE PÓŹNIEJ

I uwierz mi — nie chcesz wiedzieć, co jest w kolejnym stadium.

Chyba że musisz.

A musisz, jeśli chcesz przetrwać.

Co jest mało prawdopodobne, ale statystycznie możliwe.

Powodzenia.

— H.K.

Wychodzę z teatru.

Sala wraca do normalności — brzydka, pusta, jeden czas, jedna rzeczywistość.

Plac normalny. Współczesny. Zegar na kościele: 19:52.

Piętnaście minut w teatrze. Czułem, że godzina. Może dwie.

Czas płynie inaczej w miejscach, które nie istnieją, ale trwają.

Idę do domu.

Deszcz wrócił — pełny, zdecydowany, bez mżawki, Wrocław w trybie „skoro pada, to pada porządnie”.

Płaszcz moknie. Cięższy, ale teraz wiem dlaczego.

Płaszcz nie jest narzędziem. Jest pułapką, która udaje mapę.

Archiwum, które udaje ratunek.

Nekrologiem, który udaje instrukcję.

Jutro spotkam kogoś, kto może mi powiedzieć, jak uciec z tego miejsca, jak się z nim pogodzić, a może nawet jak dołączyć do czterdziestu sześciu cieni czekających w nieistniejącym teatrze. To ostatnie wydaje się najbardziej prawdopodobne — dołączenie do publiczności, która nigdy nie obejrzy finału. Bo finał wymaga zakończenia, a historie w międzyprzestrzeni po prostu się nie kończą.

Po prostu trwają.

Bez końca.

Bez początku.

Bez sensu.

Rozdział 3

KAFKA

Część 1

Idę na Ostrów Tumski i czuję się jak turysta we własnym mieście. Z tą różnicą, że turyści mają mapy, przewodników i pewność, że ktoś ich zauważy, gdy zgubią się w zaułku.

Most Tumski — najstarszy w mieście. Turyści robią zdjęcia kłódkom miłości zawieszonym na balustradzie. Tysiące metalowych serc z wygrawerowanymi imionami par, które obiecały sobie wieczność. Statystycznie połowa już się rozstała, ale kłódki zostają, bo nikt nie wraca, żeby je zdjąć. Romantyzm XXI wieku: obietnica trwalsza od uczucia, metal pamięta lepiej niż ludzie.

Powinienem powiesić własną kłódkę. „Wiktor + Rzeczywistość. Było krótko, skończyło się źle, klucz wrzucony do Odry razem z nadzieją”.

Katedra wyłania się zza drzew — wieże jak palce sięgające nieba, zadające pytanie, na które nikt nie zna odpowiedzi. Gotyk jako architektoniczna wersja krzyku w pustkę. Zazdroszczę kamieniom. Mają to proste: istnieją lub je zburzono. Żadnych stanów pośrednich.

Bez szarej strefy „może istniejesz, ale nikt nie jest pewien”. Katedra stoi tu od tysiąca lat i nikt nie wątpi w jej obecność. Ja stoję od trzydziestu i wątpię w nią sam.

Kawiarnia Kafka tuż obok katedry.

Oczywiście.

Gdzie indziej miałaby być kawiarnia o tym imieniu, jeśli nie w cieniu świątyni, w mieście, które umarło i zmartwychwstało pod innym nazwiskiem? Kafka pisał o człowieku, który obudził się jako robak. Ja obudziłem się jako przecinek w zdaniu, którego nikt nie czyta. Nie wiem, co gorsze — przynajmniej Gregora Samsę można było zdeptać i mieć pewność, że istniał. Przynajmniej zostawił plamę na podłodze.

Staję przed wejściem.

Przez szybę widzę wnętrze — drewniane stoły udające antyki, żarówki Edisona wiszące na kablach, regały z książkami, których nikt nie czyta, ale wszyscy fotografują. Dekoracja jako namiastka treści. Forma udająca substancję.

I w rogu, przy oknie — dziewczyna.

A na krześle obok — grafitowy płaszcz.

Identyczny jak mój.

Serce wali jak na pierwszej randce. Co jest absurdalne, bo to nie randka. To spotkanie dwóch błędów systemowych. Przyspieszone randki dla nieistniejących par. „Cześć, lubię długie spacery po mieście, które mnie nie widzi, i romantyczne kolacje, za które nie mogę zapłacić, bo kelnerka patrzy przeze mnie jak przez szyld reklamowy”.

Biorę głęboki oddech — co jest głupie, głębokie oddychanie pomaga przy stresie, nie przy ontologicznym kryzysie — i pcham drzwi.

Dzwonek nad głową brzmi jak ostrzeżenie czy powitanie. Trudno rozróżnić, gdy wszystko jest wieloznaczne, a ty jesteś chodzącą wieloznacznością.

Wnętrze pachnie kawą, wilgotnym drewnem i rozczarowanymi ambicjami artystycznymi ludzi, którzy przychodzą tu pisać powieść, ale kończą przeglądając telefony. Na ścianach cytaty Kafki w minimalistycznych ramkach — „Książka musi być siekierą na zamarznięte morze w nas” — jakby siekiera była czymś, co chcesz mieć przy kawie za szesnaście złotych. Jakby ludzie przychodzili tu po literackie oświecenie, a nie po mleko owsiane i pretekst do siedzenia gdzieś poza domem.

Barista — facet z wąsem w stylu Dalego po złym dniu, tatuaże na przedramionach przedstawiające alchemiczne symbole zmieszane z kodem szesnastkowym, jakby nie mógł zdecydować się między mistyką a programowaniem — robi kawę z precyzją chirurga operującego serce pacjenta bez ubezpieczenia. Każdy ruch wykalkulowany. Każde uderzenie tamperem odmierzone. Sztuka dla sztuki, podczas gdy świat się kończy, ale przynajmniej pianka jest idealna.

Nie zauważa mnie.

Normalka. Przyzwyczaiłem się już, co jest smutnym komentarzem o adaptacyjności człowieka. Daj mu tydzień, a przyzwyczai się do wszystkiego: do wojny, do pandemii, do nieistnienia. Ewolucja nie przygotowała nas na szczęście, tylko na przetrwanie. I najwyraźniej przetrwanie obejmuje bycie ignorowanym przez hipsterów z tatuażami.

Rozglądam się.

I ją widzę.

Róg, stolik przy oknie, światło popołudniowe pada pod kątem, który Caravaggio nazwałby dramatycznym, ale nie przesadzonym. Słynne światło z jednego źródła. Połowa twarzy w słońcu, połowa w cieniu.

Dziewczyna — około trzydziestki, włosy kruczoczarne obcięte krótko, fryzura mówiąca przestałam dbać o konwencje mniej więcej wtedy, gdy przestałam istnieć dla fryzjera, kolczyk w nosie mały, srebrny, laptop stary z naklejkami z konferencji programistycznych, okulary w grubych czarnych oprawkach.

Patrzy w okno nieobecnym wzrokiem. Fizycznie siedzi tutaj, ale mentalnie przebywa w innym wymiarze — prawdopodobnie lepszym, a na pewno takim, gdzie ludzie mają przyzwoitość pamiętać, jak ma na imię, zamiast traktować ją jak element wystroju wnętrza. Podchodzę.

Każdy krok brzmi zbyt głośno. Podłoga skrzypi jak zdrajca w filmie szpiegowskim. Może to paranoja. Może podłoga współpracuje z rzeczywistością, żeby mnie zdemaskować jako intruza w świecie, który wyraźnie nie zamawiał mojej obecności.

Staję przy stoliku.

Przez sekundę zastanawiam się, co powiedzieć. „Cześć, jestem błędem w kodzie, ty też?”. „Fajny płaszcz, też masz nasiąknięty krwią czterdziestu sześciu nieznajomych?”. „Przepraszam, czy to miejsce jest zajęte, czy po prostu nikt go nie widzi, bo ja siedzę?”.

Wybieram prostszą opcję:

— Błąd 404?

Oczy — zielone, podkrążone od braku snu, od zbyt długiego wpatrywania się w ekrany albo w pustkę, która patrzy z powrotem — podnoszą się powoli.

Skanuje mnie. Ocenia. Czuję się jak błąd pod mikroskopem innego błędu. Wzajemna inspekcja kodu w poszukiwaniu usterek, których oboje jesteśmy ucieleśnieniem.

— Zależy, kto pyta — mówi. Głos ma niski, kontrolowany, każde słowo wybrane jak narzędzie z przybornika. — Jesteś z sanepidu, policji myśli, czy po prostu kolejnym niktem szukającym towarzystwa?

Mrugam.

— Niktem?

— Tak się nazywamy. — Unosi brew. — Nie wiesz? Jak świeży jesteś?

— Tydzień. Może dwa.

— To wyjaśnia. — Kiwa głową, jakby postawiła diagnozę. — Siadaj. Zanim zapomnę, że tu jesteś. Mamy dużo do omówienia.

— To by było niezręczne. Siedzieć przy stoliku, a ty patrzysz przeze mnie i zastanawiasz się, kto zamówił drugie americano.

— Dokładnie to się zdarza. Częściej niż myślisz.

Siadam.

Krzesło skrzypi. Przynajmniej meble mnie zauważają. To pocieszające — jestem wystarczająco realny dla szwedzkiej płyty wiórowej.

— Jestem Niktem cztery miesiące. Czas jest płynny, gdy rodzina zapomina, że się urodziłeś. Trudno liczyć dni, kiedy każdy dzień wygląda jak poprzedni, tylko z mniejszą ilością osób, które cię pamiętają.

Kiwa głową. Rozumie.

— Rodzina zapomina najszybciej — mówi, i jest w tym zdaniu cała biblioteka bólu skompresowana do jednego zdania, jak pliki spakowane do formatu, którego nikt nie potrafi otworzyć. — Bo najbardziej cię znają. Im lepiej ktoś cię zna, tym więcej pustego miejsca zostawiasz, gdy znikasz. Mózg nie lubi dziur. Wypełnia czymś innym.

— U mnie wypełnił martwym synem. — Słowa wychodzą łatwiej, niż powinny. Może dlatego, że mówię do kogoś, kto rozumie. — Mama myśli, że umarłem. Nie pamięta kiedy ani jak, ale wie, że jestem martwy. Płakała przez telefon, prosząc, żebym przestał udawać jej martwe dziecko. Jakbym był żartem w złym guście. Jakby ktoś dzwonił z zaświatów, żeby ją dręczyć.

Coś miga w jej oczach — nie litość, litość jest dla ludzi, którzy patrzą z zewnątrz. To jest rozpoznanie. Współrzędne tego samego piekła. Szerokość i długość geograficzna bólu, który nie ma nazwy w żadnym języku.

Milczymy.

Podchodzi barista. Identyfikator: ZENON on/oni.

— Cześć! — mówi z uśmiechem, który kosztował go prawdopodobnie trzy lata terapii i pół etatu w obsłudze klienta. Uśmiech profesjonalny, ciepły, całkowicie skierowany na punkt pięć centymetrów na lewo od mojej głowy. — Co podać?

Patrzę na niego. On patrzy gdzieś obok. Jakbym był przeszkodą wizualną, którą mózg automatycznie kategoryzuje jako „nieistotne, pomiń”.

— Americano — mówię. — Duże.

Nic.

Zenon stoi z notesikiem w ręku, długopis w gotowości, uśmiech zamrożony w oczekiwaniu na zamówienie, które według jego mózgu jeszcze nie padło. Jak postać w grze komputerowej, która czeka na interakcję gracza.

Dziewczyna patrzy na niego, potem na mnie. W jej oczach widzę test. Sprawdzian z rzeczywistości, który właśnie oblałem.

Wyciąga rękę i kładzie na moim ramieniu.

Jej dłoń jest ciepła przez materiał koszuli. Pięć palców i nadzieja.

Zenon mruga. Dosłownie — widzę, jak jego źrenice się kurczą, rozszerzają, ogniskują. Jakby ktoś włączył mu świadomość przyciskiem.

— O! Przepraszam, nie zauważyłem pana. — Zero zażenowania, zero pamięci, że przed sekundą patrzył prosto na mnie i nic nie widział. — Co podać?

— Americano, duże — powtarzam. Mój głos brzmi normalnie, ale w środku coś się kurczy. Za każdym razem. Za każdym cholernym razem.

— Jasne! Dla pani coś jeszcze?

Dziewczyna puszcza moje ramię. Zimno wraca natychmiast.

— Nie, dzięki.

Zenon odchodzi, nuci coś pod nosem, prawdopodobnie już zapomniał, że rozmawiał z dwojgiem ludzi zamiast z jednym.

Dziewczyna patrzy na mnie uważnie. Analitycznie. Jak programista szukający źródła błędu w cudzym kodzie.

— Widzisz? Musiałam cię dotknąć, żeby on zobaczył. Jesteś w stadium zaawansowanym. Tydzień, mówiłeś?

— Może dwa. — Wzruszam ramionami, chociaż nic w tym nie jest swobodne. — Kalendarz i ja mamy skomplikowaną relację. On twierdzi, że czas płynie liniowo. Ja mam dowody przeciwko temu.

— To szybko. Zazwyczaj pełne fazowanie zajmuje trzy tygodnie. — Pochyla się, oczy zwężone. — Może kłamiesz o czasie. Ewentualnie jesteś wyjątkowo podatny. Chyba że…

Przerywa.

— …chyba że nie jesteś tym, za kogo się podajesz.

Serce przyspiesza. Zimno rozlewa się w żołądku jak rozlane mleko — powoli, nieodwracalnie.

— Co masz na myśli?

— Przez cztery miesiące spotkałam pięć osób, które twierdziły, że są niktami. — Głos ma twardy, każde słowo jak kamień układany w mur. — Trzy okazały się czymś innym.

— Czym?

— Testami. Pułapkami. Ludźmi, którzy chcieli sprawdzić, czy jestem wystarczająco zdesperowana, żeby uwierzyć komukolwiek, kto powie, że mnie widzi. — Pauza. — Jedna okazała się dziennikarką. Pisała artykuł o „nowym trendzie społecznym — ludziach udających niewidzialnych”. Bardzo postępowe. Bardzo modne. Po publikacji cztery nikty zniknęły w ciągu doby. Pełne wymazanie. Jakby artykuł był ostatnim gwoździem do trumny, która i tak nie miała wieka.

— Nie jestem dziennikarzem.

— Dokładnie to powiedziałby dziennikarz.

— Słuszna uwaga. — Podnoszę ręce w geście kapitulacji. — Jak mam udowodnić? Pokazać ci moją nieistniejącą legitymację prasową? Moje nieistniejące konto w mediach społecznościowych?

Patrzy długo. Kalkuluje. Widać, jak za jej oczami pracują algorytmy oceny ryzyka, wyuczone przez cztery miesiące samotności i zdrady.

— Płaszcz — mówi w końcu. — Pokaż.

Kładę płaszcz na stole. Ona swój obok.

Identyczne. Grafitowe, ciężkie, stare. Dwa artefakty z innej epoki, dwa dowody w sprawie, której nikt nie prowadzi.

— To nic nie dowodzi — mówi. — Mógłbyś kupić podobny. Sklep z używaną odzieżą, dwieście złotych, trochę brudu dla autentyczności i gotowe.

— Sprawdź pod UV.

Unosi brew. Pierwszy raz widzę w niej coś oprócz podejrzliwości — ciekawość.

— Masz lampę?

— Telefon. Latarka UV. Nakładka za dziesięć złotych z internetu. — Wzruszam ramionami. — Paranoja ma swoje zalety. Głównie w postaci tanich gadżetów, które normalnym ludziom wydają się zbędne.

Wyciąga telefon. Włącza latarkę. Fioletowe światło pada na mój płaszcz.

I mapa się ujawnia.

Breslau. Wypisane krwią. Czterdzieści sześć plam — niektóre blade jak stare blizny, inne ciemne jak świeże rany. Sieć ulic, które już nie istnieją, w mieście, które zmieniło nazwę i udaje, że przeszłość nie miała miejsca.

Oddech jej przyspiesza. Widzę, jak rozszerzają się źrenice.

— Widzisz? — pytam.

— …tak.

— Jestem więc prawdziwy. Chyba, że jestem najlepszym fałszerstwem, jakiego widziałaś, i w takim razie powinienem pracować dla jakiejś agencji wywiadowczej, zamiast siedzieć w kawiarni o nazwie pisarza, który umarł na gruźlicę, zanim skończył czterdziestkę.

Sprawdza dalej. Dotyka plam. Liczy szeptem — widzę, jak poruszają się jej usta. Czterdzieści trzy, czterdzieści cztery, czterdzieści pięć…

— Czterdzieści sześć — szepcze. — Jesteś…

— Czterdziestym siódmym. — Kończę za nią, bo sam musiałem to powiedzieć na głos, żeby uwierzyć. — Dowiedziałem się dwa dni temu. Moja reakcja była mniej spokojna. Było dużo chodzenia po mieszkaniu i mówienia „to nie może być prawda” do ścian, które mnie nie słuchały.

Wyłącza latarkę. Siada ciężko, jakby ktoś wypuścił z niej powietrze.

Milczy przez długą chwilę. Przetwarza.

W końcu:

— Przepraszam. Za podejrzliwość, ale…

— Nie przepraszaj. — Mówię to i naprawdę tak myślę. — Gdybym był na twoim miejscu — cztery miesiące, trzy fałszywe nikty, dziennikarka sęp — też bym nie ufał. Zaufanie to luksus. My nie mamy luksusów. Mamy płaszcze z krwią nieznajomych i kawę, za którą czasem nie możemy zapłacić, bo kasjer nas nie widzi.

Teraz wyciąga rękę. Oficjalnie. Nie testując — oferując.

— Nadia Twardowska. Nikt numer trzydzieści osiem. Była programistka. Obecnie pytanie filozoficzne bez odpowiedzi.

Ściskam jej dłoń i jest ciepła, realna- tak solidna, że przez chwilę zapominam o wszystkim innym, bo ten jeden punkt styku między nami jest jedyną rzeczą, która ma sens.

Pierwszy fizyczny kontakt z kimś, kto mnie naprawdę widzi, od tygodnia. I nagle rozumiem, jak bardzo mi tego brakowało — nie dotyku samego w sobie, ale dotyku, który jest potwierdzeniem. Który mówi: „jesteś tu, widzę cię, nie zniknąłeś jeszcze”. Dotyk jak dowód osobisty. Jak stempel w paszporcie. Jak podpis na dokumencie istnienia.

— Wiktor Mazur — mówię. — Czterdziesty siódmy. Też były programista. Obecnie błąd w kodzie, którego nikt nie chce naprawiać, bo łatwiej udawać, że nie istnieje.

Uśmiecha się. Prawdziwie tym razem. Uśmiech, który wygląda jak coś wyciągnięte ze strychu, odkurzone, sprawdzone, czy jeszcze działa.

— Programista. To pomaga. Rozumiesz systemy. Błędy, że świat to kod, który czasem się sypie.

— I że czasem jesteśmy błędem, który trzeba naprawić ewentualnie usunąć.

— System do zarządzania błędami dla nieistniejących: „Stan: Nie naprawimy. Priorytet: Żaden. Przypisane do: Nikogo”.

Śmieję się. Pierwszy raz od tygodnia. Dźwięk jest obcy — jakby ktoś inny go wydał.

Zenon przynosi kawę. Stawia filiżankę, uśmiecha się do Nadii i po chwili odchodzi.

Nadia patrzy na zegarek.

— Stawiam, że za dziesięć minut podejdzie i zapyta, czy chcemy coś zamówić. Kompletnie zapomni, że nas obsługiwał. Jak postać w grze, która wraca do domyślnej pętli dialogowej.

— Za osiem — mówię. — Sprawdzałem. Prowadzę notatki. Ludzie nas widzą w czasie rzeczywistym, ale pamięć krótkotrwała wymazuje nas jak pamięć podręczna w przeglądarce. Średnio osiem do dwunastu minut, w zależności od intensywności interakcji.

Unosi brew.

— Mierzysz czas wymazywania?

— Mierzę wszystko. Programista, pamiętasz? Jeśli nie możesz czegoś zmierzyć, nie możesz tego zoptymalizować. — Pauza. — Chociaż w tym przypadku optymalizacja znaczy przeżycie kolejnego dnia, więc miary są dość ponure.

— Imponujące jak na tydzień.

— Desperacja to matka produktywności. I babka obsesyjnego zbierania danych. I prababka arkuszy kalkulacyjnych, których nikt nigdy nie przeczyta.

— Powiedz mi — mówi cicho. — Najgorsze, co ci się przydarzyło, odkąd zacząłeś znikać.

Myślę.

Myślę o wszystkich chwilach z ostatniego tygodnia, które ułożyły się w mozaikę upokorzenia. O baristce, która patrzyła obok. O ludziach na ulicy, którzy omijali mnie jak słup. O siostrze, która powiedziała „nie mam brata”.

A wisienka na torcie?

— Mama — mówię. — Zadzwoniłem. Pamiętała, że miała syna, ale myślała, że umarł. Płakała, prosząc, żebym przestał udawać jej martwe dziecko. Jakbym był żartem w złym guście. Jakby ktoś dzwonił z zaświatów tylko po to, żeby ją dręczyć. Powiedziała „mój syn nie żyje, proszę, zostaw mnie w spokoju” i rozłączyła się. I ja siedziałem z telefonem w ręku i myślałem: może ona ma rację. Może naprawdę nie żyję. Może to jest piekło, tylko nikt nie zadał sobie trudu, żeby powiesić tabliczkę.

Nadia zamyka oczy. Bierze głęboki oddech.

— Moja matka zaprosiła mnie na obiad. Uprzejmie, jak obcą. Siedziałam przy stole, przy którym jadłam całe dzieciństwo. Rozpoznawałam każdą rysę na blacie, każdą plamę po kawie. Po trzydziestu minutach zapytała „przepraszam, a pani to w jakiej sprawie?”. Jakbym była przedstawicielką handlową. Świadkiem jakiegoś wyznania. Kimkolwiek oprócz córki. I najgorsze było to, że nie pamiętała nawet, że wpuściła mnie do środka. Dla niej pojawiłam się znikąd. Intruz przy rodzinnym stole.

— Przepraszam — mówię.

Otwiera oczy. Spojrzenie zaskoczone.

— Co?

— Przepraszam, że to przeżyłaś.

Patrzy na mnie długo. W oczach coś wilgotnego.

— Nikt mi tego nie powiedział — mówi cicho. — Przez cztery miesiące. „Przepraszam”. Jedni zapominali, a inne nikty były tak zdesperowane, że nie miały miejsca na empatię. Każdy walczył o siebie. Nikt nie miał energii na współczucie. Empatia to luksus — a my, jak ustaliliśmy, nie mamy luksusów.

— To ja przepraszam za nich. Za każdego, którego płaszcz pochłonął i nikt nie powiedział „przykro mi, że cierpisz”. Za numery od jeden do czterdziestu sześciu. Za wszystkie plamy na mapie, które kiedyś były ludźmi.

Jedna łza — tylko jedna — spływa po jej policzku i wyciera ją szybko, rękawem. Ta jedna łza mówi więcej niż godziny rozmowy.

— Zostałam miękka — mówi, głos jej drży. — Płaczę przy obcym w kawiarni.

— Technicznie nie jestem obcy. Jesteśmy współniktami. To prawie jak rodzina. Gorsza, ale bardziej szczera. Rodzina, której nie wybrałeś, ale która przynajmniej cię widzi.

Śmieje się przez łzy. Dźwięk, który jest połową śmiechu, połową szlochu.

I w tym momencie — w kawiarni Kafka, we Wrocławiu, w rzeczywistości, która nas nie chce — coś się zmienia.

Nadia wyciera oczy. Bierze głęboki oddech.

— Dość sentymentów. Muszę ci coś pokazać.

Wyciąga notatnik z plecaka — gruby, A5, czarne okładki, strony pożółkłe i pozaginane jak Biblia kogoś, kto czytał ją codziennie, szukając odpowiedzi, których nie było.

— To jest moja pamięć zewnętrzna — mówi. — Zapisuję wszystko. Bo są rzeczy, których sama nie pamiętam.

— Czego nie pamiętasz?

— Siebie.

Otwiera na stronie pełnej tekstu pisanego drżącą ręką. Niektóre słowa przekreślone, poprawione, zastąpione pytajnikami. Palimpsest tożsamości — warstwa po warstwie, każda coraz mniej pewna.

Pokazuje.

Czytam:

FAKTY O MNIE (weryfikowane codziennie):

Imię: Nadia Twardowska

Dowód osobisty tak mówi, ale NIE PAMIĘTAM, jak mama mnie wołała — Nadia? Nadziu? Kompletna pustka.

Wiek: 32 (ur. 14.03.1994)

NIE PAMIĘTAM urodzin.

Był tort? Świeczki? Próbuję przypomnieć — widzę tylko mgłę.

Matka: Anna Twardowska

NIE PAMIĘTAM TWARZY

Czasem czuję zapach wanilii i myślę, że to ona, ale NIE JESTEM PEWNA.

Ojciec: Marek?

NIE PAMIĘTAM GŁOSU

NIE PAMIĘTAM, CZY BYŁ DOBRY, CZY ZŁY

Rodzeństwo:???

Próbowałam zapytać matkę — powiedziała „miałam tylko jedno dziecko”, ale nie powiedziała jakie.

Pierwsza miłość:???

Tam, gdzie powinny być motyle — próżnia.

Dzieciństwo:

Rozmyte — im bardziej patrzę, tym mniej widzę.

OSTATNIA WERYFIKACJA: Wczoraj rano

Jeśli zapomnę sprawdzić — czy wtedy przestanę być sobą całkowicie?

Zamykam notatnik powoli.

Myślę o Turnerze. Malarzu, który rozpuszczał świat w świetle i mgle. Którego późne obrazy były tak rozmyte, że krytycy mówili, iż maluje z zaćmą, ale on nie malował zaćmy — malował prawdę. Krawędzie świata nie są ostre. Wszystko się rozpływa — wystarczy patrzeć wystarczająco długo.

Nadia patrzy w kawę jak w czarną dziurę, która pożera światło i wspomnienia równie skutecznie.

— U mnie to samo — mówię cicho. — Pamiętam siostrę. Inez, ale szczegóły… mgła. Jakby ktoś użył gumki, ale nie dokończył. Kontur pozostał, wypełnienie zniknęło. Wiem, że miała ciemne włosy. Czy kręcone? Proste? Nie pamiętam. Wiem, że się kłóciliśmy. O co? Pustka.

— I im dłużej to trwa, tym więcej znika. Za miesiąc może nie będę pamiętać własnego imienia. Będę czytać notatnik jak cudzą historię. „Nadia Twardowska, brzmi znajomo, czy to ja?”.

— Dlatego piszesz.

— Potrzebuję dowodów. Potwierdzenia bycia kimś. Śladu po mojej przeszłości. Nawet jeśli jej nie pamiętam.

Myślę o Borgesie i jego postaci Funesie — człowieku, który pamiętał absolutnie wszystko i nie mógł myśleć, bo myślenie wymaga zapominania. Każdy liść na każdym drzewie, które kiedykolwiek widział. Każda twarz, każde słowo, każdy oddech. Funes był więźniem własnej pamięci, przytłoczony szczegółami.

My jesteśmy odwrotnością Funesa. Zapominamy wszystko i nie możemy być, bo bycie wymaga pamiętania, kim się było. Funes tonął w zbyt wielu wspomnieniach. My toniemy w zbyt małej ich liczbie.

— Jak to działa? — pytam. — Dlaczego zapominamy siebie?

Nadia zamyka notatnik. Patrzy na mnie długo, jakby ważyła, ile może powiedzieć.

— Wiesz, jak Grecy mieli Hades? — mówi w końcu. — Egipcjanie Duat? My mamy Wrocław.

— Co?

— Nikty krążą tu od wieków. — Jej głos zmienia barwę — staje się niższy, jakby recytowała coś, co sama usłyszała od kogoś innego. — Breslau ich tworzył. Festung Breslau ich mnożył. Każda wojna, każda trauma — więcej niktów. Miasto, które zapomina, produkuje ludzi, których zapominają.

Patrzę na nią.

— Mówisz poważnie?

— Jest kronika — kontynuuje Nadia. — Średniowieczna. Znalazłam wzmiankę w archiwum uniwersyteckim, zanim archiwistka zaczęła mnie widzieć i musiałam wyjść. Mnich z trzynastego wieku pisał o „duchach, które nie były duchami”. Ludzie, którzy chodzili po Wrocławiu, ale których nikt nie pamiętał. Znikali z kronik między jednym zdaniem a drugim. Byli — i nagle ich nie było. Jakby ktoś wymazywał słowa z karty.

— Myślisz, że to byli…

— Nikty. Tak. Nie wiemy, jak się wtedy nazywali. Może nijak. Może każda epoka wymyślała własne słowo, ale byli tu od zawsze. — Pauza. — A po 1945 była epidemia.

— Epidemia?

— Wysiedlenia. — Nadia mówi cicho, jakby historia mogła ją usłyszeć. — Niemcy wyjechali. Polacy przyjechali. Całe miasto zmieniło tożsamość z dnia na dzień. Breslau umarł, Wrocław się narodził. I nagle — setki ludzi, którzy nie pasowali do żadnej narracji. Niemcy, którzy zostali. Polacy, którzy nie mieli gdzie wrócić. Ludzie między językami, między tożsamościami, między światami.

— I świat ich wymazał.

— Świat nie wiedział, co z nimi zrobić, więc przestał ich widzieć.

Nadia otwiera laptop. Pokazuje starą fotografię — zniszczoną, czarno-białą. Ruiny katedry, gruzy na ulicy. I w rogu, ledwo widoczna, rozmyta sylwetka w płaszczu.

— To zdjęcie jest z 1946. Widzisz ją?

Patrzę. Postać jest tam — ale jakby poza kadrem, mimo że stoi w środku. Jakby fotograf nie wiedział, że ją sfotografował.

— Helena K.?

— Nie wiem. Może. Może ktoś inny, ale płaszcz wygląda znajomo, prawda?

Wygląda.

Grafitowy, ciężki, stary.

Jak mój. Jak jej.

Milczymy.

Katedra za oknem stoi niewzruszona — tysiąc lat kamienia i wiary. Ile niktów przeszło pod jej murami? Ile rozmytych sylwetek błąkało się po Ostrowie Tumskim, niewidzianych przez księży, pielgrzymów, turystów?

Ile zostało zapomnianych w cieniu świątyni, która obiecuje, że Bóg pamięta wszystkich?

— Myślę, że jesteśmy błędem w zbiorowej opowieści, którą ludzkość nieświadomie tworzy — kontynuuje Nadia. — Każdy człowiek to zdanie. Ty jesteś spacją między wyrazami. Niezbędną, żeby przeczytać, ale niewidzialną. Nikt nie czyta spacji. Nikt nie pamięta spacji, ale spróbuj pisać bez nich — tekst staje się nieczytelny.

— Jestem przecinkiem w źle sformatowanym programie. Błędem składni, który nie powoduje awarii, tylko ciche ostrzeżenie, które każdy ignoruje. Zauważalnym tylko gdy ktoś liczy znaki.

— Dokładnie. Nazywam to Teorią Kasacyjną. Świat to system narracyjny. Ma algorytm sprawdzający spójność. Ludzi, których „nie powinno było być” — którzy są błędem fabuły — wymazuje. Cicho. Stopniowo. Jak korektę w tekście przed publikacją.

— A co to za „błąd”? Co ja zrobiłem? Co ty zrobiłaś?

Milczy długo. Zbyt długo.

— Nie wiem — mówi w końcu, głosem małym. — To jest najgorsze. Może nic. Może po prostu byłam w złym miejscu w złym momencie narracji. Postać drugoplanowa, którą scenarzysta wyciął, bo film był za długi. Statystyka, która przypadkiem weszła w kadr i musiała być usunięta w postprodukcji.

Kładę rękę na jej dłoni.

— Jeśli jesteśmy błędami — mówię — to przynajmniej jesteśmy błędami razem.

Patrzy na moją dłoń. Potem na mnie.

Uśmiecha się. Mały, kruchy uśmiech, który wygląda jak coś, czego dawno nie praktykowała.

Zenon podchodzi. Dokładnie dziesięć minut później. Jak w zegarku.

— Cześć! — mówi. — Mogę coś przynieść?

Patrzymy na siebie. Nadia unosi brew.

— Wygrałaś — mówię. — Dziesięć minut. Wirtualna butelka wina twoja.

— Nie, dzięki — mówi Nadia do Zenona. — Już mamy.

— Aha! — Zenon patrzy na filiżanki ze szczerym zdziwieniem. — Przepraszam, totalnie nie zauważyłem.

Odchodzi.

— Witaj w moim życiu — mówi Nadia. — Dzień świstaka, ale bez romantycznej komedii i lekcji życiowych. Tylko powtórzenia. Bez finału.

Część 2

15:30

Wychodzimy z kawiarni. Zenon żegna tylko Nadię — machając ręką z entuzjazmem. Ja mogłem równie dobrze być słupem przy drzwiach. Słupem, który zamówił americano i zostawił napiwek.

Wrocław o tej porze jest jak żywy obraz — turyści, przewodnicy, brązowe krasnale rozsiane po ulicach jak grzybnia wrocławskiej tożsamości. Historia sprzedawana w pakietach po dziesięć euro za godzinę oprowadzania po miejscu, które pamięta więcej, niż przewodnik może opowiedzieć, i więcej, niż turyści chcą usłyszeć.

Idziemy wzdłuż Odry.

Woda płynie obojętnie — brązowo-zielona, leniwa, pełna historii, które nikt już nie pamięta. Heraklit powiedział, że nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki. Ja zaczynam podejrzewać, że w moim przypadku rzeka nie zauważyłaby, że wszedłem pierwszy raz. Płynęłaby dalej, obojętna, jak wszystko inne w tym mieście.

— Płaszcz — mówi Nadia, niosąc swój na ramieniu jak trofeum albo kajdany, trudno powiedzieć. — Powiedz, co odkryłeś.

Opowiadam.

O lampie ultrafioletowej i mapie, która ujawniła się pod jej światłem. O Breslau wypisanym krwią na podszewce. O czterdziestu sześciu plamach — każda inna wielkość, inna intensywność, inna historia skończona w ten sam sposób. O Helenie K., największej plamie, właścicielce zerowej, kobiecie, która stworzyła płaszcz w mieście, które płonęło.

Nadia słucha. Nie przerywa. Kiwa głową w momentach, które rozpoznaje — a rozpoznaje większość.

— Helena K. — powtarza, gdy kończę. — Szukałam jej. Cztery miesiące przekopywania archiwów, starych gazet, dokumentów parafialnych. Nic. Nie ma w żadnych oficjalnych rejestrach. Jakby nigdy nie istniała — co, biorąc pod uwagę naszą sytuację, jest ironiczne lub logiczne. Może jedno i drugie. Opowiadam jej o wizycie w teatrze.

— Myślisz, że była jedną z pierwszych — mówi Nadia. — Może być też jedną z najstarszych, które znamy. Pamiętasz, co mówiłam o kronice średniowiecznej? O mnichu, który pisał o duchach, które nie były duchami?

— Pamiętam.

— Helena mogła znać tę historię. Mogła wiedzieć, że nikty istnieją od wieków — i że nikt ich nie pamiętał. Znikali bez śladu, jeden po drugim, przez stulecia. — Zatrzymuje się przy murku nad rzeką, opiera się, patrzy na wodę. — I postanowiła to zmienić.

— Płaszcz jako archiwum.

— Dokładnie. Pomyśl: luty 1945, Breslau, miasto ogłoszone twierdzą, alianci bombardują, Sowieci nacierają, ludzie giną dziesiątkami tysięcy. Co przetrwa? Dokumenty? Płoną. Zdjęcia? Giną pod gruzami. Budynki? Ruiny. Wspomnienia? Umierają razem z ludźmi, którzy je nosili.

Robi pauzę.

— Ale krew — kontynuuje — krew wsiąka w tkaninę. Zostaje. Można ją wykryć dekady później. DNA nie kłamie i nie zapomina.

— Więc Helena stworzyła płaszcz jako… co? Testament? Pomnik?

— Archiwum Niktów — mówi Nadia. — Miejsce, gdzie ci, których świat zapomniał, mogą zostawić ślad. Jedyny dowód istnienia. Bycia kimś. Życia, które nie było pustym miejscem w zdaniu.

Milczymy.

Przede mną, na murku, ktoś wyrył inicjały w kamieniu — „M+K 1987”. Trzydzieści dziewieć lat temu dwoje ludzi kochało się wystarczająco mocno, żeby zdewastować zabytek.

Może Helena K. myślała podobnie. Tylko zamiast kamienia wybrała wełnę. I zamiast inicjałów — krew.

— „To jej dzieło. Jej przekleństwo. Jej dar.” — cytuję z podszewki.

— Wszystkie trzy naraz — potwierdza Nadia. — Przekleństwo dla tych, którzy noszą i znikają. Dzieło, bo stworzyła coś niemożliwego — przedmiot, który pamięta za cały świat. Dar, bo przynajmniej ktoś pamięta. Przynajmniej płaszcz wie, że istniałeś.

— A może jeszcze coś — mówię, przypominając sobie jej wcześniejsze słowa. — Mówiłaś o pułapce.

Nadia milczy przez chwilę.

— To teoria. Nie moja — pochodzi od Nikta numer dwadzieścia trzy. Zanim zniknął, pisał na forum, że płaszcz nie tylko archiwizuje. Może przyciągać. Ludzie, którzy mają w sobie coś, co sprawia, że świat chce ich zapomnieć, trafiają na płaszcz. Jakby on ich szukał.

— Płaszcz ma wolę?

— Nie wiem. Może to tylko wzorzec. Może Nikt przyciągają Nikty. Może to zwykły przypadek i szukamy wzorców tam, gdzie ich nie ma, bo ludzki mózg nie znosi chaosu. — Wzrusza ramionami. — Czterdzieści sześć osób to dużo przypadków.

Obok nas przechodzi grupa turystów — Niemcy, sądząc po akcencie przewodnika. Zatrzymują się przy pomniku, robią zdjęcia, przewodnik mówi coś o bombardowaniu 1945. „Festung Breslau, siebzigtausend Tote, die Stadt wurde zu neunzig Prozent zerstört.”

Siedemdziesiąt tysięcy zmarłych. Dziewięćdziesiąt procent zniszczeń.

A jedna kobieta, gdzieś w tym piekle, szyła płaszcz.

Może wiedziała, że znika. Może czuła, jak świat zaczyna o niej zapominać — w chaosie wojny, w morzu anonimowych ofiar, w mieście, gdzie śmierć była tak powszechna, że przestała być wydarzeniem. I postanowiła zrobić coś, co po niej zostanie.

— Ilu Niktów było wtedy? — pytam. — W 1945?

— Nie wiemy, ale jeśli moja teoria jest słuszna — o tym, że trauma tworzy Nikty — to Festung Breslau musiał być… — szuka słowa — wylęgarnią. Tysiące ludzi między życiem a śmiercią. Między tożsamościami. Niemcy, którzy przestawali być Niemcami. Miasto, które przestawało być miastem. Cała rzeczywistość się rozpadała. — Patrzy na wodę. — A gdy rzeczywistość się rozpada, łatwiej z niej wypaść i zamknąć się.

— Więc przestałaś? — pytam. — Wychodzić, rozmawiać?

— Przestałam wychodzić w ogóle. — Głos płaski, jak powierzchnia wody, pod którą kryje się głębia, o której nie chcę myśleć. — Przez dwa miesiące siedziałam w mieszkaniu. Zamawiałam jedzenie przez internet, płatność z kont, do których nie powinnam mieć dostępu.

— Kradzione konta?

— Wolę termin „redystrybucja zasobów od tych, którzy już ich nie potrzebują”. Konta nieaktywne, martwych ludzi, którzy zapomnieli haseł. — Wzrusza ramionami. — Normalnie nikt nie zaakceptuje zamówienia od kogoś, kogo kurier nie widzi. Próbowałam raz. Kurier stał pod drzwiami pięć minut, dzwonił, pukał, w końcu zadzwonił na infolinię i powiedział, że nikogo nie ma. A ja stałam metr od niego i machałam rękami jak tonący.

Śmieje się — suchy dźwięk bez radości.

— Od tamtej pory płacę z góry. I zostawiam kartkę na drzwiach: „Zostaw paczkę pod drzwiami”. Kurierzy myślą, że jestem introwertyczką i mam fobię społeczną.

— Co cię wyciągnęło? Z mieszkania, mam na myśli.

Patrzy na mnie.

— Wiadomość od P. Pojawiła się w podszewce pewnego ranka. „Samotne Nikty znikają szybciej. Wyjdź. Znajdź innych.”

— I znalazłaś?

— Znalazłam trzy osoby. — Zaczyna iść dalej, ja za nią. Ścieżka wzdłuż rzeki, mniej turystów, więcej ciszy. — Dwie zniknęły w ciągu tygodnia. Pełne wymazanie — płaszcz przeszedł dalej, one zostały plamą na podszewce. Trzecia…

Urywa.

— Trzecia co?

— Powiedziała, że ma plan. Wie, jak wrócić. Była podekscytowana — pierwszy raz od dwóch miesięcy widziałam w kimś nadzieję. Prawdziwą nadzieję, nie tę udawaną, którą wszyscy nosimy jak pancerz. Powiedziała, że idzie na most. Most Pokoju, godzina 21:37, bo tam jest odpowiedź.

— I?

— Czekałam przy moście cztery godziny. Nie przyszła. Nie wróciła. Następnego dnia sprawdziłam jej płaszcz — poszedł w obieg, do kogoś nowego. Ona była plamą numer trzydzieści siedem.

Milczymy. Odra płynie dalej. Obojętna.

— Przepraszam — mówię, bo nie wiem, co innego powiedzieć. „Przepraszam” to słowo-plaster, które naklejasz na rany zbyt głębokie, żeby je wygoić, ale przynajmniej próbujesz.

— Nie przepraszaj. Nie znałeś jej. Ja ledwo ją znałam — dwa dni rozmów, wspólne kawy, wymiana notatek. Było… miło. Przez te dwa dni. Rozmawiać z kimś, kto pamięta wczoraj. Kto wie, jak się nazywasz. Kto nie patrzy przez ciebie jak przez szybę.

— Małe rzeczy — mówię.

— Ogromne, gdy ich nie masz.

Wchodzimy w zakręt. Ścieżka prowadzi wzdłuż rzeki, w stronę mniejszych uliczek. Wierzby pochylają się nad wodą jak żałobnicy, ich gałęzie dotykają powierzchni jak palce szukające czegoś, co utonęło.

— Pytałem wcześniej o „błąd” — mówię ostrożnie. — Co zrobiłaś, że rzeczywistość cię wymazuje. Powiedziałaś, że nie wiesz.

— Bo nie wiem.

— Ale?

Zatrzymuje się. Patrzy na wodę. Jej odbicie jest rozmyte — przez zmarszczki na powierzchni, przez wiatr, przez fakt, że nawet rzeka nie jest pewna, czy powinna ją odzwierciedlać.

— Jest sekwencja — mówi. — Cztery punkty. Każdy Nikt je dostaje. P. pisze je w podszewce.

— Jakie?

Wyciąga notatnik z kieszeni płaszcza. Ten sam gruby, czarny, pożółkły. Otwiera na stronie z listą pisaną różnymi kolorami długopisu — jakby dodawała notatki w różnych momentach, przy różnym świetle, w różnych stanach umysłu.

Pokazuje:

SEKWENCJA NIKTA — 4 PUNKTY:

1. Spotkanie

Znajdujesz innego Nikta. Potwierdzenie, że nie jesteś sam. Twoje szaleństwo ma towarzystwo.

2. Test granic

Sprawdzasz fizyczne ograniczenia. Czy ciało jest realne? Czy grawitacja działa? Czy możesz umrzeć — czy tylko zniknąć?

3. Pochodzenie

Dowiadujesz się DLACZEGO. Jaki był twój błąd. Co zrobiłeś lub czego nie zrobiłeś, że świat uznał cię za zbędnego.

„To najgorsze” — notatka od Nikta nr 31

4. Wybór

Most, 21:37. Decyzja: wrócić do narracji i zapłacić cenę — czy zostać Niktem na zawsze.

Czytam listę dwa razy. Za pierwszym razem słowa nie docierają — są jak tekst w obcym języku, który wygląda znajomo, ale nie składa się w sens. Za drugim razem docierają i żałuję, że przeczytałem.

— Przeszłaś wszystkie? — pytam.

— Zatrzymałam się na trzecim.

— Dlaczego?

Milczy długo. Wiatr szarpie jej włosy — krótkie, czarne, nieposłuszne. Gdzieś w oddali dzwon katedry wybija godzinę. Czas płynie, nawet jeśli my nie.

— Bo dotarła do mnie wiedza — odzywa się wreszcie szeptem — której wcale nie pragnęłam posiadać. Te informacje wiązały się ściśle z moją osobą. Zdefiniowały kobietę, którą byłam, zanim zaczęłam znikać. Zmuszona zostałam do spojrzenia na własne postępki. Musiałam też zmierzyć się z sytuacjami, gdy pozostałam bierna.

— I?

— I nie byłam gotowa zaakceptować, więc uciekłam. Zignorowałam punkt czwarty. Nie poszłam na most. I teraz jestem w zawieszeniu. Cztery miesiące między istnieniem a nieistnieniem. Ani tu, ani tam. Jak cień, który odłączył się od właściciela, ale nie wie, dokąd iść.

— Co się stanie, jeśli zignorujesz za długo?

— Nie wiem na pewno, ale są teorie. — Patrzy w stronę katedry, której wieże widać nad drzewami. — Wiesz, dlaczego Nikty krążą wokół Wrocławia? Dlaczego nie rozpraszają się po świecie?

— Bo tu powstał płaszcz?

— Częściowo, ale jest starsza teoria. — Zaczyna iść dalej, ja za nią. — Na forum ktoś pisał, że Wrocław jest… pęknięciem. Miejscem, gdzie granica między byciem a niebyciem jest cieńsza. Przez wieki wojen, przesiedleń, zmian tożsamości — miasto stało się przepuszczalne. I Nikty ciągnie tu jak owady do światła i jak dusze do rzeki Styks.

— Brzmi jak legenda.

— Wszystko o nas brzmi jak legenda. A jednak tu stoimy. — Zatrzymuje się, patrzy na mnie. — Jeśli zignorujesz za długo, jeśli nie przejdziesz sekwencji… zostajesz. Na zawsze. Jak Stefan K.

— Stefan K.?

— Nikt numer trzydzieści trzy — mówi Nadia. — Przetrwał dwadzieścia jeden lat. Spotkałam go raz, dwa miesiące temu. Stary facet, spokojny, uprzejmy. Rozmawialiśmy przez godzinę — przynajmniej ja rozmawiałam, on odpowiadał monosylabami, jakby słowa kosztowały go wysiłek. Mówił, że znalazł sposób na przetrwanie.

— Jaki?

— Nie powiedział, ale wyglądał… — szuka słowa — pusty. Jakby został sam kontur. Powłoka. Chodził, mówił, oddychał, ale w środku była tylko cisza.

Myślę o tym. Dwadzieścia jeden lat jako Nikt.

Dwadzieścia jeden lat bez bycia zapamiętanym. Bez rozmów, które trwają dłużej niż godzinę. Bez rodziny, bez przyjaciół, bez nikogo, kto powie twoje imię i będzie wiedział, do kogo mówi.

Czy to w ogóle życie? Czy to tylko trwanie — uporczywe, mechaniczne, pozbawione sensu?

Andrew Wyeth malował surowe, wyblakłe krajobrazy — puste pola, zeschłe trawy, stare domy na wzgórzach, samotne sylwetki na tle bezkresnej przestrzeni. Jego słynna Christina czołga się przez łąkę w stronę domu, który wydaje się wiecznie nieosiągalny. Na pierwszy rzut oka to tylko wiejski pejzaż, ale im dłużej patrzysz, tym bardziej czujesz chłód i oddalenie. Jakby między postacią a resztą świata rozciągało się coś więcej niż tylko trawa.

Może Stefan K. jest jak figura z obrazu Wyetha — rzucony na rozległe tło, otoczony przestrzenią, która go nie obejmuje, tylko pochłania. Cichy. Wyraźny. I beznadziejnie sam.

— Jest jeszcze ktoś starszy — mówi Nadia cicho. — Plotka z forum. Ktoś, kto podobno przetrwał dłużej niż wszyscy.

— Kto?

— Nie wiem. Nikt nie wie. — Wzrusza ramionami. — Na forum krążą strzępki — ktoś kogoś widział, ktoś słyszał od kogoś innego. Może to jedna osoba, może kilka. Może mit, który Nikty sobie opowiadają, żeby wierzyć, że można przetrwać. Może to być też ostrzeżenie — dodaje. — Tak czy inaczej, nikt nie mówi wprost. Jakby samo wspominanie było niebezpieczne. Jakby słowa mogły przyciągnąć uwagę czegoś, co lepiej zostawić w spokoju.

Nie naciskam. Są rzeczy, których nie chcę wiedzieć. Przynajmniej nie dzisiaj.

— To brzmi jak piekło.

— Dla niektórych to nirwana. Zależy, jak patrzysz.

Milczymy.

Wierzby szumią nad wodą. Gdzieś w oddali słychać śmiech turystów, muzykę z kawiarni, życie, które toczy się dalej bez nas.

— P. to pisał wyraźnie — mówi Nadia. — W podszewce, wielkimi literami. „Sprawdzone czterdzieści sześć razy.”

— Co dokładnie?

— Samotne Nikty znikają szybciej. Jedynym sposobem na przetrwanie jest wspólnota. Ktoś, kto Cię widzi i pamięta.

— Zatem to był powód poszukiwań — mówię. — Liczyłem, iż doceniłaś mój czar i inteligencję.

— Jesteś do zniesienia i nie próbujesz mnie zabić — odpowiada. — To więcej niż większość ludzi, których spotkałam w ostatnich czterech miesiącach.

— Niska poprzeczka.

— Leży na samej ziemi. A mimo to reszta i tak łamie sobie na niej nogi, ty ją po prostu przeskoczyłeś.

Uśmiecham się mimo woli.

Ona też.

I przez chwilę — krótką, ulotną — nie czuję się sam.

Część 3

22:14

Wracam do mieszkania.

Pada deszcz — oczywiście, bo Wrocław to miasto, które nie potrafi zdecydować się na jedną pogodę, więc wybiera wszystkie naraz. Słońce, chmury, deszcz, grad, może śnieg dla odmiany, a potem znowu słońce, żebyś nie zapomniał, że natura ma poczucie humoru.

Mokry płaszcz zostawiam na wieszaku. Kapie na podłogę — miarowo, hipnotycznie, jak zegar odmierzający czas, którego może nie mam.

Kładę notatnik na stole.

Patrzę na niego przez chwilę — zamknięty, czarny, wypełniony słowami, które próbuję zapamiętać, zanim pamięć zdecyduje, że są zbędne.

Otwieram. Piszę:

NADIA TWARDOWSKA

32 lata

Programistka, bezpieczeństwo systemów

Nikt nr 38, od 4 miesięcy

Pamięć: degeneruje się

— Nie pamięta twarzy matki

— Nie pamięta dzieciństwa

— Nie pamięta, czy ktoś ją kochał

Notatnik = pamięć zewnętrzna

Pisze wszystko, bo boi się, że zapomni siebie

Teoria Kasacyjna: świat wymazuje błędy narracyjne

My = błędy

Płaszcz = archiwum Niktów

Wrocław:

— Nikty są tu od wieków — wzmianka w kronice średniowiecznej

— Epidemia po 1945 — wysiedlenia, zmiana tożsamości

— Miasto jako „pęknięcie” — granica cieńsza

P. — ???

Pisze w podszewce

Wie więcej, niż powinien

Widział mnie, zanim się spotkaliśmy

Teoria Nadii: P. to czterdzieści sześć głosów w jednym

Pamięć wszystkich poprzednich Niktów, skondensowana w tkaninie

Coś jak zbiorowa świadomość

Może my żyjemy w jednym z nich

JUTRO:

Sprawdzić, czy pamiętam Nadię

Sprawdzić, czy ona pamięta mnie

Punkt 2: Test granic

NIE ZAPOMNIJ JEJ

Zamykam notes. Odkładam długopis.

Patrzę na płaszcz wiszący na wieszaku.

Wciąż kapie. Wciąż ciemny, nasycony deszczem, ciężki od wody. Ciepły. Nawet z odległości czuję, że jest ciepły. Jakby miał własną temperaturę, własny metabolizm. Jakby oddychał.

— Jesteś tam, P.? — pytam cicho.

Głupie pytanie. Rozmawiam z płaszczem. Następny etap to rozmawianie ze ścianami, potem z własnymi dłońmi, potem z echem w pustym pokoju.

Cisza, która odpowiada, nie jest zwykłą ciszą. Jest… gęsta. Pełna.

Podchodzę do płaszcza.

Zdejmuję z wieszaka. Ciężki — cięższy, niż powinien być, nawet biorąc pod uwagę wodę. Jakby nosił dodatkowy ładunek, niewidoczny, ale wyczuwalny. Czterdzieści sześć istnień. Czterdzieści sześć historii. Może więcej — może wszystkie Nikty od średniowiecza, od zarazy, od wojen, które to miasto przeżyło i zapomniało.

Odwracam. Sprawdzam podszewkę.

I widzę.

Nowy tekst. Świeży. Atrament błyszczący jak krew, która nie zdążyła wyschnąć — wygląda jak krew, która właśnie się pojawiła, tutaj, teraz, gdy ja patrzę:

Witaj, Wiktorze.

Dobrze się dzisiaj spisałeś.

Nadia cię lubi.

To rzadkie — ona nie lubi łatwo.

Cztery miesiące samotności uczą ostrożności.

Jutro: test granic.

Nie bój się. Właściwie to się bój — strach jest zdrowy.

Fizyka działa inaczej dla Niktów,

ale umrzeć wciąż możesz.

Różnica jest subtelna, ale istotna.

Bądź ostrożny.

I trzymaj się Nadii.

Razem macie szansę.

Osobno macie statystykę.

A statystyka nie jest po waszej stronie.

— P.

Serce wali. Nie szybko — głośno. Jakby chciało się upewnić, że jeszcze istnieje.

— Widzisz nas — mówię do płaszcza. Do podszewki. Do czegokolwiek, co jest w środku i pisze te słowa. — Teraz. Zawsze. Obserwujesz.

Żadnej odpowiedzi.

Czuję — wyraźniej niż wcześniej — obecność. Ciężar spojrzenia, które nie ma oczu. Uwagę, która nie ma źródła. Jak ktoś stojący za plecami w pustym pokoju. Nie groźny. Obserwujący.

Czterdzieści sześć par oczu, które kiedyś były ludźmi. Czterdzieści sześć Niktów, którzy zostawili po sobie plamę na mapie i głos w chórze.

I teraz… co? Pomagają? Ostrzegają? Czekają, aż dołączę do chóru?

Może wszystko naraz.

Odkładam płaszcz na krzesło obok łóżka. Blisko. Nie dlatego, że chcę — dlatego, że boję się, co stanie się, jeśli będzie daleko. Czy rano obudzę się bardziej niewidzialny? Czy pamięć wyblaknie jeszcze bardziej? Czy stracę kolejny kawałek siebie?

Płaszcz jest kotwicą. Jedyną, którą mam.

Kładę się spać ubrany. Gaszę światło.

Ciemność jest gęsta — wrocławska noc, deszcz za oknem, latarnie filtrowane przez firanki. Pomarańczowy blask na suficie, jak zachód słońca, który nie chce odejść.

Chełmoński malował takie nieba — płonące, dramatyczne, pełne światła, które walczy z ciemnością. Krytycy jego czasów mówili, że przesadza, takich kolorów nie ma w naturze. Może Chełmoński widział więcej niż inni. Może widział świat, który inni przeoczali.

Może ja zaczynam widzieć to samo.

Ostatnie myśli przed snem:

Mam kogoś, kto mnie pamięta. Nadię. Może, jeśli jutro wciąż będzie pamiętać. Jeśli ja będę pamiętał ją. Jeśli nasze pamięci przetrwają noc bez wymazania.

Dużo „jeśli”. Za dużo.

Jutro sprawdzimy, czy mogę umrzeć. To powinno być przerażające. Jest, ale jest też coś innego — Ulga? Ciekawość? Desperacka potrzeba wiedzy, nawet jeśli wiedza boli?

Pojutrze — punkt trzeci — dowiem się, dlaczego. Nadia powiedziała, że to najgorsze. Prawda o tym, kim jesteś i dlaczego znikasz, boli bardziej niż niewiedza.

Może rzynajmniej poznam ją nie sam.

Zamykam oczy.

Sen przychodzi powoli — jak przypływ, fala za falą, każda bliżej brzegu świadomości.

I w półśnie czuję: płaszcz porusza się.

Nie gwałtownie. Lekko. Jak oddech. Jak coś, co próbuje oddychać, mimo że nie ma płuc. Jak tkanina, która stała się czymś więcej niż tkaniną — archiwum, świadkiem, może przyjacielem.

I teraz próbuje pomóc kolejnemu. Z jakiegokolwiek powodu.

Zasypiam.

Deszcz pada.

Płaszcz czuwa.

Rozdział 4

TEST

Część 1

PIĄTEK, 18:17 — WROCŁAW DWORZEC GŁÓWNY

Stoję w przejściu podziemnym pod dworcem i piję kawę z automatu, która smakuje jak rozgrzany karton, który zastąpił wodę w obiegu hydrologicznym ziemi. Kawa na szczęście jest gorąca i płynna. I — co najważniejsze — realna. Namacalny dowód, że przynajmniej kawomaty rejestrują mnie jako potencjalnego klienta.

Piątek, godzina szczytu. Ludzie pakują się do tunelu jak sardynki do puszki, tylko mniej uporządkowani i bardziej sfrustrowani. Wszyscy gdzieś pędzą — do pociągów, od pociągów, przez pociągi do innych pociągów. Wszyscy mają cel. Wszyscy istnieją wystarczająco mocno, żeby się spóźniać.

Przechodzą obok mnie. Przez mnie. Jestem przezroczysty nawet w płaszczu — widzą coś, ale mózg odrzuca informację jak spam. „Nieistotne. Kasowanie. Następny”.

Jestem ludzkim powiadomieniem o ciasteczkach na stronie internetowej. Technicznie widoczny, praktycznie ignorowany.

Sprawdzam telefon. 18:18.

Spóźnia się.

Przez moment czuję panikę — może zapomniała? Ale nie, zaraz. Ona mnie pamięta. Jedyna osoba od tygodnia, która po trzech minutach nadal wie, że istnieję. To jej supermoc, ewentualnie moja. W grę wchodzi też jakaś dziwna chemia między Niktami, która..

— Rozmawiasz sam ze sobą? — mówi głos za mną.

Odwracam się. Niemal wylewam kawę, co byłoby stratą dwóch pięćdziesiąt i mojej godności.

Nadia — ten sam grafitowy płaszcz co wczoraj, buty, które wyglądają, jakby przeszły przez dwie wojny światowe i wygrały obie, plecak zniszczony, ale w ten cool vintage sposób, a nie „bezdomny” sposób. Włosy jeszcze bardziej chaotyczne niż wczoraj, co nie powinno być fizycznie możliwe, ale najwyraźniej prawa termodynamiki też się jej nie tyczą.

Ale oczy — ostre, skupione, gotowe.

— Nie rozmawiałem — mówię z godnością kogoś, kto właśnie został przyłapany na rozmowie z samym sobą. — Myślałem. Głośno. To filozoficzna różnica.

— Subtelna — mówi, a w kącikach ust pojawia się cień uśmiechu.

Patrzymy na siebie przez moment. Cisza — ale nie ta niezręczna z wind, tylko ta gęsta, jakby tuż przed burzą. Cisza dwojga ludzi, którzy wiedzą, że za chwilę zrobią coś niemożliwego i prawdopodobnie głupiego.

— Gotowy? — pyta.

— Absolutnie nie — mówię szczerze. — A ty?

— Też nie.

Idziemy głębiej w tunel. Z dala od głównego przepływu ludzkości. Szukamy cichszego miejsca — znajdujemy stare schody prowadzące donikąd, zablokowane barierką z wyblakłym napisem „REMONT”, który wygląda, jakby był tam od 2003 roku i planował zostać na zawsze.

Nikt tu nie zagląda. Idealne miejsce na łamanie podstawowych praw fizyki.

Nadia zdejmuje plecak, wyciąga notatnik. Stary, zniszczony, pełen zakładek z kolorowych karteczek. Otwiera na stronie pokrytej diagramami, wykreślonymi teoriami, notatkami na marginesach pisanymi różnymi kolorami długopisów, co sugeruje ewolucję myśli albo brak konsekwencji w wyborze pisaków.

— Cztery miesiące eksperymentów — mówi. Ton naukowy, jakby prezentowała doktorat. Doktorat z niemożliwości. — Oto co wiem.

Pokazuje listę:

NIKTY — RELACJE Z FIZYKĄ

1. PRZENIKANIE

Bez płaszcza = możliwość przechodzenia przez materię

Nie „przechodzenie” — bycie ignorowanym przez materię

Testowane: ściany, drzwi, ludzie

Skuteczność: ~60% w zależności od koncentracji

Uwaga: BOLI, gdy myślisz, że boli

2. GRAWITACJA

Czasem czuję lekkość

Jak gdyby ciężar był sugestią, nie prawem

Nietestowane ekstremalnie, bo się boję i zdrowy rozsądek nie pozwala

Pytanie: czy mogę spaść w górę???

3. CZAS???

Najbardziej WTF

Czasem świat… zwalnia?

1—2 sekundy, może paranoja

Potrzebna druga osoba do weryfikacji

W końcu!

Patrzę na listę. Na wykreślenia, poprawki, znaki zapytania rozmnożone jak króliki.

— Czyli potencjalnie — mówię powoli, dając mózgowi czas na przetworzenie absurdu — możemy przenikać przez materię, ignorować grawitację i manipulować czasem. To wszystko.

— Jest szansa — mówi Nadia tonem kogoś, kto rozważał tę opcję przez długie, samotne noce — że mamy wspólną psychozę i za chwilę obudzimy się w osobnych szpitalach psychiatrycznych, gdzie pielęgniarki będą mówiły „tak, kochanie” w ten specjalny sposób.

— Gdyby to była psychoza — kontrargumentuję — byłaby nudniejsza. Mózg, który halucynuje, zwykle idzie w prostsze fantazje. Supermoce. Loteryjne wygrane. Nie płaszcze z mapami przedwojennego Wrocławia namalowanymi krwią czterdziestu sześciu nieznajomych.

— Racja — przyznaje. — Nawet moja wyobraźnia nie jest aż tak absurdalna. Jestem raczej typem: latanie i telepatia.

— Podstawowe — mówię z przekąsem. — Bez uroku.

— Dokładnie.

Myślę o Kartezjuszu, który doszedł do wniosku, że jedyne, co jest pewne, to fakt, że myśli. Cogito ergo sum. Myślę, więc jestem.

Ale Kartezjusz nie pomyślał o jednym: co jeśli myślisz, a świat nie rejestruje, że myślisz? Czy nadal jesteś? Czy może jesteś jak fala radiowa bez odbiornika — technicznie istniejąca, rozprzestrzeniająca się przez przestrzeń, ale bez znaczenia, bez słuchacza, bez potwierdzenia?

Berkeley poszedł dalej — esse est percipi. Być znaczy być postrzeganym.

A my nie jesteśmy postrzegani.

Więc według Berkeleya — nie istniejemy.

Ale stoimy tu. Rozmawiamy. Chyba oddychamy — nie sprawdzałem ostatnio, czy to obowiązkowe. Biorę łyk kawy smakującej jak żal i wilgoć tunelu.

Może Berkeley się mylił.

Co jest bardziej niepokojące — może odkrył coś przypadkiem: jeśli nie jesteś postrzegany, nie jesteś związany prawami, które dotyczą postrzeganych.

Może to nie jest utrata mocy.

Może to jest wyzwolenie.

Nadia zamyka notatnik z cichym trzaśnięciem, które w pustym tunelu brzmi jak strzał.

— Zaczynamy od najprostszego — mówi, wskazując na ścianę. Beton. Zimny, wilgotny, pokryty graffiti, które wygląda, jakby powstawało w latach, kiedy Internet był jeszcze niewinny. — Przenikanie. Celowe i kontrolowane.

Patrzy na mnie z wyrazem twarzy nauczyciela, który prosi ucznia o rozwiązanie równania na tablicy.

— Zdejmij płaszcz — mówi. — I przejdź przez nią.

Patrzę na ścianę. Potem na nią. Potem znowu na ścianę.

— To wszystko? Przejdź przez ścianę? Żadnych instrukcji? Mantr? Magicznych słów?

— Instrukcje są proste — mówi. — Przestań wierzyć, że nie możesz.

— Ach — mówię. — Czyli tylko całkowita rekonstrukcja fundamentalnych przekonań o naturze rzeczywistości. Luz. Myślałem, że będzie trudniej.

Uśmiecha się. Pierwszy prawdziwy uśmiech, odkąd się dzisiaj spotkaliśmy.

— Nie obiecywałam łatwego — mówi. — Obiecywałam niemożliwe.

Zdejmuję płaszcz.

Świat przestaje mnie rozumieć natychmiast.

Kobieta schodząca po schodach przechodzi przez moje ramię — zero oporu, zero świadomości, zero „przepraszam”. Jej torebka przesuwa się przez moją klatkę piersiową jak przez nieistniejącą przeszkodę. Jestem powietrzem. Jestem pustym miejscem w kształcie człowieka. Jestem sugestią.

Podchodzę do ściany. Wyciągam rękę. Dotykam betonu.

Zimny. Twardy. Mokry od wszechobecnej wrocławskiej wilgoci, która przenika wszystko jak egzystencjalna melancholia. Czuję każdą nierówność, każde pęknięcie, każdą mikroskopijną nieszczelność. Każdy atom betonu krzyczy do moich receptorów dotyku: jestem tu, jestem solidny, jestem nieprzekraczalny, Newton mnie kocha.

— Czuję — mówię. — To jest bardzo, bardzo solidne. Prawdopodobnie bardziej solidne niż moje przekonania o sobie.

— Bo myślisz, że jest — mówi Nadia, głos ma spokojny jak instruktor jogi. Jogi kwantowej. — Fizyka to konsensus narracyjny. Wszyscy wierzymy, że beton jest nieprzekraczalny. Newton, Einstein, każdy podręcznik od podstawówki wzwyż. Miliardy ludzi przez stulecia zgodziły się, że materia jest solidna.

— To dość mocny konsensus.

— Ty nie jesteś częścią konsensusu — mówi. — Świat o tobie zapomniał, więc dlaczego miałby pamiętać, żeby egzekwować wobec ciebie prawa fizyki?

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.