Łukasz Domagała

Bractwo świętej Anny w Czeladzi w XVII — XX wieku

Księgi brackie jako źródło do badań nad dziejami bractwa

© Łukasz Domagała, 2024

Przedmiotem rozważań tej książki jest Bractwo św. Anny istniejące w Czeladzi w latach 1651—1998. Celem pracy było zarysowanie dziejów tego Bractwa na tle tematyki brackiej w kontekście kraju, rejonu, parafii, a także próba przybliżenia słabo zbadanych źródeł jakimi są zachowane albumy brackie.

Prezentowana praca stanowi przyczynek do dalszych badań nad księgami brackimi oraz prezentuje zarys dziejów niniejszego Bractwa i ukazuje panoramiczny przegląd wiedzy na temat ogólnej tematyki brackiej.

ISBN 978-83-8245-917-3

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Wstęp

Chcąc poznać przeszłość Bractwa św. Anny w Czeladzi nie można zapomnieć o ludziach, którzy przez wieki tworzyli to stowarzyszenie. Nie wolno pomijać także ich dorobku oraz tego, co pozostawili po sobie, jako materialne świadectwo życia i przynależności do wspólnoty. Nie można przejść do interpretacji źródła, jakim są księgi brackie Bractwa św. Anny, bez znajomości kontekstu, podstawowych terminów, oraz świata w jakim żyli i funkcjonowali jego członkowie.

Bractwo św. Anny istniało przy kościele parafialnym pw. św. Stanisława BM w Czeladzi na przestrzeni lat 1651—1998. Konfraternia ta, jako stowarzyszenie religijne podlegała odpowiednim władzom duchownym, a bezpośrednio parafii i reprezentującemu ją proboszczowi miejsca. W latach tych przynależność administracyjna miasta i parafii do danej diecezji zmieniała się kilkakrotnie. W latach 1443—1795 miasto administracyjnie podlegało pod księstwo siewierskie, które jako dominium ziemskie biskupów krakowskich siłą rzeczy należało do diecezji krakowskiej. Po rozbiorach w skutek zawirowań dziejowych parafia ta znalazła się w granicach diecezji kieleckiej, w której pozostała, aż do 1925 roku, gdy została włączona do diecezji częstochowskiej. W 1992 roku nowopowstała diecezja sosnowiecka objęła swoją jurysdykcją parafię w Czeladzi.

Przedmiotem rozważań w tej pracy będzie Bractwo św. Anny istniejące w Czeladzi, a w szczególności albumy brackie, które jako wyjątkowe źródło do badań nad historią konfraterni zasługuje na szczególne zainteresowanie treścią, jaką posiada. Celem niniejszej rozprawy będzie nie tylko zarysowanie tła i objaśnienie terminów towarzyszących tematyce brackiej, ale i przede wszystkim przedstawienie samej tematyki Bractwa św. Anny w kontekście kraju, rejonu, parafii oraz próba przybliżenia czytelnikowi słabo zbadanych źródeł niezbędnych w badaniach dziejów konfraterni — albumów brackich.

Ramy czasowe pracy określone zostały poprzez źródła wytworzone i pozostawione przez samo Bractwo św. Anny w Czeladzi. Data początkowa istnienia bractwa odnotowana w dokumencie erekcyjnym to rok 1651. Za drugą datę wyznaczającą granicę początkową problemu badawczego należy widzieć rok 1718, którym rozpoczynają się oba albumy brackie. Za granicę końcową należy przyjąć ostatecznie rok 1998 zamykający księgę wpisów, choć należy nadmienić, iż księga zmarłych z niewiadomych przyczyn kontynuowana jest tylko do roku 1977.

Konstrukcja pracy zbudowana jest z czterech rozdziałów skupionych wokół tematyki brackiej. Rozdział pierwszy oprócz przybliżenia podstawowych terminów wyjaśnia genezę oraz zarysowuje rozwój różnych stowarzyszeń religijnych od czasów starożytnych najpierw w ujęciu całego Kościoła powszechnego. Następnie ukazuje recepcje ideologii bractw w Kościele polskim i ich rozwój na ziemiach polskich. Na koniec przedstawione jest pochodzenie i rozwój bractw św. Anny w Rzeczpospolitej.

W drugim rozdziale ukazane zostały normy i podstawy prawne przy zakładaniu bractw religijnych oraz akty prawne powołujące je do życia. Zobrazowany został także tutaj przykładowy ustrój i struktura wewnętrzna występująca w całości lub niektórych elementach we wszystkich bractwach religijnych. Stanowi to niejako poglądowy, acz uproszczony szablon ustroju i struktur wewnątrz różnych stowarzyszeń. Na koniec tego rozdziału zbadane zostało występowanie tej formy źródła, jakimi są albumy brackie w innych konfraterniach.

Rozdział trzeci zorientowany jest na ukazanie dziejów Bractwa św. Anny w Czeladzi. Znajduje się w nim zarys historyczny dziejów samej wspólnoty brackiej oraz innych niż księgi źródeł. Zaś rozdział czwarty traktuje bezpośrednio o albumach brackich wspólnoty czeladzkiej, analizuje i przybliża dokładnie tę tematykę.

Podstawę źródłową dla tej pracy stanowią dwie księgi Bractwa św. Anny w Czeladzi: księga wpisów nowych członków oraz księga zmarłych z tegoż bractwa. Obie przechowywane są w skarbcu Archiwum parafialnego kościoła św. Stanisława BM w Czeladzi. Albumy te były dotąd w niewielkim stopniu wykorzystywane przez historyków oraz osoby piszące o tejże parafii i bezpośrednio o samym bractwie. Księgi te nigdy wcześniej nie były poddane wnikliwym badaniom historycznym.

O albumach tych oraz bractwie znajdujemy niewiele publikacji w lokalnych wydawnictwach. O samym Bractwie św. Anny traktuje krótki, acz wnikliwy artykuł Wita Gruszki[1]. Znajduje się w nim dość dokładna informacja o księdze wpisów tegoż bractwa. Zaś Józef Łyżwiński w swoim artykule sygnalizuje istnienie księgi zmarłych członków tej konfraterni[2]. Ukazały się również dwie prace o charakterze popularnonaukowym poświęcone samej parafii i kościołowi czeladzkiemu autorstwa Czesława Ryszki[3]. W swojej książce wydanej z okazji 750-lecia parafii św. Stanisława BM traktuje w osobnym rozdziale o Bractwie św. Anny. Także tam znajdują się wzmianki o istnieniu niniejszych albumów brackich. Kilka informacji o nich, jak i samym bractwie odnaleźć można w najnowszej monografii miasta Czeladzi w rozdziale Zdzisława Jedynaka i Jana Drabiny[4] oraz rozdziałach ks. Mariusza Trąby[5]. Istnienie Bractwa św. Anny w Czeladzi sygnalizuje także Beata Gawłowska w swoim artykule o historii parafii[6]. Również w pracy zbiorowej pod redakcją Feliksa Kiryka traktującej o miastach księstwa siewierskiego znaleźć można kilka wiadomości na temat konfraterni[7]. Jednak żadna z przytoczonych prac nie wyczerpuje w pełni ani tematyki Bractwa św. Anny w Czeladzi, ani samych ksiąg brackich.

Na temat tematyki ogólnobrackiej powstało kilkanaście znakomitych prac. Niektóre traktują całościowo, jako pogląd na sprawy stowarzyszeń świeckich, inne z kolei ukazują pewne zjawiska zachodzące we wspólnotach religijnych na podstawie szczegółowych analiz przykładowych bractw. Pierwszym miejscem gdzie należy szukać podstawowych informacji na temat niniejszych jest Encyklopedia katolicka[8]. Kolejnym znaczącym dziełem jest publikacja ks. Bolesława Kumora stanowiąca przyczynek dla później powstałych prac na ten temat i systematyzująca poszczególne informacje[9]. Pracą poglądową na temat nie tylko samych bractw religijnych, ale i na szeroką literaturę tematu może być artykuł Stanisława Litaka[10]. Na uwagę zasługują prace Jerzego Flagi, który to w swoim dorobku posiada wiele znakomitych dzieł traktujących temat bractw religijnych nie tylko bardzo szczegółowo, ale ukazujących ogólny obraz stowarzyszeń na tle ziem Rzeczpospolitej. Na wyszczególnienie zasługuje znakomita praca Bractwa religijne w Rzeczpospolitej w XVII i XVIII wieku, w której oprócz obfitych informacji, znajduje się bardzo szeroka bibliografia dotycząca tego tematu[11]. W związku z tematem rozprawy wartą zauważenia pozostaje praca Karoliny Olszewskiej, która zajęła się opracowaniem ksiąg brackich konfraterni św. Anny przy kościele Mariackim w Toruniu[12]. Pozostała obszerna literatura tematu wykorzystana w niniejszej pracy została podana w bibliografii.

Poniższa praca powstała w roku 2015 jako praca dyplomowa z zakresu historii na Uniwersytecie Śląskim pod kierownictwem dra hab. Wacława Gojniczka, któremu autor składa serdeczne podziękowania. Praca ta nie mogłaby powstać bez serdecznej uprzejmości ks. kan. Jarosława Wolskiego, proboszcza tutejszej parafii, któremu również należą się podziękowania. Niniejsze wydawnictwo wydane w 370 rocznicę powstania Bractwa św. Anny w Czeladzi autor dedykuje członkom tejże konfraterni, zwłaszcza tym żyjącym oraz całej wspólnocie parafialnej i Czeladzianom.

[1] W. Gruszka, Bractwo św. Anny w Czeladzi, „Echo Czeladzi”, nr 9, 2002, s. 16.

[2] J. Łyżwiński, Rękopisy czeladzkie, „Zeszyty Czeladzkie”, z. 8, Czeladź 2002, s. 5—6.

[3] C. Ryszka, Klejnot Czeladzi. Kościół św. Stanisława Biskupa i Męczennika, Bytom 1997; Tenże, Czeladź. 750 lat kościoła i parafii św. Stanisława biskupa i męczennika, Czeladź 2010.

[4] Z. Jedynak, J. Drabina, Czeladź w XVII i XVIII wieku: Stosunki wyznaniowe [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 1, s. 233—250.

[5] M. Trąba, W odrodzonej Polsce międzywojennej(1918—1939): Stosunki wyznaniowe [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 2, s. 91—120; Tenże, W okresie rozbiorów 1795—1918: Stosunki wyznaniowe [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 1, s. 469—522; Tenże, W powojennej Polsce (1945—2000): Stosunki wyznaniowe i religijne [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 2, s. 363—406.

[6] B. Gawłowska, Historia Parafii św. Stanisława B.M. w Czeladzi, „Zeszyty Czeladzkie”, nr 2, 1995, s. 20—24.

[7] Kiryk F., Rajman J., Miasta ziemi siewierskiej [w:] Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i księstwa siewierskiego, red. F. Kiryk, Katowice 1994, s. 297—380; Kracik J., Parafie księstwa siewierskiego w dobie baroku i katolicyzmu oświeconego [w:] Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i księstwa siewierskiego, red. F. Kiryk, Katowice 1994, s. 517—548.

[8] Bogdan F., Agregacja, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1989, kol. 192—193; Kuźmak K., Anna św. III. Bractwa, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1985, kol. 625—626; Taż., Bractwo Kościelne, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 2, Lublin 1985, kol. 1013—1020.

[9] Kumor B., Kościelne stowarzyszenia świeckich na ziemiach polskich w okresie przedrozbiorowym [w:] Księga tysiąclecia Katolicyzmu w Polsce, red. M. Rechowicz, Lublin 1969, s. 503—541.

[10] Litak S., Bractwa religijne w Polsce przedrozbiorowej XIII — XVIII wiek. Rozwój i problematyka, „Przegląd Historyczny”, t. 88, z. 3—4, 1997, s. 499—523.

[11] Flaga J., Bractwa religijne w Rzeczpospolitej w XVII i XVIII wieku, Lublin 2004.

[12] Olszewska K., Księga Bractwa Świętej Anny przy kościele Mariackim w Toruniu z lat 1726 –1821, „Rocznik Toruński”, t. 40, 2013, s. 187—188.

Rozdział I
Zarys, geneza i rozwój bractw religijnych

Próbując na początku zdefiniować problem badawczy, nie można nie sięgnąć po definicję samych bractw religijnych. Bractwa to małe, zorganizowane na zasadzie dobrowolności, posiadające pewnego rodzaju autonomiczność oraz osobowość prawną, erygowane przez władzę kościelną i pozostające pod jej zwierzchnością społeczności wiernych obojga płci, zrzeszających przedstawicieli różnych stanów i warstw społecznych, funkcjonujące przy kościołach podległych biskupom lub zakonom, mające własną administrację, statuty regulujące strukturę, charakter i cele publiczno — religijno — społeczne, które realizują[1]. Celem tych organizacji był rozwój kultu, pogłębienie i zaktywizowanie życia religijnego i społecznego członków bądź prowadzenie określonej działalności. Człowiek średniowiecza, a nawet żyjący w XVI — XVIII wieku, był w większym stopniu niż dzisiaj istotą społeczną, tkwiącą mocno w społeczeństwie i grupach je tworzących[2]. Będąc częścią grupy, był przez nią wychowywany, kształtowany, utożsamiał się z nią oraz jej celami. Tak było również w przypadku bractw, ich członków łączy silna więź społeczna oparta na solidarności grupy, wspólnych celach, na co wskazuje nazwa confaternitas[3].

1. Geneza i rozwój bractw w Kościele powszechnym

Bractwa kościelne, jako forma życia religijnego i społecznego sięgać mają swoją historią starożytności chrześnijańskiej. Jeszcze w czasach, gdy chrześcijaństwo doświadczało prześladowań zaczęły rozwijać się różnorodne stowarzyszenia grabarzy zajmujących się chowaniem zmarłych w katakumbach i utrzymywaniem cmentarzy[4]. We wschodnim chrześcijaństwie na początku IV wieku istniały stowarzyszenia o charakterze charytatywnym. Również w Rzymie, w Egipcie[5] czy Konstantynopolu znane są już w V wieku chrześcijańskie stowarzyszenia religijne[6]. Bractwa skupiające przede wszystkim ludzi świeckich i zorganizowane w celu niesienia pomocy swym członkom, pojawiły się na Zachodzie w VIII wieku. Wielkimi propagatorami tych stowarzyszeń modlitewnych byli dwaj święci tego okresu, św. Beda i św. Bonifacy[7]. Już od przełomu IX/X wieku stowarzyszenia laików przeżywają okres rozkwitu i odrodzenia, wiąże się to ściśle po pierwsze ze wzrostem znaczenia mieszczaństwa, a po wtóre zaś z gregoriańską reformą Kościoła i ruchem kluniackim. Wzorem klasztorów, również duchowieństwo diecezjalne zrzesza się w bractwach modlitewnych. Bardzo wcześnie da się zauważyć dążenie laikatu do uczestnictwa w modlitwach klasztornych, za czym świadczyć może fakt zlecania im modlitw za siebie, swoich bliskich oraz zmarłych. Z czasem zaczęły powstawać specjalne bractwa kaznodziejsko — modlitewne związane z zakonem, ale ze znaczną przewaga świeckich[8]. Ich największy rozwój i złoty okres nastąpił w XIII i XIV wieku w związku z rozwojem zakonów[9].

Najpewniej już w XIII wieku ukształtowały się określone rodzaje bractw. Przyjmuje się najczęściej kryterium podziału bractw na typy ze względu na rodzaj poświęcenia, lub głównego patrona bractwa, a więc najczęściej poświęcone Bogu, świętym lub Najświętszej Marii Pannie[10]. Ówczesna duża różnorodność stowarzyszeń świeckich tłumaczy się wielorakością celów, jakie zamierzały osiągnąć. Cele te były podyktowane często potrzebą chwili. Wszystkie bractwa laików miały charakter religijno — społeczny. Niektóre z nich nastawione były na działalność społeczno — gospodarczą. Obok nich występowały także bractwa ascetyczno — dewocyjne, charytatywne, opiekuńcze, ubogich, bractwa rycerskie, pokutnicze (np. biczowników) i inne[11]. Zdarzały się także organizacje mające na celu budowę kościołów, dróg i mostów, jeszcze inne związane były ze szpitalami — przytułkami[12]. Również cechy rzemieślnicze dbały o poziom moralno — religijny swoich członków, a troska o to miała swój wyraz w statutach cechowych, które nie sprowadzały życia pracownika do jedynie strefy produkcyjnej, lecz traktowały go jako całość z jego pracą i duchowością. Zrzeszeni w nich byli jednak ludzie rzemiosła i kupiectwa, których więzi zawodowe umacniane były poprzez różne przejawy życia towarzyskiego i religijnego. Zdarzało się często, że zachowywano zawodową hierarchię również w kościele, np. mistrz bracki mógł zapalać i gasić świece na uroczystych mszach i jutrzniach, młodsi majstrowie zaś mieli przywilej noszenia świec w Boże Ciało i innych procesjach eucharystycznych. Ważnym obowiązkiem było również uczestnictwo w pogrzebach zmarłych członków cechów, ich żon i dzieci oraz inne związane z tym wydarzeniem posługi, np. kopanie grobu[13].

W przeciwieństwie do cechów, bractwa były dostępne dla wszystkich, chociaż niekiedy posiadały wspólne władze. Z czasem nastąpił ich rozdział[14]. Wiele z tych bractw dało początek zgromadzeniom zakonnym, inne zaś prowadziły do herezji. Kościół nierzadko był zachowawczy co do nich i często dążył do ograniczenia ich powstawania, jak to było w szczytowym okresie rozwojów bractw w XII — XIII wieku[15]. Rozwój ten był tak duży, że już w XII — XV wieku bractwa objęły większą część społeczeństwa Europy zachodniej[16].

Bractwa średniowieczne za swoje cele stawiały sobie oprócz umacniania członków poprzez praktyki religijne, także udzielanie swoim członkom pomocy duchowej i materialnej. W tym celu bractwa starały się o uzyskanie osobnych kaplic, obsługiwanych przez wyznaczonych kapelanów, jak również osobnych świąt i nabożeństw. Sporą wagę przykładano w bractwach do spaw doczesnych. Przeznaczone były na nie składki i ofiary wiernych. Całością kierowali przełożeni bractw i wyznaczeni do tego członkowie, bądź wybierani do tego celu urzędnicy. Żaden z członków (ani ich rodziny) nie mógł pozostać bez opieki i bez środków do życia[17]. Bractwa stawały się pewnym miejscem zrównania ponad różnymi codziennymi podziałami społecznymi. Niedostępne dla uboższych członków intencje mszalne stawały się możliwe dzięki wsparciu wspólnoty. Dawało także samotnym pewność, iż ktoś będzie się za nich modlił po śmierci[18].

Nowym, a zarazem najważniejszym okresem wnoszącym nową jakość w rozwój i funkcjonowanie bractw kościelnych przynoszą czasy nowożytne. Wiek XVI zaznaczył się rozkwitem i odnową bractw. Przyczyną takiego stanu rzeczy stała się reformacja i chęć przeciwdziałania jej przez Kościół katolicki. Nastąpiła konsolidacja katolików i dążenie do łączenia się w większe grupy. Zaczęło powstawać wiele bractw mających na celu katechizacje młodzieży i dorosłych, jak Bractwo Nauki chrześcijańskiej, sodalicje mariańskie, czy bractwo św. Alojzego[19]. W odpowiedzi na zarzuty protestantów katolicy rozpowszechniali także kult Najświętszego Sakramentu zakładając bractwa skupione wokół kultu Eucharystii[20]. Również sprzeciw kultowi Marii i świętych spotykał się z odpowiedzią, którą było zakładanie wielu bractw ku czci świętych i kongregacji maryjnych. Pierwszą i jedną z najważniejszych była założona w 1564 roku w rzymskim kościele jezuitów, a później rozpowszechniona po całym świecie sodalicja mariańska. W tym okresie zaobserwować również można zwiększoną ilość bractw pokutnych takich jak Bractwo Męki Pańskiej[21], cnót ewangelicznych, czy akcji charytatywnych walczącymi z niszczącymi wojnami i klęskami żywiołowymi. Ożywioną działalność charytatywną w różnych formach i zakresach prowadziły liczne bractwa a zwłaszcza banki pobożne[22]. Rozwijają się mocno także bractwa rzemieślnicze[23].

Na wzór średniowiecznych bractw rycerskich mających na celu walkę z heretykami, powstają również w XVI wieku bractwa mające za cel obronę wiary, takie jak: wielkie bractwo Męki Pańskiej, bractwo Imienia Jezus oraz bractwo św. Anny. Członkowie tych stowarzyszeń, obok innych przyrzeczeń, składali bardzo często także zobowiązanie do poniesienia najwyższej ofiary w obronie wiary oraz przysięgę posłuszeństwa papieżowi, biskupowi ordynariuszowi, królowi, przełożonym bractwa oraz przywódcom wojskowym Ligi katolickiej[24].

Okres XVI — XVII wieku, a konkretniej kontrreformacji był prawdziwym renesansem i złotą epoką rozkwitu wielorakich świeckich bractw religijnych. Pogłębieniu wiedzy religijnej wśród ludu służyły bractwa nauki chrześcijańskiej, do których można zaliczyć m.in. bractwo św. Anny oraz prowadzone przez jezuitów sodalicje mariańskie[25]. Późniejsze wieki XVIII i XIX doprowadzają do zahamowania rozwoju bractw i ich regresu spowodowanego, m.in. krytyką ich działalności ze strony filozofów i publicystów oświeceniowych, która dotknęła także bractwa rzemieślnicze, które z kolei cieszyły się w przeszłości znaczną popularnością ze względu na prowadzenie szerokiej akcji charytatywnej[26]. Działalność charytatywną i oświatową zaczęły stopniowo przejmować od bractw instytucje państwowe lub zakony czynne. Bractwa w XIX i XX wieku coraz częściej przekształcały się w regularne zgromadzenia zakonne, zachowujące nieraz wiele ze spuścizny duchowej bractw, co można obserwować na przykładzie nazw, działalności i praktyk religijnych zakonów czynnych, a zwłaszcza żeńskich XIX i XX wieku. Bractwa zaczęły być wypierane przez nowe formy organizacji religijnych świeckich, takich jak: stowarzyszenia religijne, wspólnoty życia czy związki i akcje katolickie[27].

2. Recepcja i rozwój bractw religijnych w Kościele polskim

Pojawienie się pierwszego bractwa na ziemiach polskich nastąpiło bardzo wcześnie. Pierwsze ślady działalności zachodnich bractw w Polsce, niektórzy widzieliby już w połowie XI wieku. Jako przykład podaje się związek ratyzbońskiego bractwa św. Jakuba około roku 1089[28]. Pewne jest jednak ze na stałe bractwa religijne zagościły na przełomie XII/XIII wieku na terenie Śląska[29]. Były to głównie stowarzyszenia związane z zakonami i przy nich się rozwijających. Czołowym przykładem takiego bractwa może być konfraternia działająca przy benedyktyńskim opactwie w Lubiniu[30]. Bractwo to zrzeszało świeckich, jak i duchownych, oraz posiadało cele gospodarczo — dewocyjne. Takie zrzeszenia powstawały w innych częściach kraju. Przekazy źródłowe podają, że miechowski klasztor bożogrobców posiadał również taką wspólnotę, do której należy nawet cała rodzina książęca (1243)[31]. W wyżej wymienionych bractwach praktykowano przyjmowanie do korzystania z przywilejów klasztornych accipio in fraternitatem, co nie było równoznaczne z przynależnością do samego bractwa[32]. Taką konfraternię o charakterze klerycko — laickim posiadała również katedra w Poznaniu. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z 1334 roku, lecz niektórzy badacze uważają, iż konfraternia ta sięga początków katedry i jej kapituły[33]. To tylko nieliczne przykłady bractw mających charakter klerycko — laicki istniejących w średniowieczu. Należy także wspomnieć o bractwach przy opactwach m.in. w Tyńcu, Mogilnie, Szczecinie, Kamieniu i Słupsku[34].

W XIII wieku oprócz benedyktynów prym w zakładaniu nowych bractw wiodły nowo sprowadzone do Polski zakony żebracze, a zwłaszcza dominikanie. Na Śląsku, gdzie najwcześniej zaobserwowano pojawianie się poszczególnych konfraterni, rozwijają się prężnie bractwa szpitalne m.in. w Środzie Śląskiej (1245), Ziębicach (1250) i Bolkowie (1298)[35], a na Pomorzu Zachodnim w Koszalinie i Kołobrzegu bractwa kapłańskie oraz pochodzące z XIII wieku bractwo szpitalne w Strzałowie[36]. Najwcześniej pojawiły się one zatem w diecezji wrocławskiej, pozostającej pod silnym wpływem kultury niemieckiej.

Pierwsza historyczna wzmianka o bractwie Najświętszego Sakramentu w Krakowie pochodzi z roku 1347. Bractwo to jednak zostało erygowane wcześniej przez biskupa Jana Grota (†1348), który był gorącym propagatorem kultu Eucharystii. Nieco późniejszą metrykę posiada bractwo Matki Boskiej przy kościele Mariackim w Krakowie, zaś wiadomość o pierwszej przyklasztornej konfraterni krakowskiej pochodzi z 1403 roku. W Małopolsce w latach 1226—1232 odnotowane jest istnienie bractwa NMP przy kościele św. Marka w Krakowie, zaś ustalenia H. Zaremskiej dowiodły, że pierwsza udokumentowana wzmianka o bractwie św. Zofii erygowanego przy tym samym kościele dotyczy 1410 roku. Wiele bractw i stowarzyszeń religijnych zostało założonych w Małopolsce w XV wieku przez biskupa Zbigniewa Oleśnickiego[37].

Największe zagęszczenie bractw religijnych zauważalne było w diecezji wrocławskiej i krakowskiej[38]. W archidiakonacie sądeckim i prepozyturze tarnowskiej ustalono, że najstarsze bractwa literackie NMP powstały w Nowym Sączu (XIV wiek), Dębicy, Pilźnie, Strzyżowie (XV wiek), Łącku, Starym Sączu, Mielcu, Ropczycach i Wielopolu (XVI wiek)[39]. Reszta bractw w południowej części diecezji krakowskiej powstała, podobnie jak na Śląsku, w XVII i XVIII wieku.

Najstarsze bractwa religijne (bractwa ubogich, kapłańskie i Bożego Ciała) na terenie diecezji chełmińskiej (Toruń, Grudziądz i Kościerzyna) powstały w XIII i XIV wieku, w innych miejscowościach zostały założone w okresie XVI—XVIII wieku. Unikalne bractwo pod wezwaniem św. Katarzyny istniało od XIV wieku na Helu, które zajmowało się ratowaniem tonących i grzebaniem umarłych[40].

Bractwa rozwijały się także w diecezji warmińskiej, powstałej w 1243 roku. Ich rozwój, aż do reformacji był podobny, jak w innych diecezjach państwa krzyżackiego. Apogeum rozwoju bractw w tej diecezji przypada dopiero na połowę XIV wieku, a także początek XV wieku. Największym skupiskiem bractw już w XIV wieku był Elbląg, w którym powstało w sumie 7 różnego rodzaju bractw[41]. W pierwszej połowie XIV wieku powstały także zrzeszające bogatych kupców rycerskie bractwa świętego Jerzego w Elblągu i Braniewie. Rozwijały się również bractwa strzeleckie pod wezwaniem Bożego Ciała (Orneta), bractwa kapłańskie (Braniewo), bractwa św. Jakuba opiekujące się pielgrzymami, a także pojawiające się w miastach diecezji bractwa cechowe. Kryzys bractw w diecezji warmińskiej nastąpił około połowy XVI wieku, który był spowodowany życia religijnego na tym terenie w czasach reformacji[42].

Na ziemiach wschodnich Rzeczpospolitej, gdzie organizacja kościelna, diecezjalna, parafialna oraz zakony rozwinęły się w okresie późniejszym, również i bractwa pojawiły się w odpowiednio dalszym czasie. Nieco później powstały bractwa w Lublinie (XV wiek) i Wilnie (XVI wiek)[43]. W diecezji przemyskiej w XIV wieku powstało tylko jedno bractwo, 5 bractw w XV wieku, 38 bractw w XVI wieku, zaś ponad 120 w XVII i XVIII wieku[44].

Organizacje brackie na ziemiach polskich wykazywały zróżnicowanie członków w zależności od składu społecznego i zawodowego, a także celów działalności[45]. Istniało rozgraniczenie między bractwami działającymi w miastach i przeznaczonymi dla mieszczan, a bractwami, które erygowano przy klasztorach fundowanych najczęściej przez magnatów. Pojawiają się również liczne bractwa zakładane na wsiach[46]. Rozwój bractw na terenach Rzeczypospolitej był bardzo nierównomierny i odbywał się w sposób skomplikowany. Oddziaływały tu różne czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Na przełomie XVI i XVII wieku doszło do zasadniczej zmiany, gdyż zamiast takich bractw jak: ubogich, miłosierdzia, stanowych, które swoimi początkami sięgały średniowiecza, zaczęły powstawać bractwa i stowarzyszenia powiązane z różnymi zakonami. Obok studenckich sodalicji mariańskich pod pieczą jezuitów, dominikanie rozwijali bractwa różańcowe, karmelici — szkaplerzne, franciszkanie — św. Anny, św. Antoniego Padewskiego, Paska św. Franciszka, Męki Pańskiej, augustianie — św. Augustyna, a paulini — aniołów stróżów[47].

Zahamowania w rozwoju stowarzyszeń religijnych spowodowane reformacją zostały przezwyciężone przez reformę po Soborze Trydenckim. Potrydenckie bractwa podejmowały obowiązek modlitwy „o zwycięstwo Kościoła, wykorzenienie herezji, o pokój i zgodę władców chrześcijańskich”, nakazany statutami. Duży nacisk kładły one na kształcenie religijne i walkę ideową z innowiercami. Tworzono bractwa katechetyczne podlegające Arcybractwu Nauki Chrześcijańskiej. W odpowiedzi na potrzeby społeczno — religijne zakładano wiele bractw pogrzebowych i dobrej śmierci oraz wiele nowych o charakterze charytatywno — kultowym, jak i ascetyczno — kultowych, pod patronatem Matki Boskiej i świętych oraz bractwa pasyjne[48]. Rozwijały się bractwa miłosierdzia chrześcijańskiego, banki pobożne, skrzynki św. Mikołaja, Bractwo św. Łazarza, Bractwo Żebraków i ubogich pod patronatem jezuickim. Również chłopi mogli liczyć na opiekę duchową i materialną, gdyż już od lat trzydziestych wieku XVII działały na wsiach liczne bractwa św. Izydora Oracza[49].

Kryzys bractw religijnych nastąpił pod koniec XVIII wieku wskutek przemian społeczno — ideologicznych i gospodarczo — politycznych doby oświecenia. W Polsce przyczyniły się do tego nie mało rozbiory. W zaborze austriackim dekretem cesarza Józefa II skasowane zostały w 1783 roku wszystkie stowarzyszenia kultowe na rzecz jednego bractwa Czynnej Miłości Bliźniego. Jednak mimo to przy niektórych kościołach bractwa funkcjonowały nadal nieoficjalnie. Pozbawione swoich funkcji, wpływowych członków oraz właściwego kierownictwa (zwłaszcza na skutek kasaty niektórych zakonów) pozostawały niejako w stadium wegetacji[50].

Od połowy XIX wieku w Europie jak również na ziemiach polskich nastąpił prawdziwy renesans bractw kościelnych. Zakładane zostały nowe bractwa kultowo — charytatywne zwłaszcza trzeźwościowe oraz o charakterze religijno — oświatowym. Stawały się one często polem pracy u podstaw i miejscem odżywania tendencji i nastrojów niepodległościowych[51].

3. Bractwa św. Anny na ziemiach polskich

Najwcześniejsze fraternie Bractwa św. Anny pojawiają się we Włoszech i w krajach niemieckich już w XIV wieku, a także na terenach Rzeczpospolitej, gdzie trafiły na podatny grunt i rozwinęły się w XVI wieku. Konfraternie św. Anny należały do jednych z najczęściej spotykanych na terenie Polski, zwłaszcza w XVII i XVIII wieku[52]. Opiekę nad tymi bractwami powierzono franciszkanom — bernardynom. Na ziemiach polskich kult św. Anny rozwijał się prężnie a sama patronka cieszyła się dużym uznaniem wśród wiernych całego kraju. Bractwa te miały obowiązek bronić dogmatów katolickich przeciw arianom (bóstwo Syna Bożego i Ducha Świętego) i protestantom (sakramenty i kult świętych). Dlatego członkowie mieli otrzymać w nich gruntowne studium nauki Kościoła, co umożliwiało podejmowanie dyskusji z innowiercami[53]. Konfraternie nakładały na członków obowiązek zwalczania wad o charakterze społecznym, a zwłaszcza pijaństwa i gadulstwa. Członkowie bractw rekrutowali się początkowo z warstw wykształconych, rodów magnackich, wyższej szlachty, a następnie mieszczan[54].

Pierwszym miejscem, do którego zawitało Bractwo św. Anny była Warszawa, a stało się to dzięki zabiegom Anny Jagiellonki[55], która potem została doń wpisana, jako pierwsza żeńska członkini. W 1578 roku Bractwo zostało erygowane przez późniejszego arcybiskupa lwowskiego Jana Dymitra Solikowskiego przy kościele św. Anny, zaś zatwierdzone zostało wraz ze statutami przez nuncjusza apostolskiego Giovanniego Caligariego dekretem His, quae pro w 1581 roku[56]. Natomiast papież Sykstus V bullą Ex incumbenti nobis desuper wyniósł warszawskie bractwo już 22 października 1586 roku[57] do godności arcybractwa, co dało mu prawo agregacji na całą Polskę. Dzięki temu warszawskie Arcybractwo stało się najważniejszym ośrodkiem i „matką” innych konfraterni poświęconych tej świętej. Papież zezwolił również używać członkom wszystkich bractw medalu z wyobrażeniem św. Anny i Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem oraz napisem Sanctae Annae Societas, a na drugiej stronie fructus charitatis salus. Strojem zaś brackim stał się zielona lub szara płócienna kapa[58].

Pierwsze Bractwo Świętej Anny diecezji chełmińskiej powstało w 1581 r. w Fordonie. Kolejne stowarzyszenia zostały założone w 1586 roku w Więcborku, zaś w Świeciu w 1602 roku. W Górznie omawiana konfraternia została erygowana przez bernardynów warszawskich w 1619 roku, a 4 września 1620 roku zatwierdzona przez biskupa płockiego Henryka Firleja. Kolejne bractwa powstały w Lidzbarku (1620) oraz w Brodnicy (1622). Konfraternia św. Anny w Golubiu ufundowana została 1 stycznia 1645 roku przez franciszkanów warszawskich, a zatwierdzona przez biskupa Kaspra Działyńskiego, jednakże pamięć o Bractwie tym zaginęła. Bractwo Świętej Anny istniało także w Radzyniu (1643), Wałdowie (1672), Kowalewie (1696), Żarnowcu (1744), Skarszewach (1773), oraz we Wrockach, Wielu i Lubawie[59]. W Toruniu Bractwo to istniało przy kościele Mariackim w latach 1726—1821, a wywnioskować to można na podstawie zachowanej księgi brackiej[60].

Dnia 19 października 1590 roku pod patronatem kardynała Jerzego Radziwiłła utworzono przy kościele uniwersyteckim św. Anny w Krakowie Bractwo św. Anny, które zatwierdzone zostało przez Stolicę Apostolską w 1591 roku[61]. Bractwa pod tym wezwaniem istniały także w innych krakowskich kościołach parafialnych, m.in. u św. Mikołaja, św. Jana Chrzciciela i św. Augustyna u sióstr Norbertanek na Zwierzyńcu. Ta ostatnia wspólnota bracka została zaaprobowana w dniu 8 lipca 1597 roku przez Arcybractwo przy warszawskim kościele św. Anny. W tejże konfraterni promotorem był każdorazowy proboszcz zwierzyniecki. Przed rokiem 1616 działała przy kościele bernardynów na Stradomiu także podobna konfraternia, która została oficjalnie agregowana do arcybractwa warszawskiego dnia 21 czerwca 1671 roku[62]. W roku 1580 w Staszowie przy kościele Św. Bartłomieja założone zostało Bractwo św. Anny, którego głównym celem było szerzenie oświaty i niesienie pomocy w kształceniu analfabetów. W roku 1622 Jan Tęczyński, wojewoda krakowski utworzył przy tym kościele Bractwo Literackie, które połączyło się z Bractwem świętej Anny[63]. W samej diecezji krakowskiej w XVII i XVIII wieku występowało aż w 111 parafiach[64].

Jednocześnie powstawały te bractwa we Lwowie i Wilnie, dalsze zaś przy kościołach bernardynów w Lublinie, Poznaniu, Zebrzydowicach oraz w bardzo licznych parafiach miejskich i wiejskich metropolii gnieźnieńskiej i lwowskiej[65]. Wszystkie je agregowano do arcybractwa warszawskiego. W diecezji płockiej Bractwa św. Anny należały do najliczniejszych w skali diecezji[66]. Podobnie rzecz się miała w diecezjach żmudzkiej — 5 bractw[67] i przemyskiej — 24 bractwa[68], co w porównaniu do wielkości diecezji i ilości wszystkich bractw religijnych, plasuje konfraternie św. Anny bardzo wysoko. Jedynie w diecezji kamienieckiej funkcjonują tylko dwa tego typu bractwa[69].

Warto zauważyć także, iż Bractwo św. Anny jest jednym z czterech obok bractw Paska św. Franciszka, Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Antoniego z Padwy propagowanych i wspieranych przez bernardynów. Konfraternie św. Anny w całościowej liczbie bractw prowadzonych przez ten zakon przy jego klasztorach stanowią większość. Stowarzyszenie to zyskuje określenie „bractwa bernardyńskiego” i na mocy bulli Sykstusa V franciszkanie szerzą je oraz rozpowszechniają także w świątyniach niezakonnych[70].

[1] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1013—1020.

[2] S. Litak, dz. cyt., s. 501.

[3] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1013.

[4] B. Kumor, Kościelne…, s. 504.

[5] E. Wipszycka, Świeckie bractwa w życiu religijnym chrześcijańskiego Egiptu, „Przegląd Historyczny”, t. 59, 1968, z. 3, s. 447—463.

[6] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1013.

[7] W. Bochnak, Religijne stowarzyszenia i bractwa katolików świeckich w diecezji wrocławskiej od XVI w. do 1810r., Wrocław 1983, s. 46.

[8] Tamże, s. 47.

[9] J. Kłoczowski, Wspólnoty w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wieku, Kraków 1964, s.230—246; B. Kumor, Kościelne…, s. 505.

[10] W. Bochnak, dz. cyt., s. 48—49.

[11] J. Kłoczowski, dz. cyt., s. 242—234; K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1014.

[12] W. Bochnak, dz. cyt., s. 49—54; K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1014.

[13] J. Kracik, dz. cyt., s. 533—535.

[14] W. Bochnak, dz. cyt., s. 53.

[15] J. Kłoczowski, dz. cyt., s. 240—242; B. Kumor, Kościelne…, s. 505.

[16] S. Litak, dz. cyt., s. 502.

[17] W. Bochnak, dz. cyt., s. 53—54.

[18] J. Kracik, dz. cyt., s. 533.

[19] B. Kumor, Historia Kościoła, t. 5, Lublin 2004, s. 228.

[20] W. Bochnak, dz. cyt., s. 54—56.

[21] B. Kumor, Historia…, t. 5, s. 228.

[22] Tamże, s. 201.

[23] W. Bochnak, dz. cyt., s. 55.

[24] Tamże, s. 55—56.

[25] B. Kumor, Historia…, t. 5, s. 201.

[26] W. Bochnak, dz. cyt., s. 56.

[27] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1015.

[28] B. Kumor, Kościelne…, s. 506.

[29] S. Litak, dz. cyt., s. 502.

[30] B. Kumor, Kościelne…, s. 507.

[31] Tamże, s. 507—508.

[32] E. Wiśniowski, Bractwa religijne na ziemiach polskich w średniowieczu, „Roczniki Humanistyczne”, t. 17, 1969, z. 2, s. 54—55.

[33] J. Nowacki, Dzieje archidiecezji poznańskiej: Kościół katedralny w Poznaniu, t. 1, Poznań 1959, s.228; B. Kumor, Kościelne…, s. 507.

[34] B. Kumor, Kościelne…, s. 507.

[35] S. Litak, dz. cyt., s.502.

[36] B. Kumor, Kościelne…, s. 507—508.

[37] H. Zaremska, Bractwa w średniowiecznym Krakowie, Wrocław 1977, s. 116—121.

[38] E. Wiśniowski, dz. cyt., s.56.

[39] B. Kumor, Archidiakonat sądecki, „Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 8, 1964, s. 93—286; t. 2, 1964, s.271—304; Tenże, Prepozytura tarnowska, „Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 12,1966, s. 205—288; t. 14, 1967, s.249—256.

[40] Diecezja chełmińska. Zarys historyczno — statystyczny, Pelplin 1928, s. 81—82.

[41] I. Czarciński, Bractwa w wielkich miastach państwa krzyżackiego w średniowieczu, Toruń 1993, s. 51—56.

[42] Tamże, s. 35, 51, 110—112.

[43] W. Bochnak, dz. cyt., s. 58.

[44] H Borcz, Bractwa religijne w kościołach parafialnych diecezji przemyskiej w okresie przedrozbiorowym, „Roczniki Teologiczno — Kanoniczne”, t. 28, 1981, z. 4, s. 77—90.

[45] J. Flaga, Bractwa religijne w archidiakonacie lubelskim do początku XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne”, t. 21, 1973, z. 2, s. 146—147.

[46] W. Bochnak, dz. cyt., s. 59.

[47] J. Flaga, Bractwa religijne w archidiakonacie…, s. 146—147.

[48] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1014.

[49] B. Kumor, Historia…, t. 5, s. 228.

[50] K. Kuźmak, Bractwo…, kol. 1014—1015.

[51] Tamże, kol. 1015.

[52] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 141.

[53] A. Bruździński, Bractwa religijne w siedemnastowiecznym Krakowie. [w:] Historia świadectwem czasów. Księdzu profesorowi Markowi Tomaszowi Zahajkiewiczowi, red. W. Bielak, S. Tylus, Lublin 2006, s. 119.

[54] K. Kuźmak, Anna św. III. Bractwa, kol. 625—626.

[55] W. F. Murawiec, Bernardyni warszawscy. Dzieje klasztoru św. Anny w Warszawie 1454—1864, Kraków 1973, s. 144.

[56] B. Kumor, Kościelne stowarzyszenia…, s. 527; por. Z. Malewski, Bractwo św. Anny w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1933, s. 17; Z. Malewski podaje w przeciwieństwie do Encyklopedii katolickiej, iż zatwierdzenie statutów miało miejsce w 1579 roku.

[57] A. Bruździński, dz. cyt., s. 119; por. K. Kuźmiak, Anna św. III. Bractwa, kol. 626. Encyklopedia katolicka podaje datę wydania tej bulli na rok 1589, jednak zob. J. Majewski, Niezwykłe szopki i jasełka dla plebsu. Jak było kiedyś? https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,54420,10863805,Niezwykle_szopki_i_jaselka_dla_plebsu__Jak_bylo_kiedys_.html [dostęp 01.02.2021].

[58] A. Bruździński, dz. cyt., s. 119.

[59] Diecezja chełmińska…, s. 83, 239, 250, 291, 295, 357, 360, 418, 444, 527, 545, 571, 605.

[60] K. Olszewska, dz. cyt., s. 187—188.

[61] A. Bruździński, dz. cyt., s. 119.

[62] Tamże, s. 119—120.

[63] Łagosz R., Bractwo św. Anny niesie pomoc dzieciom w Staszowie: https://bractwo-staszow.pl.tl/Historia.htm [dostęp 01.02.2021].

[64] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 105.

[65] B. Kumor, Kościelne stowarzyszenia…, s. 527.

[66] J. Flaga, Bractwa i przejawy ich życia religijnego w 2. połowie XVIII wieku na przykładzie diecezji płockiej, „Roczniki Humanistyczne”, t. 24, 1976, z. 2, s. 39.

[67] Tenże, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 105.

[68] H Borcz, dz. cyt., s. 34.

[69] J. Flaga, Bractwa religijne w diecezji kamienieckiej w połowie XVIII wieku [w:] Religia, edukacja, kultura. Księga Pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Litakowi, red. M. Surdacki, Lublin 2002, s. 618.

[70] Tenże, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 140.

Rozdział II
Podstawy prawne, ustrój i struktura bractw religijnych oraz księgi brackie

1. Normy i podstawy prawne przy zakładaniu bractw religijnych oraz ich funkcjonowaniu

Bractwa i stowarzyszenia religijne od momentu swojego pojawienia się w historii Kościoła były grupami chrześcijan, którzy pełnili funkcje pomocnicze w Kościele, na przykład w organizowaniu liturgii i nabożeństw oraz w działalności charytatywnej. Wzmacniały wspólnotę, ożywiały i wspomagały Kościół lokalny[1]. Warto w tym miejscu wspomnieć o instytucji witrykusów, opiekujących się majątkiem kościelnym. Powstała ona w XIII wieku w Niemczech, po czym rozpowszechniła się we wszystkich parafiach miejskich i wiejskich Rzeszy. Rozpowszechnienie jej w Polsce zawdzięczamy kolonizacji na prawie magdeburskim. Witrykusi jak podają protokoły wizytacyjne od XVI do XVIII wieku stali się powszechnie obecni przy wszystkich klasztorach, kolegiatach, kościołach szpitalnych, parafialnych i filialnych, tak w mieście jak i na wsiach[2].

W początkowym okresie przypadającym od początków chrześcijaństwa do około VIII wieku można zaobserwować bardzo spontaniczny przyrost nowych i licznych bractw[3]. Odgrywały one pierwszorzędną rolę wśród pobożności ludowej średniowiecza, dzięki tendencji pędu do życia monastycznego. Stowarzyszenia świeckich były bardzo atrakcyjne dla laikatu, gdyż stwarzały możliwości rozwoju indywidualnej oraz społecznej pobożności[4]. Bractwa te wymagały z początku jedynie potwierdzenia założenia ze strony lokalnych władz kościelnych, które jednak nie ingerowały w ich organizację. Każde bractwo opracowywało własne prawa, zebrane w statucie brackim, te jednak nie zachowały się sprzed 1000 roku. Kilka statutów możemy znaleźć z XI i XII wieku, zaś ich większa ilość pochodzi z XIII i XIV wieku[5]. Jednak żywiołowy rozwój bractw doprowadził do ich przerostu liczebnego i wielu nadużyć. Spowodowało to już we wczesnym średniowieczu sporadyczne interwencje synodów w sprawach ich życia i działalności oraz niekontrolowanego rozwoju. Wyjątkowo duże poruszenie w ustawodawstwie kościelnym dotyczącym bractw i stowarzyszeń świeckich miało miejsce w VIII wieku[6].

Okres klasyczny prawa kanonicznego przypadający na połowę XII wieku do połowy wieku XVI sprawił, iż u progu nowożytności miały silną pozycję prawną i główne zręby ustawodawstwa odnoszącego się do ich natury[7]. Jednak do połowy XVI wieku nie było żadnych reguł prawnych normujących ich liczbę lub też różnorodność[8]. Sobór trydencki, będący niezaprzeczalnie kamieniem milowym w historii Kościoła, porządkującym i systematyzującym wiele spraw Kościoła, uznał bractwa i poddał je bezpośredniej jurysdykcji Stolicy Apostolskiej reprezentowanej przez ordynariuszy miejsca. Normy oraz postanowienia Soboru zostały skonkretyzowane i rozwinięte dopiero w zarządzeniach papieskich oraz odpowiednich kongregacji rzymskich[9]. I tak papież Pius V wydał 21 V 1571 roku Decret Romanum Pontificem, który zabraniał erygowania przy tym samym kościele dwóch bractw Imienia Jezus, natomiast papież Grzegorz XIII brewem Dudum siquidem z 1 VIII 1575 roku rozciągnął zarządzenie Piusa V także na inne bractwa[10]. Konstytucja Quaecumque a Sede Apostolica papieża Klemensa VIII z 7 XII 1604 roku, ustaliła prawne warunki egzystencji i funkcjonowania bractw wraz z ich podstawowymi zasadami życia i działalności. Zabraniała ona erekcji w jednym miejscu więcej niż jednego stowarzyszenia tego samego rodzaju i celu. Według tejże konstytucji warunkiem koniecznym powstania nowego bractwa była formalna erekcja każdego bractwa z osobna (również tego powstałego wcześniej — powtórna erekcja), której dokonuje Stolica Apostolska lub biskup ordynariusz miejsca, na którym spoczywał także obowiązek publicznego ogłoszenia tegoż aktu. Wszelkie statuty brackie musiały uzyskać aprobatę biskupa ordynariusza[11]. Do erekcji niektórych bractw typowo zakonnych stolica Apostolska upoważniła przełożonych generalnych niektórych zakonów męskich. Jednakże konstytucja zastrzegła zgodę na erygowanie, sprawy kultu publicznego i zarządzanie majątkiem bractw biskupowi miejsca. Erygowane bractwo posiadało więc prawo do nabywania i dysponowania własnością oraz liczne uprawnienia i przywileje zarówno w sferze religijno — społecznej, jak i w sferze duchowej i nadprzyrodzonej[12]. Tę bullę papieską na ziemiach polskich wprowadził w życie w 1621 roku na synodzie diecezjalnym w Krakowie biskup krakowski Marcin Szyszkowski, a następnie na synodzie w 1634 roku biskup przemyski Henryk Firlej[13]. Bulla ta spowodowała w XVII wieku ogromny rozrost stowarzyszeń szerzonych przez zakony[14].

Według postanowień Soboru trydenckiego, aby jakieś bractwo mogło mieć status prawny i funkcjonować jako instytucja religijna, musiało mieć zapewnione trzy akty prawne:

1) akt fundacji, a więc zapis na rzecz bractwa,

2) akt erekcji, połączony najczęściej z wprowadzeniem bractwa oraz

3) aprobatę biskupa ordynariusza aktu fundacji, jak i erekcji.

Nie wszędzie jednak występowały wszystkie trzy[15]. Jedną z podstawowych pobudek do fundacji i zakładania nowych bractw religijnych była chęć zapewnienia zbawienia sobie lub komuś innemu. Była to najczęstsza przyczyna fundacji. Akt fundacyjny bractwa był niejako tańszym substytutem fundacji kościoła lub kaplicy. Z kolei aktowi wprowadzenia bractw towarzyszyły nierzadko różne dodatkowe ceremonie takie jak procesje, które miały podniosły i uroczysty charakter. Odbywało się to zwykle w czasie misji lub święta patronalnego kościoła lub patrona bractwa. Często brali w nich udział członkowie innych konfraterni z innych, sąsiednich parafii lub kościołów[16]. Zdarzało się, iż w uroczystościach brał udział biskup ordynariusz, co traktowano niekiedy jako równoznaczne z aktem aprobaty bractwa[17].

Bardzo częstym zjawiskiem było wznawianie fundacji i erekcji bractwa, które na wskutek zaniedbania najczęściej upadało, bądź zostało połączone z inną konfraternią. Bardzo cennym źródłem do takich informacji są akty wizytacyjne parafii[18]. Równie ciekawym zjawiskiem, który można zaobserwować w tych źródłach jest samorzutne powstawanie bractw z inicjatywy oddolnej. Pojawiają się tam przypadki zakładania konfraterni z inicjatywy plebana lub wiernych, które musiały, czasem przez kilka lat czekać na zatwierdzenie biskupie. W wieku XVIII nasila się tendencja zakładania stowarzyszeń bez odpowiednich zapisów fundacyjnych. Bractwa takie, zwykle były nimi wspólnoty różańcowe, nie posiadały żadnego funduszu, ani zabezpieczenia majątkowego. Oznaczano je w aktach wizytacyjnych jako confraternitas sine fundatione, dodając, iż formy kultu odprawiane są ex devotione lub cum populo. Dodawano często także, iż modlitwy odmawiane są per modum confraternitatis, a zwyczaje i obowiązki są zachowane i przestrzegane na wzór bracki[19].

Wielowiekowy rozwój struktur i natury prawnej bractw zmusił Kościół do unormowania przepisów i ujęcia je także w kilkunastu kanonach Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku[20] normujących życie i działalność bractw w całym Kościele.

Jako, iż bractwa religijne posiadały własną strukturę i naturę prawną odróżniały się od innych związków religijnych, które były jedynie aprobowane przez władzę kościelną. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 roku dzielił wszystkie zrzeszenia religijne na trzy podstawowe grupy:

• III zakony,

• Bractwa,

• Związki pobożne.

Granice między dwiema ostatnimi grupami nie były do końca jasne i proste do zdefiniowania nawet przez samych kanonistów. Przyjmuje się na ogół trzy istotne elementy klasyfikujące zrzeszenie jako bractwo religijne:

• Erekcja,

• Korporacja, a więc organizacja struktur na wzór ciała ludzkiego,

• Kult publiczny, jako cel główny[21].

Stolica apostolska mogła wynieść bractwo do rangi arcybractwa, które dzięki temu nabywało prawo agregacji. Dzięki niemu mogło przekazać niektóre swoje uprawnienia i przywileje bractwom przez siebie agregowanym, a więc zakładanym pod tą samą nazwą i z tymi samymi celami, które uczestniczyły w odpustach i przywilejach arcybractwa. Jednak każde bractwo prawnie erygowane zachowywało autonomię względem arcybractwa, rządziło się i organizowało według własnych statutów, podlegając bezpośrednio ordynariuszowi miejsca[22].

[1] K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1015.

[2] B. Kumor, Kościelne…, s. 508.

[3] Tenże, Historia…, t. 3, s. 90.

[4] Tenże, Kościelne…, s. 509.

[5] W. Bochnak, dz. cyt., s.108.

[6] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 39.

[7] Tamże, s. 40; K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1015.

[8] B. Kumor, Kościelne…, s. 509.

[9] K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1015;

[10] B. Kumor, Kościelne…, s. 509.

[11] W. Bochnak, dz. cyt., s. 120.

[12] B. Kumor, Kościelne…, s. 509; K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1015; J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 40.

[13] B. Kumor, Kościelne…, s. 509.

[14] Tamże, s. 509—510.

[15] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 40.

[16] Tamże, s. 41.

[17] Tenże, Bractwa i przejawy ich życia religijnego…, s. 50.

[18] Tenże, Rodzaje i terytorialne rozmieszczenie bractw religijnych w diecezji krakowskiej w połowie XVIII wieku [w:] Ius et lex. Księga jubileuszowa ku czci Profesora Adama Strzembosza, red. A. Dębiński, A, Grześkowiak, K. Wiak, Lublin 2002, s. 563—589.

[19] Tenże, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 42—43.

[20] Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 roku, Kan. 682—701, 707—725.

[21] K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1016.

[22] F. Bogdan, dz. cyt., kol. 192—193.

[23] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 55—57.

[24] Tamże, s. 55.

[25] K. Kuźmak, Bractwo…, kol 1016.

[26] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 60—61.

[27] H. Ruciński, Bractwo literackie w Koprzywnicy jako obraz struktury społecznej miasteczka w latach 1694—1795, „Przegląd Historyczny”, t. 65, z. 2, 1974, s. 269.

[28] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 62.

[29] Tamże, s. 65.

[30] Tamże, s. 66.

[31] Tamże, s. 67.

[32] B. Panek, Dzieje bractwa szkaplerza świętego przy kościele OO. Karmelitów w Krakowie na Piasku do końca XVII wieku, „Roczniki Teologiczno Kanoniczne”, t. 10, 1963, z. 3, s. 53—54.

[33] Tamże, s. 39, 51—54.

[34] Tamże, s. 54.

[35] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 72.

[36] Tamże, s. 28.

[37] Tenże, Rekrutacja do bractw religijnych w XVII i XVIII wieku na przykładzie archidiakonatu lubelskiego, „Roczniki Humanistyczne”, t. 35, 1987, z. 2, s. 102.

[38] Tenże, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 29—30.

[39] Tamże, s. 29.

[40] Tamże, s. 31.

[41] Tamże, s. 41, 69; H. Ruciński, dz. cyt., s. 268.

[42] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 31.

[43] Próby takie podjęło kilku polskich badaczy: H. Gapski, Akademicy krakowscy w dominikańskim Bractwie Różańcowym w latach 1585—1646, „Roczniki Humanistyczne”, t. 34, 1986, z. 2, s. 191—197; J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…; Tenże, Członkowie bractwa Matki Boskiej Wspomożycielki Chrześcijan w Lublinie w latach 1723—1773, „Summarium”, t. 2,, s. 207—213; Tenże, Członkowie bractwa św. Barbary w Czemiernikach w latach 1728—1770, „Summarium”, t. 1, 1972, s. 38—42; Tenże, Liczba członków bractw bernardyńskich w Lublinie w latach 1752—1853, „Summarium”, t. 7, 1978, s.202—207; Tenże, Rekrutacja…, s. 101—114.

[44] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 29—30.

[45] H. Ruciński, dz. cyt., s. 268.

[46] B. Panek, dz. cyt., s. 51—52.

[47] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 162.

[48] B. Kumor, Kościelne…, s. 521.

[49] J. Mitkowski, Księga zmarłych bractwa kościoła Panny Marii w Krakowie (wiek XIV—XVIII), „Studia Historyczne”, t. 11, 1968, z. 1, s. 77.

[50] K. Olszewska, dz. cyt., s. 188.

[51] S. Hagenow, Bractwo Świętej Anny w Krakowie To jest Ustawy, Artykuły, Porządki Nauki y Nabożeństwa Bractwa Świętey Anny za wolą y wiadomością […] Kardynała Radziwiłła […] y za przyzwoleniem Jana Dimitra Solikowskiego […] w druk podane, Kraków 1594; Tenże, Bractwo świętej Anny Samotrzeciej, Kraków 1634; J. Jachnowicz, Reguły i pieśni bractwa Izydora świętego, Wilno 1629; J. Mastalski, Nabożeństwo do św. Anny dla użytku bractwa, Kraków 1847; Statuty Bractwa Literackiego Nauki Chrześcijańskiej przy kolegiacie św. Małgorzaty w Nowym Sączu, wyd. B. Kumor, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 2, 1961, z. 1—2, s. 353—389; Zbiór nabożeństw do św. Anny, Czeladź 1939.

[1] F. Kiryk, J. Rajman, dz. cyt., s. 375—378.

[2] J. Kracik, dz. cyt., s. 536.

[3] Z. Jedynak, J. Drabina, dz. cyt., s. 248—249.

[4] F. Kiryk, J. Rajman, dz. cyt., s. 369.

[5] A. Rejdak, Najstarszy budynek, „Echo Czeladzi”, nr 2, 1998, s. 11.

[6] Tamże, s. 11.

[7] Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, s. 87.

[8] F. Kiryk, J. Rajman, dz. cyt., s. 307; A. Rejdak, dz. cyt., s. 11.

[9] Z. Jedynak, J. Drabina, dz. cyt., s. 247.

[10] C. Ryszka, dz. cyt., s. 94; J. Łyżwiński, dz. cyt., s. 5—6.

[11] J. Łyżwiński, dz. cyt., s. 13—14.

[12] Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie (dalej: AKMK), AV 57 Protokół wizytacji generalnej dekanatu Siewierz 1784, k. 25 v.; (odpis protokołu przechowywany jest również w Archiwum Parafialnym).

[13] Archiwum Parafialne parafii św. Stanisława BM w Czeladzi (dalej: AP św. Stanisława), Album Almae Confraternitatis S[anct]ae Annae Conscriptum Ab Anno D[omi]ni 1718. 26 Julij.

[14] AP św. Stanisława, Liber mortuorum ex confraternitate S[ancta]e Annae ab Anno D[omi]ni 1718. 26 J[ulij].

[15] Z. Jedynak, J. Drabina, dz. cyt., s. 247.

[16] C. Ryszka, dz. cyt., s. 112.

[17] 12/2306 Parafia Rzymskokatolicka Czeladź, Archiwum Państwowe w Katowicach (APK), sygn. 2, str. 57—60.

[18] 12/2306 Parafia Rzymskokatolicka Czeladź, APK, sygn. 1-2.

[19] Tamże, s. 98, 119; J. Sobczyński, Kronika parafii św. Stanisława BM w Czeladzi.

[20] Z. Jedynak, J. Drabina, dz. cyt., s. 235—236.

[21] W. Gruszka, dz. cyt., s. 16.

[22] F. Maroń, Materiały Źródłowe do dziejów Kościoła w obecnej diecezji Katowickiej. Protokoły wizytacyjne z 1657 roku, [w:] „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne”, t. 8, Katowice 1975, s. 304; C. Ryszka, dz. cyt., s. 99(il.).

[23] Pastorał przechowywany jest w skarbcu Archiwum Parafii św. Stanisława.

[24] M. Trąba, W okresie rozbiorów 1795—1918: Stosunki wyznaniowe [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 1, s. 492.

[25] Tamże, s. 494.

[26] A. Bruździński, dz. cyt., s. 119.

[27] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 31.

[28] M. Trąba, W okresie…, s.497; J. Sobczyński, dz. cyt.

[29] Tamże, s.497.

[30] AP św. Stanisława BM, Pamiątka Jubileuszowej procesyi i uroczystego przeniesienia ze starego kościółka do wspaniałej nowo zbudowanej świątyni w Czeladzi obrazów łaskami słynących i od dawna w okolicy czczonych Matki Bożej Pocieszenia i św. Anny Samotrzeciej d. 14 września 1913 r.

[31] M. Trąba, W odrodzonej Polsce międzywojennej(1918—1939): Stosunki wyznaniowe [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 2, s. 111.

[32] Patrz: Aneks 1

[33] Tenże, W powojennej Polsce (1945—2000): Stosunki wyznaniowe i religijne [w:] Historia Czeladzi, red. J. Drabina, Czeladź 2012, t. 2, s. 372.

[34] Tamże, s. 373.

[35] Tamże, s. 375.

[36] C. Ryszka, dz. cyt., s. 228—230; J. Sobczyński, dz. cyt.

[37] C. Ryszka, dz. cyt., s. 98.

[38] Tamże, s. 230—231; J. Sobczyński, dz. cyt.; M. Trąba, Czeladź w latach II Wojny Światowej (1939—1945). Źródła i materiały z archiwów kościelnych, Katowice 2011, s. 44, 59.

[1] Pisownia oryginalna wzięta ze stron tytułowych ksiąg brackich.

[2] AP św. Stanisława, Album Almae…

[3] Tamże, s. 1: „Forma Inscribendi Fratrem et Sorores in Album Archi=Confraternitatis S. Annae Matris Beatissimae Virginis Mariae”.

[4] Tamże, s. 3: „Módlmy się. Boże, któryś Błogosławionej Annie łaskę użyczyć raczył, aże Rodzicielki Syna Twego Matką wybraną bydź zasłużyła, pozwól łaskawie abyśmy, której pamiątke czyniemy, za Jej u Ciebie przyczynami wspomożeni byli. Przez Xtusa Pana Naszego. Amen”.

[5] Tamże, s. 3—4: „Ja N.N. Władzą i Mocą S. Stolicy Apostolskiej i Jaśnie Wielmożnego Biskupa tej Dyecezyi przyjmuję cię /albo was/ do Bractwa św. Anny i przypuszczam cię /was/ do społeczności wszystkich odpustów i zasług, które przed tym współ Bracia i Siostry i wierni cnotliwemi uczynkami u Boga sobie zasłużyli i na potym zasłużą. W Imię Ojca i Syna et:”.

[6] Tamże, s. 4.

[7] Tamże, s. 4: „Ja N.N. Ciebie Anno Święta, Matko Najświętszej Panny Maryi dziś sobie biorę za Patronkę i Orędowniczkę moję, prosząc Cię, abyś mi w wszystkich potrzebach moich teraz i czasu śmierci przytomna była. Amen”.

[8] Tamże, s. 2.

[9] Tamże, s. 2, 4.

[10] J. Łyżwiński, dz. cyt., s. 13—14.

[11] AP św. Stanisława, Album Almae…, s. 6—7; patrz: Aneks 1; J. Łyżwiński nie odczytał z oryginału fragmentu: “cumque omnibus articulis praestandis in speciali Libro Titulo Sanctae Annae impressis quiiam passim ubique Venates reperium sub Situlo Santae Annae descriptis et tamen cum benevolo Illustrissimi et Reverendissimi Loci Ordinarij Viri cui Ecclesia hace subjecta est assensa. Ita ut omnes Christi Fideles Spiritualis et Secularis Sanctus, ac Sexus utriusque, qui sponte ac ex devotione indicta Societatem recipe, ac Libro ad id speciali habendo Nomina sua dare et inscribi voluerint, ea quae sint institute huji propria alioquin facilia jucunda et nulli intolerabilio facie: omnium Grace; et Donorum Spiritualium quibus Societas de Gratia Dei Omnipotensi et Sanctae Sedis Apostolicae: liber concessione gaudet participes efficient, ac remissionem Pecator: Divinam Gratiam et Sempiternam et felicitatem facio et expenditius consequi poterint ac mereant. Quemadmode ex Diplomatibus superius obtentis et una cum Articulis dotalis hujus in Libro Supramemorato ex processis liquidi constat”.

[12] Tamże, s. 8: „Consistorium Generale Diecesis Kielecensis. Hanc copiam concordare cum sur virginali transcriptum Varsaviensi Generali Gubernatori transcriptum qua documentum existentio Confraternitatis S[anct]ae Annae in Ecclesiae parochiali in Czeladź testor. Kielecis, 16 Februar 1889. Tadeus Sawryntus Alexander Wilczyński”.

[13] Tamże, s. 9: Wszystkie imiona i nazwiska urzędników oraz nazwy funkcji zostały zapisane zgodnie z oryginałem.

[14] Tamże, s. 102—103: „Działo się dnia dwudziestego piątego lipca roku Pańskiego tysiąc dziewięćset trzydziestego siódmego od narodzenia Chrystusa Pana, a dziewiętnastego od odzyskania niepodległości naszego Państwa Polskiego, gdy Ojcem chrześcijaństwa całego był Papież Pius XI, a Prezydentem i Włodarzem Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki, odbyło się w pięknej i wspaniałej świątyni Czeladzkiej poświęcenie sztandaru Bractwa Świętej Anny, istniejącego od roku 1718-go”.

[15] Tamże, s. 104—113.

[16] Tamże, s. 128.

[17] Tamże, s. 144.

[18] Tamże, s. 154.

[19] A. Bruździński, dz. cyt., s. 114.

[20] J. Flaga, Bractwa religijne w Rzeczpospolitej…, s. 35.

[21] J. Kracik, dz. cyt., s. 540—541.

[22] AP św. Stanisława, Album Almae…, s. 4 (tył).

[23] Tamże, s. 1—7 (tył).

[24] Tamże, s. 8—9 (tył): Wszystkie imiona i nazwiska urzędników oraz nazwy funkcji zostały zapisane zgodnie z oryginałem.

[25] Tamże, s. 8 (tył).

[26] AP św. Stanisława, Liber mortuorum…

[27] J. Łyżwiński, dz. cyt., s. 6.

[28] AP św. Stanisława, Liber mortuorum…, s. 1.

[29] Tamże, s. 3.

[30] Tamże, s. 3—7.

[1] Brak dalszego tekstu.

[2] W literaturze przedmiotu występuje jako Solikowski. Tu jak w odpisie z Księgi wpisów.

[3] Może chodzić o sidła grzechu lub Szatana albo pokusy.

[4] Tekst główny na całą stronę.

[5] Nota konsystorska późniejsza wraz z pieczęcią.

[6] Trzy ostatnie nazwiska trudne do odczytania.

[7] Na tychże stronach, pod tym nagłówkiem, znajdują się wpisy pamiątkowe osób i organizacji złożone własnoręcznie przez uczestników uroczystości poświęcenia sztandaru Bractwa.

[8] Syr 4, 1—7.

[9] por. Tb 4, 7—11.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.