Katarzyna Zawojska

Trzeźwość w masce

Narcystyczna gra w zdrowienie

© Katarzyna Zawojska, 2025

Trzeźwość w masce mówi językiem zdrowienia, a w rzeczywistości skrywa mechanizmy narcystycznej gry.

Autorka z precyzją demaskuje pozory skuteczności terapii, pokazując, że za alkoholem stoi nie nałóg, lecz osobowość, której nie da się wyleczyć ani zmienić.

To książka dla tych, którzy chcą zobaczyć prawdę ukrytą pod duchową retoryką i zrozumieć, dlaczego większość sposobów „leczenia” kończy się tylko zmianą kostiumu — pozorną przemianą, która zasłania jedynie ten sam utrwalony mechanizm.

ISBN 978-83-8431-649-8

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Wstęp

Zgłębiając zjawisko narcystycznego zaburzenia osobowości, doszłam do wniosku, że w moim życiu przewinęło się zbyt wiele osób z tym defektem. Za dużo, by uznać to za przypadek. Jeśli przyjąć, że nic nie dzieje się bez przyczyny — to właśnie ten niepokojący fakt skłonił mnie do głębszego przyjrzenia się narcyzmowi i możliwości jego terapii.

Wielu badaczy jest zgodnych: terapia narcyzmu rzadko przynosi jakiekolwiek efekty. Osobowość narcystyczna nie poddaje się zmianie. Nie dlatego, że brakuje narzędzi — ale dlatego, że deficyty sięgają zbyt głęboko. Typowe cechy NPD (Narcissistic Personality Disorder) nie ulegają modyfikacji. Zarówno terapeuci, jak i pacjenci najczęściej porzucają proces — jedni z bezsilności, drudzy z nudy i braku „zasilania”. Narcyz przestaje widzieć korzyść. A terapia staje się dla niego tylko kolejną sceną do odegrania roli.

Dlatego już teraz, na samym początku, chcę to powiedzieć jasno: Terapia narcyza nie działa. Nie leczy. Nie transformuje. Jedynym rozsądnym działaniem po rozpoznaniu zaburzenia jest wycofanie się. Każda próba „pomocy” skończy się utratą czasu, zdrowia i godności. Narcyz jak był — taki pozostanie. A przy okazji dobrze się zabawi.

Dlaczego jestem tego taka pewna?

Bo tę książkę stworzyłam nie tylko na podstawie badań naukowych z psychologii, psychiatrii czy behawiorystyki. Stworzyłam ją również w oparciu o doświadczenie — swoje i innych. Zebrałam to wszystko po to, by oszczędzić zainteresowanym tematem wieloletnich poszukiwań odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego?”

Drugim zaburzeniem uznanym za nieuleczalne jest alkoholizm. To choroba, którą można jedynie zatrzymać — poprzez świadome, codzienne wybieranie abstynencji. Wymaga to ogromnego wysiłku, często przemodelowania całego życia i stworzenia nowych fundamentów: moralnych, emocjonalnych i społecznych. Dla wielu to praca na lata. Dla niektórych — na zawsze.

Jednak mimo dostępnych metod leczenia, skuteczność terapii alkoholizmu pozostaje dramatycznie niska. Większość pacjentów wraca do picia w ciągu dwóch lat. A nikt nawet nie bada, ilu wraca po trzech, pięciu, dziesięciu…

I właśnie w tym kontekście często pojawia się „światełko w tunelu” — grupy Anonimowych Alkoholików i ich Program 12 kroków. Uznawane za skuteczne, promowane jako jedyna droga do trzeźwości. To system, w którym każdy — nawet z kilkoma dniami abstynencji — staje się „ważny”. W teorii: wspólnota. W praktyce… no właśnie.

Bo na czym naprawdę polega fenomen Programu 12 kroków? Dlaczego uważany jest za skuteczny? I — najważniejsze pytanie, które stało się punktem wyjścia tej książki — co łączy narcyzm z alkoholizmem?

Kiedy usłyszałam zdanie: „Każdy alkoholik jest narcyzem, ale nie każdy narcyz jest alkoholikiem” — coś we mnie zaskoczyło.

To właśnie wtedy zaczęłam zadawać pytania.

Skoro narcyz i alkoholik cierpią na nieuleczalne zaburzenia — to czy Program 12 kroków, który „leczy” alkoholizm, potrafi leczyć także narcyzm?

A jeśli tak — to dlaczego trzeźwi alkoholicy-narcyzi nadal są potworami? Nadal manipulują. Nadal krzywdzą.

Bo picie było tylko objawem. Nie przyczyną.

Zacznijmy od początku.

Rozdział 1. Narcyzm

Jednym z pierwszych skojarzeń po usłyszeniu słowa „narcyz” będzie historia młodzieńca o tym imieniu zawarta w mitologii greckiej. Bohater mitu, Narcyz, nie będąc zainteresowanym jakąkolwiek miłością, zakochuje się we własnym odbiciu w tafli jeziora. Nie otrzymując jednak żadnej reakcji ze strony odbicia- obiektu swojej miłości- umiera z tęsknoty. Stąd właśnie określenie narcyzm łączone jest ściśle z miłością własną, zachwytem na własną urodą i atrakcyjnością. Odnoszone jest najczęściej do osób z dużą pewnością siebie, skupiających uwagę i zainteresowanie na sobie, a co za tym idzie nie zwracanie uwagi na innych i nie liczenie się z ich potrzebami.

Już ojciec psychoanalizy Zygmunt Freud opisuje to zjawisko i rozróżnia narcyzm pierwotny i wtórny (patologiczny). Narcyzm pierwotny jako naturalny stan psychiki przejawia się we wczesnych latach życia każdego człowieka i jest to tzw. narcyzm dziecięcy. Całkowite skupienie na sobie oraz własnych pragnieniach i potrzebach cechuje każde dziecko do ok. 18 m. ż. Dwuletnie dziecko stopniowo nabywa coraz więcej samoświadomości, eksploruje otaczający go świat, budując w oparciu o niego własny obraz siebie. Gdy proces ten ulega zaburzeniu pojawia się narcyzm wtórny, który swoim obrazem przypomina narcyzm dziecięcy i utrwala się na skutek zaburzeń związanych z rozwojem jednostki. Dotyczy głównie sfery relacji z obiektem po przez zaniedbywanie przez opiekuna (głównie matkę), lub w drodze regresji na skutek silnych frustracji związanych z brakiem możliwości samodzielnego rozwiązywania wyzwań pojawiających się na drodze rozwoju. Fiksacja, o której pisze Freud, jest jednym z mechanizmów obronnych jednostki. Polega na trzymaniu się ściśle wyuczonych mechanizmów przystosowawczych, dzięki którym skutecznie unikane są myśli, które mogą powodować powrót do pierwotnej sytuacji wywołującej silny stres.

Obecnie badacze nazywają to zjawisko „dotknięciem rany narcystycznej”, czyli zbliżeniem się do sytuacji, w której dziecko doświadczyło silnego stresu z powodu niemożności zaspokojenia potrzeby bezwarunkowej miłości i uznania, a zostało odrzucone i zdewaluowane. W miejscu zdrowego poczucia własnej wartości pojawiła się zatem fiksacja: „jestem niewystarczający”, co z kolei spowodowało silną potrzebę zbudowania takiego obrazu siebie, który zawsze i przy każdej okazji będzie nie tyle akceptowany, co podziwiany. Zatem każda sytuacja, która przywodzi skojarzenia z pierwotną sytuacją stresową (traumą) jest porównywalna do ponownego otwarcia wciąż niezagojonej rany przekonania o własnej bezwartościowości.

Badając proces relacji z obiektem zapoczątkowany przez Freuda, Heintz Kohut wprowadza pojęcie „self” — „ja” jako obraz siebie. W swojej teorii rozważał patologiczne dorastanie bez obiektów znacznie przyczyniając się do rozumienia relacji terapeuta — pacjent narcystyczny i jego sposobu doświadczania siebie.

Otto Kernberg, opierając się na spostrzeżeniach Freuda i Kohuta, dzieli narcyzm na narcyzm dziecięcy, dorosły nacyzm i narcyzm patologiczny. Rozwija pojęcie „self” zwracając uwagę, że w przypadku narcyzmu patologicznego nie następuje prawidłowe ukształtowanie własnego „ja”-self, a pojawia się charakterystyczne „ja” wielkościowe i „ja” wstydliwe (ukryte).

Uważał, że narcyzm jest wynikiem zaburzonej relacji z obiektem, w tym wypadku z matką. Nie następuje rozdzielenie obrazu „ja„ i obrazu matki na dwie odrębnie funkcjonujące jednostki lecz obraz siebie u dziecka nadal ściśle związany pozostaje z obrazem matki i od niego zależny. Dziecko uważa siebie za jedyną osobę, która należy kochać i której można ufać, więc gdy następuje odrzucenie przez którekolwiek z rodziców lub obydwoje, dziecko narcystyczne nie rozwija zdolności empatii. Dodatkowo pojawiają się symptomy rozwijającego się zaburzenia jak obniżony nastrój, niskie poczucie własnej wartości, tendencja do nadużywania substancji psychoaktywnych (alkoholu!) w przyszłości i silny lęk przed odrzuceniem.

Na kształt całej osobowości dziecka i tego jaki charakter ma jego relacja z otoczeniem silnie wpływa związek pomiędzy samym dzieckiem a opiekunem, a także między uwewnętrznionym obrazem tej osoby z obiektami wewnętrznymi. Środowisko rodzinne odgrywa zatem znaczącą rolę podczas tworzenia się struktury narcystycznej. Charakteryzuje się zimną postawą rodziców, intensywną agresją, często ukrytą, obojętnością, brakiem współczucia czy nawet wzajemną wrogością i nienawiścią. Dziecko zmuszone jest wytworzyć wewnętrzny mechanizm obronny kosztem rzeczywistego obrazu siebie, który odrzuca. Tworzy fałszywą hybrydę, którą pielęgnuje, a z czasem staje się ona jedyną słuszną i właściwą postawą i trwale zastępuje wyparty rzeczywisty obraz siebie. Do stworzenia podobnej hybrydy dojdzie w przypadku, gdy narcyzm pierwotny jest wzmacniany przez bezkrytyczne chwalenie, nagradzanie, wielbienie wszystkich, bez wyjątku, zachowań dziecka, a powstała w ten sposób hybryda będzie stworzona w oparciu o przeświadczenie o swojej wielkościowości, zadufaniu w sobie, na obsesji bycia zauważanym, co skutkować będzie potrzebą zdominowania i podporządkowania sobie innych jako świadectwa własnej wspaniałości.

Aleksander Lowen, światowej sławy psychoanalityk zwraca uwagę na konieczność utożsamiania obrazu „ja” nie tylko z samym umysłem, ale podkreśla istotny wpływ uczuć płynących z ciała i sposób ich wyrażania przez emocje. „Jesteśmy tym, co czujemy, a nie tym, co robimy”. Osoby narcystyczne postrzegają ciało jako poddany woli instrument umysłu pozbawiony uczuć, a zatem i życia. Zaprzeczanie uczuciom zaburza doświadczenie „ja”, więc można porównać sposób w jaki osoba narcystyczna postrzega siebie, do wizyty w gabinecie krzywych luster. Każde lustro odbija zniekształcony obraz, a bez odniesienia do sfery odczuć płynących z ciała trudno jest ocenić, który z widzianych obrazów jest najbliższy rzeczywistemu. Nie mając możliwości jakiegokolwiek odniesienia do prawdziwego obrazu siebie, gdyż normalne lustro jest szczelnie przesłonięte i głęboko ukryte, narcyz traktuje osoby, z którymi wchodzi w relacje, jako kolejne lustra w których może się przeglądać, wciąż poszukując odbicia idealnego, a nie rzeczywistego.

Dodatkowo Lowen wyróżnia pięć typów narcyzmu od najmniej do najbardziej zaawansowanego wg. kryteriów: nasilenia stopnia narcyzmu, poczucia wielkości, stopnia pozbawienia uczuć, braku poczucia „ja” i braku kontaktu z rzeczywistością. I są to: typ falliczno-narcystyczny, narcystyczny, borderline, psychopatyczny oraz paranoidalny.

Wszystkie typy łączy zaprzeczanie wszystkim uczuciom, jednakże smutek i strach zostały szczególnie wyparte i zablokowane, ponieważ odczuwanie ich czyni jednostkę podatną na zranienie. Wyrażanie smutku prowadzi do świadomości straty i wywołuje tęsknotę, a ta z kolei sprawia, że człowiekowi grozi odrzucenie lub upokorzenie. Nieodczuwanie smutku stanowi zatem mechanizm obronny i podobny cel ma zaprzeczanie strachowi. Człowiek nie odczuwający strachu staje się niepodatny na zranienie, umożliwiając jednostce bycie postrzeganym jako osoba niezależna, odważna i silna.

Emocją związaną ze strachem jest złość. Osoby narcystyczne nie są zdolne do odczuwania i wyrażania złości, podobnie jak innych uczuć. Jednakże potrafią odczuwać i łatwo popadają we wściekłość, która przybiera moc nie tylko huraganu, ale niszczycielskiego tsunami. Skłonność do wściekłości jest charakterystyczna dla tego zaburzenia, wypieranie niewygodnych uczuć powoduje eskalację tych dostępnych, a i tak wszystko sprowadza się znowu do obrony pierwotnej rany narcystycznej powstałej w wyniku głębokiego zranienia uczuć dziecka przed ponownym jej dotknięciem, przy jednoczesnym chronieniu fałszywego obrazu siebie w oczach innych ludzi.

Ponieważ narcyz skutecznie wypiera uczucia, poszukuje władzy, która stanowi substytut siły i nadaje jego działaniom swoistą intensywność i moc. Podobnie kontrola, pełni te samą funkcję co władza- chroni przed ewentualnym zranieniem i upokorzeniem. Władza i kontrola to dwie strony tego samego narcystycznego medalu. Są sposobem na przezwyciężenie poczucia niższej wartości dając w zamian wyższość i wyjątkowość, a to z kolei prowadzi do głębokiego przeświadczenia o zazdrości jaką budzi się w innych.

Lowen zauważa również, że problem władzy i kontroli pojawia się również w sytuacji terapeutycznej i nie dojdzie do żadnej istotnej zmiany, jeżeli pacjent będzie sprawował władzę nad terapeutą czy chociażby kontrolował przebieg procesu terapeutycznego. O tym zagadnieniu napiszę więcej w rozdziale poświęconym terapii.

Rozważając najważniejsze aspekty składające się na taki, a nie inny charakter zaburzenia osobowości należy jeszcze przywołać dwóch badaczy, których teorie doskonale się wpisują w całościowy obraz narcyzmu.

W 1912 r. Carl Gustaw Jung zdefiniował archetypy jako pierwotne obrazy obecne w nieświadomości, jako motywy podobne i powtarzające się wszędzie na świecie i w każdym czasie historycznym. A w 1917 r. uznał archetypy za węzłowe punkty psychiki, które przyciągają energię i prowokują zachowania człowieka. Archetyp wiąże: ciało, psyche, instynkt i wyobrażenie. Pojawia się w uniwersalnych działaniach i zachowaniach: narodziny, małżeństwo, macierzyństwo, rozstanie i śmierć. Ponadto archetypy przybierają symboliczną formę postaci wewnętrznych w dualnych relacjach: Persona- Cień; Anima-Animus; Stary Mędrzec- Wielka Matka; Jażń- Bóg i „czekają” na możliwość zrealizowania się w osobowości. Zachowania archetypalne najlepiej widoczne są momentach kryzysu, gdy ego jest najbardziej podatne na zranienie. Szczególnie pojęcie Persony znalazło swoje odniesienie w badaniach nad nacyzmem, ponieważ podobnie jak przeciwstawny dla niej Cień, jest aspektem zaburzonej osobowości. Wg. Junga Persona umożliwia dostosowanie się do wymogów rzeczywistości. Jest to rodzaj maski, która umożliwia zaprezentowanie się innym ludziom takimi, jakimi chcielibyśmy być widziani i odbierani. Problem pojawia się wtedy, gdy następuje całkowite zidentyfikowanie się z nałożoną maską i własna tożsamość zostaje porzucona. Zaabsorbowanie tym, co pomyślą inni staje się ważniejsze od prawdziwej istoty własnego „self” i od własnej indywidualności. Narcyz zatraca się w stworzonej przez siebie i na swoje wyłącznie potrzeby, fałszywej Personie. Prawdziwe „ja” jest całkowicie wyparte, gdyż zetknięcie się z nim, tym prawdziwym, a więc nieakceptowalnym, powoduje silne frustracje. Fałszywych masek jest kilka, może nawet kilkanaście, a każda z nich przystosowana odpowiednio do osoby, z którą wchodzi w relację, sytuacji i miejsca. Jak kameleon zakłada na siebie kolory otoczenia, tak narcyz wtapia się w swój wyimaginowany świat i tak samo jak to małe zwierzątko Persona służy obronie małego, przestraszonego, bo przecież jakże niewystarczającego małego wewnętrznego dziecka.

W opozycji do Persony stoi Cień, który reprezentuje wszystkie te cechy osobowości, o których lepiej nie pamiętać, te wady, których istnienia jesteśmy świadomi, lecz wybieramy by o nich zapomnieć, gdyż uruchamiają poczucie wstydu i winy. W przypadku osobowości narcystycznej również możemy mówić o Cieniu narcystycznym, ale o tym w części dotyczącej spektrum zaburzenia.

Z kolei narcystyczny kameleon staje się doskonałą metaforą do zobrazowania umiejętności wtapiania się narcyza w osoby z którymi ma styczność i sytuacje, w których aktualnie przebywa. Kolejny badacz — Erich Fromm wskazywał na kulturowe podłoże ludzkich zachowań w połączeniu z podłożem biologicznym. Sformułował pojęcie „ucieczki od wolności” jako potrzebę wtopienia się w coś albo w kogoś — większego. Coś co powoduje wchłonięcie i odczuwane jest jako łączność z potęgą jest niejako kompensacją poczucia słabości i zwątpienia. Dlatego też narcyz nie wybiera do swojego bliskiego kręgu osób słabych, miałkich i niewyrazistych. Tacy są od razu stawiani poza nawiasem, żeby nie powiedzieć eliminowani. Z silnych i niezależnych narcyz będzie czerpał „inspiracje” od wyglądu, po przez cechy charakteru, zachowania, postawy, a nawet konkretne wypowiedzi czy zdania. Wszystko na zasadzie „kopiuj-wklej” i to, co nawet zabawne, w wielu przypadkach kompletnie bezrefleksyjnie.

Dodatkowo Fromm zwracał uwagę, że istoty ludzkie chętnie podążają za autorytetami, a płacona za to cena wolności nie staje się wówczas taka wygórowana. Narcyz żadnych autorytetów nie ma i żadnych nie zaakceptuje. Sam jest dla siebie i dla otoczenia jedynym i wyłącznym autorytetem, a ten, kto, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, na to stanowisko pretenduje, spotka się jawną awersją i pogardą. Co w takim razie z wolnością? Narcyz już dawno z niej zrezygnował i nawet zapomniał o jej istnieniu. Dobrowolnie stał się więźniem wykreowanego przez siebie fałszywego świata, stwarzając fałszywe „self” i całkowicie się z nim identyfikując.

Zagadnienie fałszywego „ja” porusza w swojej książce: Malignant Self Love: Narcissism Revisited, Sam Vaknin, profesor psychologii klinicznej, który sam ma zdiagnozowane NPD, więc jego badania nad narcyzmem są prowadzone z zupełnie innej — unikalnej perspektywy.

Potwierdza, iż narcyz posiada fałszywe „ja” oraz stłumione i zniszczone „ja” prawdziwe. Fałszywe „ja”-„false self” to adaptacja do patologicznych sytuacji, odpowiedź na przedłużającą się przemoc doświadczoną w dzieciństwie, której źródłem byli rodzice, ale i również idole, rówieśnicy czy nauczyciele. Dynamika fałszywego „ja” pożera psychikę i stając się formą dominującą, uniemożliwia działanie osobowości jako integralnej całości. Prawdziwe „ja” — „true self”, staje się bezużyteczne, a nawet do pewnego stopnia nieistniejące, poszarpane, stłumione, zastraszone.

Fałszywe „ja” naśladuje prawdziwe na dwa sposoby. Po pierwsze reinterpretuje wszystkie negatywne emocje i reakcje w pochlebnym, społecznie akceptowalnym świetle, a po drugie, dzięki psychologicznej wręcz zdolności do analizowania innych, natychmiast rozpoznaje ich słabe punkty. Doskonale naśladuje emocje i towarzyszące im zachowania, a służy to wyłącznie maniakalnej kontroli i sadyzmowi, aby zniszczyć udając przy tym empatię. Prawdziwe „ja” jest za słabe, by przeciwstawić się fałszywemu, a fałszywe jest wszechobecne, przystosowując się, pomaga narcyzowi radzić sobie ze światem. Bez fałszywego „ja” narcyz byłby narażony na tak wiele bólu i cierpienia, że mógłby się rozpaść. To właśnie zdarza się narcyzom, którzy przechodzą kryzys życiowy. Fałszywe „ja” staje się dysfunkcyjne i nieskuteczne, a narcyz doświadcza wstrząsającego uczucia dezintegracji i staje się bezbronny. Jest to odbicie jego wewnętrznego obrazu — wrogiego, jałowego pustkowia.

Fałszywe „ja” ma również dwa istotne cele: obronę i przetrwanie. Rozwijając je dziecko rozwija odporność na obojętność, manipulacje, sadyzm, tłamszenie i wykorzystywanie przez innych. To tarcza chroniąca przed zranieniem, a jednocześnie miecz, który czyni go wszechmocnym. Przy jednoczesnym prezentowaniu postawy roszczeniowej, która ma na celu zmianę zachowań ludzi z otoczenia, „nie jestem tym, za kogo mnie macie, więc zasługuję na lepsze” — służy przetrwaniu. W ten sposób narcyz tworzy narcystyczną „maskę”, która, kiedy spada ujawnia aurę wyższości pomieszaną z lekceważeniem i pogardą i jest prawdziwą twarzą fałszywego „ja”.

Jak łatwo zauważyć psychoanalitycy i klinicyści, na przestrzeni dziesięcioleci, opierając się na spostrzeżeniach swoich poprzedników, stworzyli doskonały i pełny obraz NPD. Ich wnioski posłużyły do stworzenia definicji narcystycznego zaburzenia osobowości jako trwałego schematu wielkości (w fantazji i zachowaniu), oraz silną potrzebę bycia adorowanym przy całkowitym braku empatii.

Zaburzenia osobowości zwykle objawiają się jako negatywne nastawienie do świata, wycofanie czy nadmierna chęć kierowania innymi. Osoby takie są zwykle nieelastyczne i nie potrafią dostosować się do grupy, a co za tym idzie, powoduje to problemy w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Krótko zaburzenia osobowości można określić jako trwałe wzorce nieprawidłowego funkcjonowania.

W Amerykańskim systemie klasyfikacji psychiatrycznej DSM — IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) wymienia się dziewięć kryteriów pomocnych przy diagnozie narcystycznych zaburzeń osobowości. Na istnienie u pacjenta NPD wystarczy spełnienie co najmniej pięciu z podanych dziewięciu poniższych kryteriów:

1. Wielkościowe przekonanie co do własnej wartości (np. wyolbrzymianie swoich osiągnięć i talentów, oczekiwanie uznania własnej wyższości, niewspółmiernie do rzeczywistych dokonań).

2. Pochłonięcie wyobrażeniami o nieograniczonym własnym powodzeniu, mocy, wybitnych zdolnościach, urodzie, czy miłości idealnej.

3. Przekonanie o własnej wyjątkowości i unikalności, którą mogą zrozumieć lub z którą mogą obcować osoby wyjątkowe, bądź zajmujące wysoką pozycję.

4. Nadmierne pragnienie bycia podziwianym.

5. Poczucie posiadania specjalnych uprawnień, tzn. bezpodstawnie oczekiwanie szczególnie przychylnego traktowania lub automatycznego podporządkowania się innych jej oczekiwaniom.

6. Wykorzystanie innych do osiągnięcia własnych celów.

7. Brak zdolności współodczuwania i empatii oraz brak skłonności by się z nimi identyfikować.

8. Obsesja zazdrości i przekonanie, że inni także zazdroszczą.

9. Arogancja i wyniosłość w postawie i zachowaniu.

Kryteria te pozwalają opisać taką osobę jako arogancką, chełpliwą, która wymaga uznania i poklasku, przekonana, że wszystko jej się należy. Każdy ma ją podziwiać, bo jest przecież jedyna w swoim rodzaju. Co więcej, jest bardzo skupiona na sobie i nie zwraca uwagi na potrzeby i uczucia innych. Jednakże kryteria te pomijają osobę nieśmiałą, spokojnie wyniosłą, której skrajna wrażliwość na lekceważenie prowadzi do unikania bycia w centrum. Dlatego też mówi się o spektrum, jako skali natężenia cech narcystycznych.

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych — ICD-10 nie precyzuje dokładnie kryteriów rozpoznawania osobowości narcystycznej. Klasyfikuje ją w tzw. innych określonych zaburzeniach osobowości (F60.8), umieszczając ją razem z innymi jednostkami chorobowymi np. schizofrenią, alkoholizmem czy grypą, być może ze względu na towarzyszące temu zaburzeniu stany lękowe, depresję i zaburzenia nastroju, związane jednak z niezaspokojoną potrzebą bycia „kimś”. Podobne zestawienie pojawia się w nowszej klasyfikacji DSM-V, która dodatkowo dzieli zaburzenia osobowości na wiązki -„clostery” A, B i C, umieszczając narcyzm w wiązce B obok borderline i osobowości antyspołecznej. Zaburzenia z tej wiązki łączy zabieganie o uwagę innych, chwiejność nastrojów, częste konflikty z osobami z otoczenia i swego rodzaju sztywność i sztuczność w zachowaniu. DSM- V, podobnie jak ICD-10, klasyfikuje zaburzenia jako jednostki chorobowe, co uważam jest błędem, ponieważ zaburzenia nie są podatne na leczenie farmakologiczne, a pojawiające się epizody psychotyczne, to stanowczo za mało, by stawiać NPD na równi z paranoją, psychozą czy wspomnianą wcześniej schizofrenią.

W oparciu o doniesienia badaczy oraz klasyfikację medyczną DSM-IV, do której będę się odnosić, można nakreślić ogólną charakterystykę osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości wg. następujących kryteriów poznawczych:

• Subiektywny świat osoby narcystycznej

Pacjenta z narcystyczną strukturą osobowości opisać można poprzez patologiczną miłość do samego siebie, wyrażaną w przesadnym skoncentrowaniu na sobie i odnoszeniu wszystkiego do siebie. Osoba ta jest piewcą własnej wielkości, wyolbrzymia własne zdolności i osiągnięcia, jednocześnie od otoczenia domaga się szczególnego uznania, niewspółmiernego do zasług. W swoich marzeniach fantazjuje o nieograniczonych sukcesach, sławie, władzy i mocy. Osoba taka rości sobie przekonanie o własnej wyjątkowości oraz deklaruje przeświadczenie o prawie do szczególnych przywilejów. Prezentuje nastawienie wyższościowe, wyrażające się ekshibicjonistyczną potrzebą budzenia stałej uwagi i podziwu, dążeniem do górowania nad otoczeniem, nonszalancją oraz rozbieżnością pomiędzy nieopanowanymi ambicjami, a tym co może rzeczywiście osiągnąć. Jej poczucie wielkościowości („bycia nieprzeciętnym” ze Słownika Języka Polskiego) znajduje często wyraz w infantylnym systemie wartości tj. atrakcyjność fizyczna, władza, bogactwo itp. Osoba narcystyczna wykazuje nadmierną wrażliwość na zagrożenie oceny własnej wartości. Przesadne zaabsorbowanie sobą u osoby z zaburzeniem narcystycznym, silnie związane jest z ciągłym poszukiwaniem potwierdzenia swojej wartości w otoczeniu. Prezentuje ona ogromną potrzebę bycia kochanym oraz podziwianym i chwalonym przez innych. Natomiast pochwały, zamiast stawać się źródłem satysfakcji i zadowolenia, traktowane są jako coś należnego. Osoba narcystyczna nie potrafi być wdzięczna, za to co otrzymuje. Jednocześnie uważa ona, że na szacunek ze strony innych może zasłużyć tylko wówczas, gdy stanie się doskonała, piękna i wyjątkowa. Wiąże się to z perfekcjonizmem w dążeniu do uzyskania tych walorów. Natomiast perfekcjonizm, który jest często przyczyną porażek z powodu nadmiernej koncentracji na szczegółach, ujawnia się także w fantazjach o idealnym wykonaniu jakiegoś zadania. Jej marzenia dotyczą nierealistycznych celów, nieograniczonych możliwości, siły, piękna, bogactwa, idealnej miłości. Jednak w swoich działaniach koncentruje się ona bardziej na wrażeniu, jakie wywiera na otoczeniu, niż na osiąganiu celu.

• Relacje z innymi ludźmi

W relacjach interpersonalnych osoba narcystyczna przejawia tendencję do manipulowania i wykorzystywania innych osób dla zaspokojenia swoich potrzeb. Traktuje ona drugiego człowieka jako źródło funkcji odzwierciedlającej i idealizującej, gdzie odbiorca ma odbijać jej wielkość i podziw, czy wzmacniać jej wartość. Natomiast w sytuacjach obrony idealnego obrazu siebie, zauważyć można u niej zachowania określone jako roszczeniowe. Osoba narcystyczna jest przekonana, że jej potrzeby same przez się powinny sankcjonować to, że otoczenie je zaspokaja. Jednocześnie takie zachowania jak obwinianie innych, przypisywanie im cech negatywnych czy zachowania nieempatyczne dowodzą, że aktywnie odmawia ona innym ludziom wartości, a nawet podmiotowości. W takich sytuacjach drugi człowiek jest nie tylko lustrem, które ma odbijać ich wielkość i podziw, ale potrzebny jest także, jako negatywne (gorsze) tło, na którym wielkość ta stanie się dostrzegalna. Jej relacje z innymi ludźmi określić można wówczas jako wykorzystujące i pasożytnicze. Osoba taka może myśleć, że ma prawo do tego by kontrolować i posiadać na własność innych ludzi, wyzyskiwać bez poczucia winy, jakby drugi człowiek był cytryną, którą wyciska a wyciśniętą wyrzuca. Natomiast w ocenie otoczenia często popada ona w skrajności. Inne osoby równocześnie mogą odgrywać w jej życiu rolę kogoś kto jest wartościowy, posiadający w sobie pożywienie, bądź kogoś kto jest opróżniony, a przez to bezwartościowy. Można błędnie przypuszczać, że osoba ta tworzy trwałe i mocne relacje, ponieważ potrzebuje stałych dowodów uznania i adoracji od otoczenia, ale na głębszym poziomie widać całkowitą niezdolność do prawdziwej zależności od kogokolwiek. Poczucie zależności budzi w niej zawiść o to co inni posiadają, co skutkuje olbrzymią nieufnością i dewaluowaniem otaczających ją ludzi.

• Mechanizmy obronne

Podstawowym narcystycznym mechanizmem obronnym jest projekcja, polegająca na odrzuceniu własnych nieakceptowanych uczuć i przypisaniu ich innym osobom. Projekcja, podniesiona przez teoretyków relacji z obiektem do rangi podstawowego mechanizmu interpersonalnego, jest rodzajem relacji z otoczeniem, w której to inni są aktywnie wykorzystywani do własnych celów, ale też do kreacji pozytywnej części ambiwalentnego obrazu swojej osoby. W dążeniu do obrony wyidealizowanego obrazu siebie, osoba narcystyczna stosuje dodatkowo takie strategie obronne, jak zaprzeczenie własnym błędom i ograniczeniom, dewaluowanie i traktowanie z pogardą tych, od których niczego nie dostaje lub idealizowanie innych ludzi, od których oczekuje narcystycznego wzmocnienia.

• Przeżycia i emocje

Emocjonalne funkcjonowanie osoby z zaburzeniem narcystycznym opisywane jest przez wspomnianego wcześniej Kernberga jako „płytkość emocjonalna”. Osoba narcystyczna ma trudność w doświadczaniu empatii wobec uczuć innych osób, co skutkuje nieporozumieniami w poznawaniu złożonych emocji drugiego człowieka. Jej własne stany emocjonalne nie są zróżnicowane, choć w kontakcie z nią można doświadczyć niespodziewanego wybuchu emocji i równie szybkiego ich rozproszenia. Jednocześnie osoba taka, nie potrafi czerpać radości z życia, poza dowodami uznania jakie dostaje od otoczenia o sobie. Natomiast kreatywność innych osób, która nie jest jej dostępna zostaje niszczona przez intensywne uczucia zawiści. Osoba narcystyczna odczuwa zawiść, a często sama jest przekonana o tym, że inni ludzie odczuwają zawiść wobec niej.

Wśród pozostałych cech charakteru Kernberg wymienia również niezdolność doświadczania zróżnicowanych postaci depresji tj. smutku, tęsknoty, wyrzutów sumienia, czy wglądu we własne stany emocjonalne, lecz przejawia się pod postacią wściekłości, pogardy i potępienia. Tym zaś, co odróżnia osobę o narcystycznej strukturze osobowości od innych zaburzeń osobowości, jest dość dobre funkcjonowanie społeczne oraz lepsza kontrola impulsów, jak również „pseudosublimacja” tzn. zdolność do aktywnej, spójnej pracy w pewnych obszarach, która pozwala na spełnienie ambicji i uzyskanie podziwu od otoczenia. Osoba narcystyczna o wysokim poziomie inteligencji może wykazywać się dużą kreatywnością na polu zawodowym, można ją spotkać wśród liderów, menadżerów, prezesów. Jednakże precyzyjna obserwacja i doświadczenie w kontakcie z tą osobą pokazuje nam ulotność i powierzchowność, brak głębi, która ostatecznie odsłania pustkę kryjącą się za blichtrem.

Analizując różne punkty widzenia badaczy, łatwo wywnioskować, że narcyzm może manifestować się na różne sposoby, od subtelnych skłonności narcystycznych aż po pełnoobjawowe zaburzenie osobowości narcystycznej (NPD) na psychopatii kończąc. W zależności od nasilenia uciążliwych cech osobowości i zachowań o narcyzmie mówi się jako o spektrum. Podczas, gdy zdrowy poziom pewności siebie i samooceny jest istotny dla rozwoju osobistego, jednostki na spektrum narcyzmu wykazują nadmierne poczucie własnej ważności i wyolbrzymione poczucie uprzywilejowania.

Istnieje wiele twarzy narcyzmu: klasyczny (gwiazdorski, grandiose), ukryty (wrażliwy, vunerable) i kliniczny NPD, nazwany przez Ericha Fromma złośliwym.

Osoba z typem gwiazdorskim narcyzmu charakteryzuje się otwarcie samochwalczym zachowaniem, oczekuje specjalnego traktowania ze strony innych. Angażuje się w krzykliwe pokazy bogactwa i władzy, oczekuje specjalnego traktowania ze strony innych i prezentuje się z wyjątkowo pewną siebie postawą. Szybko wpada w złość i postrzegana jako dominująca lub kłótliwa, o ile tylko nie dostanie to, czego chce. Przy tym jest niezwykle czarująca i przekonująca, ale jej dominująca postawa może być irytująca dla innych, zwłaszcza dla najbliższych, który widzą różnicę między publicznym wizerunkiem a prywatnym życiem rodzinnym. Dla dorosłych dzieci „wielkich” narcyzów może być trudne i irytujące, gdy widzą, jak inni reagują z uwielbieniem na publiczną osobowość ich rodzica, nie zdając sobie sprawy z tego, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami.

Ukryty (Wrażliwy) narcyz charakteryzuje się wszechobecnymi wzorcami egocentryzmu, braku empatii i zazdrości wobec innych. Jednak w przeciwieństwie do narcyzów „wielkich”, są oni bardziej skłonni do ukrywania tych cech pod pozorem różnych swoich potrzeb i słabości, aby wykorzystać innych do walki w ich imieniu, co sprawia, że chcą być i jednocześnie są postrzegani w kategoriach życiowych ofiar. Wrażliwy narcyz jest również ekspresyjny emocjonalnie, okazując smutek, gdy czuje się zraniony, niedoceniony lub lekceważony, co jest sposobem na wywołanie współczucia ze strony bliskich. Ta nieudolna „drama quinn” (o „prawdziwej” można powiedzieć w przypadku osobowości borderline, BPD) charakteryzuje się niską lub kruchą samooceną oraz tendencją do objawów depresyjnych. „Wrażliwy” narcyz może również wyrażać samouwielbienie, przedstawiając siebie jako osobę niesprawiedliwie pominiętą lub poszkodowaną w każdej sytuacji, jako niedocenionego geniusza, który po prostu nigdy nie dostał swojej szansy. To inni ludzie czy nawet system nie pozwalają mu zrealizować jego pełnego potencjału. Będzie manipulował w sposób niejawny, co czyni go niebezpiecznym i zwodniczym, aby zawłaszczyć i wykorzystać swoją „ofiarę”. Nie będzie grał w świetle reflektorów, lecz uderzał niespodziewanie i z ukrycia, by po ataku odpuścić, pozwalając ofierze złapać oddech. Po czym znowu nastąpi atak w najmniej spodziewanej chwili. Zupełnie jak kot, który pozwala myszce na ucieczkę, by dopaść ją ponownie i w ten sposób czyni „narcystyczną kocią grę” bardziej ekscytującą, a ofiarę „smaczniejszą”. W odróżnieniu od czarującego i charyzmatycznego tupu gwiazdorząco-jawnego, narcyza ukrytego charakteryzują ślady specyficznego chłodu, obojętność i niedostępność. Zupełnie jakby był oddzielony od innych niewidzialną ścianą, pozostając cały czas w swojej „jaskini cierpienia”, wychylając się z niej tylko po to, by ukąsić i tym samym poprawić swoje samopoczucie. Wspomniany wcześniej prof. Sam Vaknin nazywa to zachowanie pozyskiwaniem „narcystycznego pokarmu” („narcistic suply”), który jest swego rodzaju paliwem i energią, dzieląc je na konkretne kategorie („3S”):

— sex- oznaczający sex sam w sobie oraz podatność na spełnianie oczekiwań;

— servises — dostarczanie konkretnych usług, przydatność i wypełnianie braków;

— safety — jako gwarancja bezpieczeństwa i bezwzględnej lojalności ofiary, która nie ucieknie.

Wystarczy spełniać dwie, a będzie się w oczach narcyza ofiarą idealną. Pozyskiwanie narcystycznego suply, jest główną siłą napędową działań wszystkich typów narcyzów, jednakże nie jest tak w przypadku narcyzmu złośliwego (klinicznego NPD), znajdującego się na szczycie skali zaraz za psychopatią, gdyż głównym celem tego typu osobników jest destrukcja i sadystyczne wręcz zadawanie bólu bardziej emocjonalnego niż fizycznego, jednak nie można tego wykluczyć. Obydwa mogą iść w parze i nierzadko tak właśnie jest.

„Złośliwe” zachowanie narcystyczne może przybierać formę bardziej jawną lub także ukrytą. To, co odróżnia ten typ od innych, to intensywność i intencjonalność działań. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że osoba narcystyczna nie zawsze działa z zamiarem szkodzenia, w tym wypadku działanie mające na celu zranienie jest celowe i przemyślane. Często manipulacyjne zachowania innych typów narcyzów wynikają głównie z podświadomego pragnienia uchronienia siebie przed zagrożeniem kruchego poczucia własnej wartości, jednak nie można tego powiedzieć o narcyzie złośliwym, nazywanym przez Fromma „piątą esensją ludzkiego zła”.

Narcyzm złośliwy badał również Kernberg i wg. niego ten profil definiowany jest głównie przez myślenie paranoiczne („wszyscy spiskują przeciwko mnie”) i sadyzm przejawiający się po przez okrucieństwo, pogardę, surową krytykę, manipulacje oraz upokorzenia, i aby ujawnić się w pełni wymaga jedynie pewnych, sprzyjających okoliczności.

Ponieważ narcyz złośliwy łatwo rozpoznaje słabe punkty swoich ofiar, jego działania są celowe i bolesne. Odczłowieczy każde zachowanie i każdą sytuację. Pod tym względem narcyzm „złośliwy” jest połączeniem NPD z antyspołecznym zaburzeniem osobowości, a nawet socjopatią. Osoby narcystyczne wymagają nieustannego wzmacniania, a nie dzieje się tak w przypadku narcyzmu złośliwego. Osoby z tym typem osobowości całkowicie zaakceptowały swoją rolę pełną wyższości i wspaniałości, w efekcie czego ani przez chwilę w nią nie wątpią, a to z kolei czyni ich, w ich mniemaniu, równymi samemu Bogu. Liczy się wyłącznie wysoka pozycja, władza i pieniądze, co daje dostęp do pokazywania, że: „ja jestem wart więcej niż inni ludzie”. Specyficzne jest także dzielenie ludzi na „do czego jesteś mi przydatny?” oraz na „jak możesz mi służyć?”. W przeciwieństwie do Boga, jako Stwórcy i Dawcy Życia, ich „boskość” skupia się na niszczeniu i destrukcji, karaniu, a nie nagradzaniu (nagrodą jest już samo zezwolenie na przebywanie w ich towarzystwie), wprowadzaniu chaosu do równowagi i harmonii. Jeżeli Bóg miałby swoje przeciwieństwo, to byłby nim narcyz złośliwy.

Na skali spektrum narcyzmu (dostępnej online) znalazła swoje miejsce, za sprawą dr Izabeli Kopaniszyn, jednostka pod nazwą narcyzm cienia: Narcistic Shadow Personality Disorder, NSPD.

Aby wyjaśnić ten typ zaburzenia należy wyjaśnić sobie na wstępie czym jest Cień? Należy z pewnością do mechanizmów obronnych, jest dysocjacją polegającą na odcinaniu się od niewygodnych treści. To zachowanie, które wykazuje każda jednostka obdarzona ego, polegające na unikaniu tego co frustruje i przygnębia, treści nieprzyjemnych i z poziomu świadomości niechcianych, zatem spychanych w obszar cienia, czyli do podświadomości. Mówili i tym i Freud i Jung. Treści, które sprawiają silny, emocjonalny dyskomfort, nie podlegają uważnemu racjonalnemu oglądowi ego, są wypierane w obszar superego i czekają przyczajone w cieniu, aby na skutek choroby czy innego zdarzenia życiowego, wyjść do światła i zostać „zobaczonym”. To okoliczności sprawiają, że ujawnia się cień. Tak dzieje się również w przypadku narcyzmu cienia. Osoba z tą formą zaburzenia będzie zachowywać się jak Stevensonowska postać dr Jekryll’a i Mr. Hyde’a. W jednych momentach przyjazna i „normalna” a w drugich defensywna i agresywna. Jest to gigantyczny mechanizm obronny, który maskuje brak zaufania do siebie przy jednoczesnym naiwnym zaufaniu innym oraz co również typowe, umniejsza sobie kosztem wywyższania pozostałych. W momencie aktywności cienia, na skutek okoliczności, jednostka będzie zachowywać się jak typowy narcyz ukryty i nie sposób przewidzieć kiedy działa z poziomu cienia i w których momentach, a kiedy z poziomu zdrowej osoby.

Gdy do głosu dochodzi cień, rzeczywistość będzie fałszowana, by chronić image, będzie stosowany gaslighting (technika manipulacji), by to błędy innych znalazły się w świetle reflektorów, a doszukiwanie się ich stanie się wręcz obsesyjne, tak jak przekonanie o własnej nieomylności i jedynej słusznej racji. Przekonanie o własnej wielkościowości i poczuciu krzywdy będzie wynikała z silnego mechanizmu obrony, a nie z zimniej manipulacji, jak w przypadku NPD. Podczas gdy NPD wyróżnia całkowity brak empatii, osoby z cieniem są do niej zdolni i jest to główny czynnik rozróżniający to zaburzenie od innych form narcyzmu. Będą w stanie wyrazić skruchę a nawet przeprosić, współczuć i żałować swoich czynów, a nawet wczuć się w położenie skrzywdzonej osoby, a zatem będą również zdolni do wzruszeń i ich łzy będą prawdziwe. Będą w stanie pokochać, gdyż rozumieją czym jest miłość i ją czują. Gdy do głosu dochodzi cień, dadzą o sobie znać typowo narcystyczne cechy czyli brak empatii, brak żalu i brak współczucia.

Można zatem powiedzieć, że w jednej osobie mamy do czynienia z dwiema różnymi nie kontaktującymi się osobowościami. Jedna jest narcystyczna i przejawia narcystyczne cechy osobowości, a druga jest zdrowo funkcjonująca, empatyczna i prawdziwa i nie jest to w tym wypadku sztuczna Persona tworzona przez NPD dla osiągania celów. Persona w cieniu narcystycznym jest jedynie mechanizmem obronnym i jest do kogo się odwołać, a to czyni tą formę zaburzenia bardziej łagodną i już nie tak niszczycielską, a nawet podatną na terapię.

Podobnie będzie można powiedzieć o typach znajdujących się nisko na skali spektrum tj. charakter narcystyczny i rys narcystyczny. Natężenie cech destrukcyjnych jest stosunkowo niskie i częściej funkcjonuje zdrowa, niezaburzona osobowość i to czyni obydwa typy łagodniejszymi i podatnymi na terapię, co wcale nie oznacza, że obcowanie z nimi jest łatwe i przyjemne. Nie pozostawiają jednak za sobą tak wiele zniszczeń i szkód.

Przy rozważaniach na temat narcyzmu i narcystycznej struktury osobowości warto wspomnieć o cienkiej linii oddzielającej narcyzm zdrowy od patologicznego. We współczesnej kulturze, świecie globalnym czy wirtualnym, społeczeństwie masowym i w dobie szybkich zmian niełatwo rozeznać się w prawdziwym obliczu drugiej osoby, gdzie pierwsze wrażenie, błysk, fascynacja i sukces, przyćmiewają prawdziwe wnętrze, czy cechy takie jak zaangażowanie, lojalność, życzliwość, szczerość. Mamy trudność z ustaleniem tego, które cechy są przejawem osobowości narcystycznej, a które przystosowawczymi atrybutami kulturowymi. Nie zawsze potrafimy rozpoznać także granice pomiędzy rozbuchanym ego a zdrowym poczuciem samego siebie. W obliczu informacji, kontekstów kulturowych, doniesień naukowych, jakich kryteriów należy więc użyć, aby rozpoznać narcyzm zdrowy od patologicznego? Najbardziej odpowiednim będzie, wg. mnie kryterium „człowieczeństwa” czyli posiadaniu tych cech, które świadczą o byciu czującą istotą ludzką: empatii, współczuciu i zdolności do kochania siebie i drugiego człowieka.

Paradoksalnie największą tragedią osób z narcystyczną strukturą osobowości jest niezdolność do zdrowej miłości, zarówno siebie jak i innych ludzi. Nie szanują oni drugiego człowieka, a przy tym samych siebie, pozbawiając się szczerej i prawdziwej relacji, troski, opieki. Tworzą iluzoryczną rzeczywistość, skupioną na sobie i idealnym obrazie siebie. Traktują innych jak zabawki, którymi można się pobawić i odłożyć na półkę, czy raczej wyrzucić do kosza, w zależności od swoich potrzeb, bez znaczenia dla uczuć innych. Zdrowe relacje charakteryzuje troska, empatia i wzgląd na uczucia innych osób, autentyczne zaciekawienie drugą osobą, jej myślami, zainteresowaniami, poglądami na życie, jak również zgoda i szacunek na własną odrębność oraz potrzeby. Tolerancja frustracji, sprzeczności oraz umiejętność przyznania się do udziału w konflikcie jest ważnym punktem w tworzeniu stabilnych i trwałych relacji, które świadczyć mogą o dojrzałości emocjonalnej tak niedostępnej, a jednocześnie nad wyraz pożądanej w osobowości narcystycznej.

Nie można jednak zapominać, że osobowość narcystyczna nie kształtuje się przez przypadek. Duży wpływ ma zarówno wszechobecna kultura narcyzmu jak i poważnie i poniekąd wynikające właśnie min. z kultury błędy wychowawcze i zaniedbania rodziców czy opiekunów. Ich postępowanie sprawia, że dziecku brakuje bezwarunkowej akceptacji siebie, a zachowania narcystyczne są maską, którą te dzieci, jako dorośli, zasłaniają swoje poczucie bezwartościowości. Niedostępność emocjonalna, chłód, chwiejność wiecznie zapracowanych rodziców z naprzemiennym idealizowaniem i dewaluowaniem prowadzą dziecko do błędnego rozumienia swojej wartości przez pryzmat zasługuję- nie zasługuję na miłość, a to z kolei jest zależne od jego osiągnięć, pozycji i wizerunku. To wszystko sprzyja wyłącznie tworzeniu fałszywych Person ukierunkowanych na cel: być oznacza mieć z jednoczesnym całkowitym odseparowaniem się od uczuć. Christopher Lasch w swojej książce „Kultura narcyzmu” mówi wyraźnie, że żyjemy w czasach epidemii narcyzmu. Wrażliwość i empatia zostały zastąpione potrzebą osiągnięcia sławy, sukcesu zawodowego i wysokiej pozycji społecznej. Tezy tej nie potwierdzają wyniki badań przeprowadzonych w różnych częściach świata, m.in. Japonii, Chinach, USA, Kanadzie czy Meksyku. Jedynie Polska jest krajem potwierdzającym tezę Lascha. Dlatego istotną staje się edukacja w zakresie narcystycznych zaburzeń osobowości i spojrzenie na narcyzm z różnych aspektów. Nie tylko tak oczywistych jak relacje międzyludzkie, ale także związek tego zaburzenia z innymi jednostkami chorobowymi, a w szczególności, co jest celem niniejszej pracy, współistnienie narcyzmu i drugiej epidemii polskiego społeczeństwa jakim jest niewątpliwie alkoholizm.

Rozdział 2. Alkoholizm

Uzależnienie od alkoholu jest jednym z najpoważniejszych problemów zdrowotnych i społecznych współczesnego świata, stanowi poważne wyzwanie dla jednostek, ich rodzin oraz społeczeństwa jako całości. Ta złożona choroba nie tylko dotyka jednostki na poziomie fizycznym i psychicznym, ale również ma znaczący wpływ na relacje interpersonalne, funkcjonowanie społeczne i ekonomiczne. Poprzez zgłębianie wiedzy i coraz to nowe badania nad alkoholizmem poszukuje się skutecznych strategii prewencji, interwencji i leczenia, które mogą przyczynić się do poprawy jakości życia osób dotkniętych tym problemem.

Alkohol towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów pełniąc początkowo funkcje fizjologiczne (redukcja bólu i zmęczenia), psychologiczne (redukcja lęku i odprężenie) i społeczne (ułatwianie kontaktów, element obrzędów i praktyk religijnych), a z czasem również ekonomiczne i polityczne. Spirytus odkryty został w X wieku, a dopiero w XIX wieku wprowadzono termin „alkoholizm” jako chorobę, która jest jedną z konsekwencji nadużywania alkoholu. Uzależnienie od alkoholu oznacza spożywanie tej substancji w sposób powodujący negatywne, a w dalszych fazach drastycznie bolesne konsekwencje zarówno dla pijącego alkohol, jak i dla jego najbliższego środowiska.

Nad tematem alkoholizmu pochylili się również psychoanalitycy, wskazując na zależność między rozwojem psychoseksualnym czy psychospołecznym jednostki, a nadużywaniem środków uzależniających, a to wskazywałoby, że tendencje do uzależnień rozwijają się we wczesnym dzieciństwie. Najczęściej badacze formułują jedno z trzech założeń:

1. Uzależnienia mają swoje źródła w nieuświadomionych tendencjach autodestrukcyjnych, związanych z fiksacją rozwoju jednostki w fazie oralnej lub analnej i stanowią przejaw stłumionego konfliktu między miłością a agresją;

2. Uzależnienia wynikają z fiksacji rozwoju jednostki w okresie narcyzmu pierwotnego bądź wtórnego i wiążą się z zaburzeniami rozwoju ego czy poczucia tożsamości;

3. Uzależnienia są wynikiem rozwoju neurotycznej struktury osobowości spowodowanej czynnikami środowiskowymi, a korzystanie z używek jest rodzajem ucieczki.

S. Freud formułując pogląd na temat konfliktu pomiędzy instynktem życia i śmierci, miłością a nienawiścią uznaje wewnętrzną biologiczną siłę tanato (pęd do śmierci) jako źródło zachowań destrukcyjnych i agresywnych. Niszczące oddziaływanie instynktu śmierci ujawnia się zarówno wobec obiektów zewnętrznych i ma to związek z narcystycznym libido (z narcyzmem pierwotnym), jak i wobec własnego Ja, pod wpływem działania krytycznego Superego, i manifestuje się w zachowaniach autodestrukcyjnych. Innymi słowy, tendencja do autodestrukcji, jaką niewątpliwie jest sięganie po środki zmieniające świadomość, wg. Freuda, kształtuje się we wczesnym dzieciństwie, gdy zaburzeniu ulega proces tworzenia zdrowego ego, a w jego miejsce kształtuje się krytyczne Superego, odpowiednik krytykującego Rodzica.

Ten pogląd Freuda wskazuje, że alkoholicy charakteryzują się konfliktowym Id, słabym i źle zorganizowanym Ego i bardzo surowym Superego. W takich warunkach kształtują się mechanizmy obronne jako konsekwencja fiksacji rozwoju jednostki w fazie oralnej czyli w okresie narcyzmu pierwotnego i przejawiają się w postaci zaburzenia poczucia tożsamości.

Analizując różne formy zaburzeń F. Kohut wskazuje z kolei na zależność między narcyzmem wtórnym a uzależnieniami. Patologia narcyzmu przejawia się wtedy, gdy nie zostają zaspokojone dwie potrzeby rozwojowe jednostki: potrzeba lustrzanego odbicia skierowana w stronę matki w pierwszych trzech latach życia, oraz potrzeba idealizacji skierowana na ojca pomiędzy trzecim a szóstym rokiem życia. W konsekwencji powoduje to wytworzenie się wielkościowego „ja”, które nieustannie będzie poszukiwać obiektu „wyższego” do którego będzie mogło się podczepić i z którego będzie czerpać poczucie własnej ważności i wyjątkowości. Tym obiektem mogą być ważne osoby, grupy społeczne, dobra materialne czy środki uzależniające. Obiekty stają się jedynym źródłem potwierdzania własnej tożsamości i zabezpieczają przed doświadczaniem lęku. Alkohol może pełnić taką właśnie funkcję ponieważ sprzyja podtrzymywaniu nierealistycznego poczucia własnej wartości.

Wiele lat później E. Fromm stwierdził, że narcystyczne zaburzenia u osób nadmiernie pijących nie budzą żadnych wątpliwości, a „podczepienie się” pod alkohol daje złudzenie wielkościowego „ja” w miejsce niewystarczającego, kruchego i znikomego ego.

Podobnie zależność między patologicznym narcyzmem a nadużywaniem alkoholu wyjaśnia Miller i chociaż wskazuje na inne źródła i mechanizmy kształtowania się patologicznego narcyzmu, twierdzi, że konfrontacja wielkościowego obrazu „ja” z rzeczywistością jest tak bolesna, że w ramach tworzenia mechanizmów obronnych, tendencja do sięgania po środki zmieniające świadomości może doprowadzić do zespołu uzależnienia, a w przypadku totalnego „rozczarowania sobą” ujawniają się stany depresyjne.

Choć choroba alkoholowa jest opisywana od dziesięcioleci, nie doczekała się do dziś jednej, wyczerpującej i powszechnie uznanej klasyfikacji.

DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) — traktuje alkoholizm jako zaburzenie używania alkoholu (Alcohol Use Disorder, AUD) i ujmuje je jako spektrum nasilenia. Diagnoza zależy od liczby spełnionych kryteriów (np. utrata kontroli, głód alkoholu, kontynuowanie picia mimo szkód), a nie od typu psychicznego czy przyczyny uzależnienia.

ICD-10 (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, WHO) klasyfikuje uzależnienie jako „zespół uzależnienia od alkoholu” (F10.2).

W ICD-11 funkcjonuje już bardziej uproszczona nazwa: „Alcohol dependence”, jednak nadal brak jest rozróżnienia typów psychologicznych czy podłoża zaburzenia.

Istnieją także nieformalne typologie kliniczne i psychologiczne, jak np. typologia Cloningera (typ I i II) czy typologia Lascha (cztery typy uzależnienia w zależności od mechanizmów picia). Są to jednak podejścia wykorzystywane głównie w badaniach i nie zostały one włączone do oficjalnych klasyfikacji.

Wszystkie te modele opisują objawy lub strategie leczenia, ale nie odpowiadają wprost na pytanie, czym alkoholizm jest w swej istocie — chorobą, mechanizmem obronnym, formą uzależnienia od emocji, czy konsekwencją głębokiego deficytu relacyjnego. Dlatego wciąż pozostaje on zjawiskiem niejednoznacznym — klasyfikowanym, lecz nie do końca zrozumianym.

E.M. Jellinek jako pierwszy przeprowadził szeroko zakrojone badania kliniczne i przedstawił schemat rozwoju alkoholizmu, wskazując na kolejno pojawiające się symptomy nałogu. W przebiegu choroby wyróżnił cztery stadia — wstępne (przedalkoholowe, objawowe), ostrzegawcze (zwiastunowe), krytyczne (ostre) i przewlekłe.

Dwie pierwsze fazy charakteryzuje picie alkoholu w celu doznania ulgi oraz wzrost tolerancji na alkohol. Granice między fazą wstępną a ostrzegawczą oznacza pojawienie się luk pamięciowych (palimpsestów), a większa koncentracja na alkoholu, picie po kryjomu i pojawienie się poczucia winy w związku z piciem są wskaźnikami wejścia w fazę ostrzegawczą. Fazę krytyczną charakteryzuje przede wszystkim utrata kontroli nad ilością wypijanego alkoholu, a także pojawiająca się agresja i związane z tym wyrzuty sumienia. Występują próby kontrolowania picia, a gdy okazuje się, że są nieskuteczne pojawia się użalanie nad sobą, zaburzeniu ulegają stosunki z otoczeniem, problemy zdrowotne związane z zatruciem organizmu. Wystąpienie wielodniowych ciągów rozpoczyna fazę przewlekłą, która nieleczona prowadzi niejednokrotnie do śmierci.

Alkoholizm to nie tylko nałóg, ale także ucieczka — czasem desperacka — w świat, który zdaje się mniej bolesny niż rzeczywistość. Właśnie ta ucieczka staje się początkiem nowej opowieści: o iluzji, która leczy tylko na chwilę.

• Alkoholizm jako mechanizm obronny

Alkoholizm nie jest wyłącznie chorobą ciała ani duszy. W świetle tej książki jawi się jako forma przetrwania — strategia narcystycznej regulacji emocji, budowania iluzji tożsamości i unikania bólu, którego nie sposób inaczej znieść. To nie choroba, która spadła z nieba. To odpowiedź. Czasem dramatyczna, często destrukcyjna, ale zawsze — wyuczony mechanizm.

Wejście w uzależnienie często następuje niemal niezauważalnie. Początkowo alkohol pełni funkcję amortyzatora: niwelowania lęku, uśmierzenia żalu, stłumienia złości. Daje poczucie ulgi i kontroli — paradoksalnej, bo budowanej na wyłączeniu świadomości. Dla wielu osób to nie forma autodestrukcji, lecz sposób na to, by nadal jakoś funkcjonować. W rzeczywistości to początek uzależnienia od mechanizmu iluzji.

Psychologicznie, alkohol staje się środkiem do regulacji wewnętrznych deficytów — niepokojów, kompleksów, wstydu i pustki. Alkoholik, zwłaszcza o strukturze narcystycznej, nie tyle pragnie upojenia, co ulgi od świadomości swojej bezradności. A ponieważ to działa — choć na chwilę — wzorzec się utrwala.

Nie każdy alkoholik to wrak na ławce. Wielu z nich to funkcjonujący profesjonaliści, rodzice, partnerzy, członkowie społeczności. Jednak „maski” ich codzienności służą ukryciu prawdy: że za zamkniętymi drzwiami rozgrywa się dramat ucieczki przed sobą samym.

Chociaż leczenie alkoholizmu bywa skuteczne w zakresie trzeźwienia, nie dotknięcie narcystycznych korzeni uzależnienia prowadzi do zaledwie powierzchownej zmiany. Alkoholik niekoniecznie chce się zmienić. Chce przestać cierpieć. To nie to samo. Dlatego programy, które skupiają się wyłącznie na odstawieniu substancji, pomijając aspekt tożsamości i osobowości, często nie przynoszą trwałej poprawy.

Relacje z bliskimi w uzależnieniu przestają być oparte na miłości. Stają się narzędziem. Alkoholik może je wykorzystywać do wzmacniania swojego wizerunku ofiary, do manipulacji, do szantażu emocjonalnego. Często nieświadomie traktuje najbliższych jako bezpieczniki swojego stanu psychicznego — obiekty do regulacji własnych emocji.

Równie niebezpieczna jest iluzja „trzeźwego alkoholika”. Zaprzestanie picia nie jest równoznaczne ze zmianą osobowości. Alkoholik bez substancji może nadal działać destrukcyjnie — kontrolować, poniżać, manipulować, a nawet stosować przemoc psychiczną. Trzeźwość nie oznacza zdrowia. Bez przepracowania przyczyn, które doprowadziły do picia, pozostaje tylko zamiana jednego mechanizmu na inny.

Alkoholizm to zatem nie tylko problem z piciem, ale z osobowością. Ze sposobem istnienia w świecie. Z systemem obronnym, który z czasem przekształca się w więzienie. I tylko rozpoznanie tych struktur daje szansę na wyjście.

• Alkohol jako odpowiedź na narcystyczną ranę

Alkohol działa jak narkotyk: jego pierwsze etapy spożycia wiążą się ze wzrostem poziomu dopaminy i serotoniny, co daje chwilowe poczucie ulgi, odprężenia i poprawy nastroju. To neurochemiczne złudzenie szczęścia jest jednak krótkotrwałe — gdy alkohol zaczyna być metabolizowany, pojawia się we krwi aldehyd octowy, silnie toksyczna substancja, która wywołuje stany lękowe, drażliwość, obniżenie nastroju, a z czasem może prowadzić do stanów depresyjnych. Alkohol jest więc depresantem, który daje chwilową ulgę kosztem pogłębienia długofalowego cierpienia.

Właśnie to złudzenie ulgi i kontroli czyni alkohol idealnym narzędziem budowania autoiluzji. Pozwala nie tylko na chwilę zapomnieć o bólu, ale wręcz stworzyć tymczasową wersję siebie — bardziej towarzyską, pewną siebie, spokojną. Z tego powodu tak wiele osób sięga po alkohol nie po to, by się upić, ale po to, by nie czuć — nie czuć wstydu, strachu, pustki.

U podstaw tego mechanizmu leży lęk przed odrzuceniem, który jest rdzeniem narcystycznej rany dzieciństwa. Dziecko, które nie otrzymało bezwarunkowej miłości, nauczyło się, że musi być „jakieś”, by zasługiwać na uwagę. Gdy w dorosłości pojawia się ból związany z emocjonalnym odrzuceniem — realnym lub wyobrażonym — alkohol staje się najprostszym środkiem „na wymazanie” tej rany. Nie leczy — tylko na chwilę znieczula.

To właśnie tu leży jeden z najmocniejszych łączników między narcyzmem a alkoholizmem: obydwa są sposobami na przetrwanie w obliczu braku miłości i lęku przed byciem niewidzialnym.

• Alkohol jako system przetrwania

Alkoholizm nie zawsze zaczyna się od upojenia. Często zaczyna się od bólu. Od dziecięcego poczucia niewystarczalności, od wstydu, od wiecznego napięcia w ciele. Od lęku przed tym, że się nie jest kochanym. I właśnie wtedy, kiedy żadne inne narzędzie nie działa, pojawia się alkohol — pozornie niewinny, łatwo dostępny, dający szybką ulgę.

Biologicznie to proste. Alkohol pobudza układ nagrody. Podnosi poziom dopaminy i serotoniny, poprawia nastrój, rozluźnia. W tej chwilowej euforii znika wstyd, znika napięcie, znika lęk. Jednak to nie trwa długo. Wkrótce metabolizm alkoholu uwalnia aldehyd octowy — truciznę, która zamiast ukojenia przynosi stany lękowe, spadki nastroju i wewnętrzne rozbicie.

W tym cyklu — ulga → zjazd → potrzeba ulgi — tworzy się iluzja ratunku, która prowadzi prostą drogą do uzależnienia. Ale nie chodzi tylko o chemiczne działanie substancji. Chodzi o psychologiczny mechanizm tworzenia fałszywego świata, w którym można przez chwilę być kimś innym. Silniejszym. Bardziej pewnym siebie. Wolnym od oceny.

Dla osoby z narcystyczną raną dzieciństwa, która od wczesnych lat czuła, że musi „zasłużyć na miłość”, alkohol staje się magicznym przyciskiem do świata, w którym nikt nie ocenia i nikt nie odrzuca. Gdzie można być sobą — a właściwie: swoją projekcją.

Alkohol to nie tylko substancja. To rekwizyt do odegrania roli, której nigdy nie dano zagrać naprawdę. To kostium, dzięki któremu przez chwilę można nie czuć się sobą. Bo to właśnie siebie najbardziej chce się zapomnieć.

• Fałszywe „ja” i iluzoryczny świat alkoholika

Alkoholik nie tylko pije. On buduje nową wersję siebie, krok po kroku, kieliszek po kieliszku.

Z czasem rzeczywistość staje się zbyt trudna do zniesienia — zbyt pełna oceny, wymagań, porównań, zranień. Naturalna reakcja to ucieczka. Ale nie dosłowna. To ucieczka w nowy świat, zbudowany w głowie, a podtrzymywany działaniem substancji.

W tym świecie alkoholik nie ma wad. Nie czuje wstydu. Nie boi się porażki. Przez chwilę jest kimś ważnym, silnym, wyjątkowym. Nawet jeśli to tylko chwila, to wystarcza. Tak właśnie rodzi się fałszywe „ja” — postać, która żyje tylko w tym sztucznym świecie i tylko tam czuje się bezpieczna.

To „ja” nie powstało z marzeń, lecz z bólu. Nie jest ekspresją duszy, ale tarczą chroniącą przed wewnętrzną rozpaczą. I kiedy człowiek wraca do trzeźwości, to właśnie ta postać zaczyna domagać się powrotu — nie do alkoholu, ale do iluzji. Do fałszywego świata, w którym nie trzeba być słabym, nieudanym, porzuconym.

Alkoholik zaczyna więc żyć na dwa światy — na zewnątrz jako człowiek „normalny”, a wewnętrznie karmiąc swoje iluzje. Fałszywe „ja” staje się coraz bardziej dominujące, aż w końcu wypiera prawdziwe „ja”, które było zbyt kruche, zbyt bezbronne, zbyt zawstydzone, by przetrwać.

W ten sposób alkoholizm przestaje być tylko uzależnieniem. Staje się strukturą tożsamości. Światem, w którym człowiek wreszcie może być kimś — nawet jeśli tylko dla siebie.

• Iluzja w relacjach — rodzina jako tło fałszu

W świecie alkoholika rodzina nie jest już miejscem miłości, tylko lustrem, które ma odbijać wersję, jaką chce o sobie widzieć. Bliscy stają się aktorami drugoplanowymi w spektaklu, który reżyseruje jego własna ucieczka od bólu.

Dlatego każde ich zachowanie — troska, bunt, pytania, milczenie — zostaje podporządkowane narracji fałszywego „ja”. Jeśli protestują — są wrogami. Jeśli milczą — dają zgodę. Jeśli współczują — utwierdzają w słuszności iluzji.

Z czasem relacje rodzinne ulegają wypaczeniu. Partner lub partnerka nie rozmawia już z prawdziwym człowiekiem, ale z jego maską. Dzieci uczą się dostosowywać do emocji, które zmieniają się jak pogoda. I choć w domu nie padają wielkie deklaracje, nie dzieje się też otwarta przemoc — to atmosfera gęstnieje od niewypowiedzianych prawd.

Alkoholik żyje więc w dwóch iluzjach naraz: jednej wewnętrznej, gdzie jest kimś silnym i niezniszczalnym, i drugiej — społecznej, gdzie wszystko „jakoś się trzyma”, a „inni mają gorzej”.

Rodzina, która z początku walczy, z czasem milknie. Bo nie da się wygrać z kimś, kto nie żyje w rzeczywistości, lecz w projekcji. Wreszcie zaczynają się pytania: czy to naprawdę on? czy to jeszcze nasz dom? czy ja też zaczynam udawać?

W końcu cała rodzina oddycha tym samym kłamstwem. To nie życie, to strategia przetrwania. A tylko niektórzy zdołają zrobić pierwszy krok w stronę prawdy.

Rozdział 3. Narcyzm i alkoholizm — współwystępowanie i powiązania

Zaburzenia osobowości rzadko występują w izolacji. Bardzo często współistnieją z innymi problemami psychicznymi lub uzależnieniami, tworząc złożony, trudny do rozplątania węzeł cierpienia. Jednym z najczęstszych i najbardziej toksycznych powiązań klinicznych jest współwystępowanie narcystycznego zaburzenia osobowości (NPD) z uzależnieniem od alkoholu.

Zarówno narcyzm, jak i alkoholizm mają swoje źródła w doświadczeniach traumy, odrzucenia i braku bezwarunkowej miłości. Choć manifestują się inaczej, łączy je wspólny mianownik: niezdolność do konfrontacji z prawdziwym „ja” oraz intensywne pragnienie ucieczki od bólu emocjonalnego. W jednym przypadku obroną jest fałszywe „ja”, w drugim — butelka.

1. Rana narcystyczna i potrzeba ucieczki

Dla wielu osób z narcystyczną strukturą osobowości, alkohol staje się ucieczką od konfrontacji z „niewystarczalnością”. Gdy wyidealizowany obraz siebie zostaje zachwiany, pojawia się ból psychiczny, którego nie są w stanie udźwignąć. Alkohol łagodzi napięcie, maskuje wstyd, chwilowo wzmacnia fałszywe „ja”.

2. Fałszywe „ja” a tożsamość alkoholowa

Zarówno narcyz, jak i alkoholik, budują wokół siebie fałszywe narracje — mechanizmy obronne. Narcyz tworzy wizerunek silnego, pewnego siebie, nadzwyczajnego. Alkoholik może kreować się na wrażliwego artystę, ofiarę losu lub duszę towarzystwa. Obie role służą unikaniu autentycznego kontaktu z własnym „ja”.

3. Regulacja emocji z zewnątrz

Wspólną cechą obu zaburzeń jest brak zdolności do regulowania emocji wewnętrznie. Narcyz potrzebuje ciągłego podziwu, by się „utrzymać”, alkoholik — substancji. Obie postawy opierają się na zewnętrznych źródłach emocjonalnego bezpieczeństwa, co skutkuje skrajną zależnością i niestabilnością.

4. Złość, wściekłość i przemoc

Zablokowane uczucia — wstyd, smutek, lęk — u narcyza ujawniają się jako wściekłość i potrzeba dominacji. Alkohol, jako substancja obniżająca zahamowania, często katalizuje ten stan, prowadząc do wybuchów agresji, zwłaszcza w relacjach z najbliższymi. Przemoc psychiczna i fizyczna bywa wspólnym mianownikiem tych zjawisk.

5. Gaslighting i zaprzeczenie

Mechanizmy obronne obu profili są podobne: zaprzeczanie rzeczywistości, odwracanie winy, dezinformacja. Narcyz wypiera błędy i obarcza nimi innych. Alkoholik czyni to samo, dodając do tego często obietnice poprawy, skruchę, a po chwili zaprzeczenie wcześniejszych słów. Oba zaburzenia prowadzą do emocjonalnego chaosu u bliskich.

6. Zależność i wykorzystywanie

Zarówno narcyz, jak i alkoholik, potrzebują drugiej osoby — nie po to, by budować relację, lecz by pełniła funkcję lustra (wzmacniając ego) lub bufora emocjonalnego (niwelując ból). Oba wzorce są eksploatujące i destrukcyjne dla otoczenia.

7. Złośliwość i celowe krzywdzenie

Narcyzm złośliwy (malignant) i uzależnienie krzyżują się najboleśniej w przypadkach, gdy obie tendencje prowadzą do celowego zadawania cierpienia. Narcyz złośliwy może wykorzystywać alkohol jako narzędzie kontroli lub upokorzenia. Ofiara staje się nie tylko lustrem, ale i celem sadystycznych ataków.

8. Odwrócenie ról: kto tak naprawdę jest chory?

W relacjach narcystycznych z osobą uzależnioną często dochodzi do pomieszania ról. To partner alkoholika może być obwiniany o problem, podobnie jak bliscy narcyza są przedstawiani jako „zazdrośni” czy „toksyczni”. W obu przypadkach to ofiara bywa uznana za sprawcę.

Związek osoby z NPD i osoby uzależnionej od alkoholu (lub łączącej obie cechy) jest trudny do rozpoznania i jeszcze trudniejszy do przerwania. Ofiary często pozostają w relacji z powodu manipulacji, lęku, lub dlatego, że zostały nauczone (przez własne dzieciństwo), że „miłość boli”.

Zrozumienie tej dynamiki jest kluczowe nie tylko w diagnozie, ale przede wszystkim w procesie terapeutycznym — zarówno dla ofiar, jak i samych sprawców. Oba zaburzenia są głęboko zakorzenione w dzieciństwie, a ich skutki mogą rozciągać się na całe życie jednostki i jej otoczenia.

Niniejszy rozdział stanowi pomost pomiędzy teoretycznym ujęciem narcystycznego zaburzenia osobowości a szczegółową analizą problemu alkoholizmu. Celem jest ukazanie wzajemnych powiązań tych dwóch zjawisk, które często współistnieją i wzajemnie się wzmacniają, pogłębiając cierpienie jednostki oraz jej otoczenia. Zarówno narcyzm, jak i uzależnienie od alkoholu, opierają się na deficytach emocjonalnych wyniesionych z wczesnych etapów życia. Choć różnią się objawami, mają wspólny korzeń: niezdolność do budowania prawdziwego obrazu siebie i bezpiecznych relacji z innymi.

Jak pokaże poniższa analiza powiązań między narcyzmem a alkoholizmem, oba zjawiska rzadko występują w izolacji. Ich współwystępowanie prowadzi do głębokiego rozchwiania emocjonalnego, destrukcji więzi i chronicznego poczucia pustki. Zrozumienie tej zależności pozwala nie tylko na lepsze rozpoznanie problemów, ale także na skuteczniejsze planowanie procesu terapeutycznego. Dlatego w tym rozdziale zestawione zostały kluczowe punkty styczne obu zaburzeń — od wspólnych mechanizmów obronnych, przez biologiczne podstawy, aż po dramatyczne skutki emocjonalne, które łączą się w jeden spójny obraz: alkoholizmu jako formy manifestacji narcyzmu.

Mechanizmy obronne w alkoholizmie — narzędzia narcyza

Alkoholizm nie tylko tłumi emocje — on strukturyzuje psychikę osoby, która nie potrafi poradzić sobie z konfrontacją z własnym „ja”. W szczególności narcyz, który z natury unika introspekcji i odpowiedzialności, wykorzystuje uzależnienie jako pole do zastosowania szeregu mechanizmów obronnych, dzięki którym może podtrzymywać własną fasadę.

Wśród typowych mechanizmów obronnych występujących u alkoholików oraz narcyzów (zarówno wielkościowych, jak i ukrytych) można wyróżnić wspólne elementy, które różnią się jednak intensywnością i stylem wykonania.

Racjonalizacja u alkoholika przyjmuje postać rutynowego usprawiedliwiania własnych działań. U narcyza wielkościowego staje się bardziej wyrafinowana, podczas gdy u narcyza ukrytego przybiera formę dramatycznego tłumaczenia swoich reakcji. We wszystkich przypadkach pełni funkcję wybielania siebie i unikania odpowiedzialności.

Projekcja jest wyjątkowo silna u narcyza ukrytego, choć obecna również u pozostałych. Alkoholik stosuje ją intensywnie, narcyz wielkościowy w sposób aktywny, a u ukrytego staje się wręcz mechanizmem kluczowym, służącym do przerzucania winy i własnych impulsów na innych.

Zaprzeczanie to pierwszy odruch obronny, występujący automatycznie u alkoholika. U narcyza wielkościowego jest to strategia bardziej wyrachowana, a u narcyza ukrytego — dramatyczna, często podszyta emocjonalnością.

Minimalizowanie to kolejny mechanizm wspólny. Alkoholik korzysta z niego w sposób podstawowy i awaryjny, natomiast u narcyza ukrytego ma on charakter emocjonalny. Styl może być różny, ale mechanizm pozostaje obecny we wszystkich typach.

Rozszczepienie to klasyczny mechanizm obronny, prowadzący do czarno-białego postrzegania rzeczywistości. U alkoholików może przybrać formę „suchego” rozdzielania ról i zachowań, natomiast u narcyza wielkościowego ma charakter strukturalny. U narcyza ukrytego rozszczepienie jest niestabilne, emocjonalne, często powiązane z dramatycznymi wahaniami nastroju.

Regresja, czyli udawana słabość, pojawia się u alkoholików głównie po detoksykacji. U narcyza wielkościowego występuje rzadko, natomiast u ukrytego jest bardzo częsta i stanowi kluczową taktykę stylu „biednego Ja”.

Zamiana ról — np. z kata w ofiarę — u alkoholika bywa dramatyczna, u narcyza wielkościowego cyniczna, a u ukrytego emocjonalna. Mechanizm ten służy odzyskaniu kontroli i wpływu nad otoczeniem.

Na końcu warto wspomnieć o gaslightingu, czyli celowym zniekształcaniu percepcji rozmówcy. U alkoholików bywa incydentalny, ale u narcyzów (szczególnie ukrytych) jest aktywny i często intensywny. To jedno z narzędzi dominacji psychicznej, które prowadzi do rozchwiania ofiary i podważania jej postrzegania rzeczywistości.

Większość tych mechanizmów nie tylko tłumaczy picie, ale też maskuje osobowość narcystyczną.

W tym sensie alkoholizm nie tyle przeszkadza w leczeniu narcyzmu, co go wspiera: stwarza iluzję problemu, który można leczyć, zamiast konfrontować osobowość, której zmienić się nie da.

Mechanizmy obronne takie jak:

— racjonalizacja,

— projekcja,

— zaprzeczanie,

— rozszczepienie,

— zamiana ról (kat–ofiara),

— regresja

…to nie są mechanizmy charakterystyczne wyłącznie dla osób uzależnionych od substancji.

To uniwersalne narzędzia psychiczne, stosowane najczęściej przez osoby z zaburzeniami osobowości — a szczególnie narcyzów. To nie alkohol „tworzy” te mechanizmy. To osoba z ukształtowaną strukturą narcystyczną używa alkoholu jako katalizatora i usprawiedliwienia dla ich działania.

W efekcie:

— Mechanizmy są obecne wcześniej, często zanim pojawi się nałóg.

— Alkohol jedynie uaktywnia je na zewnątrz i wzmacnia ich siłę.

— Po odstawieniu alkoholu mechanizmy nie znikają — bo są wpisane w osobowość, a nie w picie.

Narcyz niepijący również:

— racjonalizuje swoje błędy („to przez ciebie”),

— projektuje winę („wszyscy są przeciwko mnie”),

— zaprzecza („to nie tak było”),

— manipuluje emocjonalnie („nikt mnie nie rozumie”).

Po prostu bez alkoholu robi to „na sucho” — bez znieczulenia, ale z tą samą precyzją.

Zatem w tym miejscu powiem wyraźnie i z pełnym przekonaniem: mechanizmy obronne nie są alkoholowe — są narcystyczne. To nie alkohol je tworzy, lecz jedynie obnaża. Alkoholik nie „nabiera” tych mechanizmów z nałogu — one są w nim od zawsze. Alkohol jedynie zdejmuje maskę. Po odstawieniu picia maska wraca, ale struktura pozostaje nienaruszona.

Kiedy kończy się picie, a zaczyna osobowość?

W potocznym myśleniu wiele zachowań alkoholika traktuje się jako skutki działania substancji — przypisując im charakter „reakcji chemicznej” lub chwilowej utraty kontroli. Tymczasem, gdy przyjrzymy się bliżej, okazuje się, że większość tzw. „alkoholowych mechanizmów obronnych” to w istocie klasyczne strategie psychiczne, stosowane również przez osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości — niezależnie od tego, czy piją, czy nie.

Dlatego właśnie warto zadać pytanie nie o to, czy alkoholik kłamie, zaprzecza i racjonalizuje, ale:

Dlaczego to robi — i kim byłby, gdyby przestał pić?

Bo często alkohol to jedynie scenografia — a scenariusz i reżyseria pozostają te same.

Zachowania przypisywane uzależnieniu to często po prostu maski narcyza, który dzięki alkoholowi może je stosować bez konsekwencji.

W coraz większej liczbie badań potwierdza się, że narcyzm — szczególnie w swojej patologicznej formie — nie jest wyłącznie stylem charakteru, lecz ugruntowaną strukturą psychiczną i neurologiczną. Funkcjonowanie osoby narcystycznej odzwierciedla osłabienie konkretnych obszarów mózgu: kory przedczołowej (odpowiedzialnej za samokontrolę, refleksję i planowanie), wyspy (insula — związanej z empatią i poczuciem winy) oraz zakłócenia w funkcjonowaniu sieci odpowiedzialnych za autoregulację emocjonalną.

W tym kontekście alkohol nie jest pierwotnym czynnikiem zaburzającym — przeciwnie, działa jak neurobiologiczny katalizator: pogłębia już istniejące deficyty i umożliwia narcyzowi funkcjonowanie bez ograniczeń. Alkohol szczególnie silnie uderza w te same struktury, które u osoby narcystycznej są najsłabsze: powoduje neurotoksyczne uszkodzenia płatów czołowych, hipokampa i ośrodków hamowania impulsów. Z czasem prowadzi do trwałej degeneracji tkanki nerwowej, pogarszając pamięć, refleksyjność, zdolność do empatii i kontroli zachowania.

Innymi słowy: alkohol nie tworzy narcyza, ale jeśli narcyzm jest obecny — choćby w formie utajonej — to alkohol go ujawni, pogłębi, wyostrzy i utrwali.

W takim przypadku leczenie alkoholizmu bez dotknięcia problemu osobowościowego staje się iluzją. Nawet po całkowitym zaprzestaniu picia pozostaje bowiem ta sama struktura: narcyz pozbawiony substancji, ale nie mechanizmów.

Obsesja alkoholowa i obsesja narcystyczna: wspólna oś uzależnienia

Zarówno alkoholizm, jak i narcyzm, noszą w sobie pierwiastek obsesyjny. Obsesja alkoholowa nie odnosi się wyłącznie do samego aktu picia, lecz do stanu psychicznego, w którym myśli o alkoholu przesłaniają inne potrzeby, uczucia i cele. U narcyza mechanizm ten objawia się inaczej, lecz korzenie pozostają wspólne: nieustanna potrzeba potwierdzania własnej wartości i podtrzymywania zniekształconego obrazu siebie.

Obsesja, bez względu na jej kierunek, zawsze dotyczy potrzeby zaspokojenia braku. U alkoholika brakiem tym jest stan wewnętrznego niepokoju, nienazwane napięcie, ból emocjonalny, który znika po wypiciu. U narcyza ten brak to pustka wynikająca z braku spójnej tożsamości. Oboje poszukują ulgi i ukojenia — jeden w substancji, drugi w potwierdzeniu. U podstawy leży to samo: brak kontaktu z autentycznym „ja”.

Obsesja alkoholowa i obsesja narcystyczna mają wspólną strukturę psychologiczną, lecz różnią się przedmiotem skupienia i mechanizmem działania. W przypadku alkoholika obsesja koncentruje się wokół alkoholu, który staje się źródłem ulgi, ukojenia i odcięcia od bolesnych uczuć. U narcyza natomiast przedmiotem obsesji jest własny wizerunek — postrzegany jako źródło siły, wartości i dominacji nad innymi.

Mechanizm napędzający obsesję u alkoholika opiera się na pragnieniu zapomnienia, wyłączenia emocji i uzyskania ulgi. U narcyza natomiast siłą napędową jest głód uznania, podziwu oraz potrzeba pełnej kontroli nad swoim obrazem w oczach otoczenia.

W obu przypadkach pojawiają się myśli natrętne, jednak ich treść jest odmienna. Alkoholik skupia się na planowaniu picia, rozważaniu sposobu zdobycia alkoholu oraz na pytaniu „kiedy się napiję”. U narcyza natręctwa przybierają formę fantazji o sukcesie, zemście i udowodnieniu swojej wyjątkowości innym. Rytuały te są stale obecne i wpływają na funkcjonowanie psychiczne obu typów.

Objawy psychiczne różnią się jednak w charakterze. U osoby uzależnionej od alkoholu są to natrętne myśli przesłaniające codzienne funkcjonowanie i podejmowanie decyzji. U narcyza obsesja przybiera formę stałego monitorowania otoczenia pod kątem wpływu na własne samopoczucie i poczucie wartości.

Zaburzenia percepcji rzeczywistości także różnią się w formie. Alkoholik ma tendencję do minimalizowania problemu, racjonalizacji i zaprzeczania istnieniu uzależnienia. Narcyz natomiast zniekształca zarówno obraz siebie, jak i innych — w relacjach pojawia się projekcja, idealizacja siebie oraz dewaluacja otoczenia.

Skutki tych obsesji w relacjach międzyludzkich są druzgocące w obu przypadkach. Alkoholik zawodzi bliskich, izoluje się i traci zaufanie otoczenia. Narcyz natomiast wycofuje się z autentycznych relacji, instrumentalizuje innych i nie odczuwa empatii — relacje stają się dla niego źródłem zagrożenia dla własnego „ja”.

Celem działania alkoholika jest ucieczka od emocji i wewnętrznego bólu. U narcyza natomiast obsesja pełni funkcję obrony wielkościowego obrazu siebie oraz mechanizmu ochrony przed zranieniem i upokorzeniem.

Zarówno u alkoholika, jak i u narcyza, źródłem obsesji jest nierozpoznana rana emocjonalna — deficyt bezpieczeństwa, głębokie zranienie psychiczne, najczęściej zakorzenione w relacji z matką. W przypadku alkoholika dominuje doświadczenie traumy i brak możliwości regulacji emocji — stąd ucieczka w alkohol jako sposób na chwilowe wyciszenie wewnętrznego chaosu. U narcyza natomiast uzależnienie przybiera bardziej strukturalną formę: to nie substancja, lecz obraz siebie — fałszywe „ja” — staje się środkiem na przetrwanie.

O ile alkoholik szuka ulgi w zewnętrznym środku tłumiącym emocje, narcyz obsesyjnie konstruuje idealny wizerunek siebie, który ma odsunąć ból i zagwarantować przetrwanie psychiczne. W obu przypadkach mówimy o kompulsywnych rytuałach, które służą jednemu: ucieczce od prawdy o sobie. Alkoholik rozważa „kiedy się napiję”, narcyz rozważa „jak udowodnię, że jestem kimś”. Obaj wchodzą w obsesyjny trans, który ma ich odciąć od źródła lęku: głębokiej rany braku miłości.

To nie tylko różne formy obsesji — to równoległe tory tej samej traumy. Butelka i lustro są tylko narzędziami. Wspólnym mianownikiem pozostaje to samo: odrzucenie przez matkę, brak bezwarunkowego przyjęcia, odcięcie od własnego autentycznego „ja”. Obsesja to nie tylko myśl — to rytuał, który odgrywa się codziennie: w ciszy samotnego picia albo w teatralnym udowadnianiu własnej wyjątkowości. Alkoholik modli się do zapomnienia. Narcyz — do potwierdzenia. I obaj nie potrafią przestać.

Na postawie powyższych spostrzeżeń stwierdzam, iż mimo że uzależnienie alkoholowe i obsesja narcystyczna różnią się przebiegiem i zewnętrzną formą, ich źródło pozostaje tożsame — głęboka trauma dzieciństwa, najczęściej wynikająca z matczynego odrzucenia. Wysokie prawdopodobieństwo wspólnego korzenia sprawia, że rozdzielanie tych dwóch zjawisk jest jedynie powierzchowne. To ta sama rana, tylko dwa różne języki cierpienia.

W świetle psychologii psychodynamicznej, zarówno alkoholik, jak i narcyz mogą być uznani za osoby rozwijające tzw. kompulsywne Ja (compulsive self). To struktura osobowościowa, która opiera się na unikaniu pierwotnej rany poprzez rytualizację, kompulsyjne zachowania i fiksacje. Zarówno picie, jak i utrzymywanie idealnego wizerunku siebie, są formami „pomocniczego rusztowania”, które podtrzymuje konstrukcję osobowości niezdolnej do samoregulacji.

U narcyza dodatkowo pojawia się mechanizm zaprzeczania samej ranie: „to inni mają problem”. U alkoholika najczęściej występuje próba ucieczki od tej rany poprzez substancję. W obu przypadkach Ja jest niestabilne, rozpada się bez wsparcia zewnętrznego: butelki lub uznania.

Obsesja to nie tylko myśl, to rytuał. To codzienne odprawianie wewnętrznej mszy, w której ołtarzem jest butelka lub lustro. Alkoholik modli się do zapomnienia. Narcyz do potwierdzenia. I obaj nie potrafią przestać.

Jeśli jednak nastąpi przebudzenie, to nie przez zewnętrzne argumenty, lecz przez ból — ten sam, który był wypierany. Przebudzenie to nie światło. To cisza po tym, jak rozpadnie się echo własnej obsesji.

Rozdział 4. Cień w badaniach nad współwystępowaniem narcyzmu i alkoholizmu

W analizie literatury naukowej dotyczącej współwystępowania narcyzmu i zaburzeń związanych z używaniem substancji (w tym alkoholu) można wyróżnić trzy istotne artykuły opublikowane w 2024 roku.

Pierwszy z nich, „Narcissistic Phenomena in Patients with Substance Use Disorder: Narrative Review”, stanowi najbardziej kompletny przegląd zjawiska. Autorzy opisują zarówno narcyzm wielkościowy (grandiose), jak i narcyzm ukryty (vulnerable), traktując je jako współwystępujące u pacjentów z uzależnieniem. Wskazują, że oba typy mogą przeplatać się u jednej osoby i tworzyć złożony profil kliniczny, co ma znaczenie dla diagnozy i terapii.

Drugi artykuł, „Impulsivity mediates the association between narcissism and substance use disorder”, również z 2024 roku, koncentruje się na statystycznej analizie związku między typami narcyzmu a uzależnieniem. W badaniu ujęto oba typy narcyzmu (wielkościowy i ukryty), które potraktowano jako zmienne współwystępujące w ramach jednego kontinuum. Autorzy sugerują, że impulsywność pełni rolę mediatora między cechami narcystycznymi a skłonnością do nadużywania substancji, co rzuca światło na mechanizmy neuropsychologiczne wspólne dla obu zjawisk.

Trzeci artykuł, opublikowany na łamach Verywell Health pod tytułem „Narcissistic Personality Disorder and Alcoholism”, skupia się wyłącznie na narcyzmie wielkościowym. Tekst podkreśla brak wglądu pacjentów w problem oraz trudność w nawiązaniu autentycznej relacji terapeutycznej. Główny nacisk położono na mechanizmy zaprzeczania i podtrzymywania fałszywego obrazu siebie u alkoholików z dominującymi cechami narcystycznymi.

W kolejnych artykułach z lat 2022–2024 również pojawiają się różne typy narcyzmu powiązane z uzależnieniem od alkoholu. Tekst „The Relationship Between Narcissism and Alcoholism” identyfikuje tzw. narcyzm mieszany — będący połączeniem cech wielkościowych i ukrytych. Autorzy podkreślają rolę mechanizmów regulujących wstyd oraz obecność niskiego poczucia własnej wartości ukrytego pod maską pozornej pewności siebie. Narcyzm jawny i ukryty współwystępują tutaj jako dwa oblicza tej samej obrony przed upokorzeniem.

Artykuł „An Exploratory Study among Alcohol Consumers” opiera się na klasyfikacji diagnostycznej DSM-IV i rozpoznaje narcyzm jedynie w postaci wielkościowej. Nie pojawia się tu podział na podtypy, co sugeruje, że traktowano NPD jako jednorodną jednostkę — co w świetle współczesnej wiedzy może być uznane za uproszczenie.

W opracowaniu z portalu StopUzaleznieniom.pl z 2022 roku zatytułowanym „Osobowość narcystyczna i uzależnienie od alkoholu” pojawia się już wyraźny podział na narcyzm wielkościowy i ukryty. Autorzy wskazują na dwa odrębne mechanizmy obronne: narcyzm jawny posługuje się dominacją i ekspansją, podczas gdy ukryty funkcjonuje w oparciu o zaprzeczenie cierpieniu i wycofanie emocjonalne. Taki rozdział mechanizmów stanowi istotny krok w kierunku zrozumienia głębszej struktury osobowości narcystycznej u osób uzależnionych.

Wreszcie, artykuł „Narcissism and Addiction: Is There a Link?” opublikowany w 2024 roku przez Cassiobury Court, jako jeden z nielicznych wspomina o typie złośliwym (malignant). Choć nie stanowi on głównego tematu opracowania, zaznaczono obecność cech takich jak manipulacja, agresja i zachowania antyspołeczne. Wskazuje to na istnienie skrajnych odmian narcyzmu wśród osób uzależnionych, które mogą przejawiać dodatkowe cechy psychopatyczne lub borderline.

Analiza tych i innych publikacji naukowych i klinicznych (patrz: Bibliografia) jednoznacznie wskazuje na silny związek pomiędzy cechami narcystycznymi a zaburzeniami używania alkoholu. Niezależnie od przyjętej metodologii — czy to badań ilościowych, narracyjnych przeglądów literatury, czy obserwacji klinicznych — autorzy są zgodni co do tego, że narcyzm w różnych formach stanowi istotny element profilu psychologicznego osób uzależnionych.

W badaniach i opracowaniach najczęściej pojawiają się dwa podstawowe typy narcyzmu: wielkościowy (grandiose) oraz ukryty (vulnerable). Pierwszy z nich wiąże się z jawną potrzebą podziwu, poczuciem wyższości, dominacją nad innymi i brakiem wglądu. Drugi — mniej oczywisty — charakteryzuje się nadwrażliwością na krytykę, emocjonalną kruchością, chronicznym poczuciem pustki i potrzebą ukrycia swoich słabości. Badania z 2024 roku opublikowane w BMC Psychiatry pokazują, że impulsywność może być mechanizmem łączącym oba typy narcyzmu z podatnością na uzależnienia. Autorzy wykazali, że im wyższy poziom cech narcystycznych, tym wyraźniejsza impulsywność — co bezpośrednio zwiększa ryzyko sięgania po alkohol jako sposób regulacji emocji.

Narracyjne przeglądy literatury (m.in. Slanecka i in., 2024) wskazują, że u wielu pacjentów z SUD (Substance Use Disorder) występuje mieszany profil narcystyczny, w którym objawy wielkościowe i ukryte przeplatają się lub występują naprzemiennie. W praktyce oznacza to, że osoba uzależniona może jednocześnie manifestować postawę arogancką, dominującą i pozornie niezależną, a w innych momentach prezentować zachowania lękowe, depresyjne i unikowe — szczególnie w obliczu porażki, konfrontacji lub utraty źródeł narcystycznego zasilania. To właśnie ta zmienność często bywa błędnie interpretowana jako „dwie osobowości w jednym człowieku”, podczas gdy w rzeczywistości odzwierciedla mechanizmy adaptacyjne narcystycznej struktury, zagrożonej dezintegracją.

W kontekście klinicznym artykuły i opracowania publicystyczne (np. Verywell Health, Charlie Health, Cassiobury Court) podkreślają trudności terapeutyczne w pracy z alkoholikami przejawiającymi cechy narcystyczne. Problematyczne okazują się m.in. brak wglądu, wypieranie odpowiedzialności, skłonność do dewaluowania pomocy terapeutycznej oraz stała potrzeba kontroli nad otoczeniem — w tym nad samym procesem leczenia. Co istotne, alkohol staje się w tym układzie nie tylko środkiem regulacji napięcia, ale również narzędziem podtrzymującym narcystyczną strukturę — „eliksirem mocy”, który na chwilę przywraca osobie pozory wielkości i niezależności.

Wśród rzadziej opisywanych, ale obecnych w wybranych opracowaniach (np. Cassiobury Court) pojawiają się także odniesienia do złośliwego narcyzmu (malignant narcissism), charakteryzującego się manipulacją, brakiem empatii, a niekiedy również komponentem antyspołecznym. Choć nie był to dominujący wątek, jego obecność potwierdza złożoność i głęboko zakorzenione dysfunkcje osobowości u części uzależnionych.

Podsumowując, aktualna literatura wyraźnie wspiera tezę, że uzależnienie od alkoholu u znacznej części pacjentów ma charakter wtórny wobec narcystycznych deficytów osobowości. Alkohol pełni funkcję podtrzymującą — zarówno emocjonalnie, jak i strukturalnie — kompensując pustkę wewnętrzną, zaniżone poczucie własnej wartości i brak zintegrowanej tożsamości. W konsekwencji, skuteczne leczenie takich osób wymaga podejścia, które uwzględnia nie tylko objawy uzależnienia, ale przede wszystkim głęboki, chroniczny deficyt osobowościowy — zwykle nierozpoznany i nierozliczony.

W literaturze naukowej spotykać można pojęcie „typ mieszany” narcyzmu — odnoszący się do osób wykazujących jednocześnie cechy narcyzmu wielkościowego i ukrytego. Uważam, że jest to błędne, zarówno z punktu widzenia klinicznego, jak i psychodynamicznego.

Opierając się na koncepcji Sama Vaknina — badacza, który sam otwarcie deklaruje posiadanie narcystycznego zaburzenia osobowości — należy stwierdzić, że współistnienie obu typów narcyzmu w jednej osobie nie jest możliwe. Według Vaknina, narcyzm wielkościowy może co najwyżej przybrać maskę ofiary, zagrać rolę „wrażliwca” lub „bidulka”, ale wewnętrznie cały czas dominuje w nim wyidealizowane, grandiozalne ja. Wszelkie przejawy rzekomej kruchości są zatem wyłącznie taktyką, grą, wyuczonym zachowaniem — nie autentyczną cechą osobowości.

Z kolei narcyzm ukryty — w ujęciu Vaknina — to tzw. „narcyzm nieudany” lub „kliniczny narcyzm o niskim poziomie skuteczności”. To forma narcystycznej struktury, której nie udało się zbudować stabilnego fałszywego ja. Osoba taka nie osiąga stanu wielkościowego, ale nieustannie do niego dąży. W tym sensie „narcyz ukryty” pragnie być narcyzem wielkościowym, ale nie ma narzędzi, by tę pozycję osiągnąć. Nie dochodzi tu zatem do współistnienia dwóch biegunów, lecz do dramatycznego braku spełnienia jednej z narcystycznych fantazji.

Dlatego — w moim przekonaniu — pojęcie „typ mieszany” to nie precyzyjna kategoria kliniczna, ale raczej opis chwilowej maski, przełączania się między strategiami przetrwania. W praktyce mamy do czynienia z jednym dominującym typem narcyzmu, który może wchodzić w różne role, ale nie łączy autentycznie obu form. Istota wielkościowego i ukrytego narcyzmu jest ze sobą sprzeczna — nie mogą współistnieć na poziomie tożsamości.

Jednak w świetle koncepcji dr Izabeli Kopaniszyn trafniejsze mogłoby być określenie tej struktury mianem Narcissistic Shadow Personality Disorder — narcyzm cienia. Ten typ zaburzenia nie polega wyłącznie na współwystępowaniu cech narcyzmu wielkościowego i ukrytego, ale na dynamicznym przełączaniu się między względnie zdrowym, neurotycznym funkcjonowaniem a stanem głębokiego, reaktywnego narcyzmu, uruchamianego przez tzw. trigger — czyli sytuację przypominającą pierwotną traumę.

W przeciwieństwie do klasycznego NPD, osoba z cieniem zachowuje zdolność do empatii, odczuwa skruchę, żal, a także potrafi kochać. Tym, co ją różni od typowego narcyza ukrytego, jest obecność realnego self, które uległo zamrożeniu lub rozszczepieniu na skutek wczesnodziecięcego urazu, lecz nie zostało całkowicie wyparte.

W wielu przypadkach cień pozostaje nierozpoznany lub błędnie diagnozowany jako zaburzenie afektywne (np. depresja) lub borderline, co jeszcze bardziej utrudnia dostęp do adekwatnej pomocy. Alkohol może w takim przypadku pełnić funkcję swoistego bufora emocji — pomaga odsunąć od świadomości pierwotny ból, ale jednocześnie utrwala narcystyczny schemat obronny. To nie jest „narcyzm z wyboru”, lecz obronna konstrukcja psychiczna zbudowana na głębokim zranieniu.

Rozdział 5. Terapia — złudzenie skuteczności

Ten rozdział nie powstał po to, by odbierać nadzieję. Powstał, by zdjąć iluzję. Iluzję, że narcystyczne zaburzenie osobowości da się przepracować w kilku krokach, że alkoholik, który przestaje pić, wraca do zdrowia, że wystarczy „dobra wola” i „właściwa terapia”, by naprawić to, co nigdy nie zostało zbudowane. Prawda nie zawsze leczy — ale zawsze wyzwala. I tylko wolność od iluzji daje szansę na rzeczywistą decyzję: zostać, odejść, nie dać się wciągnąć. Ten rozdział jest właśnie o tym.

Zarówno narcyzm, jak i alkoholizm należą do zaburzeń głęboko zakorzenionych w osobowości jednostki, mających swoje źródło w deficycie miłości, bezpieczeństwa i uznania. Choć literatura psychologiczna i terapeutyczna podejmuje próby opisania i klasyfikacji technik terapeutycznych, które mogłyby rzekomo pomóc osobom z tymi zaburzeniami, to rzeczywistość kliniczna i doświadczenie pokazują jednoznacznie: nie ma skutecznej terapii dla narcyzów i alkoholików. Nie dlatego, że terapeuci są niekompetentni, lecz dlatego, że nie mają do kogo dotrzeć.

Terapia narcyzmu jest w istocie terapią niemożliwą. Izabela Kopaniszyn w książce „Antyczłowiek” pisze wprost: „tam nie ma z kim rozmawiać”. Osoba narcystyczna nie posiada dostępu do swojego prawdziwego „ja”, ponieważ całkowicie identyfikuje się z fałszywą personą, którą stworzyła, by przetrwać. Fałszywe „ja” nie odczuwa bólu, nie przeżywa wstydu, nie zna współczucia. Ono nie jest zdolne do kontaktu, a jedynie do manipulacji, kontroli i pozorowania zaangażowania. Każda próba dotarcia do głębszych struktur psychicznych kończy się oporem, grą lub porzuceniem terapii.

Osoba narcystyczna przychodzi na terapię nie po to, by się zmienić, ale by potwierdzić obraz siebie jako kogoś, kto „chce nad sobą pracować”. To część gry. Często dochodzi do narcystycznej kolonizacji procesu terapeutycznego — terapeuta staje się obiektem, którego trzeba zdominować, ocenić, podporządkować. Jeśli tego nie zrobi, narcyz przerywa terapię, zmienia terapeutę lub udaje poprawę. Tymczasem jego prawdziwe „ja” pozostaje niedostępne, wyparte, zamrożone.

Z alkoholizmem jest podobnie. To, co wydaje się chorobą zewnętrzną, społeczną, obyczajową, jest w istocie wołaniem wewnętrznego dziecka o miłość. Alkoholik nie pije, by się napić. Pije, by przestać czuć. Uzależnienie od alkoholu jest odpowiedzią na niewyrażony ból i brak miłości. Terapia mogłaby przynieść efekt tylko wtedy, gdy dotrze do miejsca tego bólu. Ale podobnie jak u narcyza — często nie ma już do czego dotrzeć. Prawdziwe „ja” zostało tak skutecznie oddzielone i zakryte przez mechanizmy obronne, że nie można go już odnaleźć.

Nawet jeśli alkoholik podejmie terapię, to bardzo często jej celem nie jest uzdrowienie, lecz odbudowa komfortu picia: nauczenie się lepiej funkcjonować, by móc dalej żyć z uzależnieniem. Alkoholik nie chce przestać pić. Chce tylko, by nie bolało. A gdy przestaje pić — wraca ból, pustka i lęk, które domagają się kolejnej dawki. Gdyby naprawdę chciał coś zmienić, musiałby skonfrontować się z własnym wnętrzem — a to właśnie zostało zniszczone, wypaczone lub nigdy nie miało szansy się uformować.

Izabela Kopaniszyn słusznie podkreśla, że jedyną drogą dotarcia do tego, co autentyczne, jest praca z wewnętrznym dzieckiem — od urodzenia do „wczoraj”. Wymaga to brutalnej szczerości, gotowości do konfrontacji z traumą, porzucenia mechanizmów obronnych, zburzenia maski. Ale narcyz tego nie zrobi. Alkoholik również nie. Obaj budują swoją rzeczywistość na zaprzeczeniu, na iluzji, na unikaniu bólu.

U większości osób uzależnionych można zaobserwować zachowania narcystyczne, zwłaszcza wtedy, gdy stają się trzeźwe. Pojawia się poczucie wyższości, pycha, oczekiwanie, że świat będzie ich nagradzał za abstynencję.

Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości są wyjątkowo trudne w terapii. Ich relacje interpersonalne zdominowane są przez manipulację, wykorzystywanie innych, brak empatii i potrzebę podziwu. W gabinecie terapeutycznym rzadko pojawiają się z autentycznej potrzeby zmiany — raczej próbują odegrać kolejną rolę: pacjenta idealnego, ofiary losu lub wyjątkowego i „uzdrowionego”.

Wielu terapeutów doświadczyło sytuacji, w której to pacjent próbuje zdominować relację, podważyć autorytet specjalisty, albo zmienić terapię w przestrzeń autoprezentacji. Każda próba dotarcia do prawdziwego „ja” zostaje zablokowana przez fałszywą personę — konstrukcję powstałą, by ukryć wewnętrzną pustkę i głęboko skrywane poczucie bezwartościowości.

Terapia osób uzależnionych z rysami narcystycznymi wiąże się z wieloma trudnościami. Środki psychoaktywne (w tym alkohol) pełnią dla nich funkcję „znieczulacza”, tłumiącego uczucia lęku, wstydu i zawiści. Pomagają im uniknąć konfrontacji z własnym wnętrzem i odbudować iluzję wielkości, kontroli i omnipotencji.

Podczas pracy grupowej osoby narcystyczne uczą się stopniowo rozpoznawać, wyrażać i przeżywać emocje. Dzięki konstruktywnej konfrontacji oraz regularnym informacjom zwrotnym od innych uczestników procesu, mają szansę przejrzeć się nie w lustrze podziwu, lecz w realnym odbiciu społecznym — często bolesnym, ale oczyszczającym. To tu po raz pierwszy mogą odkryć, że nie muszą być idealne, by być akceptowane. Że mogą popełniać błędy i nie zostaną za to odrzucone.

Proces ten jest jednak bardzo trudny i nie gwarantuje trwałej zmiany. Zmiana wielkościowego „ja” na obraz bardziej zintegrowany wymaga nie tylko pracy, lecz także bólu — a ten, jak wiadomo, narcyz znosi wyjątkowo źle.

Dlatego właśnie, z pełną odpowiedzialnością, należy powiedzieć: terapia narcyzmu i alkoholizmu nie leczy. Może — w wyjątkowych przypadkach — zatrzymać destrukcję, nauczyć mechanicznej kontroli, stworzyć pozory poprawy. Ale nie dotyka źródła. Nie przywraca człowieczeństwa.

Współczesna psychoterapia — także w ujęciu niektórych uznanych specjalistów — coraz częściej przyjmuje strategię „nadpisania obsesji”. Zamiast uzależnienia destrukcyjnego wprowadza się nowy obiekt zaangażowania: rozwój osobisty, trening, duchowość, pomoc innym. Z punktu widzenia funkcjonowania — to poprawa. Ale z punktu widzenia struktury osobowości — to tylko migracja mechanizmu. Fałszywe „ja” przesiada się z jednego wehikułu w drugi, jeszcze bardziej akceptowalny społecznie.

Można przestać pić i nadal być wewnętrznie martwym. Można wyjść z nałogu i nadal być narcystycznym tyranem, tylko w nowym opakowaniu: z książką, mikrofonem i salą pełną ludzi. To nie leczenie. To nowa forma kontroli.

Dlatego narcyz i alkoholik mogą przejść terapię, pozornie zmienić swoje zachowania, nauczyć się lepiej funkcjonować- ale to, co głęboko zaburzone, nie zostaje uzdrowione. Fałszywe „ja” nadal rządzi, a wewnętrzne dziecko nadal płacze, zamknięte w lochach podświadomości.

To właśnie dlatego w procesie terapeutycznym tak często dochodzi nie do uzdrowienia, lecz do odgrywania nowej roli. Iluzja kontaktu zastępuje prawdziwe spotkanie. A mechanizmy obronne — zamiast się rozpuszczać — umacniają się w nowej scenerii.

Większość osób z narcystycznym zaburzeniem osobowości nie przychodzi na terapię po prawdę. Przychodzi po coś innego: po potwierdzenie, po podziw, po uwagę, po rolę do odegrania. Nie szuka kontaktu, lecz kontroli. Nie chce zmiany — chce komfortu. Dlatego proces terapeutyczny zostaje od początku zawłaszczony i zniekształcony przez szereg mechanizmów obronnych, które skutecznie uniemożliwiają prawdziwą pracę.

Nie ma „spotkania dwóch ludzi”. Jest teatr jednego aktora.

Do głosu dochodzą silne mechanizmy obronne, które uruchamiają się w terapii u osób z narcyzmem lub alkoholizmem, nie służą uzdrowieniu — służą przetrwaniu. Pierwszym z nich jest projekcja — wszystko, co bolesne, trudne i niewygodne, zostaje przerzucone na terapeutę. Pacjent nie potrafi spojrzeć na swój wstyd, lęk, agresję, więc widzi je w drugim: „to pani mnie ocenia”, „to pan nie potrafi mnie zrozumieć”. Nie ma refleksji, jest atak — subtelny, ale skuteczny. Zaraz za tym pojawia się idealizacja i dewaluacja. Terapeuta początkowo pełni funkcję wybawcy, jedynego, który rozumie. Ale wystarczy jedno nieprzyjemne zdanie, jedna szczera konfrontacja, by został zrzucony z piedestału i uznany za niekompetentnego, bezdusznego lub „takiego jak wszyscy”.

Innym mechanizmem jest pseudozgoda — pacjent słucha, kiwa głową, powtarza terapeutyczne frazy, notuje. Z pozoru wszystko działa. Ale pod spodem nie dzieje się nic. Nie ma wewnętrznego przesunięcia, nie ma dotknięcia prawdy. To tylko gra — jeszcze jedna maska. Często towarzyszy jej ucieczka w intelekt, szczególnie u narcyzów intelektualnych: pojawiają się analizy, cytaty z książek, błyskotliwe komentarze. Pacjent wszystko wie, wszystko rozumie — ale nie czuje nic. Intelekt staje się twierdzą, w której ukrywa się przed światem emocji. Najbardziej niebezpiecznym z mechanizmów jest jednak narcystyczna kolonizacja procesu terapeutycznego. Pacjent próbuje przejąć kontrolę nad relacją — dyktuje tempo, podważa kompetencje terapeuty, testuje granice. Czasem czyni to otwarcie, czasem z pozoru uprzejmie: pytaniami, sugestiami, „troską o efektywność terapii”. Ale zawsze stoi za tym ten sam lęk: lęk przed poddaniem się czemuś większemu niż własne ego.

Wszystkie te mechanizmy mają jeden cel — nie dopuścić do prawdy. Nie dopuścić do bólu. Nie dopuścić do tego, co pierwotne i niekontrolowane. Fałszywe „ja” nie chce zniknąć — chce przetrwać. A jeśli trzeba, nauczy się nawet języka terapii, by dalej rządzić zza kulis. Wielu narcyzów i alkoholików nauczyło się perfekcyjnie mówić językiem terapii. Cytują klasyków, mówią o wewnętrznym dziecku, rozpoznają swoje schematy, analizują własne mechanizmy obronne. Ale pod powierzchnią tych słów nadal panuje pustka. Wgląd nie sięga serca, a deklaracje nie dotykają duszy. Maska staje się bardziej zaawansowana, bardziej przekonująca — ale nadal pozostaje maską.

Nawet terapie zaprojektowane z myślą o zaburzeniach osobowości — takie jak terapia schematów — wykazują ograniczoną skuteczność, jeśli nie istnieje kontakt z autentycznym „ja”. W praktyce, bez świadomego bólu i emocjonalnej gotowości do zburzenia obronnych struktur, schematy nie rozpadają się — one tylko zmieniają dekoracje. Pacjent zaczyna mówić o sobie innym językiem, ale nadal nie ma kontaktu z tym, kim naprawdę jest.

Większość osób z pełnoobjawowym narcystycznym zaburzeniem osobowości nie rokuje. Nie dlatego, że nie potrafią się zmienić — lecz dlatego, że nie chcą. A precyzyjniej: nie chcą chcieć. Nawet uznanie potrzeby zmiany wymaga kontaktu z bólem, a tego kontaktu nie ma.

Alkoholik, który nie podejmuje pracy z traumą miłości, również nie rokuje. Może przestać pić — ale nie przestanie funkcjonować jak narcyz. Wiele programów terapeutycznych (w tym 12 kroków) wzmacnia jego iluzję uzdrowienia. Daje scenariusz, rytuał, wspólnotę, ale nie dotyka źródła. Nie dotyka dziecka.

Wyjątek stanowią osoby z tzw. narcyzmem obronnym — tam, gdzie struktura nie została całkowicie zabetonowana. Gdy istnieje jeszcze kontakt z wewnętrznym głosem, nawet cichym, zawstydzonym i lękliwym — tam może rozpocząć się prawdziwa praca. Ale tylko pod warunkiem, że terapeuta nie ulegnie iluzji pacjenta. Tylko wtedy, gdy przestanie słuchać deklaracji i zacznie słuchać ciszy między słowami.

Choć może się to wydawać paradoksalne, zawód terapeuty przyciąga osoby o silnych potrzebach narcystycznych. Władza nad cudzym wnętrzem, status autorytetu, podziw pacjentów, a także możliwość kontroli nad relacją — to warunki idealne dla rozwoju fałszywego „ja” u nieprzepracowanego narcyza. Terapeuta narcystyczny nie pomaga. On odgrywa rolę terapeuty. Jego celem nie jest uzdrowienie pacjenta, lecz potwierdzenie własnej wyjątkowości i zaspokajanie ukrytych potrzeb: bycia słuchanym, podziwianym, niezastąpionym.

Taki terapeuta nie widzi drugiego człowieka. Widzi lustro. Widzi okazję, by potwierdzić swoją wartość — intelektualną, duchową, moralną. Zamiast zbliżać się do prawdy pacjenta, narzuca mu własną. Zamiast budować relację opartą na empatii — buduje hierarchię, w której pacjent ma słuchać, a terapeuta ma rację.

Brak pokory wobec procesu jest pierwszym znakiem ostrzegawczym. Terapeuta wie lepiej. Zawsze. Nie słucha, tylko ocenia. Pacjent, który próbuje wyrazić sprzeciw, zostaje zgaszony: „To twoja obrona”, „Jeszcze nie dorosłeś do tej refleksji”, „To projekcja”. W takiej relacji nie ma miejsca na autentyczność. Jest tylko gra — nowa wersja narcystycznej kolonizacji, tyle że tym razem to terapeuta dominuje.

Brakuje empatii — tej prawdziwej, głębokiej, nieudawanej. W jej miejsce pojawia się paternalizm: chłodne zrozumienie połączone z moralizowaniem, oceną, czasem nawet wyższością duchową. Pacjent jest „trudny”, „oporny”, „niegotowy”. A terapeuta — nieomylny przewodnik, który wie wszystko lepiej. W skrajnych przypadkach pojawia się zabawa w guru: terapeuta zaczyna pełnić funkcję autorytetu totalnego. Każde jego słowo staje się prawdą, każde milczenie — znakiem. Tworzy się struktura sekciarska, choć pozornie wygląda to jak zwykły gabinet terapeutyczny.

Dla osoby z traumą narcystyczną, z historią dominacji, przemocy psychicznej i braku kontaktu — taka relacja terapeutyczna staje się retraumatyzacją. Pacjent wraca do znanego schematu: znowu nie wolno mu być sobą. Znowu musi zasłużyć. Znowu ktoś wie lepiej. Tym razem jednak opresja nosi biały kitel i certyfikat na ścianie.

Efektem jest często pogłębienie traumy, wzrost lęku, utrata wiary w możliwość uzdrowienia. Pacjent zaczyna wątpić we własną intuicję, uczucia, przekonania. Doświadcza wtórnego gaslightingu — tym razem pod postacią „interwencji terapeutycznej”.

To ironiczny i tragiczny paradoks: terapia narcyzmu często kończy się powtórzeniem doświadczenia narcyzmu. Pacjent przychodzi, by uwolnić się z pułapki fałszywego ojca — i trafia do kolejnego. Fałszywi ojcowie nie leczą. Fałszywi ojcowie ranią — słowem, spojrzeniem, strukturą władzy.

Terapia to nie zawód. To relacja. Jeśli terapeuta nie zna własnych cieni, nie przeszedł przez własne piekło, nie przebił się przez własną maskę — nie ma prawa prowadzić innych. Bo zamiast być przewodnikiem, staje się kolejnym oprawcą. Może mniej brutalnym, bardziej elokwentnym, ale nadal oprawcą.

Dlatego tak ważne jest, by mówić również o tym: nie każdy terapeuta leczy. Nie każda terapia pomaga. Czasem najlepszą formą zdrowienia jest odejście — i ocalenie własnego głosu.

Rozdział 6. Iluzja leczenia

Z moich obserwacji wynika jasno: większość alkoholików trafia na terapię nie z własnej woli, lecz z przymusu. Przychodzą, bo grozi im rozpad rodziny, utrata dzieci, pracy, zdrowia albo wolności. Często są to osoby z nakazem sądowym lub pod presją bliskich, którzy w dramatycznym geście wyznaczają granicę. Dobrowolność w takim kontekście jest pojęciem czysto teoretycznym — przypadki, gdy alkoholik sam z siebie, bez żadnego nacisku, prosi o pomoc, są tak rzadkie, że nie warto ich nawet uwzględniać w statystykach. To wyjątki, które tylko potwierdzają regułę.

To ważne, bo osobowość narcystyczna — jak wykazano we wcześniejszych rozdziałach — nie odczuwa potrzeby zmiany. Uważa siebie za jednostkę kompletną, wyższą, doskonałą. Przymus, nawet jeżeli zewnętrzny, odbierany jest jako atak, a odpowiedzią na niego jest uruchomienie kolejnej gry: nowej maski, nowej iluzji. I tak właśnie działa zdecydowana większość terapii odwykowych — stają się sceną, na której alkoholik odgrywa spektakl.

W moim przypadku było inaczej. Trafiłam na terapię, ponieważ szukałam pomocy. Autentycznie. Nie z przymusu. Nie było sądu, nie było ultimatum. Była rozpacz. Próbowałam znaleźć wsparcie gdzie indziej, ale nikt nie dotarł do sedna. A ponieważ rzeczywiście używałam alkoholu, żeby nie czuć — jedyną logiczną decyzją było udanie się na terapię odwykową.

Nie wiedziałam, co mnie tam czeka. Chciałam tylko wyjść z cierpienia. Tymczasem na powitanie usłyszałam, że leczenia nie ma. Alkoholizmu nie da się wyleczyć. Mogę tylko nie pić do końca życia. Przy przyjęciu wykonano testy psychologiczne. W moim przypadku wykazały one osobowość obsesyjno-kompulsywną (por. wykres spectrum narcyzmu). Tego rodzaju rozpoznanie sugerowało co najwyżej narcyzm obronny — mechanizm nabyty, reaktywny, a nie utrwaloną strukturę osobowości.

Co więcej, diagnoza ta powinna być istotną wskazówką do prowadzenia terapii „nieuzależnienia”, ponieważ obsesyjno-kompulsywność była skutkiem zaburzonego poczucia bezpieczeństwa. To był objaw głębokiego lęku, a nie objaw choroby alkoholowej. Jednak nikt nie próbował tego zrozumieć ani tym bardziej rozpoznać.

W moim przypadku zgłoszenie się na terapię dobrowolnie — z autentycznej potrzeby pomocy — zakończyło się natychmiastowym zaklasyfikowaniem mnie jako alkoholiczki. Z tą etykietą, przylgniętą do mnie jak wyrok, wszelka próba mówienia prawdy została z góry odrzucona.

Po około półtora tygodnia pobytu odbyłam pierwszą indywidualną sesję terapeutyczną. Trwała godzinę. I wystarczyła, by mnie złamać.

Terapeutka nie słuchała tego, co mówiłam. Nie zadawała pytań. Nie próbowała zrozumieć. Miała gotowy wniosek — jeden, prosty i brutalny: „To wszystko twoja wina!”. Powtarzane raz, drugi, piąty. Bez cienia empatii.

Po tej godzinie wróciłam do pokoju całkowicie załamana. Weszłam w psychiczny dół tak głęboki, że nie umiałam sobie ze sobą poradzić. Chciałam wyjść. Uciec z tego miejsca, od tej  „pomocy”, i wrócić do domu.

Ale nie miałam ochoty się napić. Mimo że byłam rozbita, w emocjonalnym rozpadzie, nie pojawiła się potrzeba alkoholu. Nie było „głodu”. Nie było ucieczki w substancję. Był tylko powrót bólu — bólu wstydu i winy, który został we mnie brutalnie wywołany. Bez żadnej odpowiedzialności.

Moja historia nie była słuchana. Nie było dialogu. Terapia była od początku prowadzona według sztywnego schematu — bez uwzględnienia tego, kim jestem, czego doświadczyłam i z czym tak naprawdę przyszłam.

A gdy zaczęłam zadawać pytania, wyrażać wątpliwości — dano mi jasno do zrozumienia, że nie mam żadnych szans na wyleczenie. Żadnych. Że nie istnieje dla mnie żadna skuteczna terapia. Że wszystko, co mogę zrobić, to do końca życia unikać alkoholu i trzymać się wytycznych.

To była przemoc psychiczna — manipulacja, która miała zdusić we mnie nadzieję. Odebrać mi siłę. Wmówić, że jedyne, co mi pozostaje, to dołączenie do tłumu ludzi, którzy udają, że coś się zmieniło — podczas gdy w rzeczywistości jedynie nauczyli się nowej roli.

Byłam otwarta. Gotowa do pracy. A jednak napotkałam mur.

Mur systemu, który nie uwzględnia wyjątków.

Nie mieściło się w schemacie, że mam porządek w domu, że gotuję, że pracuję, że wypełniam wszystkie obowiązki. Moje wieczorne picie — które miało dla mnie charakter znieczulenia po trudnym dniu — było jedynym, co mogło kwalifikować się do „problemu”. Nie pasowałam do obrazu „alkoholiczki”, jaki chciano mi narzucić. Ale trzeba mi stanąć w prawdzie. Po traumie — ogromnej, osobistej katastrofie, która rozbiła moje życie na kawałki — zaczęłam pić coraz częściej. Nie tylko wieczorami. Alkohol stawał się próbą stłumienia bólu, który był zbyt wielki, by znieść go na trzeźwo. Znieczulenie przesuwało się na poranki, potem na całe dnie. A gdy wracałam do równowagi, mówiłam sobie: dość. I rzeczywiście przestawałam. Na kilka dni, tygodni czasem dłużej, ale wystarczył impuls — wspomnienie, lęk, cień tamtej traumy — i znów wracałam do schematu. Kilka dni picia, przerwa, powrót do „siebie”. Tak, patrząc brutalnie, można by to nazwać nałogiem.

Ale tylko z zewnątrz.

Bo w środku nigdy nie byłam uzależniona w sposób, który opisywano mi na terapii. Po prostu przestałam. I tak już zostało, na lata… To nie był nałóg, który mnie kontrolował. To ja próbowałam w ten sposób kontrolować ból. Alkohol był moją pomyłką — ale nie był moją tożsamością.

Można by mnie nazwać „wysoko funkcjonującą alkoholiczką”. Ale to jak powiedzieć o duszącym się człowieku, że ma zaburzenia oddychania. A on po prostu nie ma powietrza…

W terapii nie było przestrzeni na takie niuanse. Tam wszystko musiało pasować do wzorca.

Kolejnym szokiem było pisanie tzw. litrażu — sprawozdania z ilości wypitego alkoholu w życiu. Usiadłam do tego zadania uczciwie. Chciałam napisać prawdę. Nie koloryzować. Nie umniejszać. Nie dodawać. Podałam realne dane, wyliczenia…

A potem usłyszałam, że kłamię.

Nikt nie zapytał, jak do tego doszłam ani co wzięłam pod uwagę.

Liczył się tylko wynik końcowy — i to, czy pasował do oczekiwań.

Moja szczerość została potraktowana jak mechanizm obronny.

Uznałam więc, że skoro prawda nie wystarcza, trzeba napisać to, co chcą przeczytać.

Zrobiłam to, co polecił mi jeden z pacjentów: „Im wyżej, tym lepiej. Bo jak powiesz za mało, to ci nie uwierzą.”

Trzykrotnie zawyżyłam tę liczbę. Nie dlatego, że chciałam — ale dlatego, że rozumiałam już zasady tej gry…

Gdybym podała prawdziwą cyfrę, kazano by mi spakować torby…

Usłyszałabym, że „mechanizm zaprzeczeń” jest zbyt silny, by można było cokolwiek ze mną zrobić.

W tamtym systemie uczciwość była traktowana jak prowokacja.

A kłamstwo — o ile pasowało do schematu — jako oznaka postępów.

To był moment, w którym ostatecznie przestałam wierzyć, że ktokolwiek naprawdę chce poznać moją historię.

Czułam, że nie miało znaczenia, co powiem — bo i tak nie zostanę wysłuchana.

W końcu we mnie coś pękło. Jeśli mam kłamać, to będę kłamać tak, by mi uwierzono. Skoro liczy się tylko historia, to potrafię ją stworzyć. Mam dobrą wyobraźnię. I tak zaczęłam grać w grę, jakiej ode mnie oczekiwano.

Każde kolejne zadanie, każde wyznanie na grupie — było fikcją. Tworzyłam scenariusze, które nigdy się nie wydarzyły. Ubarwiałam. Koloryzowałam. Opisywałam siebie jako osobę uzależnioną od rana do nocy, planującą każdy dzień pod kątem tego, jak się napić. A osławiony list do alkoholu był w rzeczywistości listem do mojego męża, który opuścił mnie zabierając mi dosłownie wszystko, tym samym rujnując mi życie w ciągu kilku minut i dlatego był tak przekonujący.

Nikt nie był zainteresowany prawdą. Nie było tam miejsca na refleksję nad źródłami cierpienia. Nie było pytań o powody, o sens, o korzenie moich zachowań. Nie było pracy z traumą. Nie było kontaktu z realnym „ja”. Byłam gotowa stanąć w prawdzie, nawet bolesnej, aby odbudować to co zostało brutalnie zniszczone i zacząć żyć od nowa, lecz to nie miało znaczenia.

Był tylko schemat.

I ten schemat idealnie współgra z narcystyczną strategią przetrwania. Wchodzi się w grę. Odgrywa rolę. Mówi się to, co trzeba, żeby otrzymać aprobatę. Terapia nie leczy — daje tylko nową scenę, nową maskę. A jednym z wielu narzędzi systemu jest wykres faz uzależnienia od alkoholu.

Jednym z pierwszych elementów omawianych na terapii odwykowej jest tzw. wykres spiralny — schemat, który ma rzekomo przedstawiać nieuchronną ścieżkę uzależnienia: od pierwszych objawów, przez utratę kontroli, aż po śmierć lub cudowne trzeźwienie.

Już na wstępie zrozumiałam, że nie chodzi tu o refleksję.

To był kolejny wzorzec.

Kolejna matryca, do której każdy pacjent miał się dopasować.

Wykres ten traktowano jak fundament terapii — powtarzany, omawiany, cytowany niemal jak tekst święty. Ale od samego początku coś tu nie grało.

Po pierwsze: to schemat zamknięty.

Każdy ma się w nim odnaleźć. A jeśli się nie odnajduje — to znaczy, że wypiera.

Niezależnie od osobistej historii, poziomu spożycia czy tła emocjonalnego — pacjent zostaje wrzucony w spiralę. Bo tak trzeba.

Po drugie: nie ma tu miejsca na pytania.

Nie interesuje nikogo, dlaczego ktoś pił.

Liczy się tylko to, że pił.

Objaw — nie przyczyna. System nie chce wiedzieć, co Cię bolało. Chce tylko mieć objawy pasujące do tabeli.

Po trzecie: pod płaszczykiem naukowości kryje się dogmat.

W środku wykresu mamy zaznaczone: „mechanizmy zniszczone przez alkohol”.

Ale nikt nie sprawdza, czy naprawdę zostały zniszczone.

Wystarczy, że przyszedłeś — więc z założenia „już je utraciłeś”.

Po czwarte: trzeźwość nie oznacza tu powrotu do siebie.

To nie jest proces leczenia wewnętrznego bólu, nie jest spotkaniem z traumą.

To proces wtórnego dopasowania.

Zmiana koncepcji życia, uczestnictwo w AA, rozwój duchowy — ale wszystko w ramach systemu.

Nie jako wyraz autentycznego uzdrowienia, lecz nowej roli do odegrania.

Ten wykres nie pomaga. On narzuca.

Nie opisuje rzeczywistości — tylko ją produkuje.

A potem zmusza pacjenta, by w niej się odnalazł. A jeśli nie pasuje?

To wypada.

W moim przypadku ten wykres był jak mapa do miejsca, w którym nigdy nie byłam.

Kazano mi rozpoznawać objawy, których nie doświadczałam.

Wmawiano mi, że przeszłam wszystkie fazy — choć mogłam uczciwie wskazać, że nie.

Nie utraciłam pracy. Nie ukrywałam się z piciem. Nie miałam delirium.

Ale system nie przewiduje wyjątków.

Trzeba się dopasować.

I co gorsza, sam wykres zawiera wewnętrzne sprzeczności.

Objawy się powtarzają w różnych fazach.

Zachowania (np. picie w samotności) traktowane są jako pewne oznaki uzależnienia, bez pytania o kontekst.

Wystarczy, że piłaś sama — bo nie miałaś z kim — i już jesteś w fazie chronicznej.

Wystarczy, że miałaś kaca — i już jesteś w fazie krytycznej.

Wystarczy, że raz użyłaś klina — i już spadasz spiralą w dół.

To nie leczenie. To system segregacji.

Wykres jest po to, by dopasować, zaszufladkować, podporządkować.

I ani przez chwilę nie zatrzymać się przy człowieku.

Ostatnie dwa tygodnie terapii odwykowej miały — zgodnie z założeniami — przygotować mnie do „nowego życia” jako trzeźwej alkoholiczki.

Tak to nazywano. Trening umiejętności. Integracja z grupą. Pogłębianie refleksji.

Z zewnątrz wyglądało to jak wsparcie. Ale wewnątrz czułam, że coś jest nie tak.

Z mojej perspektywy — i dziś mogę to powiedzieć bez wahania — był to czas systematycznej przemocy psychicznej.

Nie wsparcia. Nie leczenia. Nie rozmowy.

Tylko pokaz władzy.

Zaczęło się od drobnych aluzji, spojrzeń, półsłówek rzucanych mimochodem.

Szybko okazało się, że grupa działa jak sieć powiązań lojalności i donosów. Kto z kim rozmawia. Kto komu przekazuje informacje. Kto na kogo donosi.

Zostałam skłócona z innymi. Porównywana. Izolowana. Przedstawiana jako problem.

To była klasyczna triangulacja — choć wtedy jeszcze nie znałam tego słowa.

Potem przyszło umniejszanie. Na oczach grupy wyśmiewano to, co mówiłam.

Wykorzystywano moje słowa przeciwko mnie. Obracano je w coś, czego nigdy nie powiedziałam.

Zaczęłam kwestionować samą siebie. Zastanawiać się, czy może naprawdę coś ze mną jest nie tak.

To był gaslighting. Tak działa przemoc narcystyczna — podważa twoje wewnętrzne „ja”, aż zaczynasz milknąć.

Nie byłam już osobą. Byłam przypadkiem. Egzemplarzem. Materiałem do obróbki.

Mówiono mi, kiedy mam mówić, jak siedzieć, jak patrzeć, co pisać, co czuć.

Zredukowano mnie do pozycji dziecka, które ma tylko słuchać, wykonywać polecenia i nie zadawać pytań.

A jeśli pyta — to znaczy, że nie rokuje.

Pamiętam jedno zdanie, które utkwiło mi jak kolec:

„Śmieciem jesteś i śmieciem pozostaniesz.”

Powiedziane bez emocji. Na zimno. Jakby to była prawda. Jakby trzeba było ją tylko przyjąć.

To nie był margines systemu. To był system.

Nie wiem, czy był to efekt pracy jednego konkretnego terapeuty z NPD, czy może całej struktury zbudowanej przez narcyzów i dla narcyzów.

Ale wiem jedno: ten system nie działał jak człowiek, który chce pomóc.

Działał jak mechanizm, który ma podporządkować.

Nie po to, by uzdrowić.

Po to, by odebrać głos.

Wychodząc z tamtego miejsca, byłam jak dziecko, które tupało nóżką i mówiło: „Ja wam wszystkim pokażę!”

Zamykając za sobą drzwi, miałam w głowie jedną myśl:

Zrobię wszystko, żeby wam udowodnić, jak bardzo się myliliście!

To był bunt.

Prawdziwy, autentyczny, krzyczący zranieniem.

Ale z czasem… to przestało mieć znaczenie.

Przestało mieć znaczenie, co myślą terapeuci.

Przestało mieć znaczenie, czy będę tą jedną trzeźwą spośród stu dwudziestu.

Już nie chodziło o nich. Ani o statystyki. Ani o udowadnianie czegokolwiek.

Zaczęło chodzić o mnie.

To był czarny epizod w moim życiu.

Mój błąd. Moja pomyłka. Moje cenne doświadczenie.

Ale to nie jestem ja.

Nie noszę tej etykiety. Nie muszę.

Bo nie jestem historią swojego bólu.

Jestem tym, kto z niego powstał.

Rozdział 7. Anonimowi Alkoholicy i Program 12 kroków

To Ruch Anonimowych Alkoholików od dekad uznawany jest za najbardziej rozpowszechnioną i domyślnie „skuteczną” formę pomocy osobom uzależnionym od alkoholu. AA funkcjonuje na całym świecie, niezmiennie odwołując się do tej samej struktury: dwunastu kroków, wspólnoty opartej na anonimowości oraz rytualnych spotkań, podczas których „dzielenie się” historią ma pełnić rolę terapeutyczną.

Anonimowi Alkoholicy zostali założeni w 1935 roku przez dwóch mężczyzn — Billa Wilsona (maklera giełdowego) oraz dr Boba Smitha (chirurga) — którzy połączyli własne doświadczenia z alkoholizmem z inspiracjami zaczerpniętymi z protestanckiego ruchu duchowego Oxford Group. Wierzyli, że jedynym ratunkiem dla osoby uzależnionej jest uznanie własnej bezsilności wobec alkoholu oraz całkowite oddanie się „sile wyższej”.

W 1939 roku opublikowali książkę „Alcoholics Anonymous”, znaną jako „Wielka Księga”, w której zawarli tzw. dwanaście kroków — duchową ścieżkę prowadzącą od przyznania się do choroby, przez pokorę i zadośćuczynienie, aż po pomoc innym alkoholikom.

AA nie opiera się na wiedzy medycznej ani psychologicznej. Jego fundamentem jest przeżycie duchowe, którego doświadczył Bill, a napisane i wprowadzane w życie 12 kroków pozwoliło mu zachować trzeźwość do śmierci. Z dr. Bobem połączyło go doświadczenie w walce z nałogiem, które okazało się inspiracją do tworzenia grup samopomocowych opartych na tej idei. To właśnie jest siłą ruchu AA- wspólnota doświadczeń oraz podążanie 12 krokami.

Program 12 kroków w AA — obiektywny portret

Program 12 kroków w Anonimowych Alkoholikach (AA) stanowi duchową ramę całego ruchu i służy jako przewodnik na drodze do długotrwałej abstynencji:

1. Uznanie bezsilności wobec alkoholu i przyznanie, że życie stało się nie do opanowania.

Oto największy paradoks: bezsilność staje się siłą napędową. Szczere przyznanie się SOBIE, że już dłużej w ten sposób żyć się nie da uruchamia nowe, niewidziane dotąd wewnętrzne moce. Wymaga to niesamowitej odwagi stanięcia w prawdzie o osobistej porażce, gdy staje się jasne, że podejmowane wcześniej decyzje były błędne i zaprowadziły w przepaść.

2. Wiara w istnienie Siły Większej, która może przywrócić zdrowie psychiczne.

Istotą tego kroku jest zrozumienie, że wszelkie decyzje miały niewiele wspólnego ze zdrowym rozsądkiem. Każda z nich podejmowana w emocjach, które przesłaniały i rozmazywały obraz rzeczywistości okazywała się fatalna w skutkach. Oto zwrócenie się ku działaniu w zgodzie z rozsądkiem i logiką a tym samym odejście od czynów pochopnych pod wpływem chwilowego impulsu.

3. Decyzja o poddaniu woli i życia opiece Siły Wyższej zgodnie z własnym Jej rozumieniem.

Siła większa zostaje wyraźnie nazwana Siłą Wyższą, kimś lub czymś „nad” o nieograniczonych mocach, która od chwili podjęcia decyzji o zawierzeniu i oddaniu się całkowicie pod Jej opiekę przekazuje ciężar kierowania życiem i wyborami komuś znacznie potężniejszemu.

4. Skrupulatna i odważna inwentaryzacja moralna.

Uczciwe i gruntowne przeanalizowanie swojego dotychczasowego życia pod kątem poczucia własnej wartości, poczucia własnego bezpieczeństwa, przekraczania granic, działania w zgodzie z sumieniem i wyższymi zasadami moralnymi diametralnie zmienia perspektywę z bycia ofiarą na bycie w większości sprawcą własnych nieszczęść, otwierając tym samym drogę do przebaczenia przede wszystkim sobie.

5. Wyznanie błędów Bogu, sobie i drugiej osobie.

To wyraźne powiedzenie na głos „nie jestem idealny, popełniłem mnóstwo błędów”, a tym samym otwarcie się na możliwość traktowania tego jak konieczne doświadczenie a nie powód do samokarania. Dobrowolne wystawienie się na bycie ocenianym przez drugiego człowieka to kolejny akt odwagi i pokonanie wewnętrznego lęku przed opinią innych. Proces konieczny i głęboko oczyszczający.

6. Gotowość do usunięcia wszystkich wad charakteru.

Od tego momentu praca nad sobą wymaga zauważania na bieżąco swoich wad i chęci natychmiastowej pracy nad nimi. Rozbudza się refleksyjność i wzrasta odpowiedzialność za siebie i swoje działania.

7. Pokorna prośba o ich usunięcie.

Nieustanna praca nad swoim rozwojem ma już wsparcie Siły Wyższej, która działa tam gdzie człowiek sam nie daje rady. Wzmocnienie swoich działań wiarą dodaje dodatkowej motywacji by nie ustawać tylko przeć do przodu.

8. Spisanie listy osób skrzywdzonych i chęć naprawy.

To kolejne stanięcie ze sobą w prawdzie, to nie mnie krzywdzono, również i ja wyrządzałem szkody i zadawałem ból, a wybaczenie sobie pozwala łatwiej prosić o przebaczenie.

9. Zadośćuczynienie, tam gdzie to możliwe.

Nie wszyscy przyjmą przeprosiny, nie każdy tak chętnie wybaczy. To kolejny etap w pracy nad sobą, konfrontacja z przeszłością.

10. Codzienna refleksja i przyznawanie się do błędów.

Na obranej już raz drodze nie należy się zatrzymywać. Codzienna chwila refleksji nad minionym dniem pozwala ze spokojem spojrzeć na wydarzenia, sytuacje i na bieżąco wyciągać wnioski. Mój plecak, który niosę i codziennie wrzucam do niego kamienie od tej pory ma dziurę w dnie, mój plecak przestaje w końcu mi ciążyć…

11. Modlitwa i medytacja dla poznania woli Siły Wyższej.

Rozpoznanie woli Siły Wyższej wymaga spokoju w sercu i wyciszenia, ten cichy głos nie przebije się wśród hałasu codziennego życia. Chwile skupienia i trwania w ciszy budują wewnętrzną harmonię i równowagę.

12. Przebudzenie duchowe i niesienie przesłania innym alkoholikom.

Zamknięte oczy duszy pozostają już na zawsze szeroko otwarte. Tego procesu nie da się już zatrzymać a przebudzenie do innego postrzegania rzeczywistości jest tego nieuchronną konsekwencją, pod warunkiem wypełnienia rzetelnie i uczciwie pozostałych 11 kamieni milowych. Z tego miejsca już nie da się cofnąć. I nic od tej pory nie będzie już takie samo.

Program ten jest całkowicie dobrowolny, ale oparty na przekonaniu, że tylko pełna kapitulacja wobec „wyższej mocy” może przynieść trwałą zmianę. Przez wielu uznawany jest za drogę nie tyle leczenia, co „wewnętrznego odrodzenia” i z pewnością nim jest.

W modelu Anonimowych Alkoholików, czyli Programie 12 kroków, podstawową filozofią jest uznanie utraty kontroli, kapitulacja wobec nałogu oraz duchowość jako fundament trzeźwienia. Podejście terapeutyczne opiera się tu na grupach wsparcia, dzieleniu się świadectwem i systemie sponsorów. Siłą sprawczą zmiany jest natomiast Siła Wyższa oraz wspólnota.

W terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) nacisk kładzie się na świadomość, rozpoznawanie i modyfikację schematów poznawczych oraz pracę z emocjami. Podejście terapeutyczne koncentruje się na narzędziowej pracy z myślami i emocjami, a pacjent traktowany jest jako aktywny sprawca zmiany.

Model SMART Recovery opiera się na filozofii racjonalności, samodzielności i samokontroli. Terapia przebiega z użyciem technik naukowych i poznawczych, a zmianę umożliwia wewnętrzna motywacja oraz rozum.

Terapia schematów natomiast koncentruje się na leczeniu ran z dzieciństwa i destrukcyjnych wzorców powstałych na ich gruncie. Podejście terapeutyczne zakłada relację terapeutyczną oraz pracę z tzw. „wewnętrznym dzieckiem”, przy czym siłą sprawczą zmiany staje się właśnie ta relacja — relacja terapeuty + pacjent + zranione „dziecko”.

Kluczowe różnice:

— AA nie diagnozuje i nie różnicuje pacjentów — każdy, kto uzna problem, zostaje nazwany alkoholikiem, bez względu na kontekst.

— W AA nie ma pracy z traumą ani z emocjami. Nie analizuje się przyczyn picia.

— CBT i SMART kładą nacisk na sprawczość, odpowiedzialność, zrozumienie schematów i zmianę zachowań — bez udziału Boga czy wyższej mocy.

— AA wymaga pokory i publicznego wyznania win, inne metody pozwalają na proces bez ekshibicjonizmu.

Program 12 kroków AA, choć często krytykowany za brak podstaw naukowych i silne osadzenie w duchowości, jest bez wątpienia jednym z najgłębiej transformujących narzędzi pracy nad sobą. To nie tylko schemat abstynencji, lecz pełna droga duchowego przebudzenia — oparta na refleksji, uczciwości, poddaniu i gotowości do zmiany.

Umożliwia uzyskanie wglądów, których inne terapie często nie oferują, ponieważ nie sięgają one do warstwy duchowej, nie eksplorują winy, skruchy ani przebaczenia. Program AA prowadzi uczestnika przez proces nie tylko trzeźwienia, ale dogłębnej konfrontacji z własnym życiem — i właśnie dlatego zmiany, które wywołuje, są często tak silne i trwałe.

Dla wielu ludzi to nie tylko droga wyjścia z uzależnienia, ale nowy sposób patrzenia na siebie i na rzeczywistość.

Rozdział 8. AA i mit uzdrowienia

Ruch Anonimowych Alkoholików od dekad uznawany jest za najbardziej rozpowszechnioną i domyślnie „skuteczną” formę pomocy osobom uzależnionym od alkoholu. AA funkcjonuje na całym świecie, niezmiennie odwołując się do tej samej struktury: dwunastu kroków, wspólnoty opartej na anonimowości oraz rytualnych spotkaniach, podczas których „dzielenie się” historią ma pełnić rolę terapeutyczną.

Tymczasem AA nie leczy. Nie dociera do źródła uzależnienia. Nie pomaga przywrócić kontaktu z prawdziwym „ja”. W rzeczywistości stanowi strukturę, która sprzyja narcystycznej adaptacji: budowaniu nowej, społecznie akceptowanej maski „trzeźwego alkoholika”. To właśnie dlatego AA działa — ale nie jako terapia. Jako system przetrwania dla osób z narcystyczną strukturą osobowości.

Program 12 kroków, stanowiący fundament działalności wspólnoty Anonimowych Alkoholików, jest przez wielu przedstawiany jako uniwersalna ścieżka prowadzenia do trzeźwości, pokory i duchowej przemiany. Choć wydaje się jednolity, w rzeczywistości jego interpretacja jest płynna. Nie wszyscy alkoholicy wybierają pracę z programem. Wielu obawia się kroków, szczególnie tych, które wymagają wglądu w siebie. Najczęściej zatrzymują się na pierwszych trzech — według wielu najłatwiejszych. Dalsze kroki to już konieczność konfrontacji z własnym wnętrzem, a im głębszy narcyzm, tym bardziej jest to odrzucane.

Kroki rozpracowuje się według ustnych instrukcji, przekazywanych z osoby na osobę. Nie istnieje jedna oficjalna wersja ani jednolity system. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że z czasem ulegają one modyfikacjom. Czy zatem są realizowane „prawidłowo”? Nie sposób stwierdzić. Program jest płynny, nieustrukturyzowany i pełen luk interpretacyjnych.

Jednak dla osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości (NPD), ten program nie stanowi procesu leczenia, lecz raczej przestrzeń do stworzenia nowej, akceptowalnej społecznie persony. Osoby z zaburzeniami narcystycznymi nie przechodzą przez 12 kroków w celu autentycznej transformacji, lecz po to, by przekształcić swój wizerunek i uzyskać narcissistic supply w nowym, duchowym opakowaniu.

Narcyz, który trafia do AA, najczęściej nie przychodzi po prawdę, lecz po szansę nie tyle na odbudowanie tożsamości, co stworzenie jej od nowa. Został przecież “zarysowany” jego idealny obraz poprzez dołożenie etykiety “alkoholik”. To nie skrucha ani głęboka potrzeba zmiany, ale raczej rozpad dotychczasowego mechanizmu (najczęściej pod presją społeczną lub rodzinną) prowadzi go pod drzwi grupy. Poza tym nikt bardziej nie boi się śmierci fizycznej, jak narcyz. Alkohol = śmierć, a zatem strach przed niebytem jest również jednym z motorów napędowych chęci zrobienia czegokolwiek, aby przestało być tak źle jak już jest. Uczestnictwo w grupie daje mu iluzję wewnętrznej pracy bez realnej konfrontacji z sobą, a Program 12 kroków jest dla niego nie drogą przemiany, ale strukturą do odtworzenia fałszywego ja w nowym kontekście. Narcyz wykorzysta 12 kroków do przepisania narracji o sobie: z agresora stanie się ofiarą choroby, z manipulatora — pokornym pielgrzymem, od teraz będzie łagodny, szczery i duchowy — ale tylko fałszywe samouświęcenie.

Nie wszyscy uczestnicy programu przechodzą przez wszystkie 12 kroków. Dla wielu narcyzów już pierwsze trzy kroki wystarczają do zbudowania alibi: uznanie bezsilności, oddanie kontroli sile wyższej oraz decyzja o powierzeniu swojego życia — to idealny fundament do przerzucenia odpowiedzialności i stworzenia nowej, jakże komfortowej tożsamości. Narcyz nie musi się zmieniać, wystarczy, że ogłosi, że nie może nic sam. Pokora staje się maską, a wiara — nowym kostiumem wielkościowości.

Proces wygląda następująco: Krok pierwszy — uznanie całkowitej bezsilności wobec alkoholu — “ja już próbowałem i nie wyszło”. Krok drugi — wiara, że jakaś siła większa może pomóc- “ja nie mogę, już to wiem, a On/oni mogą” (nie musi to być Bóg — może to być grupa). Krok trzeci — oddanie życia „sile wyższej, jakkolwiek ją pojmujemy” — “to teraz Ty się tym zajmij”. W ten otwiera się przestrzeń na dowolną interpretację duchowości, która przestaje być wewnętrznym procesem, a staje się wygodnym kostiumem, pozwalającym narcyzowi funkcjonować dalej bez konfrontacji z prawdą o sobie.

Jest to typowy mechanizm zachowawczy.

Krok czwarty — obrachunek moralny. Tu zaczyna się realna konfrontacja z raną narcystyczną. Dlatego wielu alkoholików pomija go lub traktuje powierzchownie. Często wybierają tylko jeden okres życia lub robią to schematycznie — bez dotykania bólu.

Krok piąty — wyznanie sobie, Bogu i drugiemu człowiekowi istoty swoich błędów. Ale co znaczy „istota błędu”? Jak alkoholik to rozumie? Czy potrafi nazwać, co z nim jest nie tak? Dla osoby narcystycznej to próg nie do przejścia, bo tego dochodzi jeszcze konieczność opowiedzenia tego drugiej osobie. “Powiedziałem Bogu i to wystarczy”…, czyli tak naprawdę nikt nie usłyszał prawdy, która oczyszcza, zewnętrzny obraz idealny ma takim pozostać.

Krok szósty i siódmy — tzw. ciche kroki, wykonywane wewnętrznie są często pomijane lub uznawane za „dziejące się same”.

Krok ósmy — sporządzenie listy osób skrzywdzonych. W teorii opiera się na kroku czwartym. W praktyce wielu mówi: „to mnie wszyscy skrzywdzili, ja nikogo”.

Krok dziewiąty — zadośćuczynienie. Może przybrać różne formy: od przeprosin po rekompensaty. Ale czy naprawdę jest to głęboki proces? Często jest jedynie formalnością. A narcyzi potrafią powiedzieć słowo “przepraszam” wcale go nie czując a tylko z pełną premedytacją, pozostawiają pole do interpretacji ofierze, która w swojej szczeroptysiowej naiwności uznaje, że istotnie nastąpiły przeprosiny nadinterpretowując rzeczywistość.

Kroki dziesiąty i jedenasty — dalsza praca nad sobą polegająca na dążeniu do wewnętrznego spokoju zarówno poprzez stały kontakt w siłą wyższą i na bieżąco, dostrzeganie swoich niedociągnięć, porażek, błędów. Wymagałaby stałego poszukiwania przyczyn uzależnienia — czyli psychicznego bólu, traumy, deficytu. Narcyz woli nie wracać do tych miejsc.

Krok dwunasty — „przebudzenie duchowe”. Czym ono jest? W AA mówi się: „jakiekolwiek by nie było, niech będzie twoje”. Dla narcyza to przebudzenie bywa… nową maską. Lepszą, piękniejszą, społeczną. Właśnie tę maskę świat nagradza. Przebudzenie nie polega na zmianie wewnętrznej, lecz na nauczeniu się, jak grać lepiej, jak być bardziej podziwianym, bardziej „duchowym”, bardziej godnym wdzięczności. Bez zaglądania w głąb. Bez kontaktu z raną. Bez prawdy.

To właśnie mit uzdrowienia. AA nie uzdrawia. Uczy przetrwać. Uczy mówić, jakbyś czuł. Uczy przepraszać, jakbyś żałował. Uczy dziękować, jakbyś rozumiał. Ale nie dotyka istoty. Nie przywraca człowieczeństwa. Nie scala wewnętrznego rozdarcia.

To szkoła nowej roli. Maska narcyza trzeźwego.

Tu wilk przebiera się w owczą skórę.

W takim układzie, Program 12 kroków staje się narzędziem zarządzania tożsamością, a nie środkiem leczenia. Pozwala utrzymać abstynencję, ale nie leczy ani alkoholizmu, ani zaburzenia osobowości. Trzeźwość zostaje zachowana, ponieważ korzyści z niepicia są większe niż korzyści z picia, ale rdzeń patologicznej struktury pozostaje nienaruszony. Co więcej, narcyz otrzymuje jasną odpowiedź na pytanie: “kim jestem?” — Jestem alkoholikiem na drodze duchowego przebudzenia. To zdanie daje mu wszystko: tożsamość, sens, narrację, alibi i podziw.

Grupa AA dostarcza narcyzowi nie tylko struktury duchowej, ale również sceny. Mityngi dają możliwość występu, wzruszenia, emocji i narracji. Narcyz może odgrywać nowe role a w zmian otrzymuje aplauz w postaci uznania, słuchaczy, a często i podziwu. W strukturze grupy może awansować: zostać sponsorem, prowadzącym spotkania, autorytetem. To wszystko stanowi nowy rezerwuar narcissistic supply (3S — safety, sex, services) tym razem legitymizowany duchowością.

Relacje w grupie AA przebiegają często według klasycznego cyklu narcystycznej manipulacji. Nowicjusz jest witany ciepło, z entuzjazmem, z zapewnieniem, że znalazł swoje miejsce. Dostaje uznanie za małe postępy, zachęty, ciepłe spojrzenia, aprobatę.

Alkoholik, który zakończył terapię odwykową, znajduje się w sytuacji szczególnego zagubienia: niepewność, lęk przed oceną, potrzeba wsparcia i nadziei. I właśnie w tej chwili czeka na niego gotowy system przyjęcia — ciepły, przyjazny, bezwarunkowy.

„Dobrze, że jesteś.”

„Dobrze trafiłeś.”

„Wszyscy tu byliśmy na twoim miejscu.”

Można to porównać do pierwszej fazy relacji z osobą narcystyczną: hooveringu. Jest to mechanizm zasysania emocjonalnego — uwodzenie pod maską ciepła i otwartości, który ma na celu wciągnięcie ofiary w system. U nowicjusza wytwarza się poczucie bezpieczeństwa, przynależności i akceptacji.

To również źródło narcystycznego zasilania dla członków grupy. Im bardziej nowy uczestnik lgnie, im bardziej jest wdzięczny i podatny, tym więcej znaczenia i emocjonalnej satysfakcji otrzymują „starsi” członkowie. Szczególnie ci, którzy przyjmują rolę przewodników, sponsorów lub mentorów.

Z czasem nowicjusz coraz chętniej i częściej uczestniczy w spotkaniach. Pojawia się regularność, lojalność wobec grupy, czasem nawet uzależnienie od atmosfery „duchowego zrozumienia”. Zaczyna chodzić na więcej mityngów, eksploruje inne grupy, ale schemat pozostaje ten sam: idealizacja, pochwały, wspólnotowe „my ci pomożemy” i entuzjazm wobec każdego jego słowa. Na tym etapie korzyści czerpią obie strony — i nowy uczestnik, i sama grupa. Uczestnik otrzymuje to, czego szuka: zrozumienie, akceptację, przynależność i iluzję bezpieczeństwa. Grupa z kolei karmi się jego wdzięcznością, uwagą, emocjami — a osoby dominujące w strukturze grupy zyskują potwierdzenie własnej wyjątkowości, duchowości lub wiedzy.

To wymiana narcystyczna — symbiotyczna gra pozorów, gdzie każdy otrzymuje pożądane zasoby.

Co więcej, w tej fazie nawet narcyz zostaje zmanipulowany. Wciągnięty w struktury, których mechanizmu nie rozumie — poddany technice, którą sam wcześniej stosował wobec innych. Zmanipulowany manipulant — tak można by nazwać ten moment.

Ale dla niego to jeszcze nie jest zagrożenie. To faza idealizacji, zachwytu, świeżości. Narcyz-alkoholik chłonie wszystko — słowa, rytuały, obietnice — i w zamian dostaje to, czego potrzebuje najbardziej: uczucie, że nie jest sam. Uczucie, że jest rozumiany. Że przynależy.

Tymczasem to wszystko jest mechanizmem systemowym — wyuczonym i powielanym przez grupę narcystyczną, która nie leczy, lecz asymiluje. Z biegiem czasu, uczestnicząc regularnie w mityngach, nowicjusz słucha zwierzeń osób, które rzekomo przeszły już drogę transformacji. Ich wypowiedzi są spójne, przesiąknięte słownictwem duchowym, pełne rzekomego wglądu i wdzięczności. I wtedy coś się zmienia. Nowicjusz — czy to świadomie, czy nie — zaczyna słuchać inaczej.

Pojawia się pytanie: jak oni to zrobili? jak doszli do tego miejsca?

I wraz z tym pytaniem pojawia się coś jeszcze — proces uczenia się nowej maski.

Bo narcyz, nawet jeśli jeszcze tego nie nazwie, zauważył już wcześniej, że nowa postawa przynosi mu realne korzyści. Zmienił ton głosu, sposób mówienia, zaczął pokazywać „pokorę”, a to wystarczyło, by zdobyć uwagę, pochwałę i zrozumienie. Grupa go chwali, otwiera się przed nim, sponsor oferuje prowadzenie — system działa.

Co więcej, najbliżsi w domu również zaczynają zauważać zmianę. Atmosfera łagodnieje, pojawia się nadzieja. Nie ma już awantur, nie ma kolejnego kaca, nie ma ciągłych podejrzeń. Wszystko wydaje się zmierzać w dobrą stronę — a to wszystko bez żadnej rzeczywistej przemiany wewnętrznej.

I właśnie wtedy narcyz odkrywa, że przywdzianie nowej maski jest znacznie bardziej opłacalne niż jakiekolwiek wcześniejsze zachowanie. Uczy się jej więc z zapałem. Chce wiedzieć, co mówić, jak wyglądać, jak wywołać wzruszenie. Słucha starszych uczestników grupy jak uczniak, ale nie po to, by szukać prawdy. Słucha, by nauczyć się roli. Roli „trzeźwego”, „pokornego”, „odmienionego”.

Z czasem narcyz-alkoholik coraz głębiej wciąga się w życie grupy AA. Czuje się coraz pewniej, zaczyna mówić częściej, występować, zgłasza się do służb, być może prowadzi mityngi lub zostaje sponsorem. Maska przynosi efekty, więc ją umacnia. I choć to tylko gra, jest to gra bardzo opłacalna.

Jednak… dziury w tej nowouszytej masce zaczynają być widoczne. Bo o ile grupa AA funkcjonuje w schemacie wzajemnego wspierania iluzji, o tyle najbliższe otoczenie — rodzina, partner, dzieci — niekoniecznie. Początkowo w domu pojawia się nadzieja: coś się zmienia, może to początek nowego życia. Ale szybko okazuje się, że słowa nie mają pokrycia w czynach. Że poprawa dotyczy wyłącznie wizerunku na zewnątrz, a nie relacji w domu.

I wtedy rodzina staje przed wyborem.

Zwykle reakcje są trzy:

1. Dzielą nową fantazję.

Wierzą w narrację AA, łapią się na nowy język, zaczynają chodzić na Al-Anon. Tłumaczą sobie, że wszystko wymaga czasu. Żyją nową iluzją. Przejmują słownictwo, zaczynają myśleć wg. nowej logiki — wystarczy, że jest trzeźwy, a cała reszta to proces. Usprawiedliwiają tym samym brak uczuć, dystans, chłód — bo przecież on już nie pije…

2. Widzą fałsz, ale wolą tę wersję.

Maska jest kłamstwem, ale mniej bolesnym niż wcześniejszy chaos. Wolą „duchowego narcyza” niż pijaka-agresora. Godzą się na wersję 2.0, bo przynajmniej jest ciszej, a na pewno spokojniej, co tam, że czasem trzeba robić „dobrą minę”…

3. Dostrzegają grę i domagają się konkretów.

Nie wystarczają już mityngowe frazesy. Chcą prawdziwej obecności, emocji, działania. A tego narcyz nie potrafi dać — bo grał, nie przechodził przemiany. Wtedy właśnie maska zaczyna się rozpadać. I wszystko wraca do punktu wyjścia — tyle że teraz z podwójnym bólem: bo była nadzieja, a okazała się kolejnym złudzeniem.

Iluzja przemiany, w którą chcieli wierzyć wszyscy, pęka z trzaskiem. Ale nie dla niego.

Narcyz nadal pławi się w swojej nowej tożsamości.

W jego oczach nic się nie zmieniło — przecież chodzi na mityngi, nie pije, mówi o uczuciach. A skoro to nie wystarcza, to znaczy, że to z rodziną coś jest nie tak.

I tak w jego wypowiedziach na grupie AA zaczynają pojawiać się nowe nuty: żal, rozczarowanie, poczucie krzywdy.

„Oni mnie nie doceniają.”

„Ja się zmieniam, a oni wciąż mają pretensje.”

„Robię wszystko, co mogę, ale im nigdy nie wystarczy.”

To już nie jest maska pokory — to maska duchowego męczennika. I znów, jak w każdej poprzedniej roli, świat ma go podziwiać, współczuć i stawiać za wzór.

Tymczasem w domu znów panuje chłód. Bo prawdziwe zmiany nie zaszły nigdy.

Najważniejszy narcystyczny „pokarm” płynie jednak nie z domu, nie od partnerki, nie od dzieci.

Prawdziwe zasilanie otrzymuje od tych, którzy nie znają go naprawdę. Od wspólnoty AA, od uczestników mityngów, od świata, który słyszy tylko gotową, dopracowaną wersję jego historii. Tam właśnie płynie pochwała. Tam dostaje uznanie. Tam jest kimś.

I cykl się zamyka.

Bo na mityngach zawsze pojawiają się nowi. Zdezorientowani, zagubieni, szukający nadziei — dokładnie tacy, jak on kiedyś. I wtedy narcyz, już pewny siebie, z uszytą perfekcyjnie maską duchowego przewodnika, może stanąć przed nimi i powiedzieć:

„Byłem w tym miejscu. A teraz patrz, słuchaj i ucz się. Bo to działa.”

I działa — tylko nie tak, jak wszyscy myślą.

To nie leczenie.

To reprodukcja iluzji.

Wspólnota AA nie funkcjonuje jak luźna grupa wsparcia. Funkcjonuje jak system zamknięty, z wewnętrzną doktryną, schematami myślenia i bardzo konkretnym przekazem:

„Sam nie dasz rady.”

„Jak przestaniesz chodzić na mityngi, wrócisz do picia.”

„Jeśli odejdziesz, zginiesz.”

To nie są już słowa otuchy. To pranie mózgu.

To forma emocjonalnego szantażu, oparta na przekazie: nie masz prawa istnieć poza nami i jednocześnie narcystyczne uwikłanie.

I każdy, kto odważy się zakwestionować system — kto powie, że szuka innej drogi, że nie identyfikuje się z grupą, że nie potrzebuje już tej struktury — natychmiast staje się zagrożeniem.

Wtedy pojawią się klasyczne zachowania narcystyczne: dewaluacja, odrzucenie i towarzysząca im kampania oszczerstw. Wszystko po to, by obronić strukturę, która nie toleruje samodzielności. Bo w sekcie autonomia jest przestępstwem, tu nie ma przestrzeni na wolność. Nie ma tu miejsca na niezależność, nie ma zgody na osobiste wybory, nie ma przestrzeni na drogę, która nie prowadzi przez mityng.

Osoby, które zaczynają myśleć niezależnie, zostają poddane presji: “bez nas nie dasz rady”, “to twoje ego nadal tobą rządzi”, “jesteś zbyt dumny, by przyznać się do błędu”. To język, który nie brzmi wprost jak groźba — ale jest ostrzeżeniem.

Masz wrócić do szeregu. Masz przestać myśleć samodzielnie. Masz przyznać, że bez grupy jesteś nikim.

A jeśli nie zrobisz tego — jeśli nadal będziesz sobą, jeśli odrzucisz przypisaną rolę, jeśli złamiesz strukturę — nie spotka cię otwarta zemsta w typowo narcystycznym wydaniu, w końcu trzeba zachować maskę duchowości, spokoju i wybaczenia.

Zamiast tego uruchamia się zemsta w wersji AA:

Wykluczenie. Niebyt.

Nie mówi się o tobie. Nie wspomina się twojego imienia. Przestajesz istnieć dla grupy.

Nie ma plotek, nie ma konfrontacji.

Jest tylko cisza.

To najczystsza forma psychicznego odrzucenia — pozbawiona wrzasku, ale niosąca w sobie całą siłę duchowo upudrowanej przemocy.

I właśnie w tej ciszy, w tej pozornej łagodności, najlepiej ujawnia się prawdziwa natura systemu.

Bo mechanizmy, które tu działają, nie są przypadkowe.

Nie są neutralne.

Nie są nawet unikalne.

To znane i powtarzalne wzorce, charakterystyczne dla struktur narcystycznych i sekciarskich — takich, które zamiast uzdrawiać, kontrolują i uzależniają.

Wniosek jest jednoznaczny: AA nie leczy alkoholizmu ani zaburzenia osobowości. To system zarządzania wizerunkiem, oparty na duchowym PR i emocjonalnym uzależnieniu od grupy. Narcyz nie przestaje być narcyzem — zmienia jedynie kostium. Zamiast trzeźwieć, uczy się funkcjonować w masce. I to maska zostaje nagrodzona. AA nie wyprowadza z uzależnienia. Ono jedynie przenosi się z substancji na strukturę.

Rozdział 9. Wilki w owczej skórze

Kończąc terapię odwykową, wiedziałam już, co zrobię dalej. Miałam jasny plan: poczekać na pierwszy mityng i pójść zobaczyć, jak to wygląda w praktyce. Decyzja była prosta, ale jej wykonanie — dla mnie, introwertyczki obciążonej nieprzepracowanymi traumami — okazało się ogromnym wyzwaniem. Lęk przed oceną, przed kontaktem z nieznajomymi, przed byciem przyjętą lub odrzuconą towarzyszył mi do samego końca drogi. A jednak poszłam. Odważnie, choć w środku trzęsłam się ze strachu.

Przy drzwiach przywitał mnie ktoś ciepło i powiedział: „Dobrze, że jesteś. To właściwe miejsce.” Te słowa zabrzmiały wtedy jak zaproszenie do innego świata. Weszłam na salę i zobaczyłam kilkanaście osób. Tak jak przy moim pierwszym kontakcie z AA, uderzyło mnie to samo: ich radość życia, szczere uśmiechy, lekkość, którą emanowali. Pomyślałam wtedy — ja też tak chcę.

Usiadłam więc z otwartym umysłem, gotowa słuchać i chłonąć każde zdanie. Mityng został poprowadzony tak, by stali uczestnicy opowiadali o swoich pierwszych doświadczeniach: o tym, jak opuszczali terapię, co się w nich wtedy działo, jakie uczucia im towarzyszyły. Jako nowa osoba mogłam od razu usłyszeć dokładnie to, w czym sama dopiero się odnajdywałam.

Po pierwszym mityngu wyszłam z sali z poczuciem ulgi i wielkim entuzjazmem. Nadzieja na poprawę życia urosła we mnie do ogromnych rozmiarów. Wyciągnęłam z tego prosty wniosek: jeśli będę słuchała doświadczeń innych i uczyła się z nich, to odzyskam to, co oni już odzyskali — radość życia.

Zaczęłam więc regularnie uczestniczyć w spotkaniach, za każdym razem z odrobinę większą odwagą. Stopniowo poznawałam zasady i strukturę mityngu. Dowiedziałam się, że istnieje ktoś odpowiedzialny za kawę i herbatę — tzw. „herbatkowy”, który dba również o porządek. Że jest prowadzący, który czuwa nad przebiegiem spotkania. Że niektórzy czytają fragmenty codziennych refleksji, a 12 kroków odczytywane są z niemal rytualną celebrą.

Dopiero po tym sztywnym wstępie rozpoczynała się część właściwa — wypowiedzi uczestników. Każdy mówił o sobie, opierając się wyłącznie na własnych doświadczeniach. Tematy krążyły wokół tego, co w danym momencie kogoś dręczyło, albo odnosiły się do przeczytanych refleksji.

Po mniej więcej godzinie przychodził czas na krótką przerwę. Wtedy zaczynały się rozmowy kuluarowe, bliższe spotkania twarzą w twarz. Zawsze czułam, że inni są ciekawi mojej osoby, że chcą mnie poznać i dowiedzieć się, kim jestem. Towarzyszyła temu niezmiennie zachęta: „Dobrze, że tu jesteś. Na początku słuchaj, nie mów za dużo. Wszystkiego się nauczysz.”

Z czasem odważyłam się pójść na inną grupę. Później na kolejną. Skończyło się na tym, że uczestniczyłam w mityngach pięć razy w tygodniu. Czekałam na te dni z niecierpliwością — byłam głodna atmosfery, jaka tam panowała. Czułam się mile widziana, czułam się na swoim miejscu. Oczywiście słuchałam uważnie. Grupy różniły się od siebie, ale narracja była zawsze ta sama: „Dobrze, że jesteś. To właściwe miejsce. My ci pomożemy. Tu wszystko się zmienia.”

Z fascynacją wsłuchiwałam się w wypowiedzi o zmianach, które dokonały się w życiu alkoholików pod wpływem programu Dwunastu Kroków. W jednych brzmiała niemal magia — że program działa cuda. W innych wyczuwałam wahanie i lęk: „Zrobiłem tylko pierwsze trzy kroki, na resztę nie miałem odwagi.” A ja zapragnęłam przejść przez to wszystko naprawdę.

Aby jednak wejść w program, potrzebny był sponsor — osoba zaufana, ktoś, kto już przeszedł tę drogę. Choć właściwsze było powiedzieć: ktoś, kto żył programem, bo w kręgach AA słowo „przerobić” budziło sprzeciw. To charakterystyczny język, którego pilnowano. Kolejny krok wymagał więc odwagi: należało poprosić o prowadzenie kogoś, kogo znało się jedynie z mityngów, kogo widziało się raz czy dwa razy w tygodniu. Trzeba było zaufać intuicji. Tak zrobiłam. Poprosiłam o sponsorowanie i przeprowadzenie mnie przez program, czytając jednocześnie Wielką Księgę i wszystkie publikacje, jakie tylko udało mi się zdobyć.

Nie będę tutaj opisywać samego sposobu przechodzenia przez Dwanaście Kroków — to temat na osobną książkę, którą być może kiedyś napiszę. Mogę jednak powiedzieć jedno: kiedy zaczęłam realizować program dokładnie według wytycznych, moje życie faktycznie zaczęło się zmieniać. Stało się lżejsze, a ja — krok po kroku — zaczynałam odnajdywać siebie na nowo. Nie ograniczyłam się jednak tylko do wskazówek zawartych w programie. Czytałam wszystko, co dotyczyło pracy nad sobą, i chłonęłam każdą inspirację. Wszystkie te pozycje zamieszczę w bibliografii na końcu książki.

Rzetelnie pracowałam nad programem Dwunastu Kroków. Kiedy przyszło do czwartego, miałam przed sobą zadanie spisania obrachunku moralnego. Zgodnie z instrukcją, powinnam była ograniczyć się tylko do okresu, w którym nadużywałam alkoholu. Ale ja pomyślałam inaczej. Skoro piłam, to musiało mieć swoje przyczyny — zakorzenione głębiej, w moim wcześniejszym życiu. Dlatego postanowiłam sięgnąć pamięcią jak najdalej i zrobić obrachunek moralny od samych początków, aż po dzień dzisiejszy.

Tak sporządzoną listę przedstawiłam swojej sponsorce, tak jak nakazywał krok piąty.

W kręgach AA krążyło powiedzenie: „Już w połowie drogi zobaczycie pierwsze rezultaty.” Chodziło oczywiście o połowę programu Dwunastu Kroków. I tak, muszę przyznać — coś w tym było. W tym czasie zaczęła się dziać prawdziwa magia. Moje życie samo układało się w lepszą stronę, a ja zyskiwałam nową motywację, by wytrwać i doprowadzić program do końca.

Teraz byłam już stałą uczestniczką mityngów. Znałam wszystkich, rozmawiałam z każdym. Otwartość i radość, którą emanowały te spotkania, podnosiły mnie na duchu. Z czasem sama zaczęłam dopingować nowoprzybyłych, dzieląc się swoim doświadczeniem. Mogłam im powiedzieć: „Tak, ja też zaczynałam w tym miejscu. A teraz jestem w połowie drogi — i jestem szczęśliwa.”

Wraz z upływem czasu zaczęłam dostrzegać pierwsze zgrzyty. Pojawiła się naturalna weryfikacja: były grupy, w których czułam się dobrze, i takie, które z czystym sumieniem zaczęłam omijać szerokim łukiem.

Zgrzyty polegały na tym, że zauważałam coraz wyraźniejsze różnice między tym, co było mówione, a tym, co faktycznie robiono. W niektórych miejscach nowoprzybyłych traktowano w specyficzny sposób — niemal szufladkowano. Padały stwierdzenia, że jeśli ktoś nie będzie postępował dokładnie tak, jak oni, to prędzej czy później wróci do picia.

Z czasem pojawiły się kolejne zgrzyty. Szufladkowanie stawało się coraz bardziej widoczne, a różnice w traktowaniu — trudne do zignorowania. Najboleśniej odczuwały to kobiety.

Zauważyłam — i powiem to wprost — że część mężczyzn patrzyła na mnie jak na potencjalne źródło „trzech S”: sex, service, supply. Z wyraźnym naciskiem na to pierwsze.

Na początku udawałam, że tego nie dostrzegam, choć wewnętrzny dyskomfort był coraz silniejszy.

Z czasem stawałam się coraz odważniejsza. Zdarzyło mi się nawet poprowadzić mityng — najpierw ze wskazania, później już z własnej inicjatywy. Chętnie brałam też na siebie rolę „herbatkowej” i robiłam to bardzo często. Sprawiało mi to autentyczną przyjemność. Coraz częściej wypatrywałam okazji, by komuś pomóc, by móc służyć i wspierać innych.

Podchodziłam do wspólnoty z otwartym sercem i z największą dozą empatii. Skoro jestem jej częścią — myślałam — chcę być przydatna. Ale z czasem jakiś cichy głos ostrzegał mnie, że jestem wykorzystywana. I miał rację. Tyle że ja nie chciałam tego jeszcze zauważyć. Kiedy poczułam się już naprawdę bezpieczna, zaczęłam zabierać głos na mityngach. Opowiadałam o tym, na jakim etapie programu Dwunastu Kroków jestem i jak zmienia się moje życie. Moje pierwsze wypowiedzi były pełne euforii i zachwytu — mówiłam z przekonaniem, że program działa.

Zaczęłam również dzielić się swoimi spostrzeżeniami — tym, co usłyszałam w podcastach, przeczytałam w książkach, co sama odkrywałam — zauważyłam coś niepokojącego. Moje wypowiedzi były wielokrotnie ignorowane. Widziałam ziewnięcia, przeciąganie się, wymowną mowę ciała, która mówiła jedno: „Znowu będzie opowiadać bzdury.”

Służyłam jako kierowca, jako „nadworny cukiernik”, jako pomoc w każdej sytuacji, w której tylko można było coś zrobić dla innych. Nie zauważałam, że moje granice są przekraczane. Że moje słowa, nawet te proste, jak prośba o szybszy powrót do domu, nie trafiały do nikogo. Czekały na mnie obowiązki, a ja nie mogłam spędzać tyle czasu, ile by chcieli inni. Zamiast spokoju pojawiała się niepewność i lęk.

A jednak, mimo tych wszystkich sygnałów, nie umiałam milczeć. Chciałam mówić swoją prawdę, dzielić się tym, co naprawdę mnie poruszało i co sama odnajdywałam w drodze do siebie.

Spróbowałam jeszcze raz, może dwa. Potem zamilkłam. Przestałam zabierać głos, bo szybko zrozumiałam, że moja obecność była mile widziana tylko wtedy, gdy mówiłam zgodnie z narracją AA. Gdy opiewałam zalety programu, chwaliłam grupę i wspólnotę — wszystko było w porządku. Wtedy proszono mnie nawet o spikerki, czyli o dzielenie się swoim doświadczeniem w większym gronie, na warsztatach AA. Byłam widziana, gdy służyłam.

Nieważne, czy ktoś miał miesiąc trzeźwości, czy dwadzieścia lat — schemat powtarzał się zawsze. Najpierw bycie miłym, zasypywanie komplementami, tworzenie aury wyjątkowości: „cenię Cię za to, kim jesteś, świetnie się z Tobą rozmawia, jesteś inteligentną kobietą.” Potem hoovering — „tylko dla Ciebie.” A zaraz po nim niespodziewany dar, rzecz, której akurat potrzebowałam, choć nigdy o nią nie prosiłam.

Wszystko to podane w bardzo eleganckim stylu: flirt, subtelne gesty, propozycja wsparcia finansowego czy „pomocnej dłoni” w prowadzeniu przez kolejne etapy programu. Ale pod spodem zawsze krył się ten sam mechanizm. Dar, który nie był darem, lecz zapowiedzią długu. Sygnał: teraz musisz się odwdzięczyć, najpierw niewypowiedziany wprost, potem coraz bardziej bezpośredni — aż w końcu sprowadzony do jednego: seksu, jako waluty.

Jakiekolwiek próby dyplomatycznego zakończenia sytuacji nie zdawały egzaminu. Dopiero jasne i stanowcze postawienie granicy — zamykało sprawę, a i to niekoniecznie za pierwszym razem. Zawsze z tym samym skutkiem: obraza, cisza, traktowanie jak powietrze. A czasem nawet pogardliwe spojrzenia pełne ironii, na które nie zasłużyłam w żaden sposób.

Moje granice próbowano przekraczać nie tylko w tej sferze. Zdarzały się również sytuacje codzienne, pozornie niewinne, w których wszystko wyglądało podobnie.

Pierwsze moje „nie” przyszło niespodziewanie, w sytuacji z pozoru błahej. Miałam tylko podwieźć kogoś na mityng. Ruszyłam więc samochodem, jak tyle razy wcześniej, z poczuciem, że spełniam drobną przysługę. Kiedy jednak podjechałam, czekały na mnie nie jedna, a dwie osoby. Uśmiechnęłam się z grzeczności i machnęłam ręką — trudno, przecież dam radę.

Dopiero w trakcie jazdy poczułam, że coś jest nie tak. Ten drugi pasażer, obcy jeszcze człowiek, pachniał alkoholem. Siedział obok mnie ciężki, lepki, jakby przynosił ze sobą cały cień tego, przed czym próbowałam uciec. Kierownica nagle stała się twarda i obca, a wewnątrz mnie narastał dyskomfort — to było moje auto, moja przestrzeń, a jednak ktoś bez pytania ją naruszył.

Po dojechaniu na miejsce zebrałam się w sobie i wypowiedziałam słowa, które długo we mnie dojrzewały: że powinnam zostać uprzedzona, że to mój samochód i nie życzę sobie, by wsiadał do niego ktoś nietrzeźwy. Mówiłam spokojnie, ale w środku drżałam.

Odpowiedź spadła na mnie jak cios. Wrzask, obelgi, oskarżenia. W tamtej chwili zrozumiałam, że moje granice nie miały tu żadnego znaczenia. A przecież co innego słyszałam na mityngach, że mam się bronić przed sytuacjami, które mogą być dla mnie „zagrożeniem”. Rzeczywistość okazała się brutalna. To było jak wiadro zimnej wody na głowę.

Mimo że zakończyłam już pracę nad Dwunastoma Krokami, wciąż trzymałam kontakt ze swoją sponsorką. Każdego dnia podnosiłam słuchawkę, jakby ten codzienny telefon miał być nicią, która utrzyma mnie na właściwej drodze.

Czasami nie odbierała. Innym razem podnosiła szybko, tylko po to, by rzucić: „Oddzwonię” — i cisza rozciągała się na całe dni. Zdarzało się, że czekałam na ten jeden sygnał z jej strony, a zamiast tego rosła we mnie pustka. W końcu znów sięgałam po telefon, by usłyszeć tylko jednostajne, obojętne bip, bip, bip.

W tamtej chwili dotarło do mnie coś bolesnego. Nie byłam jej potrzebna jako ja, zostałam zastąpiona kimś innym, a następnie odrzucona, bez słowa wyjaśnienia. Byłam chciana tylko wtedy, gdy brakowało kierowcy, by załatwić sprawy. Nie narzucałam się, wycofałam się w cień a nasze relacje samoistnie wygasły, pozostawiając po sobie rozczarowanie.

Za każdym razem czułam to samo- im bardziej byłam gotowa dawać, tym mniej byłam widziana jako człowiek. Tylko jako funkcja.

Jednocześnie pojawił się jednak nowy, pozornie pozytywny wymiar uczestnictwa — życie poza mityngami. Członkowie AA spotykali się również prywatnie: na grillach, wędrówkach, wspólnych wyjazdach i zabawach. Rzeczywistość mityngowa przenikała więc do życia codziennego. Dla mnie początkowo było to bardzo atrakcyjne. Czekałam na te spotkania, chciałam brać w nich udział, jeździć i być częścią tej wspólnoty.

Ale właśnie tam, poza salą mityngową, łatwiej było zauważyć nieścisłości. Co innego mówiło się na spotkaniach, a co innego prywatnie. Maski opadały. Wypowiedzi różniły się w zależności od miejsca i okoliczności.

Jedna z wielu wycieczek, które stały się częścią mojego AA-owskiego życia, a wtedy nie wiedziałam, że będzie tą ostatnią, okazała się momentem mojego ostatecznego przebudzenia z iluzji.

Wyruszyliśmy na krótki szlak w góry. Dla mnie — nieznany teren, obce zejścia i rozwidlenia. Pierwszy postój na śniadanie szybko rozbił dużą grupę na kilka mniejszych. Zjadłam pospiesznie i ruszyłam za czterema mężczyznami. Miałam ich niemal na wyciągnięcie ręki, ich sylwetki migotały między drzewami. Nie bałam się — ktoś był przede mną, ktoś zaraz miał dojść za mną. Tak mi się wydawało.

Przyspieszałam kroku, aby trzymać się blisko nich, ale oni szli coraz szybciej, aż nagle zniknęli mi z oczu. Rozpłynęli się w lesie. Zwolniłam, czekając, aż ktoś się pojawi za mną. Cisza. Nie było nikogo. Doszłam do rozwidlenia dróg — trzy ścieżki, żaden trop pewny. Zatrzymałam się i uświadomiłam sobie, że stoję tam sama. Zupełnie sama w środku lasu.

Wtedy zaczęła się panika. Używałam logicznego myślenia, jak tonący brzytwy: szukałam śladów w rozmiękłej ziemi, chodziłam w jedną i drugą stronę, nasłuchiwałam. Ale wokół był tylko las i moje przyspieszone serce. Nikt przede mną. Nikt za mną. Gdyby nie przypadek, stałabym tam do nocy. Sama, na ścieżce z tablicami ostrzegającymi przed niedźwiedziami.

I właśnie wtedy w momencie, gdy strach zaczął brać górę nad rozsądkiem i spokojem, dostrzegłam jeszcze jednego uczestnika aowskiej wycieczki, męża „trzeźwiejącej” alkoholiczki, który również się zgubił, tylko miedzy drzewami zobaczył moją kurtkę z odblaskami. Razem podjęliśmy decyzję, że idziemy dalej, na pewno nie zostajemy tu gdzie jesteśmy. Padał deszcz, telefony nie miały zasięgu, droga ciągnęła się bez końca. A co kawałek znaki: „Uwaga, niedźwiedzie.” Ściskało mnie w żołądku tak, że pamiętam to do dziś.

Po półtora godzinnym marszu zobaczyliśmy tablicę z nazwą miejscowości, potem dachy. Pojawił się też zasięg. Telefon — krótki, urwany, ale pełen ulgi i zarazem gniewu: „Zgubiliśmy się. Nie wiemy, gdzie jesteśmy.” Kazano nam czekać, ktoś miał po nas przyjechać.

I wtedy zza zakrętu wyszli oni — czwórka mężczyzn, którzy szli przede mną. Moi dobrzy znajomi z mityngów — przyjaciele. Podbiegłam do nich, wciąż roztrzęsiona: „Wiedzieliście, że idę za wami. Dlaczego na rozstaju dróg nie zaczekaliście?” Usłyszałam śmiech. „Nie przyszło nam to do głowy.”

Powtórzyłam jeszcze raz, już z głosem drżącym z emocji: „Zostałam sama w lesie. Nikt z was nie pomyślał, żeby zawrócić, żeby sprawdzić, żeby zawołać? W lesie pełnym ostrzeżeń o niedźwiedziach!” I znowu nic. Żadnej refleksji. Żadnego zrozumienia. Obojętność.

Kiedy później siedzieliśmy już w busie, spotkały mnie tylko żarty, kpiny i szyderstwa, które zadawały mi ból a nie rozładowywały napięcia. Śmiechy, które sprawiały, że łzy same napływały mi do oczu. Przecież to był realny horror. Bez zasięgu, bez wskazówek, w obcym lesie. I ani jeden z uczestników — ludzi, którzy tyle mówią o wspólnocie, o służbie, o wzajemnym wsparciu — nie zauważył, nie poczekał, nie współczuł i nie pocieszał. Śmiali się tym głośniej im bardziej drżałam. Jakby moje łzy były dla nich paliwem, a mój strach- rozrywką.

W tamtej chwili pękła we mnie ostatnia iluzja — nie byłam częścią wspólnoty, byłam tylko nikim w ich tłumie.

Tamto doświadczenie sprawiło, że wszystkie teorie o narcyzmie, które znałam dotąd tylko z książek, nagle ożyły we mnie w całej ostrości. Od tej chwili zaczęłam patrzeć na uczestników AA nie jak na wspólnotę, ale jak na zbiór różnych odmian zaburzonej osobowości. To właśnie wtedy narodził się pomysł, aby rozpoznać w każdym określony typ narcyzmu. To co było wyłącznie obserwacją, zapisem osobistych refleksji i analizą prowadzona wyłącznie dla siebie, z czasem zaczęło układać się w bardziej uporządkowany obraz.

Podkreślam, że na podstawie własnych wieloletnich obserwacji oszacowałam, że w grupach AA dominują osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości — przede wszystkim typ wielkościowy (ok. 60%) i ukryty (22%). Pozostałe przypadki to najczęściej osobowość borderline (9%), narcyzm cienia (5%) a także narcyzi złośliwi (ok. 2%). Około 1% to osoby z CHAD lub innymi zaburzeniami osobowości o mniejszym nasileniu destrukcyjności.

Nie jest to klasyfikacja naukowa — nie przeprowadzałam testów psychologicznych według DSM-5 ani żadnych formalnych narzędzi diagnostycznych.

Narcyzi to osoby niezwykle inteligentne. Każdy test osobowości rozwiązują z taką precyzją, jakby sami go układali. Wiedzą dokładnie, czego szuka diagnozujący — i umieją to ukryć.

Dlatego wszelkie klasyfikacje psychometryczne, testy i skale w przypadku diagnozowania narcyzmu stają się bezużyteczne. Nie mierzą bowiem prawdy — mierzą to, co narcyz zdecydował się ujawnić. A mamy tu przecież do czynienia z mistrzami kamuflażu i artystami manipulacji.

Moja ocena była intuicyjna, ale konsekwentna. Oparta na sposobie bycia, relacjach interpersonalnych, reakcjach emocjonalnych, języku i konkretnych czynach.

Z czasem zaczęłam zauważać coś, co graniczyło z absurdem. Ci ludzie mówili dokładnie to samo. Te same sformułowania. Te same reakcje. Te same pozy i strategie. Jakby każdy typ miał swój wewnętrzny skrypt, wpisany “odgórnie”.

W ten sposób powstał obraz, który nie pozostawia złudzeń — alkoholizm jest efektem narcystycznego zaburzenia osobowości i nierozerwalnie się z nim wiąże. A skoro tak, jasne staje się dlaczego Program 12 Kroków nie działa.

Podsumowanie

Na podstawie własnych doświadczeń i zdobywanej latami wiedzy o narcystycznym zaburzeniu osobowości mówię jasno i wyraźnie, że Program Dwunastu Kroków nie wpływa na uzdrowienie alkoholików z narcyzmem wielkościowym, ukrytym i złośliwym.

Kończy się transformacją tożsamości, która z zewnątrz wygląda na zdrowienie, ale od środka przypomina proces budowania nowej maski.

Powstaje nowa persona — społecznie akceptowalna, zgodna z oczekiwaniami wspólnoty, idealna dla otoczenia i znośna dla samego narcyza.

To nie jest prawdziwe Ja.

To jest wersja Ja, która mieści się w narracji grupy i pozwala jednostce odgrywać nową rolę: „człowieka w procesie trzeźwienia”.

W strukturze wewnętrznej osobowości nie rozwija się Zdrowy Dorosły aspekt psyche — ten, który potrafi łączyć emocje z rozsądkiem, przejmować odpowiedzialność, stawiać granice.

Zamiast tego rośnie w siłę Wewnętrzny Rodzic — miłosierny, moralizatorski, oceniający, zbudowany na podobieństwo Boga, który „za dobre wynagradza, a za złe karze”.

Uczy się mówić: „Wybaczam sobie, bo Bóg mi wybacza”, ale tylko wtedy, gdy pozostaje lojalny wobec reguł grupy.

Wewnętrzne Dziecko?

Zostaje tam, gdzie było — zranione, opuszczone, samotne.

Nikt go nie widzi, nikt się nim nie zajmuje.

Nie ma na to miejsca w rytuałach i narracjach grupy, bo grupa nie sięga w głąb traumy, tylko powiela systemy sterowania.

W efekcie mamy iluzję uzdrowienia, która polega na tym, że jednostka internalizuje ideologię grupy jako rzekomą przemianę.

Ale to nie przemiana — to podmiana. Stary mechanizm zostaje zastąpiony nowym.

Narcyz „wyleczony” z picia pozostaje nadal narcyzem — tylko teraz w nowej masce, wyposażony w język pokory i duchowości. To nie jest proces leczenia. To proces adaptacji do systemu, który uczy odgrywać rolę, a nie czuć. To zarządzanie wizerunkiem zamiast leczenia.

Program Dwunastu Kroków nie prowadzi do przemiany.

Prowadzi do przedefiniowania wizerunku.

To system, który nie leczy — zarządza narracją o uzdrowieniu.

Nie dokonuje się tu głęboka transformacja wewnętrzna.

Nie zachodzi integracja osobowości.

Nie ma pracy z traumą, z cieniem, z wewnętrznym dzieckiem.

Zamiast tego powstaje spójna tożsamość grupowa, która daje jednostce gotową rolę do odegrania i gotowe słowa do powtarzania. W tym procesie narcyzm nie znika — zmienia tylko formę. Uzależnienie od substancji przenosi się na uzależnienie od struktury: od grupy, od rytuału, od afirmacji.

Wspólnota AA tworzy środowisko, w którym można żyć w fałszu, nawet przez wiele lat — i być za to nagradzanym. To nie leczenie. To spektakl trzeźwości. Gdzie głównym celem nie jest przemiana, lecz utrzymanie roli.

Chcę podkreślić dodatkowo, że konfrontowanie alkoholika z prawdą o jego stanie, nawet jeśli poparte jest niezbitymi faktami, nie prowadzi do zmiany, lecz często przynosi skutek odwrotny. Psychologia opisuje to zjawisko jako backfire effect — efekt rykoszetu. Oznacza on, że im mocniej narcyz–alkoholik zostaje skonfrontowany ze swoim kłamstwem, tym silniej będzie się go trzymał, uznając prawdę za atak i zagrożenie. W rezultacie każda próba obnażenia jego mechanizmów kończy się nie przełomem, lecz wzmocnieniem iluzji, w której żyje. Alkoholizm i narcyzm tworzą w ten sposób błędne koło — im więcej dowodów na chorobę i destrukcję, tym mocniejsze zaprzeczenie i głębsze zanurzenie w fałszywe „ja”. Dlatego próby racjonalnego przekonywania czy ratowania alkoholika są z góry skazane na porażkę.

Wszystko, co napisałam w tej książce, mogłoby sprawiać wrażenie, że zmiana jest niemożliwa. I rzeczywiście — w większości przypadków nie jest. Ale istnieje jedno „jeśli”, które zostawia uchyloną furtkę. Nie dla każdego. Dla bardzo konkretnego profilu. Jeśli mamy do czynienia z osobą z typem narcyzmu cienia, czyli osobą balansującą między epizodami cienia a stanami względnej psychonormatywności, i jeśli ta osoba w momencie podejścia do programu znajduje się po zdrowej stronie — czyli nie działa z poziomu cienia, ale z poziomu odwagi i autowglądu — wtedy realna przemiana może się wydarzyć. Nie dlatego, że program 12 kroków ją leczy. Ale dlatego, że ta osoba jest gotowa działać w prawdzie, nie wypiera, nie gra, nie adaptuje się narcystycznie, tylko wchodzi w konfrontację ze sobą.

Podobnie, gdy mamy do czynienia z narcyzmem obronnym, czyli mechanizmem wtórnym. Narcyzm obronny może rozwinąć się nie tylko na gruncie struktury osobowości, ale także jako reakcja na długotrwałą przemoc psychiczną, zwłaszcza ze strony narcystycznych oprawców. W takiej formie jest mechanizmem przetrwania, nie tożsamością. Dlatego może zostać całkowicie wycofany — jeśli osoba znajdzie bezpieczne warunki i zacznie świadomie pracować nad sobą.

To wszystko są wyjątki.

Ale czasem wyjątek wystarczy, by ocalić sens szukania.

Na zakończenie — słowo do ofiar.

Do tych, którzy kochali alkoholika i pragnęli jego zmiany i żyli tą nadzieją…

Do współuzależnionych, którzy przez lata wierzyli, że miłość wystarczy, że cierpliwość zadziała, że da się uratować kogoś, kto tonie w alkoholu i kłamstwach…

Jeśli ta książka coś Ci uświadomiła, to być może to, że…

To nie Ty zawiodłaś. To nie Ty byłaś „za mało”. To nie Ty nie dałaś rady.

Alkoholizm to nie tylko nałóg. To w większości maska narcyzmu.

A narcyz nie szuka leczenia — on szuka nowej roli.

Dlatego tak wiele prób pomocy kończy się bólem.

Ale Ty możesz wyjść.

Zamknąć za sobą drzwi.

Zamknąć swoje serce jednocześnie współczując i wybaczając.

Nie dlatego, że się poddajesz.

Tylko dlatego, że zaczynasz wybierać Siebie.

Od autorki

W całej książce przyjęta została forma narracyjna: on — alkoholik, ona — ofiara.

To celowy zabieg stylistyczny, wynikający z osobistych doświadczeń oraz najczęściej spotykanej dynamiki przemocy emocjonalnej w relacjach z alkoholikiem-narcyzem.

Jednak narcyzm i uzależnienie nie znają jednej płci.

Kobiety również bywają narcyzami i alkoholikami.

Mężczyźni również bywają ofiarami.

A dzieci często ponoszą najcięższe konsekwencje tej relacji.

Ta książka została napisana z perspektywy kobiety, która przeżyła.

Ale jej przesłanie jest uniwersalne — dla każdego, kto zmaga się z relacją, w której miłość została zastąpiona manipulacją.

Aneksy

Aneksy zawierają pogłębione tabele i zestawienia tematyczne, które rozwijają i porządkują treści omówione w głównych rozdziałach książki. Ich lektura pozwala prześledzić logiczne zależności, porównać modele oraz zyskać szerszą perspektywę opisywanych zjawisk.

Układ aneksów odpowiada kolejności zagadnień pojawiających się w książce i może służyć zarówno jako materiał uzupełniający, jak i punkt odniesienia dla dalszych refleksji.

Aneks 1. Mechanizmy: gdzie kończy się picie, a zaczyna osobowość

Zestawienie mechanizmów obronnych powszechnie występujących u osób uzależnionych od alkoholu pokazuje, że są to jednocześnie mechanizmy typowe dla narcystycznych zaburzeń osobowości. Rozróżnienie, gdzie kończy się uzależnienie, a zaczyna narcystyczna struktura, jest nie tylko trudne, ale wręcz niemożliwe — to zjawiska współistniejące.

Aneks 2. Porównanie zmian neurologicznych: alkoholizm vs. narcyzm

Obie struktury — alkoholowa i narcystyczna — prowadzą do zmian w mózgu, choć ich mechanizm powstawania jest odmienny. U alkoholików zmiany są wywołane bezpośrednim działaniem substancji toksycznej. U narcyzów — wynikają z chronicznego unikania kontaktu z emocjami. Poniższe zestawienie pokazuje, jak głęboko alkoholizm i narcyzm sięgają w struktury mózgowe. Mimo różnic w objawach i przebiegu, wspólna pozostaje przestrzeń neurologicznego zaburzenia — zwłaszcza w zakresie regulacji emocji, pamięci, motywacji i relacji społecznych. To nie tylko psychologia — to także fizjologia.

Aneks 3. Obsesja alkoholowa i obsesja narcystyczna: wspólna oś uzależnienia

Alkoholizm i narcyzm, choć wydają się różnymi zaburzeniami, łączy jeden kluczowy element: obsesja. W obu przypadkach mamy do czynienia z kompulsyjnym powtarzaniem zachowań, które służą złagodzeniu cierpienia, napięcia i wewnętrznego chaosu. Poniższe zestawienie pokazuje, jak podobne są mechanizmy napędzające te dwa zaburzenia — różni się tylko „przedmiot uzależnienia”.

Aneks 4. Porównanie: Anonimowi Alkoholicy a inne formy terapii

Poniższe zestawienie pokazuje różnice pomiędzy podejściem stosowanym we wspólnocie Anonimowych Alkoholików, a innymi formami terapii uzależnień — szczególnie podejściem psychodynamicznym oraz terapią opartą na schematach i wewnętrznym dziecku. Zestawienie nie ma na celu dyskredytowania żadnej ze ścieżek, lecz ukazanie ich odmiennych założeń, narzędzi i możliwych konsekwencji psychologicznych.

Aneks 5. Typy narcyzmu u osób uzależnionych

Poniższe zestawienie to autorska klasyfikacja, oparta na wielu latach obserwacji, osobistych doświadczeniach z ruchem AA, pracy w grupach terapeutycznych oraz pogłębionych analizach dostępnej literatury. Nie jest to oficjalne badanie naukowe lecz diagnoza wynikająca z praktyki i uważności — dostrzegania mechanizmów, które w wielu przypadkach pozostają niewypowiedziane.

Uwzględniłam zarówno formy narcyzmu wielkościowego i ukrytego, jak i rzadsze, ale wysoce destrukcyjne warianty — takie jak narcyzm złośliwy i borderline oraz przypadki z pogranicza.

Celem tej tabeli nie jest szufladkowanie, ale pokazanie realnych proporcji, które przez lata powtarzały się z niepokojącą konsekwencją. To co nie widać z bliska, staje się oczywiste, gdy spojrzeć z dystansu.

Bibliografia

Literatura podstawowa

— American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). Washington, DC. Polskie wydanie pod red. Jacka Wciórki (2012).

— American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. Polskie wydanie pod red. Piotra Gałeckiego (2024).

— Beck A., Freeman A., Davis D. (2004), Terapia poznawcza zaburzeń osobowości

— Brown, Nina W. (1998). Children of the Self-Absorbed: A Grown-Up’s Guide to Getting Over Narcissistic Parents.

— Butcher James, Hooley Jill M., Mineka Susan (2003), Psychologia zaburzeń

— Cierpiałkowska Lidia. (2000) Alkoholizm. Przyczyny, leczenie, profilaktyka.

— Cierpiałkowska Lidia, Michał Ziarko. (2010) Psychologia uzależnień — alkoholizm

— Cloninger, C. Robert. Typologia uzależnienia (typ I i II). (1987) Neurogenetic adaptive mechanisms in alkoholism.

— Fromm, Erich. (1941). Ucieczka od wolności.

— Fromm, Erich. (1973). Anatomia ludzkiej destrukcyjności.

— Freud, Zygmunt. (1914). Wstęp do narcyzmu.

— Freud, Zygmunt. (2019). Poza zasadą przyjemności.

— Gawda, Barbara. (2018). Badania nad występowaniem cech narcystycznych w populacji polskiej.

— Golińska Lucyna. Terapia Uzależnienia i Współuzależnienia (2007), O zaburzeniach osobowości…,

— ICD-10. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób. WHO.

— ICD-11. International Classification of Diseases. WHO.

— Jellinek, Elvin Morton. (1960). The Disease Concept of Alcoholism.

— Johnson Stephen M. (1993), Humanizowanie narcystycznego stylu

— Jung, Carl Gustav. (2018). Człowiek i jego symbole.

— Jung, Carl Gustav. (2024). Praca z cieniem.

— Kernberg, Otto. (2005). Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies i inne.

— Kohut, Heinz. (2009). The Analysis of the Self i inne.

— Kopaniszyn, Izabela. (2022). Antyczłowiek.

— Lasch, Christopher. (2019). Kultura narcyzmu. Warszawa: PIW.

— Lesch, Otto. (1991). Chronic Alcoholism: Subtypes Useful for Therapy and Research.

— Lowen, Alexander. (1995). Narcissism: Denial of the True Self.

— McWilliams, Nancy. (2013). Psychoanalytic Diagnosis: Understanding Personality Structure in the Clinical Process.

— Miller, Alice. (1984). The Drama of the Gifted Child (oryg. Das Drama des begabten Kindes).

— Millon Theodore, Davis Roger i in. (2005), Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie

— Morrison, James. (2016). DSM-5 bez tajemnic.

— Pospiszyl Kazimierz (1995), Narcyzm: drogi i bezdroża miłości własnej

— Sieradzan Jacek (red.)(2011) Narcyzm

— Vaknin, Sam. (2001). Malignant Self-Love: Narcissism Revisited.

Artykuły i źródła współczesne

— Slanecka, Katarzyna; Vocílková, Kristýna; Češková, Eva. (2024). Narcissistic Phenomena in Patients with Substance Use Disorder: Narrative Review. ResearchGate / Adiktologie.

— Mohammadi, Mohammad Reza et al. (2024). Impulsivity Mediates the Association Between Narcissism and Substance Use Disorder. BMC Psychiatry.

— Gans, Steven, MD. (2024). Narcissistic Personality Disorder and Alcoholism. Verywell Health.

— The Relationship Between Narcissism and Alcoholism. (2024). Charlie Health.

— Poudel, Buddhi Raj. (2023). An Exploratory Study of Borderline and Narcissistic Personality Disorder among Alcohol Consumers. ResearchGate / Tribhuvan University (Nepal).

— Osobowość narcystyczna i uzależnienie od alkoholu — wyniki badań. (2022). StopUzaleznieniom.pl.

— Narcissism and Addiction: Is There a Link? (2024). Cassiobury Court (UK).

— Anonimowi Alkoholicy. (2021).