Anna Subiel-Fałat

„Gdy emocje nie mieszczą się w środku” O dzieciach, młodzieży i dorosłych, którzy czują więcej

© Anna Subiel-Fałat, 2025

„Gdy emocje nie mieszczą się w środku” to poruszająca opowieść o dzieciach, młodzieży i dorosłych, którzy czują więcej. Zawiera historie, sceny terapeutyczne i praktyczne wskazówki, jak rozumieć i wspierać emocje w każdym wieku.

ISBN 978-83-8414-665-1

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

„Gdy emocje nie mieszczą się w środku” O dzieciach, młodzieży i dorosłych, którzy czują więcej

Słowo wstępne

Rozdział 1 — Zdrowie psychiczne i emocjonalne dzieci, nastolatków i dorosłych

1.1 Rozwój emocjonalny od prenatalnego do dorosłości

1.2 Depresja dziecięca i młodzieżowa — jak ją rozpoznać

1.3 Lęki, fobie i zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży

1.4 Zaburzenia nastroju i trudności emocjonalne

1.5 Złość, frustracja i sposoby ich regulacji

1.6 Zaburzenia odżywiania i ich psychiczne podłoże

1.7 Samookaleczenia, myśli samobójcze i interwencja kryzysowa

1.8 Relacje rówieśnicze i emocjonalne wykluczenie

1.9 Psychosomatyka — ciało jako nośnik emocji

1.10 Wpływ szkoły i ocen na dobrostan psychiczny

1.11 Czynniki ryzyka — rozwody, przemoc, zaniedbania

1.12 Jak wspierać emocjonalnie dziecko i nastolatka

1.13 Terapia — kiedy, jak i gdzie szukać pomocy

1.14 Techniki codziennego wsparcia psychicznego i profilaktyka

1.15 Zdrowie psychiczne i emocjonalne dzieci, nastolatków i dorosłych

1.16 Samookaleczenia, myśli samobójcze i interwencja kryzysowa

Rozdział 2 — Relacje rodzinne w erze kryzysu

📍 2.1 Dlaczego o relacjach rodzinnych trzeba rozmawiać?

🧠 2.2 Style przywiązania a doświadczenie bliskości

💬 2.3 Scena: Życie po rozwodzie

⚖️ 2.4 Przemoc emocjonalna a kryzys więzi

2.5 Żałoba — jak dzieci przeżywają stratę bliskich

🧠 2.6 Żałoba w rodzinie — jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci?

2.7 Życie w rodzinie patchworkowej — wyzwania emocjonalne

🧳 2.8 Dziecko w rodzinie patchworkowej

2.9 Dzieci w rodzinach rekonstruowanych — potrzeby i głos

2.10 Kiedy dziecko staje się dorosłym — parentyfikacja

2.11 Gdy rodzic choruje lub znika — emocje i pustka

2.12 Rodzicielstwo po stracie — jak odbudować relację z dzieckiem

2.13 Nowy partner po stracie lub rozwodzie — jak to widzi dziecko

2.14 Wspólne rodzicielstwo po rozwodzie — jak działać na korzyść dziecka

2.15 Kiedy jedno z rodziców się oddala — jak rozmawiać z dzieckiem

2.16 Życie między dwoma domami — jak dawać dziecku spójność

2.17 Gdy dorośli nie potrafią się porozumieć — wpływ na psychikę dziecka

2.18 Rodzina jako źródło siły — jak budować mosty, nie mury

📌 2.19 Jak mówić o trudnych sprawach?

Rozdział 3 — Kobieta w społeczeństwie (samoakceptacja, menstruacja, ciało, feminizm)

3.1 Ciało kobiety — od wstydu do akceptacji

3.2 Menstruacja — tabu, biologia i wiedza praktyczna

3.3 Pierwsza miesiączka — emocje, lęki, przekonania

3.4 Samoakceptacja — jak dziewczyny uczą się lubić siebie

3.5 Obraz ciała i presja idealnego wyglądu

3.6 Moda, styl i wyrażanie siebie

3.7 Kobiecość a normy kulturowe — tradycja i bunt

3.8 Subkultury i grupy tożsamości — przynależność dziewcząt

3.9 Język dziewczyn — slang, komunikacja, ekspresja

3.10 Zakochanie, randki, presja inicjacji

3.11 Orientacje psychoseksualne i pytanie: „czy jestem normalna?”

3.12 Presja piękna — media, filtry, operacje

3.13 Kobiecość w niepełnosprawności fizycznej i psychicznej

3.14 Zdrowie psychiczne dziewczyn — wyzwania i tabu

3.15 Zaburzenia odżywiania — pułapka kontroli i potrzeba akceptacji

3.16 Granice, consent i intymność

3.17 Przyjaźnie dziewczęce — wsparcie i rywalizacja

3.18 Dziewczęca siła — aktywizm, kreatywność, sprawczość

3.19 Czego potrzebują dziewczyny dziś — głos młodego pokolenia

Rozdział 4 — Męskie emocje, ojcostwo i stereotypy płciowe

4.1Męskie emocje i ojcostwo

Ojcostwo XXI wieku — zaangażowanie i redefinicja ról

Tradycyjne: surowy, emocjonalnie zdystansowany, „głowa rodziny”\ Nowoczesne: empatyczny, komunikatywny, obecny, współuczestniczący

4.3Mężczyzna w epokach literackich

4.4 Chłopcy nie płaczą? — stereotypy męskości

4.5 Męska wrażliwość — jak ją rozpoznać i wspierać

4.6 Droga do ojcostwa — męskość w nowym świetle

4.7Mężczyzna i emocje — nauka języka uczuć

4.8 Ojcostwo zaangażowane — codzienność i decyzje

4.9 Samotny ojciec — między stereotypem a rzeczywistością

4.7 Wychowywanie syna — przekaz męskości

4.8 Wychowywanie córki — wzór mężczyzny w życiu dziewczynki

4.9 Depresja u mężczyzn — milczenie i obojętność

4.10 Mężczyzna i wstyd — niepokazany wróg

4.11 Przemoc w relacjach — kiedy mężczyzna cierpi

4.12 Emocjonalne dziedzictwo ojców — historia powtórzeń

4.13 Męskość niejednoznaczna — spektrum tożsamości

4.14 Bliskość między mężczyznami — przyjaźń bez wstydu

4.15 Mężczyzna w kryzysie — rozwód, strata, bezrobocie

4.16 Mężczyzna jako opiekun — rola niedoceniana

4.17 Tęczowi ojcowie i partnerzy — rodziny nieoczywiste

4.18 Czego potrzebują chłopcy i mężczyźni dziś — nowe wzorce

Rozdział 5 — Świadome rodzicielstwo i neuroatypowość (ADHD, spektrum, lęki, depresje)

5.1 Rodzaje świadomości

5.2 Co to znaczy być świadomym rodzicem?

5.3 Neuroatypowość — czym jest i kogo dotyczy?

5.4 ADHD — nadmiar energii czy trudność regulacji?

5.5 Spektrum autyzmu — zrozumienie inności

5.6 Lęki dzieci i nastolatków — jak je rozpoznawać i wspierać?

5.7 Depresja u dzieci i młodzieży — ciche cierpienie

5.8 Współpraca ze specjalistami — zespół wsparcia

5.9 Rodzicielstwo wysokiej wrażliwości

5.10 Sztuka odpuszczania — nie musisz być idealny

5.11 Gdzie szukać pomocy? — sieć wsparcia rodziców

Rozdział 6 — Bezpieczeństwo cyfrowe i wychowanie w dobie smartfonów

6.1 Bezpieczeństwo cyfrowe. Między ekranem a realnym światem czym jest bezpieczeństwo cyfrowe?

6.2 pychologia dziecka i nastolatka w cyfrowym świecie

6.3 Ciekawostka: Każde powiadomienie uruchamia wyrzut dopaminy — ten sam mechanizm jak przy hazardzie

6.4 Kiedy technologia pomaga, a kiedy szkodzi?

6.5 Pierwszy telefon — kiedy i na jakich zasadach?

6.6 Ekrany a mózg dziecka — wpływ nadmiaru bodźców

6.7 Media społecznościowe — między relacją a iluzją

6.8 Cyberprzemoc — jak ją rozpoznać i reagować?

6.9 Bezpieczne treści — jak chronić przed pornografią i przemocą

6.10 Sexting i nagość w sieci — rozmowa zamiast kontroli

6.11 Uzależnienie od technologii — kiedy ekran staje się problemem?

6.12 Influencerzy i youtuberzy — autorytety nowego świata

6.13 Gry komputerowe — rozwój, ryzyko, relacja

6.14 Prywatność w sieci — dziecko też ma granice

6.15 Reguły domowe — kontrakt cyfrowy

6.16 Offline jako wartość — jak uczyć życia poza ekranem

6.17 Edukacja cyfrowa w szkole i domu

6.18 Jesteśmy offline — wspólny projekt rodzinny

Rozdział 7 Wsparcie dla opiekunów osób starszych i chorych

7.1 Hospicjum stacjonarne lub domowe — zapewnia opiekę paliatywną w zaawansowanym stadium choroby nieuleczalnej (np. nowotwory, SLA). Koncentruje się na uśmierzaniu bólu, komfortowym odchodzeniu i wsparciu rodziny

🧓7.2 Rodzaje opieki specjalistycznej

🌍7.3 Modele opieki w Europie

7.4Emocje opiekunów i ryzyko wypalenia

7.5 Tabela: wyzwania opiekuna

7.6Emocje opiekunów i ryzyko wypalenia

7.7 Kim są domowi opiekunowie?

7.8 Niewidzialna praca — codzienność opiekuna

7.9 Wypalenie opiekuna — objawy i prewencja

7.10 Depresja i samotność w opiece

7.11 Opieka nad rodzicem — odwrócone role

7.12 Choroba przewlekła w rodzinie — reorganizacja życia

7.13 Zespół opiekuńczy — rodzina, sąsiedzi, profesjonaliści

7.14 Opieka paliatywna i hospicyjna — wsparcie na końcu życia

7.15 Śmierć bliskiej osoby — żałoba opiekuna

7.15 Rodzeństwo osoby chorej — zapomniani opiekunowie

7.16 Dziecko jako opiekun — zbyt wcześnie dorosły

7.17 Opieka a życie zawodowe — pogodzenie ról

7.18 Samoopieka — jak dbać o siebie jako opiekun?

7.19 Przyszłość opieki — zmiany demograficzne i kulturowe

Rozdział 8 Podsumowanie rozdziałów 1–7

Zakończenie książki

📚 Bibliografia

Glosariusz emocji i terminów psychologicznych

Indeks tematyczny

Słowo wstępne

Niektóre emocje nie mieszczą się w słowach. Wychodzą przez ciało, przez milczenie, przez gniew. Nie mają jednej definicji. Nie są zawsze logiczne. Ale zawsze chcą być zauważone. Ta książka powstała z potrzeby zatrzymania się przy tych emocjach, które najczęściej są bagatelizowane, błędnie oceniane lub zbyt bolesne, by je wyrazić. Dzieci, które przestają mówić, bo nie zostały wysłuchane. Młodzież, która rani siebie, bo nikt nie zauważył, że cierpi. Dorośli, którzy noszą w sobie emocjonalne blizny z dzieciństwa. Nie znajdziesz tu prostych rozwiązań. Ale znajdziesz przestrzeń — dla zrozumienia, dla ciszy, dla pytań. Znajdziesz doświadczenia i historie, które mogą stać się punktem odbicia. Nie po to, by naprawić. Po to, by poczuć i zauważyć. Jako psycholożka, matka i człowiek wiem, że największe cierpienie często dzieje się w środku. Cicho. Długo. Bez słów. Ale ono nie znika. Można je oswoić, jeśli nie zostaniemy z nim sami.

Każda emocja ma swoją temperaturę, głębokość, ton. Niektóre są jak szum tła — ledwo słyszalne. Inne jak krzyk w pustym pokoju. Ta książka powstała właśnie z myślenia o tych emocjach, które zawieszają się między ciałem a słowem, między dzieckiem a dorosłym, między światem a samotnością. Zebrałam tu rozmowy z pacjentami, głosy dzieci, myśli rodziców, wątpliwości młodzieży, lęki dorosłych. Nie tworzę konstrukcji terapeutycznych — oddaję Ci zbiór doświadczeń i emocjonalnych opowieści, z których możesz coś dla siebie wyłowić. Może fragment. Może zdanie. Może tylko to jedno uczucie, które Cię poruszy i zostanie. To książka o tych, którzy czują mocniej niż reszta. I o tych, którzy chcieliby zrozumieć — ale nie wiedzą, od czego zacząć.

Rozdział 1 — Zdrowie psychiczne i emocjonalne dzieci, nastolatków i dorosłych

1.1 Rozwój emocjonalny od prenatalnego do dorosłości

1.1.1 Etap prenatalny (0–9 miesiąc ciąży) — Emocje w życiu płodowym

— Płód reaguje na bodźce zewnętrzne już od 20. tygodnia — dźwięk, światło, stres matki.

— Wysokie stężenie kortyzolu u matki wpływa na emocjonalność noworodka.

— Kształtują się podstawy układu limbicznego odpowiedzialnego za emocje.

— Słyszenie głosu matki i rytmu serca — podstawa późniejszego poczucia bezpieczeństwa.

— Ekspozycja na chroniczny stres prenatalny może zwiększyć ryzyko lęków i trudności z regulacją emocji w dzieciństwie.

— Pozytywne doświadczenia (np. spokojna muzyka, śmiech matki) budują w dziecku pierwsze „ślady bezpieczeństwa”.

1.1.2 Niemowlęctwo (0–12 miesięcy) — Bezpieczna baza i pierwotne emocje

— Noworodek komunikuje emocje przez mimikę, krzyk, ruch.

— Najwcześniejsze emocje: zadowolenie, złość, dyskomfort, lęk separacyjny.

— Tworzy się przywiązanie (np. styl bezpieczny, lękowy, ambiwalentny).

— Opiekun „współreguluje” emocje — przez przytulanie, reagowanie na płacz.

— Brak odpowiedzi emocjonalnej ze strony dorosłego może prowadzić do zahamowania emocji i lęków w przyszłości.

— Powtarzalność, przewidywalność i czułość budują poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego.

1.2 Depresja dziecięca i młodzieżowa — jak ją rozpoznać

1.2.1 Objawy depresji u dzieci — różnice względem dorosłych

— Zamiast smutku — drażliwość, wybuchy złości.

— Wycofanie się z zabawy, unikanie rówieśników.

— Objawy somatyczne: bóle głowy, brzucha, brak apetytu.

— Zanikanie zainteresowań, apatia.

— Spadek energii, ospałość lub pobudzenie ruchowe.

— Trudności z koncentracją i pamięcią.

— Poczucie beznadziejności, nawet w prostych sytuacjach.

— Utrata wiary w siebie i niska samoocena.

— Zwiększona zależność od dorosłych lub nadmierne wycofanie.

— Niekiedy — regres w zachowaniu (np. moczenie nocne).

1.2.2 Depresja w wieku szkolnym — znaki ostrzegawcze

— Nagłe pogorszenie ocen lub utrata motywacji do nauki.

— Izolowanie się od rówieśników, samotne spędzanie czasu.

— Zaniedbywanie higieny osobistej i codziennych obowiązków.

— Częste skargi somatyczne — dolegliwości bez przyczyn medycznych.

— Brak radości nawet z ulubionych aktywności.

— Zaburzenia snu — koszmary, trudności z zasypianiem, wczesne budzenie.

— Nadmierna potrzeba snu jako forma ucieczki.

— Utrata apetytu lub objadanie się kompulsywne.

— Zainteresowanie tematyką śmierci, znikania.

— Zachowania autodestrukcyjne: drapanie, uderzanie się, wycofanie emocjonalne.

1.2.3 Depresja u nastolatków — symptomy emocjonalne i społeczne

— Utrata zainteresowania szkołą, hobby, relacjami.

— Poczucie pustki, brak sensu życia.

— Nadmierne poczucie winy, wstydu i samooskarżenia.

— Zamknięcie się w sobie — niechęć do rozmów z rodziną.

— Zmienność nastroju — pozornie radosny, a jednak wewnętrznie przygnębiony.

— Obniżona samoocena i negatywny obraz siebie.

— Ucieczka w świat internetu lub gier jako forma izolacji.

— Agresja słowna lub fizyczna jako maska cierpienia.

— Poczucie niezrozumienia i osamotnienia.

— Zainteresowanie śmiercią, samookaleczenia, próby samobójcze.

1.2.4 Przyczyny depresji — biologiczne, psychologiczne, środowiskowe

— Uwarunkowania genetyczne — historia depresji w rodzinie.

— Zaburzenia neuroprzekaźników (serotonina, dopamina).

— Stresory środowiskowe: rozwód, przemoc, przemoc rówieśnicza.

— Brak akceptacji w grupie, hejt w mediach społecznościowych.

— Nadmierne wymagania akademickie lub presja sukcesu.

— Trudności w relacjach rodzinnych — chłód emocjonalny.

— Doświadczenia traumy (np. wypadki, śmierć bliskiego).

— Zaburzenia osobowości i lękowe towarzyszące depresji.

— Niskie poczucie własnej wartości i perfekcjonizm.

— Uzależnienia współwystępujące (telefon, substancje, gry).

1.2.5 Różnice między depresją a chwilowym smutkiem

— Smutek jest reakcją na konkretne wydarzenie — depresja trwa tygodniami.

— W depresji zanika radość z czegokolwiek — anhedonia.

— Brak energii, problemy ze snem, koncentracją — codziennie.

— Smutek mija, depresja się pogłębia bez wsparcia.

— Depresja wpływa na całe życie — szkołę, dom, ciało.

— Dziecko z depresją może nie wiedzieć, co czuje.

— Smutek można wypłakać — depresja często wiąże się z emocjonalnym otępieniem.

— Depresja rzadko „mija sama” — potrzebna jest interwencja.

— U dzieci depresja może przybrać formę buntowniczości lub „złego zachowania”.

— Rodzice często mylą depresję z lenistwem lub buntem.

1.2.6 Jak rozmawiać z dzieckiem o depresji?

— Zachować spokój, nie oceniać i nie zaprzeczać emocjom dziecka.

— Użyć prostego języka: „Widzę, że jesteś przygnębiony. Chcesz porozmawiać?”

— Unikać banalizacji („Inni mają gorzej”, „Przejdzie ci”).

— Zadawać pytania otwarte, nieinwazyjne.

— Nie zmuszać do zwierzeń — tworzyć przestrzeń bezpieczeństwa.

— Być konsekwentnie obecnym, nawet gdy dziecko odpycha.

— Oferować wsparcie — emocjonalne, fizyczne, organizacyjne.

— Pytać o potrzeby, a nie tylko o samopoczucie.

— Nie krytykować zachowań — szukać ich znaczenia.

— Wspólnie szukać rozwiązań i pomocy specjalistycznej.

1.2.7 Depresja maskowana — ukryte sygnały cierpienia

— Nadmierne skupienie na sukcesach — perfekcjonizm jako mechanizm obronny.

— Ciągła potrzeba bycia zajętym — unikanie konfrontacji z emocjami.

— Irytacja, agresja, sarkazm — zamaskowany ból emocjonalny.

— Ucieczka w świat wirtualny, izolacja społeczna.

— Somatyzacja — choroby bez medycznego uzasadnienia.

— Problemy z jedzeniem, snem — ale bez skarg.

— „Zbyt grzeczne” dzieci — zinternalizowany smutek.

— Uciekanie przed rozmową, zamykanie się w pokoju.

— Nadmierna troska o innych — brak troski o siebie.

— Ukryte samookaleczenia — np. zadrapania na udach, brzuchu.

1.2.8 Jak diagnozuje się depresję u dzieci i młodzieży?

— Wywiad z dzieckiem, rodzicem i nauczycielem.

— Obserwacja codziennego funkcjonowania — w domu i szkole.

— Skale i kwestionariusze diagnostyczne (np. CDI, RCADS).

— Rozmowy psychologiczne i badania psychiatryczne.

— Analiza snu, apetytu, motywacji, relacji społecznych.

— Ważne: różnicowanie z ADHD, ASD, zaburzeniami lękowymi.

— Diagnoza trwa kilka spotkań — nie wystarczy jeden wywiad.

— U młodszych dzieci diagnoza przez zabawę, rysunek, narrację.

— Badania dodatkowe — np. poziom hormonów, jeśli wskazane.

— Uwzględnianie kontekstu rodzinnego i szkolnego.

1.2.9 Kiedy szukać pomocy? Jakie sygnały są alarmujące?

— Myśli samobójcze, próby samookaleczeń.

— Długotrwałe wycofanie z aktywności.

— Brak snu, jedzenia, energii — przez minimum 2 tygodnie.

— Utrata kontaktu z rzeczywistością (dezorientacja, urojenia).

— Gwałtowne zmiany nastroju, nagłe wybuchy agresji.

— Utrata zainteresowania bliskimi, zamknięcie się na relacje.

— Nagła zmiana zachowania — np. odrzucenie wszystkiego.

— Dziecko mówi o braku sensu życia, śmierci.

— Izolowanie się, brak reakcji na bodźce społeczne.

— Rodzic lub opiekun ma „złe przeczucie” — warto ufać intuicji.

1.2.10 Gdzie szukać pomocy — sieć wsparcia

— Psycholog szkolny — pierwszy krok.

— Poradnia psychologiczno-pedagogiczna — diagnoza i terapia.

— Psychiatra dziecięcy — leki, jeśli konieczne.

— Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (116 111).

— Bezpłatne konsultacje online (np. fundacje, NGOs).

— Grupy wsparcia dla rodziców i nastolatków.

— Punkty interwencji kryzysowej (np. przy MOPS/OPS).

— Szpital psychiatryczny — w sytuacjach zagrożenia życia.

— Zaufani dorośli — wychowawca, pedagog, trener.

— Nie czekaj — im szybciej pomoc, tym większa skuteczność terapii.

1.3 Lęki, fobie i zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży

1.3.1 Czym różni się lęk od strachu — podstawy emocjonalne

— Strach to reakcja na realne zagrożenie — np. pies biegnący w naszą stronę.

— Lęk to uczucie napięcia wobec wyobrażonego lub przyszłego zagrożenia.

— Strach jest krótkotrwały, lęk może trwać tygodniami lub miesiącami.

— U dzieci lęk często wyraża się poprzez objawy fizyczne (ból brzucha, duszność).

— Lęk u dzieci może nie być werbalizowany — zamiast tego pojawia się złość lub wycofanie.

— Zrozumienie różnicy pomaga rodzicom odpowiednio reagować — nie lekceważyć, ale i nie dramatyzować.

1.3.2 Typowe lęki rozwojowe — co jest normą?

— Lęk przed rozstaniem (do 3. roku życia) — naturalna reakcja na utratę figury przywiązania.

— Lęk przed ciemnością, potworami (3–6 lat) — związany z rozwojem wyobraźni.

— Lęk społeczny (ok. 5–9 lat) — związany z oceną rówieśników i dorosłych.

— Lęk przed porażką, egzaminami (9+ lat) — wynik oczekiwań i systemu oceniania.

— Wszystkie te lęki mogą być łagodzone przez obecność dorosłego, rozmowy i rytuały.

— Problem zaczyna się, gdy lęki nie mijają, lecz narastają i utrudniają codzienne funkcjonowanie.

1.3.3 Fobie specyficzne — kiedy lęk staje się paraliżujący

— Silny, nieadekwatny lęk przed konkretnymi obiektami lub sytuacjami (np. pająki, wysokość).

— Dziecko unika sytuacji związanych z fobią, nawet kosztem codziennego funkcjonowania.

— Fobie mogą prowadzić do ataków paniki.

— Najczęstsze: fobia szkolna, dentystyczna, przed lataniem, zwierzętami.

— Nie są „wymysłami” — fizjologicznie wywołują realny stres.

— Skuteczne są techniki stopniowego odwrażliwiania i wsparcie psychoterapeutyczne.

1.3.4 Zaburzenie lęku społecznego u dzieci i młodzieży

— Intensywny lęk przed oceną, kompromitacją, wystąpieniami publicznymi.

— Dziecko może odmawiać chodzenia do szkoły, unikać rówieśników.

— Objawy: czerwienienie się, jąkanie, drżenie rąk, napięcie mięśniowe.

— Silna potrzeba aprobaty i równocześnie obawa przed jej utratą.

— Zaburzenie to może być mylone z nieśmiałością.

— Wymaga terapii poznawczo-behawioralnej i wsparcia środowiska szkolnego.

1.3.5 Lęk uogólniony — życie w ciągłym napięciu

— Przewlekłe martwienie się o wszystko — zdrowie, szkołę, rodzinę.

— Nieproporcjonalne reakcje emocjonalne do realnego zagrożenia.

— Dzieci z GAD (Generalized Anxiety Disorder) często są perfekcjonistyczne.

— Częste bóle brzucha, trudności z zasypianiem, napięcie mięśniowe.

— Ciągłe analizowanie „co się stanie, jeśli…”

— Wymaga terapii oraz edukacji emocjonalnej i relaksacyjnej.

1.3.6 Ataki paniki i napady lęku

— Nagły epizod intensywnego lęku z objawami fizycznymi (duszność, kołatanie serca).

— Często dziecko myśli, że „umrze” lub „straci kontrolę”.

— Napady paniki mogą występować w szkole, w tłumie, bez wyraźnego bodźca.

— Po napadzie dziecko często boi się jego nawrotu — lęk przed lękiem.

— Skuteczna pomoc obejmuje psychoedukację, techniki oddechowe i terapię.

— Czasem konieczna farmakoterapia pod nadzorem psychiatry.

1.3.7 Lęk separacyjny — kiedy dziecko nie chce się rozstać

— Nadmierny, niewspółmierny lęk przed rozłąką z opiekunem.

— Dziecko płacze, krzyczy, symuluje choroby przed wyjściem do szkoły.

— Pojawia się lęk przed śmiercią rodzica, wypadkiem.

— Może prowadzić do całkowitego unikania szkoły.

— Ważne: odróżnić od „lenistwa” lub manipulacji.

— Skuteczna: terapia rodzinna, ustalone rytuały pożegnań, konsekwencja.

1.3.8 Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD)

— Natrętne myśli (obsesje) np. „zarażę się”, „coś złego się stanie”.

— Przymusowe rytuały (kompulsje): mycie rąk, liczenie, sprawdzanie.

— Dziecko czuje ulgę dopiero po wykonaniu rytuału.

— Często nie mówi o objawach — wstyd, lęk przed oceną.

— Zaburzenie wpływa na naukę, relacje, samoocenę.

— Leczenie wymaga specjalistycznej terapii poznawczo-behawioralnej (CBT).

1.3.9 Rola rodziców i opiekunów w pracy z lękiem

— Nie wyśmiewać, nie umniejszać — lęk jest prawdziwy dla dziecka.

— Być obecnym, dawać wsparcie słowne i fizyczne.

— Pomagać nazywać emocje i zachęcać do dzielenia się nimi.

— Uczyć technik oddechowych, relaksacyjnych.

— Wspólnie szukać rozwiązań, ale nie przejmować kontroli.

— Nie wzmacniać unikania — np. nie zgadzać się na wieczne „zostawanie w domu”.

1.3.10 Kiedy i gdzie szukać pomocy specjalistycznej

— Gdy lęk trwa dłużej niż miesiąc i zakłóca codzienne funkcjonowanie.

— Gdy dziecko unika szkoły, relacji, jedzenia.

— Przy objawach fizycznych bez przyczyny medycznej.

— Gdy lęk powoduje cierpienie psychiczne lub myśli samobójcze.

— Pomoc: psycholog dziecięcy, terapeuta CBT, psychiatra.

— Czasami potrzebna terapia rodzinna lub grupowa.

— Im wcześniej rozpoczęta terapia, tym lepsze efekty.

— Szkoła może być sojusznikiem — warto poinformować wychowawcę.

— Ważne, by nie czekać — lęk nie mija sam z siebie.

— Dziecko zrozumiane i zaopiekowane ma szansę na pełne zdrowie.

1.4 Zaburzenia nastroju i trudności emocjonalne

1.4.1 Czym są zaburzenia nastroju — definicja i klasyfikacja

— Zaburzenia nastroju to kategoria zaburzeń psychicznych obejmująca depresję, dystymię, zaburzenia afektywne dwubiegunowe.

— Charakteryzują się długotrwałymi zmianami nastroju: przygnębieniem lub nadmierną euforią.

— Obejmują również cykliczność i nawracające epizody emocjonalne.

— Wpływają na myślenie, motywację, relacje, funkcjonowanie fizyczne.

— Mogą współwystępować z lękiem, ADHD, uzależnieniami.

— W ICD-11 i DSM-5 klasyfikowane wg kryteriów czasu trwania, intensywności i konsekwencji.

1.4.2 Dystymia — przewlekłe obniżenie nastroju u dzieci i młodzieży

— Dystymia to przewlekłe, łagodne, ale uporczywe obniżenie nastroju (minimum 1 rok u dzieci).

— Objawy: smutek, zmęczenie, brak motywacji, niska samoocena.

— Często niezauważana, mylona z „charakterem” dziecka.

— Może przejść w pełnoobjawową depresję, jeśli nieleczona.

— Wymaga terapii wspierającej, często poznawczo-behawioralnej.

— Ważna jest wczesna interwencja i edukacja emocjonalna.

1.5 Złość, frustracja i sposoby ich regulacji

— Złość to emocja pierwotna — sygnał przekroczenia granicy, frustracji lub krzywdy.

— U dzieci objawia się krzykiem, agresją, wycofaniem — zależnie od wieku i temperamentu.

— Frustracja to napięcie wynikające z przeszkody w realizacji celu.

— Regulacja złości wymaga nauki rozpoznawania sygnałów ciała.

— Skuteczne strategie: techniki oddechowe, aktywność fizyczna, odwrócenie uwagi.

— Zamiast kary — rozmowa o emocjach, empatyczne słuchanie, wyznaczanie granic.

1.6 Zaburzenia odżywiania i ich psychiczne podłoże

— Anoreksja, bulimia, ortoreksja i kompulsywne objadanie się to najczęstsze zaburzenia odżywiania.

— Przyczyną są nie tylko media i moda — to zaburzenia emocjonalne, związane z brakiem kontroli.

— Dzieci i młodzież często ukrywają objawy — kontrolują jedzenie, wagę, aktywność.

— Zaburzenia te współwystępują z depresją, lękami, perfekcjonizmem.

— Objawy fizyczne: spadek masy ciała, osłabienie, problemy hormonalne.

— Leczenie wymaga terapii psychologicznej, wsparcia dietetycznego i czasem psychiatrycznego.

1.7 Samookaleczenia, myśli samobójcze i interwencja kryzysowa

— Samouszkodzenia to sposób na regulowanie bólu psychicznego — nie zawsze chęć śmierci.

— Często występują u nastolatków z zaburzeniami nastroju i lękowymi.

— Sygnalizują głębokie cierpienie — wymagają natychmiastowego wsparcia.

— Myśli samobójcze nie zawsze są wyrażane wprost — szukaj subtelnych sygnałów.

— Ważne: nie obwiniać, nie bagatelizować, nie moralizować.

— Interwencja: rozmowa, kontakt ze specjalistą, infolinie, czasem hospitalizacja.

1.8 Relacje rówieśnicze i emocjonalne wykluczenie

— Dzieci uczą się regulować emocje w relacjach — przyjaźń jest ważnym wskaźnikiem dobrostanu.

— Wykluczenie może powodować lęk, depresję, agresję.

— Ciche wykluczenie („nikt mnie nie zaprasza”) bywa trudniejsze niż jawne konflikty.

— Sygnały: unikanie szkoły, pogorszenie nastroju, samotność.

— Wspieranie relacji: grupy socjoterapeutyczne, wsparcie nauczycieli, rozmowy z rodzicami.

— Relacje budują odporność emocjonalną — nie można ich zastąpić technologią.

1.9 Psychosomatyka — ciało jako nośnik emocji

— Dzieci często wyrażają emocje poprzez ciało: bóle brzucha, głowy, zmęczenie.

— Gdy badania nic nie wykazują — warto rozważyć podłoże emocjonalne.

— Stres może wpływać na układ odpornościowy, pokarmowy, sercowo-naczyniowy.

— Emocjonalne napięcie gromadzi się w mięśniach, powodując ból.

— Zamiast mówić „nic ci nie jest” — warto zapytać „czy coś cię martwi?”.

— Terapia psychosomatyczna łączy podejście psychologiczne i medyczne.

1.10 Wpływ szkoły i ocen na dobrostan psychiczny

— Szkoła to jedno z głównych źródeł stresu — szczególnie oceny i wymagania.

— Presja edukacyjna może wywoływać lęki, depresję, zaburzenia snu.

— Porównywanie z innymi obniża samoocenę i motywację.

— System nagród i kar nie zawsze wspiera rozwój — czasem pogłębia napięcie.

— Nauczyciel może być sojusznikiem — relacja oparta na empatii chroni dziecko.

— Dzieci potrzebują nie tylko wiedzy, ale i uznania, zrozumienia, przestrzeni do rozwoju.

1.11 Czynniki ryzyka — rozwody, przemoc, zaniedbania

— Rozwód rodziców wpływa na poczucie bezpieczeństwa dziecka i może wywołać lęk separacyjny, depresję.

— Przemoc domowa (fizyczna, psychiczna, ekonomiczna) zaburza rozwój emocjonalny i społeczny.

— Zaniedbanie emocjonalne — brak uwagi, rozmowy, obecności — równie szkodliwe jak przemoc.

— Dziecko nie rozumie przyczyn konfliktów dorosłych, ale intensywnie je przeżywa.

— Ważne jest wsparcie po rozwodzie: mediacje, rozmowy, terapia rodzinna.

— Systemowe wsparcie dzieci krzywdzonych wymaga współpracy szkoły, psychologa i instytucji pomocowych.

1.12 Jak wspierać emocjonalnie dziecko i nastolatka

— Bycie emocjonalnie dostępnym i obecnym — fundament zaufania.

— Zadawanie otwartych pytań i aktywne słuchanie bez oceniania.

— Nazywanie emocji dziecka i wspólne ich rozpoznawanie.

— Modelowanie zdrowych sposobów radzenia sobie z emocjami.

— Stosowanie narzędzi wspierających: skale emocji, dzienniki uczuć, metafory.

— Codzienne rytuały bezpieczeństwa — wspólne posiłki, spacery, czas offline.

1.13 Terapia — kiedy, jak i gdzie szukać pomocy

— Psychoterapia dzieci i młodzieży oparta jest na zaufaniu, relacji i zabawie (u młodszych).

— Najczęstsze podejścia: poznawczo-behawioralne (CBT), systemowe, psychodynamiczne.

— Terapia to proces — nie „naprawianie dziecka”, ale wspólna praca.

— Wskazania: przewlekły smutek, lęk, wycofanie, agresja, samookaleczenia.

— Formy: indywidualna, grupowa, rodzinna — dobierane do potrzeb dziecka.

— Rodzice są ważną częścią procesu terapeutycznego — współpraca z terapeutą jest kluczowa.

1.14 Techniki codziennego wsparcia psychicznego i profilaktyka

— Budowanie emocjonalnej odporności przez codzienną rozmowę i akceptację emocji.

— Stosowanie technik relaksacyjnych: oddech, uważność (mindfulness), ruch.

— Wzmacnianie poczucia sprawczości — pozwalanie dziecku decydować.

— Tworzenie bezpiecznego, przewidywalnego środowiska domowego.

— Ograniczanie ekranów i dbanie o rytm snu.

— Zabawa, kontakt z naturą, aktywność fizyczna — naturalne antydepresanty.

1.15 Zdrowie psychiczne i emocjonalne dzieci, nastolatków i dorosłych

🎯

1.15.1 Dlaczego zdrowie psychiczne to nie „fanaberia”

„Brak zdrowia psychicznego nie boli fizycznie… dopóki nie zacznie boleć wszystko.” — pacjentka, 17 lat

Zdrowie psychiczne to nie luksus. To fundament. Tak samo jak odporność organizmu, funkcjonowanie serca czy ciśnienie krwi — dobrostan psychiczny wymaga troski, prewencji i leczenia, gdy zachodzi taka potrzeba.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO, 2023) definiuje zdrowie psychiczne jako „stan dobrego samopoczucia, w którym człowiek realizuje swoje możliwości, radzi sobie ze stresem, efektywnie pracuje i wnosi wkład w życie swojej społeczności”.

Brzmi dobrze? A jednak dla milionów dzieci i nastolatków na świecie — to marzenie. Zgodnie z danymi The Lancet Psychiatry (2022), aż 1 na 5 dzieci doświadcza objawów zaburzeń psychicznych przed 18. rokiem życia. W Polsce rocznie diagnozuje się ponad 400 000 dzieci z trudnościami emocjonalnymi — a wiele przypadków pozostaje ukrytych za „trudnym zachowaniem”.

🔹 Czy wiesz, że…

ponad 70% problemów psychicznych zaczyna się przed 24. rokiem życia (Kessler et al., 2007),

w Polsce dzieci czekają średnio 6–18 miesięcy na pomoc specjalisty psychiatrii dziecięcej,

emocje, których dziecko „nie może wyrazić”, przekształcają się w objawy somatyczne, wybuchy złości lub wycofanie?

🧠

1.15.2 Co wpływa na zdrowie psychiczne dziecka i młodzieży?

Zdrowie psychiczne nie jest „darem”, tylko efektem złożonego procesu. Kształtują je czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne, środowiskowe, kulturowe i rodzinne.

🧾 Tabela: Czynniki wpływające na zdrowie psychiczne dzieci

1.15.3 Jak rozmawiać z dzieckiem o depresji?

„Depresja to nie lenistwo. To jakby twoja dusza zapadła się do środka i nie wiedziała, jak wrócić.”

Rozmowa o depresji nie musi być skomplikowana — musi być prawdziwa. Dzieci, które doświadczają smutku, bezsensu, lęków, często nie powiedzą: „mam depresję”. One pokażą to inaczej: nagłą zmianą zachowania, wycofaniem, nadmiernym snem, agresją wobec bliskich lub wobec siebie.

🗨️ Scena terapeutyczna (dziecko — psycholog):

Psycholog: Co czujesz, kiedy rano wstajesz do szkoły?

Chłopiec (14 lat): Że nie chcę tam być. Że lepiej byłoby jakbym zaspał na zawsze.

Psycholog: Czy ktoś wie, że masz tak ciężko?

Chłopiec: Nie. Tato mówi, że przesadzam. A mama… Ona sama płacze.

📌 Co może zrobić rodzic?

Nie zaprzeczaj. Nie mów: „inni mają gorzej” — dla Twojego dziecka jego emocje są najważniejsze.

Mów: „Nie jesteś sam. Zobaczmy, jak możemy Ci pomóc”

Znajdź specjalistę — psychologa dziecięcego lub psychiatrę (w przypadku nasilonych objawów).

Zapisuj objawy — np. kiedy dziecko przestaje jeść, śpi całą dobę, mówi o śmierci.

🧠

1.16 Samookaleczenia, myśli samobójcze i interwencja kryzysowa

🗨️ Głos nastolatki:

„Nie chcę umrzeć. Ale tak bardzo chcę przestać czuć.”

Samookaleczenia (np. nacinanie skóry, uderzanie głową, drapanie do krwi) są sygnałem bólu psychicznego. Dla wielu nastolatków to sposób na regulację emocji, a nie próba zwrócenia na siebie uwagi.

🔥 Ryzyko:

Samookaleczenia mogą prowadzić do myśli samobójczych.

Nieleczona depresja może skutkować próbą samobójczą (Polska: 2023 — ponad 2200 prób wśród osób <18 r.ż.).

🚑 Co robić:

Podsumowanie Rozdziału 1 — Kompas zdrowia psychicznego

Emocje dzieci są realne, nawet jeśli ich nie rozumiemy.

Zdrowie psychiczne to nie „zachcianka” — to prawo.

Mamy wpływ: przez więź, rozmowę, regulację emocji i dostęp do pomocy.

📘

Rozdział 2 — Relacje rodzinne w erze kryzysu

(rozwody, żałoba, patchworki, migracje, rodziny niepełne i w kryzysie)

📍 2.1 Dlaczego o relacjach rodzinnych trzeba rozmawiać?

„Rodzina jest jak organizm — kiedy jeden element choruje, reszta też zaczyna źle funkcjonować.”

— Fragment sesji rodzinnej, matka trójki dzieci

Rodzina to pierwsze środowisko regulacji emocji i wzorców relacyjnych. To tutaj uczymy się jako dzieci, jak mówić o emocjach, jak znosić frustrację, jak sięgać po pomoc. Niestety — rodziny także się rozpadają, chorują, doświadczają traumy. Czasem rodzic nie daje rady, czasem zniknie z życia dziecka. Czasem relacja jest toksyczna, a czasem pełna miłości, ale przepełniona bólem z powodu śmierci, rozwodu, uzależnienia czy emigracji.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.