Jakub Edmund Rezler
Kaspian

Projekt M⅄

© Jakub Edmund Rezler, 2026

© Kaspian, 2026

„Projekt MY” to osobista opowieść o relacjach, które są wyborem, a nie przypadkiem. To książka o szczerości, wsparciu, wolności i uważności. Nie daje gotowych odpowiedzi. Zamiast tego zaprasza do zadania sobie trudnych pytań — i do odważnego szukania własnych odpowiedzi.

To nie poradnik. To wyznanie. To podróż.

A przede wszystkim: to zaproszenie do tworzenia relacji przyszłości — opartych na obecności, nie na schematach.

ISBN 978-83-8440-992-3

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Jak korzystać z tej książki

„Nie szukaj gotowych odpowiedzi.

Szukaj odwagi, by zadawać pytania.”

— Projekt MY

To nie jest podręcznik ani złota recepta.

To nie jest zbiór zasad, które musisz wdrożyć, żeby „być lepszym”.

To zaproszenie.

Zaproszenie do tego, żeby być bardziej sobą.

Żeby spotkać się z drugim człowiekiem bez masek, bez uprzedzeń, bez konieczności „naprawiania” siebie czy innych.

Żeby być ciekawym. Naprawdę ciekawym — tak, jak sam chciałbyś, żeby ktoś był ciekawy ciebie.

Ta książka ma być twoja. W każdym znaczeniu tego słowa.

Możesz po niej pisać.

Możesz rysować na jej marginesach, zakreślać fragmenty, które cię poruszają, dodawać własne komentarze i myśli.

To nie jest święta księga. To narzędzie. To przestrzeń. To forma rozmowy.

Sięgaj po nią wtedy, gdy czujesz, że tego potrzebujesz.

Nie musisz czytać jej od początku do końca.

Możesz otworzyć ją na losowej stronie i zobaczyć, co się odezwie.

Możesz ją zamknąć i wrócić za tydzień. Albo za rok.

Nie traktuj jej jak dogmatu.

Nie chodzi tu o „właściwe” odpowiedzi.

Chodzi o ciebie. O twoje życie. O twoją prawdę.

„Projekt MY” to nie plan doskonałej relacji.

To nie schemat, który trzeba wdrożyć, żeby było „jak trzeba”.

To raczej propozycja.

Żeby inaczej patrzeć.

Żeby inaczej słuchać.

Żeby być — trochę bardziej razem. I trochę bardziej w sobie.

Manifest Projektu MY

Relacja jako świadomy wybór i postawa życia.

Projekt MY to przestrzeń, w której relacje budowane są nie na strachu, nie na przymusie, nie na grze pozorów — ale na odwadze bycia sobą i spotkania drugiego człowieka takim, jakim naprawdę jest.

To nie jest metoda tylko dla par. To jest postawa, którą można wprowadzić do każdej relacji: przyjacielskiej, rodzinnej, zawodowej i — co najważniejsze — do relacji z samym sobą. Projekt MY zaczyna się od świadomej decyzji dwóch stron, ale nawet jeśli druga osoba nie podejmuje tej drogi, to i tak można z niego czerpać: ucząc się, jak reagujemy, co czujemy, co naprawdę jest dla nas ważne.

To propozycja dla tych, którzy chcą budować więzi oparte na wolności, szczerości i uważności, bez gry i bez udawania.

Projekt MY nie jest tylko dla par

To sposób myślenia i bycia, który można stosować w każdej relacji — i w relacji z samym sobą. Nawet jeśli druga strona nie podąża tą drogą, Ty możesz zacząć — dla siebie. Projekt MY to postawa życiowa, która zaczyna się od wewnętrznej decyzji: chcę być uważny, chcę być szczery, chcę być obecny.

Projekt MY zaczyna się od decyzji obu stron

Prawdziwe MY powstaje tam, gdzie dwie osoby świadomie decydują się budować relację na tych zasadach. Bez tej zgody nie ma MY — jest iluzja lub jednostronna walka. Obie strony muszą tego chcieć.

Obie strony muszą być gotowe. To nie jest coś, co można wymusić.

Relacje mogą zmieniać kształt — z szacunkiem do siebie i do drugiego człowieka

Nie każda relacja jest na zawsze. Nie każda relacja musi mieć ten sam kształt przez całe życie. W Projekcie MY uczymy się, że relacje mogą ewoluować: mogą się zbliżać, oddalać, przyjmować nowe formy.

Czasem przyjaźń przeradza się w partnerstwo, czasem partnerstwo wraca do przyjaźni. Ale czasami — kiedy relacja staje się krzywdząca, destrukcyjna albo niemożliwa do przekształcenia — jedyną drogą jest rozstanie.

Nie chodzi tu o odrzucenie. Chodzi o świadome domknięcie. O rozmowę, w której mamy odwagę powiedzieć:

— co przestało działać,

— co było dla nas trudne,

— dlaczego nie możemy iść dalej.

Domykamy relacje z szacunkiem do siebie i do drugiego człowieka. Nie uciekamy bez słowa. Nie zostawiamy pustych historii za plecami. To jest dojrzałość. To jest godność. To jest Projekt MY.

Każdy człowiek to cud, nie projekt do naprawy

Nie widzimy ludzi jako listy błędów do poprawienia. Widzimy w nich świat, historię, złożoność. Nie naprawiamy. Nie ulepszamy na siłę. Patrzymy z ciekawością i szacunkiem — albo odchodzimy z godnością.

Filary Projektu MY

• Szczerość bez wstydu i tabu

Mówimy prawdę, nawet jeśli jest trudna. Pracujemy nad tym, by między nami nie było wstydu. Bo wstyd zamyka, a prawda otwiera. Chcemy tworzyć relacje, w których żaden temat nie musi zostać przemilczany, a żadna emocja nie musi być ukrywana.

• Brak oceny i ciekawość zamiast etykiet

Zamiast oceniać — pytamy. Zamiast wyrokować — słuchamy. Zamiast zamykać — jesteśmy ciekawi drugiego człowieka.

• Wsparcie oparte na obecności, nie na zrozumieniu

Nie zawsze musimy rozumieć. Ale możemy być. Bycie obok ma czasem większą moc niż jakiekolwiek słowa.

• Uważność — tu i teraz

Jesteśmy obecni. Naprawdę. Nie w przeszłości, nie w projekcjach — w tej chwili.

• Nieposiadanie siebie nawzajem — wolność

Nikt nie należy do nikogo. Relacja to codzienny wybór, nie obowiązek.

• Praca nad relacją — rozmowa zamiast milczenia

W Projekcie MY rozmawiamy o tym, co trudne. Bo to rozmowa buduje — nie milczenie.

Autentyczność nie zwalnia z pracy nad sobą

Autentyczność nie oznacza: „Taki jestem, zaakceptuj to albo nie.” Prawdziwa autentyczność to pokazanie siebie tu i teraz i gotowość do zmiany tam, gdzie coś rani, zamyka, niszczy. To wymaga odwagi i odpowiedzialności.

Projekt MY to przestrzeń dla ludzi, którzy chcą się rozwijać — nie tylko istnieć obok siebie bez refleksji.

Cień — uznanie słabości, żeby nie przejęły kontroli

Każdy z nas ma w sobie cień. W Projekcie MY uczymy się go widzieć i przyjmować — żeby nie rządził nami z ukrycia. Tylko uznany cień daje wolność. Tylko zaakceptowana niedoskonałość daje siłę.

Praca nad sobą i transformacja wzorców

Nie jesteśmy skazani na powtarzanie tego, co nam wgrano. Możemy tworzyć nowe schematy, nowe reakcje, nową jakość relacji. To jest praca, która nie kończy się nigdy. Ale ona daje życie.

Akceptacja niepewności i niewiedzy

Nie musimy zawsze wiedzieć. Nie musimy mieć gotowych odpowiedzi. Projekt MY uczy, że cisza, niewiedza i niepewność mogą być początkiem nowego — jeśli tylko damy sobie na nie miejsce.

Relacja jako przestrzeń do wzrostu

Relacja nie jest celem samym w sobie. To przestrzeń, w której możemy się uczyć, zmieniać, rozwijać — razem lub osobno. Nawet relacja, która się kończy, może być drogą do głębszego poznania siebie.

Projekt MY to:

— szczerość,

— uważność,

— wolność,

— szacunek dla siebie i drugiego człowieka,

— odwaga mówienia o tym, co trudne.

To wybór. Codziennie. Na nowo

WSTĘP

Kim jestem, gdy patrzę na relację

Nie jestem terapeutą.

Nie chcę dawać ci gotowych odpowiedzi. Piszę tę książkę jako ktoś, kto nie raz zgubił się w swoich emocjach, a jednak postanowił nie uciekać. Jako ktoś, kto nauczył się słuchać — nie tylko drugiego człowieka, ale także siebie.

Przez lata byłem jak kameleon. Przyjmowałem barwy wszystkich, których chciałem zatrzymać przy sobie. Starałem się pasować, nie pytać, nie odstawać. Wydawało się, że dzięki temu tworzę relacje. W rzeczywistości w każdej z nich trochę mnie ubywało.

Z zewnątrz wyglądałem na „obecnego”. W środku byłem pusty, choć trudno było to nazwać. Nie dlatego, że ktoś mnie zdradził. Po prostu sam siebie opuszczałem.

Dopiero gdy uświadomiłem sobie tę prawdę, zaczęły padać pytania:

Gdzie kończę się ja, a gdzie zaczynasz ty?

Czy moje „kocham” jest wyznaniem, czy próbą zakrycia lęku przed samotnością?

Czy w ogóle potrafię być blisko, nie tracąc siebie?

Cień i prawda o mnie

Carl Gustav Jung pisał, że cień — to, co wypieramy — rządzi nami, dopóki nie znajdziemy odwagi, by go zobaczyć.[1] Mój cień był obecny w każdej relacji. Pojawiał się, gdy wycofywałem się tam, gdzie powinienem zostać. Gdy złościłem się, choć w głębi potrzebowałem bliskości. Gdy uciekałem, by nie musieć mówić, co czuję naprawdę.

To nie brak uczuć niszczył moje relacje, ale brak świadomości.

Dziś wiem, że nie da się kochać, jeśli nie umiesz być obecny przy sobie. A obecność zaczyna się od zaakceptowania swojego chaosu i niedoskonałości. Relacja to nie nagroda za idealną wersję ciebie. Relacja to przestrzeń, która pokazuje, gdzie jeszcze nie dorosłeś do prawdy o sobie.

Relacja jako droga

Długo wierzyłem, że miłość to coś, co „się zdobywa” — jak medal po dobrze zdanym egzaminie z życia. To był mit. Relacja nie jest celem. Relacja jest drogą.

W relacji uczysz się mówić i słuchać, nawet gdy każde słowo ciąży jak kamień. To ona uczy cię odwagi, której nie znajdziesz w samotności. To ona odbija w lustrze wszystko, czego w sobie nie chcesz widzieć.

Był taki dzień, w którym każde moje słowo ginęło w murze milczenia drugiej osoby. To był moment, kiedy dotarło do mnie, że może nie chodzi o to, by „nas ratować”. Może chodzi o to, by wreszcie usłyszeć, co naprawdę woła we mnie.

Zacząłem wtedy pisać. Nie jako pisarz. Jako człowiek, który chciał zrozumieć samego siebie. Każda zapisana nocą myśl była jak mapa — prowadziła mnie głębiej, do miejsc, których wcześniej się bałem.

Skąd wziął się Projekt MY

Projekt MY narodził się z porażki. Nie z planu, nie z wielkiej idei, ale z momentu, w którym musiałem spojrzeć w lustro i zobaczyć, że nie wiem, kim jestem w relacji.

W tamtej relacji bałem się wszystkiego: mówić prawdę, przestać się starać, okazać słabość. Każdy mój wysiłek, by ją utrzymać, oddalał mnie od siebie.

Wtedy pojawiły się pytania, które stały się fundamentem tego projektu:

„Czy mogę być z tobą, nie rezygnując z siebie?”

„Czy mogę mówić prawdę, nawet gdy się boję?”

Projekt MY to odpowiedź na te pytania. To próba życia w relacji, która nie jest grą, ale spotkaniem.

Język obecności

Wiele moich rozmów nie było dialogiem. To były pojedynki — walka o przetrwanie obrazu siebie. „Nie czuję się ważny” brzmiało jak oskarżenie. „Potrzebuję przestrzeni” słyszałem jak odrzucenie.

Dopiero gdy trafiłem na książkę Orena Jay Sofera, poczułem, że jest inna droga. „Komunikacja to nie technika, ale praktyka obecności” — pisał.[2] To nie o wygraną chodzi. To o bycie naprawdę.

Marshall Rosenberg mówił, że zanim powiesz coś drugiemu, zapytaj, czy mówisz z lęku, czy z serca.[3] Daniel Goleman przypominał, że emocje, których nie rozpoznajemy, i tak rządzą nami z cienia.[4]

Zrozumiałem, że mój język bywał murem. A chciałem, by był mostem. Most buduje się wtedy, gdy odważysz się usłyszeć samego siebie, zanim odezwiesz się do kogoś.

Autentyczność i odwaga bez maski

Autentyczność to nie brutalna szczerość. To gotowość, by pokazać, kim jestem — ze strachem, z wrażliwością, z całym tym chaosem, którego nikt nas nie uczył kochać.

Brené Brown pisze, że prawdziwa więź jest możliwa tylko wtedy, gdy odważymy się być niedoskonali.[5] Ja przez lata bałem się pokazać, że się boję. Wydawało mi się, że jeśli się odsłonię, będę mniej wart. Dziś wiem, że wrażliwość jest siłą.

Szczerość nie gwarantuje, że druga osoba zostanie. Ale brak szczerości gwarantuje, że w relacji nigdy nie będziesz w pełni obecny.

Zaproszenie do Projektu MY

Projekt MY nie jest poradnikiem ani instrukcją. To droga. Opowieść o tym, że bliskość zaczyna się tam, gdzie rezygnujesz z gry.

Nie znajdziesz tu gotowych rozwiązań. Znajdziesz pytania. Być może takie, które cię zatrzymają i każą spojrzeć głębiej:

„Kim jestem w relacji?”

„Czy mogę powiedzieć ‘jestem’, nie udając kogoś innego?”

Piszę, bo wiem, że nie jesteśmy w tym sami. Każdy z nas tęskni za spotkaniem, w którym może być sobą. I każdy z nas może powiedzieć: „To ja. Cały. Prawdziwy.”

[1] Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.

[2] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[3] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[4] Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books.

[5] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

ROZDZIAŁ 1

Relacja jako wybór, nie przypadek

Pierwsze spotkania — iskry, które mnie zbudziły

Moja pierwsza relacja nie była relacją w pełnym znaczeniu tego słowa. To była raczej iskra — ciche przebudzenie emocji, o których nie miałem pojęcia. W podstawówce pojawił się „Pan J.”. Był starszy, inny, od razu zauważyłem, że patrzę na niego inaczej. Nie miałem odwagi nazwać tego, co czułem. Moje serce zaczynało bić szybciej, kiedy przechodził obok, ale udawałem, że nic się nie dzieje.

Z perspektywy czasu widzę, że to nie była jeszcze relacja — to było spotkanie z własnym lękiem, ekscytacją i nieświadomością. Nie wiedziałem wtedy, że miłość nie przydarza się „sama z siebie”, ale jest świadomym wyborem.[1] Długo sądziłem, że uczucie jest jak pogoda — przychodzi i odchodzi, nie mam nad nim kontroli.

Nie miałem z kim o tym rozmawiać. W tamtych czasach nie mówiło się głośno o takich emocjach. A ja bałem się ich nazwać. To była mieszanka fascynacji i strachu — bałem się, że coś jest ze mną „nie tak”.

Pierwsze prawdziwe przebudzenie przyszło dopiero w liceum. Pamiętam kolegę z klasy — wysoki, pewny siebie, słuchał rapu, nosił szerokie bluzy. Nie mieliśmy ze sobą wiele wspólnego, a jednak coś mnie do niego przyciągało. Rozmawialiśmy po lekcjach godzinami, nawet gdy wyjeżdżałem na wakacje, dzwoniliśmy do siebie z budki telefonicznej. Ustalaliśmy godzinę, o której on będzie czekał przy słuchawce. To były rozmowy bez końca — o muzyce, o szkole, o niczym, a jednak o wszystkim.

To właśnie wtedy poczułem, jak relacja — nawet ta jeszcze niewypowiedziana — może zmienić całe wewnętrzne życie człowieka.[2] Te rozmowy były dla mnie jak powiew powietrza w dusznym pokoju.

Miałem jednak wrażenie, że on nigdy się nie dowie, co czuję. Że moje emocje to coś, co muszę trzymać w ukryciu. Wtedy nie rozumiałem jeszcze, że bliskość nie rodzi się ze strachu przed prawdą, ale z odwagi, by ją wypowiedzieć.[3]

Byłem za młody, zbyt zalękniony, żeby powiedzieć: „Jesteś dla mnie kimś ważnym.”

Więc milczałem.

Te pierwsze doświadczenia były jak próba alfabetu relacji. Nie wiedziałem jeszcze, jak mówić o emocjach. Nie wiedziałem, jak je przyjąć. Bałem się, że jeśli pokażę swoje uczucia, zostanę wyśmiany albo odrzucony.

Zrozumiałem dopiero wiele lat później, że relacja nie jest czymś, co „spotyka” nas przypadkiem. To decyzja. Być może właśnie te wczesne doświadczenia nauczyły mnie, jak cienka jest granica między fascynacją a prawdziwą bliskością.

Patrząc wstecz, widzę też, jak wiele z moich późniejszych zachowań wynikało z tamtego milczenia. Z tej nieumiejętności, by powiedzieć: „Tak, to czuję.” Przez długi czas żyłem w przekonaniu, że relacja jest czymś, co się „wydarza” — jakby to życie decydowało za mnie.

A przecież relacja to nie przypadek. To wybór. Wybór, który wymaga odwagi, by nie uciec, kiedy serce bije za szybko. Wymaga decyzji, by zostać, gdy łatwiej byłoby schować emocje za maską obojętności.

Iluzja miłości, która się przydarza

Przez wiele lat wierzyłem w mit, że miłość po prostu się wydarza. Tak jakby była nagłym olśnieniem, cudem, który spada z nieba w momencie, gdy jesteśmy na to gotowi. Wychowałem się na filmach, w których ludzie zakochują się od pierwszego wejrzenia, a cały świat sprzyja temu uczuciu. Nie miałem pojęcia, że prawdziwe relacje są znacznie bardziej skomplikowane.

Moje wyobrażenia były pełne schematów — chłopak patrzy na dziewczynę, dziewczyna odwzajemnia spojrzenie, a potem wszystko dzieje się jak w bajce. Tyle że w moim życiu nic nie przypominało bajki. Zakochiwałem się w ciszy, we własnej głowie, w scenariuszach, które nigdy nie miały miejsca.

Zdarzało się, że potrafiłem godzinami wyobrażać sobie rozmowę z osobą, która nawet nie wiedziała o moich uczuciach. W mojej głowie powstawały całe historie — od pierwszych wyznań po idealne zakończenia. W prawdziwym życiu nie było jednak ani odwagi, ani tego magicznego momentu, który miałby rozpocząć „prawdziwą” relację.

Byłem przekonany, że kiedy pojawi się „ta właściwa” osoba, wszystko będzie oczywiste. Nie trzeba będzie niczego tłumaczyć, walczyć o bliskość, uczyć się siebie nawzajem. Taki obraz dawał mi złudne poczucie, że nie muszę się wysilać. Że miłość jest jak los — przychodzi, kiedy chce, i nic nie mogę zrobić, by ją zatrzymać.

Dziś wiem, jak bardzo się myliłem. Miłość nie jest kwestią przeznaczenia, ale codziennego wyboru i obecności. Erich Fromm pisał, że miłość to sztuka, a nie spontaniczne uczucie — wymaga praktyki, wiedzy i wysiłku.[4]Wtedy nie miałem o tym pojęcia.

Pamiętam moment, w którym zrozumiałem, że moje wyobrażenia są tylko iluzją. Byłem zakochany w kimś, kto nawet nie wiedział o moich uczuciach. Moje serce żyło inną rzeczywistością niż ta, która istniała naprawdę. Tamta osoba była jak ekran, na który rzutowałem wszystkie swoje tęsknoty, pragnienia i lęki.

To odkrycie było bolesne. Stephen Mitchell zauważa, że romantyczne wyobrażenia mogą być piękne, ale często są przeszkodą w prawdziwej bliskości — bo zakochujemy się w fantazji, nie w realnym człowieku.[5] Długo nie potrafiłem oddzielić jednego od drugiego.

Każda relacja w mojej głowie była perfekcyjna, bez niedoskonałości. Mogłem tworzyć scenariusze bez ryzyka, że coś pójdzie nie tak. Ale w ten sposób uciekałem od realnego życia. Wyobrażenie jest bezpieczne, ale nigdy nie jest prawdziwe.

Zrozumiałem, że jeśli chcę kochać naprawdę, muszę wyjść poza ten komfort. Muszę nauczyć się mówić wprost, podejmować ryzyko i konfrontować się z własnym lękiem przed odrzuceniem.

Patrząc wstecz, widzę, jak wiele lat spędziłem, czekając na coś, co nigdy nie miało się samo wydarzyć. Miłość nie „przydarza się” ludziom jak wygrana na loterii. To decyzja, praca i obecność.

Dopiero zrozumienie tego zmieniło sposób, w jaki patrzę na relacje. Teraz wiem, że wybieram — nie tylko drugą osobę, ale też sposób, w jaki chcę z nią być. I że najważniejszym krokiem jest porzucenie iluzji, by zobaczyć człowieka takim, jaki jest — ze wszystkimi jego wadami i lękami.

Relacja jako wybór

Przez lata wierzyłem, że relacja jest nagrodą — efektem tego, że ktoś „zauważy” moją wartość, że los uśmiechnie się w odpowiednim momencie. Myślałem, że kiedy „prawdziwa” miłość nadejdzie, rozpoznam ją od razu — bez wątpliwości, bez trudu, bez pracy nad sobą. Żyłem w przekonaniu, że to los wybiera za nas. A jeśli coś nie działa, to znak, że to „nie ta osoba”.

Dziś wiem, że to bzdura. Relacja nie jest przypadkiem. Relacja jest wyborem.

Nie chodzi o to, że możemy wybrać, kogo pokochamy. Serce ma swoje kaprysy. Ale możemy wybrać, czy będziemy w tej miłości obecni, czy będziemy ją pielęgnować, czy damy jej przestrzeń i czas. Oren Jay Sofer pisze, że każda prawdziwa rozmowa zaczyna się od intencji połączenia — od pytania, czy naprawdę chcę być w kontakcie, czy tylko wygrać dyskusję.[6]

Zrozumiałem, że to samo dotyczy relacji. Mogę codziennie decydować, czy chcę być blisko, czy chcę tylko, żeby ktoś wypełnił mój brak. Marshall Rosenberg przypomina, że język bez intencji kontaktu jest tylko zbiorem słów — to obecność czyni z nich most, a nie mur.[7]

Kiedy przestałem traktować miłość jak loterię, odkryłem coś zaskakującego: bycie w relacji to odwaga patrzenia w lustro. Nie ma „MY”, jeśli oboje nie jesteśmy gotowi na spotkanie z tym, co w nas trudne, nieprzyjemne, czasem nawet bolesne.

John Gottman, badając pary, udowodnił, że nie chodzi o unikanie konfliktów, ale o umiejętność reagowania na nie z ciekawością i szacunkiem. „Nie to, ile się kłócicie, ale jak wracacie do siebie, decyduje o jakości relacji” — pisze wraz z Nan Silver.[8]

Przez lata moim odruchem była ucieczka. Jeśli coś mnie przerastało, wycofywałem się. Wydawało mi się, że szczerość rani. Że mówienie o trudnych emocjach zniszczy wszystko, co dobre. Ale milczenie nie chroniło ani mnie, ani drugiej osoby. Niszczyło powoli — jak kropla, która drąży skałę.

W końcu zrozumiałem, że wybór relacji to także wybór odwagi. Odwagi, by powiedzieć: „Boje się. Nie wiem, czy potrafię. Ale chcę spróbować.” To jest moment, w którym zaczyna się coś prawdziwego.

Miłość to nie tylko uczucie. To działanie. Codzienna decyzja, żeby być. Żeby słuchać. Żeby powtarzać: „Jesteś ważny.” I to nawet wtedy, gdy jest trudno, gdy zmęczenie i rutyna próbują nas oddzielić.

Zrozumiałem, że relacja to nie statyczny stan, ale ruch. Jak oddech. Jeśli przestajesz oddychać — umierasz. Jeśli przestajesz wybierać drugą osobę — relacja obumiera.

Ten moment zrozumienia był przełomem. Zacząłem patrzeć inaczej nie tylko na miłość romantyczną, ale na wszystkie relacje. „MY” to nie dar, ale codzienna praktyka, w której uczymy się siebie i drugiego człowieka. Czasem upadamy, czasem się gubimy, ale ważne jest, żeby wciąż wybierać — nawet jeśli to wybór małych kroków, nie wielkich gestów.

Strach przed bliskością

Bliskość zawsze była dla mnie czymś, co przyciągało i przerażało jednocześnie. Chciałem jej z całych sił, a jednocześnie, gdy tylko ktoś stawał się naprawdę blisko, pojawiała się panika. Jakby ktoś nagle odsunął kurtynę i odsłonił scenę, na której gram swoją rolę — a ja nie byłem gotów na bycie widzianym bez kostiumu.

Długo wierzyłem, że miłość to bezpieczeństwo. Że jeśli kogoś kocham i on kocha mnie, to strach znika. A jednak im bardziej zależało mi na drugiej osobie, tym bardziej czułem lęk — przed odrzuceniem, porzuceniem, zranieniem. Brené Brown pisze, że odwaga w relacji to nie brak lęku, ale gotowość, by być widzianym takim, jakim się jest — bez gwarancji akceptacji.[9] To zdanie było dla mnie jak cios. Bo ja zawsze chciałem gwarancji.

Zamiast mówić wprost, co czuję, grałem rolę „silnego”. Chciałem być tym, który sobie radzi, który nie potrzebuje niczyjej pomocy, który „trzyma emocje na wodzy”. Wydawało mi się, że jeśli pokażę swoją wrażliwość, to znaczy, że jestem słaby.

Tymczasem w środku byłem pełen lęku. Bałem się, że jeśli pokażę prawdę — ktoś odejdzie. To był paradoks: udając siłę, tworzyłem dystans. A bliskość wymagała tego, czego unikałem najbardziej — szczerości.

Kiedy pojawiały się konflikty, wycofywałem się w milczenie. Zamiast mówić: „boję się, że cię stracę”, mówiłem: „nic mi nie jest”. Zamiast przyznać: „czuję się niekochany”, udawałem obojętność. Wydawało mi się, że cisza ochroni mnie przed bólem. Ale cisza była jak trucizna — nie zabijała od razu, tylko powoli zatruwała relację.

Gabor Maté zauważa, że uciekając od bólu, odcinamy się także od miłości i radości, bo wszystkie te emocje są ze sobą połączone.[10] Ucieczka w ciszę była moją obroną, ale też moim więzieniem.

Z czasem odkryłem, że lęk przed bliskością mówi więcej o mnie niż o drugiej osobie. On nie pojawia się znikąd. Jest głosem starych ran, które nie zostały usłyszane. Każda próba ucieczki była tak naprawdę sygnałem, że coś w moim wnętrzu potrzebuje uwagi.

Zacząłem więc zadawać sobie pytania:

— Czy naprawdę boję się tej osoby, czy tego, co ona we mnie uruchamia?

— Czy bliskość jest zagrożeniem, czy lustrem, w którym widzę swoje niedoskonałości?

To był moment, w którym zrozumiałem, jak ważny jest język. Marshall Rosenberg pisał, że bez świadomej komunikacji łatwo pomylić prośbę z oskarżeniem, a strach z agresją.[11] Zamiast powiedzieć: „potrzebuję, żebyś mnie wysłuchał”, mówiłem: „ty nigdy mnie nie słuchasz”. Takie słowa nie budują relacji.

Oren Jay Sofer podkreśla, że każda rozmowa zaczyna się od decyzji: chcę być obecny, czy chcę mieć rację?[12] Dla mnie długo ważniejsza była „racja” niż obecność. Bałem się pokazać słabość, więc atakowałem lub wycofywałem się.

Dziś wiem, że strach przed bliskością nie znika, ale może stać się przewodnikiem. Pokazuje miejsca, w których trzeba nauczyć się być łagodnym wobec siebie. Pokazuje, gdzie trzeba rozbroić swoje maski.

Najważniejsze, czego się nauczyłem, to że bliskość jest wyborem. A wybór wymaga ryzyka. Jeśli chcę kochać, muszę być gotów odsłonić się — nawet jeśli druga osoba może tego nie przyjąć. Bo prawda jest ważniejsza niż iluzja bezpieczeństwa.

Projekt MY jako przełom

Projekt MY nie powstał nagle. To nie był pomysł, który pojawił się podczas jednej rozmowy czy w chwilowym olśnieniu. Projekt MY wyrósł z bólu, z porażek i ze zmęczenia relacjami, w których więcej było gry niż prawdy. W pewnym momencie poczułem, że jeśli nadal będę budował bliskość na domysłach, na domykaniu emocji, na wiecznej potrzebie bycia „w porządku” — to będę powielał te same błędy, tylko w nowych scenariuszach.

Jedna z moich relacji była jak lustro, w którym zobaczyłem całą swoją bezradność. Było w niej mnóstwo niedopowiedzeń. Zamiast rozmów — domysły. Zamiast prawdy — próby dopasowania się do oczekiwań. Kiedy ona się skończyła, zrozumiałem, że tak naprawdę nie potrafiłem być sobą — bo ciągle bałem się, że „prawdziwy ja” nie będzie wystarczający.

To było jak zimny prysznic. Wtedy po raz pierwszy pomyślałem: „Muszę zmienić sposób, w jaki wchodzę w relacje — inaczej nigdy nie będzie w nich przestrzeni na coś prawdziwego.”

Zacząłem zapisywać wszystko, co czułem. Początkowo były to krótkie frazy, jak hasła na marginesach zeszytu: „Nie potrafię słuchać bez oceny”, „Bliskość to nie posiadanie”, „Jak kochać, nie tracąc siebie?” Z czasem te notatki zaczęły układać się w strukturę — jakby sam proces pisania odsłaniał drogę, którą mam przejść.

Z tych zapisów wyłoniło się zdanie, które stało się dla mnie mottem:

„Relacja jest wyborem, a nie przypadkiem.”[13]

To zdanie wracało do mnie jak echo. Uświadamiało mi, że każda bliskość to decyzja — by być obecnym, by słuchać, by nie uciekać, kiedy robi się trudno.

Projekt MY nie jest o tym, by wygrywać, by być „lepszym” partnerem czy partnerką. To przestrzeń, w której obie strony mają prawo być niedoskonałe, ale obecne. Przestrzeń, w której szczerość jest ważniejsza niż poprawność, a słuchanie jest ważniejsze niż argumentowanie.

John Gottman, badając związki, pokazał, że nie chodzi o brak konfliktów — bo konflikty są naturalne — ale o to, w jaki sposób do siebie wracamy.[14] Kiedy to zrozumiałem, poczułem ulgę: nie muszę być idealny, muszę być prawdziwy.

Jednym z największych odkryć, które doprowadziły mnie do Projektu MY, była refleksja nad wrażliwością. Wcześniej uważałem ją za słabość. Dziś wiem, że to wrażliwość tworzy najgłębsze więzi.

Brené Brown pisze, że odwaga nie polega na braku strachu, ale na gotowości do pokazania się światu takim, jakim jesteś — bez gwarancji akceptacji.[15]

To było dla mnie kluczowe. Bo przez lata bałem się, że jeśli powiem prawdę o tym, co czuję, druga osoba odejdzie. Teraz rozumiem, że jeśli muszę coś ukrywać, to nie jest to prawdziwa bliskość.

Projekt MY to nie teoria — to praktyka. To pytania, które stawiam sobie każdego dnia:

— Czy dzisiaj wybrałem obecność?

— Czy umiałem powiedzieć wprost, co czuję, zamiast chować się za maską?

— Czy naprawdę słuchałem drugiej osoby, czy tylko czekałem, aż skończy mówić?

Oren Jay Sofer podkreśla, że komunikacja zaczyna się od intencji kontaktu, a nie od słów.[16] To zdanie zmieniło mój sposób bycia w relacjach. Zrozumiałem, że mogę mówić „poprawnie”, ale jeśli nie jestem obecny — to i tak nie ma znaczenia.

Projekt MY stał się moim kompasem. To on przypomina mi, że bliskość nie jest efektem magii, ale codziennej decyzji, by nie uciekać od prawdy. Uczy mnie, że miłość to nie komfort, ale odwaga. I że „MY” tworzy się nie w chwilach wielkich gestów, ale w codziennych drobiazgach — w słuchaniu, w obecności, w milczeniu, które nie jest ucieczką, ale spokojem.

Relacja jako droga wzrostu

Relacja to nie jest bezpieczny port, w którym raz zacumujesz i możesz spać spokojnie. To raczej ocean — zmienny, czasem spokojny, czasem burzliwy — w którym uczysz się pływać każdego dnia. Długo myślałem, że kiedy spotkam „odpowiednią” osobę, wszystko stanie się proste. Że miłość jest jak nagroda za cierpliwość i że kiedy ją znajdę, nie będę musiał niczego więcej robić. To było naiwne myślenie, które wiele razy prowadziło mnie do rozczarowania.

Zrozumiałem, że relacja nie jest stanem, ale procesem. Tak samo jak ja nie jestem raz na zawsze „gotowy”, tak samo relacja potrzebuje uwagi, troski i pracy. Gabor Maté pisał, że nie da się być prawdziwie obecnym w relacji, jeśli nie umiemy najpierw zobaczyć swoich własnych ran i ograniczeń.[17] Kiedy tego nie robiłem, każda bliskość była jak gra w zgadywanki — próbowałem zrozumieć, czego chce druga osoba, ale tak naprawdę unikałem zrozumienia siebie.

Z biegiem lat zobaczyłem, że to, co w relacji najtrudniejsze, to nie jest komunikacja czy konflikty. Najtrudniejsze jest spotkanie ze sobą w obecności drugiej osoby. Bo relacja to lustro. I nie zawsze podoba mi się to, co w tym lustrze widzę. Kiedy ktoś mówi: „Czuję się zraniony”, od razu budzi się we mnie obrona, wstyd, czasem złość. A tak naprawdę te emocje mówią mi więcej o moich starych ranach niż o tej osobie.

Projekt MY nauczył mnie, że wzrost w relacji nie dzieje się wtedy, gdy wszystko idzie gładko. Wzrost pojawia się w momencie kryzysu — gdy muszę wybrać: uciekam czy zostaję, milczę czy mówię, bronię się czy próbuję zrozumieć? Relacja to nie jest scena, na której muszę błyszczeć, ale przestrzeń, w której mogę być prawdziwy — nawet jeśli oznacza to przyznanie się do błędu.

Daniel Goleman zauważył, że inteligencja emocjonalna polega nie na kontrolowaniu emocji, ale na rozumieniu ich źródła i na świadomym reagowaniu.[18] Dla mnie to była rewolucja. Przez lata sądziłem, że muszę tłumić złość czy smutek, by nie „zepsuć” relacji. Teraz wiem, że to właśnie ich świadome wyrażenie i rozmowa o nich budują zaufanie.

Kiedy patrzę na swoje relacje dziś, widzę, że najwięcej nauczyły mnie te momenty, w których byłem najbliżej rezygnacji. Bo wtedy pojawiało się pytanie: „Czy wybieram łatwą ucieczkę, czy odważne bycie tu i teraz?” Odpowiedź nigdy nie była prosta. Ale każda decyzja, by zostać, by porozmawiać, by powiedzieć „przepraszam” albo „boję się”, była jak krok w stronę prawdziwej wolności.

Relacja nie jest czymś, co można „mieć”. Nie można posiadać drugiego człowieka, tak jak nie można posiadać zachodu słońca. Można tylko być obok, z uważnością i szacunkiem. Projekt MY przypomina mi o tym każdego dnia.

Największym odkryciem jest dla mnie to, że relacja zaczyna się tam, gdzie kończy się gra. Gdzie nie muszę niczego udawać, nie muszę nosić masek. Mogę powiedzieć: „Jestem tu — taki, jaki jestem. Może nieidealny, może czasem przestraszony. Ale prawdziwy.”

Dziś wiem, że wzrost w relacji zaczyna się od jednego prostego pytania:

„Czy potrafię być sobą w obecności drugiej osoby, nie bojąc się, że to za mało?”

Bo jeśli odpowiedź brzmi „tak”, to znaczy, że jestem na dobrej drodze. A jeśli odpowiedź brzmi „jeszcze nie”, to znaczy, że mam coś do odkrycia — w sobie i w drugim człowieku.

[1] Fromm, E. (2000). O sztuce miłości. Dom Wydawniczy Rebis.

[2] Mitchell, S. A. (2002). Relationality: From Attachment to Intersubjectivity. Routledge.

[3] Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.

[4] Fromm, E. (2000). O sztuce miłości. Dom Wydawniczy Rebis.

[5] Mitchell, S. A. (2002). Can Love Last? The Fate of Romance over Time. W. W. Norton & Company.

[6] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[7] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[8] Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony Books.

[9] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[10] Maté, G. (2008). When the Body Says No: Exploring the Stress-Disease Connection. Vintage Canada.

[11] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[12] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[13] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[14] Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony Books.

[15] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[16] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[17] Maté, G. (2008). When the Body Says No: Exploring the Stress-Disease Connection. Vintage Canada.

[18] Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books.

ROZDZIAŁ 2

Szczerość — niełatwy fundament

Szczerość nie jako broń, tylko jako akt odwagi

Szczerość nigdy nie była dla mnie oczywista. W moim otoczeniu nie uczono, że można mówić wszystko i nadal być akceptowanym. Przeciwnie — zbyt wiele słów miało cenę. Milczenie wydawało się bezpieczniejsze. Dopiero po latach zrozumiałem, że prawdziwa szczerość nie jest brutalnym wyrzucaniem wszystkiego bez filtra, ale postawą: nie udaję, nie manipuluję, nie chowam się za maską.

Pierwszy raz poczułem, czym jest szczerość, gdy powiedziałem partnerowi: „Czuję się samotny, nawet kiedy jesteś przy mnie.” To zdanie kosztowało mnie więcej odwagi niż pierwszy coming out. Nie uciekł. Został. Zapytał. Wtedy zobaczyłem, że szczerość nie musi dzielić — potrafi łączyć.

Ale szczerość jest wymagająca. Bywa, że spotyka się z niezrozumieniem. Słyszałem: „Jesteś zbyt emocjonalny”, „Robisz z igły widły.” Zrozumiałem, że szczerość to dialog — wymaga odwagi mówienia i gotowości słuchania. Bez tego łatwo pomylić prawdę z atakiem. Nie każda relacja jest na nią gotowa. Ja chcę tworzyć te, które są. Oren Jay Sofer pisze, że prawdziwa szczerość zakłada intencję połączenia, a nie wygranej.[1]

Coming out nie jest jednorazowym wydarzeniem. To proces — setki mikrochwil, w których decyduję się być sobą. Powiedzenie rodzicom, że jestem gejem, było granicą, ale prawdziwe wyzwanie zaczęło się później — w rozmowach z partnerami, przyjaciółmi, lekarzami, nowymi znajomymi. Zawsze pojawia się pytanie: „Czy powiem prawdę? Czy przemilczę?”

Te małe coming-outy uczą, że szczerość nie jest deklaracją, ale postawą gotowości do odsłonięcia się, nawet bez gwarancji, że druga osoba to przyjmie. Badania Ilana Meyera pokazują, że tzw. „mniejszościowy stres” wynika z ciągłego zarządzania tożsamością w świecie pełnym domyślnej heteronormy.[2] Coming out — także w relacjach — jest codziennym aktem odwagi.

Przez lata myliłem szczerość z impulsywnością. Kiedy coś mnie bolało, mówiłem natychmiast, często w złości. Wydawało się to „prawdziwe” — bez maski, bez filtra — ale zostawał ślad, raniłem siebie i drugiego. To nie była szczerość. To była niewyregulowana emocja ubrana w kostium autentyczności.

Nauczyłem się, że szczerość wymaga chwili ciszy. Nie chodzi o autocenzurę, ale o sprawdzenie: „Czy mówię z kontaktu, czy z reakcji?” Jak pisze Marshall Rosenberg, najpierw trzeba usłyszeć swoje potrzeby, zanim zacznie się mówić o działaniach innych.[3] Zamiast „Zraniłeś mnie”, mogę powiedzieć: „Kiedy to się wydarzyło, poczułem się odsunięty. Potrzebuję Twojej obecności.”

Szczerość zaczyna się od zaufania do samego siebie — do tego, że moje emocje są ważne, nawet jeśli nie są „wygodne”. Długo miałem w sobie wewnętrznego cenzora: „Nie przesadzaj. Co inni powiedzą?” Ten głos chronił mnie przed odrzuceniem, ale też odbierał odwagę.

Dopiero gdy zacząłem mówić z miejsca, które uznaje moją prawdę, relacje stały się autentyczne. Brené Brown pisze, że zaufanie rośnie przez drobne momenty, w których pozwalamy się zobaczyć — spojrzenie, jedno zdanie, łamiący się głos.[4] Szczerość nie jest tylko słowami. To akt odsłonięcia się bez gwarancji.

Nie każda emocja jest gotowa do wypowiedzenia. Czasem prawda potrzebuje dojrzeć. Ale czym innym jest milczeć z troski, a czym innym wypierać. Wyparta prawda zamienia się w chłód, sarkazm, wycofanie.

Harriet Lerner zauważa, że największe nieporozumienia wynikają nie z tego, co zostało powiedziane, ale z tego, co nigdy nie zostało wypowiedziane.[5] Dlatego dziś uczę się pytać: „Czy nie mówię, bo to dobry moment, czy dlatego, że się boję?”

Najbardziej niszczyłem relacje milczeniem. Potrafiłem karać partnera ciszą — tygodniami mówiłem tylko „dzień dobry”. Dziś wiem, jak okrutne to było. Terrence Real pisze o „znikających mężczyznach” — tych, którzy reagują na konflikt emocjonalnym wycofaniem, równie raniącym jak krzyk.[6]

Milczenie zawsze coś mówi. Może mówić: „Boję się”, „Nie umiem inaczej”. Ale bywa też formą kary. Teraz, zamiast zamykać się, staram się powiedzieć: „Potrzebuję chwili, wrócę do rozmowy.”

Gdy zacząłem uczyć się szczerości, wpadłem w pułapkę — traktowałem ją jak przymus. Myślałem, że jeśli czegoś nie powiem, to zdradzam siebie. Ale szczerość to nie obowiązek — to świadomy wybór, podejmowany z troską.

Carl Rogers pisał, że autentyczność zaczyna się od zgody na własne doświadczenie, nawet jeśli jeszcze nie umiemy go nazwać.[7] Nie chodzi o to, by mówić wszystko. Chodzi o to, by być ze sobą uczciwym.

Długo reagowałem lękiem, a potem złością. Mówiłem prawdę jak mieczem, a nie jak zaproszeniem. Dopiero zrozumienie, czym jest regulacja emocji, pozwoliło mi mówić tak, żeby spotkać się z drugim, a nie ranić.

Daniel J. Siegel opisuje „okno tolerancji” — stan, w którym możemy reagować świadomie, zamiast działać z miejsca gniewu czy zamrożenia.[8] Kiedy jestem poza tym oknem, nie ma kontaktu. Jest obrona.

Sama prawda nie buduje więzi. Nie zastąpi troski, czułości i obecności. Ale bez niej żadna relacja nie przetrwa. Szczerość jest jak tlen — nie tworzy życia, ale bez niej ono zanika.

David Schnarch podkreśla, że dojrzała intymność wymaga integracji szczerości z odpornością na różnicę i frustrację.[9] Sama prawda, jeśli nie idzie w parze z gotowością słuchania, jest monologiem.

Nie można być szczerym z innymi, jeśli nie potrafimy być szczerzy ze sobą. Długo uciekałem przed własnymi emocjami — udając, że „wszystko jest okej”, choć wewnętrznie się rozpadałem.

Pema Chödrön pisze, że odwaga to zdolność przebywania z tym, co trudne, bez ucieczki w analizę czy działanie.[10] Dopiero wtedy, gdy potrafiłem spojrzeć na siebie bez filtrów, zacząłem mówić prawdę innym.

Zrozumiałem, że szczerość to akt miłości — nie tej romantycznej, ale tej, która bierze odpowiedzialność za kontakt. „Zależy mi na Tobie, więc mówię prawdę, nawet jeśli jest trudna.”

Erich Fromm pisał, że miłość jest postawą, decyzją i działaniem, a szczerość jest jej najczystszym przejawem.[11]

Szczerość nie jest wyznaniem dla ulgi. To zaproszenie do rozmowy, a nie monolog. Nauczyłem się pytać: „Czy to jest dobry moment? Czy ta prawda buduje?” Sofer podkreśla, że szczerość wymaga intencji spotkania, nie oczyszczania się kosztem drugiego.[12]

Prawda nie gwarantuje zgody. Czasem kończy relację — ale w jasności, bez iluzji. To ból prawdy, nie zdrady. Esther Perel zauważa, że autentyczność i bezpieczeństwo nie zawsze idą w parze — ale właśnie konfrontacja może być największym aktem szacunku.[13]

Rodzina nauczyła mnie, które tematy wolno wypowiadać, a które należy przemilczeć. Długo myślałem, że lojalność oznacza ciszę. Dziś wiem, że można być lojalnym wobec prawdy i miłości jednocześnie.

Alice Miller pisała, że lojalność wobec rodziców często blokuje nazwanie bólu, ale bez tego nie ma wolności.[14]

Przyjaciele nie czytają w myślach. Kilka przyjaźni straciłem, bo nie mówiłem, że coś mnie boli. Zdarzało się też, że mówiłem — i traciłem. Ale wolę to niż udawaną bliskość.

Deb Dana zauważa, że prawdziwa więź wymaga emocjonalnego bezpieczeństwa, a szczerość jest jego fundamentem.[15] Nie każda przyjaźń przetrwa prawdę, ale żadna bez niej nie będzie prawdziwa.

Szczerość nie musi być ostateczna — może być procesem

Przez długi czas wydawało mi się, że jeśli już coś powiem, to musi być ostateczne. Że każda szczera wypowiedź to wyrok, decyzja, nieodwracalna deklaracja. Że jak raz przyznam się do jakiejś emocji, to muszę się jej trzymać. Jak raz powiem „nie chcę”, to nie mogę potem zmienić zdania. Jak raz wypowiem: „to mnie boli”, to już nie mogę powiedzieć: „teraz już nie boli”. Szczerość była dla mnie ciężarem absolutu — czymś, co raz wypowiedziane, musi pozostać na zawsze prawdziwe.

Dziś wiem, że to nieprawda. Że emocje się zmieniają. Że uczucia ewoluują. Że potrzeby nie są rzeźbione w marmurze. I że szczerość nie polega na tym, by raz na zawsze wyznać „jak jest”, tylko na tym, by być uczciwym wobec tego, co dzieje się teraz.

Zdarzało mi się powiedzieć coś z pełnym przekonaniem, a kilka dni później odkryć, że to się we mnie przesunęło. Że to, co wtedy było złością, dziś okazuje się smutkiem. Że to, co nazwałem lękiem, było wstydem. Że to, co uznałem za koniec, było tylko krzykiem o przestrzeń. I nie ma w tym sprzeczności. Jest w tym człowieczeństwo. Proces. Uczenie się siebie. I właśnie dlatego szczerość wymaga nie tylko odwagi, ale też pokory.

W relacji powiedziałem kiedyś, że nie wiem, czy dam radę być dalej. I on tego nie odebrał jako dramatycznego ultimatum, tylko jako zaproszenie do wspólnego przyjrzenia się temu, co się między nami dzieje. To była jedna z pierwszych sytuacji, w której poczułem, że moja prawda nie musi być ostateczna. Że mogę coś wypowiedzieć nie po to, by zamknąć sprawę, ale po to, by ją otworzyć.

Psychoterapeutka Janina Fisher pisze, że trauma często uczy nas myślenia w kategoriach czerni i bieli — że coś jest albo prawdziwe, albo fałszywe, że albo jesteśmy w relacji, albo z niej uciekamy. Tymczasem dojrzałość emocjonalna zaczyna się tam, gdzie potrafimy zostać w dialogu mimo zmienności uczuć i przeżyć.[16] To właśnie daje szczerość: nie odpowiedź, ale kontakt. Nie rozwiązanie, ale drogę.

Szczerość a poczucie winy — czyli kiedy prawda boli nie tylko drugiego

Szczerość często przedstawiana jest jako akt oczyszczenia. W kulturze terapeutycznej mówi się o „uwolnieniu”, „powrocie do siebie”, „wyjściu z cienia”. I tak, to wszystko bywa prawdziwe. Ale nie mówi się wystarczająco głośno o tym, że szczerość może też rodzić poczucie winy. Nie dlatego, że była nieprawdziwa. Nie dlatego, że była brutalna. Ale dlatego, że zaburzała jakiś układ — czasem układ milczenia, czasem układ wygody, czasem układ, w którym wszystko „jakoś działało”.

W moim przypadku poczucie winy wracało szczególnie wtedy, gdy widziałem, że moja szczerość zabolała drugą osobę. Nawet jeśli nie była oskarżeniem. Nawet jeśli była wypowiedziana z czułością. Nawet jeśli była niezbędna. I wtedy przychodziła ta myśl: „Czy musiałem to mówić?” albo „Może mogłem to powiedzieć inaczej?” albo „A może to był zły moment?” — i w jednej chwili z aktu odwagi robił się akt, który trzeba „naprawiać”.

Najbardziej bolało mnie to wtedy, gdy widziałem, że ktoś kuli się w sobie po moich słowach. Gdy twarz robiła się nieruchoma, jakby coś właśnie pękło. Gdy nie odpowiadał, bo nie wiedział, jak odpowiedzieć. I nawet jeśli potem wracaliśmy do rozmowy, to ten cień — cień winy — zostawał. Cień, który mówił: „Może gdybyś milczał, byłoby spokojniej.”

Ale ja nie chcę spokojnej relacji, w której nie można mówić prawdy. I jednocześnie wiem, że szczerość niesie koszt — również we mnie. Że nawet najbardziej uczciwe słowo może coś naruszyć. I że ten, kto mówi prawdę, nie jest zwolniony z empatii dla tego, kto jej słucha.

Relacja nauczyła mnie jednego: że poczucie winy nie jest dowodem na to, że zrobiłem coś złego. Czasem jest dowodem na to, że przekroczyłem wewnętrzne ograniczenie, które przez lata uznawałem za normę. Brené Brown pisze, że winę warto odróżnić od wstydu — bo wina mówi: „Zrobiłem coś trudnego”, a wstyd mówi: „Jestem zły”.[17] I to rozróżnienie pozwala mi dziś być szczerym — i jednocześnie czułym. Nie idealnym. Ale obecnym.

Szczerość nie jest tym samym co transparentność — granice i intymność

W pewnym momencie wpadłem w pułapkę totalnej otwartości.

Myślałem, że jeśli naprawdę chcę budować relacje oparte na szczerości, to muszę mówić wszystko. Natychmiast, w pełni, bez żadnych barier. Jakby każdy detal mojego wnętrza musiał być dostępny drugiej osobie, bo inaczej coś ukrywam. Jakby milczenie — nawet chwilowe, nawet ochronne — było zdradą idei prawdy.

Z perspektywy czasu widzę, że to nie była szczerość. To była transparentność — i to przymusowa. Odruchowe obnażanie się. Odsłanianie się przedwcześnie. Bez pytania siebie, czy ja w ogóle chcę się dzielić, czy jest na to przestrzeń, czy ta relacja to uniesie. Transparentność to forma nagości — ale nie każda relacja jest gotowa przyjąć nagość bez zawstydzenia, oceny albo dystansu. A czasem ja sam nie byłem gotowy być tak odsłonięty.

Zaczęło się od przekonania, że jak już jestem „odważny” i „dojrzały”, to muszę być zawsze całkowicie otwarty. Tyle że to, co miało być aktem zaufania, często stawało się nadmiarem. Nadmiarem informacji, emocji, intymności, których druga osoba nie prosiła. I kiedy nie reagowała tak, jak oczekiwałem — pojawiała się frustracja, poczucie bycia zlekceważonym, zawstydzonym, niezrozumianym.

Dziś rozumiem, że szczerość nie musi oznaczać całkowitej przejrzystości. Że mam prawo mieć przestrzeń tylko dla siebie. Że moje uczucia mogą dojrzeć, zanim zostaną wypowiedziane. Że mogę trzymać coś w sobie — nie jako sekret, ale jako wyraz troski. Troski o siebie. O kontakt. O to, by nie zamienić relacji w kontener na własny chaos.

Psychoterapeutka Esther Perel zauważa, że intymność nie polega na tym, że mówimy sobie wszystko, ale że wiemy co, kiedy i po co mówimy.[18] Transparentność może być formą kontroli. Szczerość — jest formą spotkania. I dziś właśnie spotkania szukam. Nie wiwisekcji.

Szczerość wobec siebie jako praktyka codzienna

Najtrudniej być szczerym nie wobec świata, ale wobec siebie. Nie w sytuacjach dramatycznych, kiedy wszystko się wali i trzeba podjąć decyzję. Nie w konfrontacjach z innymi, które domagają się odwagi. Tylko w tych cichych, zwykłych dniach, kiedy łatwo jest zignorować to, co naprawdę czuję. Zamiast nazwać rozczarowanie, mówię: „po prostu jestem zmęczony”. Zamiast uznać lęk, opowiadam sobie historię o tym, że „wszystko ogarniam”. Zamiast przyznać, że czegoś potrzebuję, uciekam w nadmiar obowiązków. I z czasem nawet nie wiem, co naprawdę we mnie żyje.

Szczerość wobec siebie to nie spektakularne objawienie. To mikroakty uważności. Zatrzymanie się na chwilę i zapytanie: „Jak się czuję, naprawdę?”, „Czy to, co robię, wynika z kontaktu ze sobą czy z lęku?”, „Czy jestem dziś blisko siebie czy znowu udaję?”. To nie wymaga wielkich gestów, ale wymaga dyscypliny. I delikatności. Bo łatwo się z tej ścieżki zsunąć.

Zdarza się, że przez kilka dni nie zaglądam do siebie. Robię, działam, funkcjonuję. I dopiero kiedy coś pęka — konflikt, przeciążenie, emocjonalne wypalenie — dociera do mnie, że zgubiłem siebie po drodze. Że mówiłem „tak”, kiedy miałem na myśli „nie”. Że śmiałem się, kiedy byłem smutny. Że unikałem własnych uczuć w imię spokoju, który był tylko pozorny.

Dziś uczę się wracać. Codziennie. Z odwagą, ale bez przemocy. Z czułością, ale bez uniku. To jest dla mnie praktyka szczerości: nie wyznanie, nie moment prawdy, ale powracające pytanie: „Czy jestem w kontakcie ze sobą?”. I jeśli odpowiedź brzmi „nie” — to nie biję się za to. Tylko wracam. Znowu. I znowu. I znowu.

Tara Brach, psycholożka i nauczycielka medytacji, pisze, że jednym z największych aktów uzdrowienia jest „radical acceptance” — radykalna akceptacja tego, co jest.[19] Nie tego, co chcę, żeby było. Nie tego, co wypada. Ale tego, co naprawdę we mnie. I właśnie z tej akceptacji rodzi się szczerość. Nie jako postawa moralna. Ale jako najczystszy wyraz obecności.

Szczerość a język — jak mówimy, żeby się nie odsłonić

Zorientowałem się kiedyś, że nawet kiedy mówię prawdę, potrafię to robić tak, by się nie odsłonić. Używam słów jak bariery. Mówię „trudna sytuacja” zamiast „boję się, że mnie zostawisz”. Mówię „jest mi jakoś dziwnie” zamiast „czuję samotność”. Mówię „to wszystko mnie przytłacza” zamiast „nie wiem, czy daję sobie radę”. I chociaż w tych słowach nie ma kłamstwa, to nie ma też pełnej prawdy. Bo prawdziwa szczerość wymaga języka, który nie chowa się za ogólnikami.

W relacjach partnerskich nauczyłem się rozpoznawać momenty, kiedy mój język staje się defensywny. Kiedy zamiast wyrazić emocję, mówię intelektualnie. Kiedy zamiast powiedzieć „jest mi smutno, że mnie nie zauważasz”, zaczynam analizować zachowanie drugiej osoby. To mechanizm obronny — dobrze znany, wyuczony. Ale też mechanizm, który oddala. Który chroni mnie przed zranieniem, ale też chroni drugiego przed spotkaniem ze mną naprawdę.

Język jest potężny. Może zbliżać — albo ukrywać. I to, jak mówimy o swoich emocjach, bardzo często decyduje o tym, czy ktoś nas usłyszy, czy tylko będzie się bronił. W momencie, gdy zaczynam od: „Bo ty zawsze…”, druga osoba zamyka się na kontakt. Ale kiedy mówię: „Zrobiło mi się ciężko, kiedy usłyszałem to zdanie”, pojawia się przestrzeń. Nie na dyskusję. Na relację.

Rosenberg zwracał uwagę, że kluczem do kontaktu nie jest to, co mówimy o drugiej osobie, ale co mówimy o sobie.[20] Że język potrzebuje empatii — nie tylko wobec innych, ale przede wszystkim wobec siebie. Bo jeśli nie potrafię przyznać się do własnej kruchości, to zacznę mówić językiem siły. A język siły zawsze oddala. Nawet jeśli opowiada prawdę.

Dziś pilnuję, by mówić tak, jak chcę być usłyszany. By nie szukać efektu. Nie manipulować tonem. Nie owijać w intelektualny pancerz. Tylko mówić z miejsca, które naprawdę czuje. To wymaga odwagi. Ale daje wolność. Bo wreszcie nie chodzi o to, jak dobrze mówię — tylko o to, czy naprawdę jestem.

Szczerość i jej konsekwencje — co, jeśli druga osoba nie uniesie?

Jedno z najtrudniejszych pytań, jakie w sobie nosiłem:

„A co, jeśli to, co powiem, kogoś zniszczy?”

„A jeśli to będzie za dużo?”

„A jeśli nie uniesie?”

To pytanie wracało za każdym razem, kiedy moja prawda przecinała się z czyjąś delikatnością. Za każdym razem, kiedy wiedziałem, że to, co mam do powiedzenia, będzie bolesne. Prawdziwe — ale bolesne.

Z czasem zrozumiałem, że to pytanie zawiera w sobie głęboko zakorzeniony mechanizm: brania odpowiedzialności za cudze emocje. Nie chodzi tu o obojętność. Wręcz przeciwnie — chodzi o nadodpowiedzialność. O przekonanie, że moja szczerość może kogoś złamać, i że to będzie moja wina. To przekonanie nie pozwalało mi mówić. Sklejało język z winą. I dopiero później zobaczyłem, że to był stary wzorzec — z dzieciństwa, z relacji, w których zbyt często słyszałem: „Zobacz, co zrobiłeś”, „Przez ciebie…”, „Gdybyś nie powiedział…”.

W dorosłości uczę się, że mogę mówić prawdę i jednocześnie nie być winny tego, co druga osoba z nią zrobi. Że mogę być delikatny, czuły, obecny — ale nie mogę przejąć odpowiedzialności za reakcję drugiego człowieka. Bo wtedy szczerość staje się niemożliwa. A relacja staje się kłamstwem — utrzymywanym kosztem mojego milczenia.

Oczywiście, nie każde słowo trzeba wypowiadać. Nie każdą emocję trzeba przenosić na drugiego. Ale jeśli coś jest naprawdę ważne, naprawdę żywe, naprawdę wpływa na kontakt — to milczenie staje się wyborem przeciw sobie. I nie ratuje relacji. Ratuje jedynie jej iluzję.

Psychoterapeuta Gabor Maté zwraca uwagę, że rezygnacja z własnej prawdy w imię uniknięcia konfliktu jest jedną z form autoagresji — bo tłumimy coś, co domaga się ujawnienia.[21] A jeśli tłumimy za długo, zaczyna w nas gnić: w ciele, w napięciach, w zmęczeniu, w nagłych wybuchach złości. Prawda nie wypowiedziana nie znika. Ona czeka.

Dziś wiem: jeśli ktoś nie uniesie mojej szczerości — to znaczy, że jeszcze nie jesteśmy gotowi na tę wersję relacji. Ale jeśli ja zrezygnuję z prawdy, żeby nas „uratować” — to nie będzie już relacja, tylko układ. A ja nie chcę być w układach. Chcę być w spotkaniach.

Szczerość a przebaczenie — jak rozmawiać o bólu, który już był

Zdarzyło Ci się kiedyś czuć, że coś jest niby zamknięte, ale tak naprawdę wciąż żyje pod skórą? Że przebaczyłeś — ale kiedy tylko temat wraca, w ciele rusza znajoma fala? Ja miałem tak wiele razy. Mówiłem „już okej”, bo chciałem iść dalej. Bo chciałem być tym, który „przerobił temat”, który „nie żyje przeszłością”. Ale wewnątrz coś wciąż było otwarte. I to coś domagało się słów, których nie miałem odwagi wypowiedzieć.

Szczerość o bólu z przeszłości bywa najtrudniejsza, bo często nosi znamiona zdrady. Jakby powrót do starych ran był nie fair wobec tych, którzy już się starają. Jakby przypomnienie o bólu miało unieważnić to, co zostało zbudowane na nowo. Ale przecież prawda nie jest sądem. Jest próbą domknięcia. A czasem dopiero spóźniona szczerość staje się tym, co naprawdę przynosi ulgę.

W jednej z moich najbliższych relacji przez lata nie powiedziałem, jak głęboko dotknęły mnie pewne słowa. Powiedziałem „rozumiem” — choć tak naprawdę nie rozumiałem. Powiedziałem „nic się nie stało” — choć wszystko się stało. Dopiero po czasie, kiedy było już spokojnie, zebrałem się na odwagę, by powiedzieć: „To we mnie zostało. Nie oskarżam, ale chcę, żebyś wiedział.” To nie była rozmowa o winie. To była rozmowa o śladzie.

I właśnie o to chodzi: szczerość o bólu, który już był, nie musi być rozliczeniem. Może być uznaniem. Może być gestem: „To się wydarzyło. Wciąż żyje we mnie. I chcę, żebyś to wiedział.” Nie po to, by budować dystans, ale po to, by nie było już między nami niewidzialnej ściany.

Psycholożka Judith Herman podkreśla, że trauma przestaje być raną dopiero wtedy, gdy znajdzie swoje miejsce w opowieści.[22] A to oznacza: trzeba ją nazwać. Wypowiedzieć. Usłyszeć. I dopiero wtedy można naprawdę iść dalej — nie przez zapomnienie, ale przez uznanie.

Dziś, kiedy coś wraca, nie pytam już: „Po co rozdrapywać?” Pytam: „Czy coś w tym nadal we mnie żyje?” I jeśli tak — to nie chowam tego pod dywan. Bo to, co wypowiedziane, ma szansę zostać uzdrowione. A to, co niewypowiedziane — będzie wracać. Milcząco. Niespodziewanie. Czasem niszcząco.

Szczerość jako codzienny wybór — nie jednorazowy akt odwagi

Kiedyś myślałem, że szczerość to decyzja podejmowana w wielkich momentach. W trakcie rozstań, kłótni, przełomów. Że przychodzi jak błysk — i wszystko zmienia. I tak, bywają takie chwile. Ale dziś wiem, że prawdziwa szczerość zaczyna się w codzienności. Nie w punktach kulminacyjnych, ale w drobnych, ledwo zauważalnych momentach. Tam, gdzie łatwo coś przemilczeć. Gdzie łatwo się uśmiechnąć, choć coś boli. Gdzie łatwo powiedzieć „wszystko okej”, choć wszystko krzyczy „nie”.

Szczerość to nie wybuch. To praktyka. Codzienna, wymagająca, momentami nużąca. To pytanie zadawane sobie każdego dnia: „Czy to, co mówię, naprawdę jest moje?”, „Czy to, co czuję, ma miejsce w tej relacji?”, „Czy jestem dziś w zgodzie ze sobą?”. To pytania, które rzadko mają szybkie odpowiedzi. Ale one tworzą grunt, na którym rośnie zaufanie — do siebie i do drugiego człowieka.

Zauważyłem, że kiedy przez kilka dni z rzędu nie jestem w kontakcie ze sobą, to zaczynam się oddalać. Milknę. Działam mechanicznie. Tracę jakość obecności. I wtedy nawet najbardziej banalne pytanie — „co u Ciebie?” — staje się konfrontacją. Bo wiem, że nie powiedziałem tego, co naprawdę mnie zajmuje. Że znowu wszedłem w rolę. Że znowu coś ukryłem — nie przed kimś, tylko przed sobą.

To właśnie dlatego szczerość nie jest jednorazowym aktem odwagi. Nie wystarczy raz w życiu „się odważyć” i wszystko wyznać. Prawda wypowiedziana raz, a potem zaniedbana, traci moc. Potrzeba konsekwencji. Czułości. Uczciwości wobec siebie. I gotowości, by codziennie — raz lepiej, raz gorzej — wybierać bycie w kontakcie.

Carl Jung mówił o procesie indywiduacji jako o powrocie do pełni, w której każda część naszej psychiki ma prawo zostać uznana i zintegrowana.[23] Dla mnie szczerość jest właśnie tym: uznawaniem siebie. Nie tylko raz — w dzienniku, w rozmowie. Ale każdego dnia, po kawałku. I tylko wtedy relacje stają się miejscem prawdziwego my. Bo nie da się spotkać naprawdę, jeśli siebie się zostawiło za drzwiami.

Szczerość jako język relacji

Jeśli miałbym sprowadzić wszystko, czego nauczyłem się o relacjach, do jednego zdania, brzmiałoby ono: szczerość jest językiem, którym relacja oddycha. Bez niej nie ma życia. Jest funkcja, układ, przyzwyczajenie — ale nie spotkanie. A przecież ja nie chcę żyć w układach. Chcę być w spotkaniach. Z człowiekiem. Z prawdą. Z tym, co naprawdę między nami.

Szczerość nie jest dodatkiem. Nie jest czymś, co „warto mieć”, jeśli się uda. Jest fundamentem. Niełatwym, nie zawsze wygodnym, ale koniecznym. Bo tylko tam, gdzie można mówić prawdę — nawet trudną, nawet nieporęczną — powstaje zaufanie. A bez zaufania relacja się kruszy. Po cichu. Po kawałku.

Dziś wiem, że szczerość nie zawsze prowadzi do bliskości. Czasem prowadzi do bólu, do rozstania, do zderzenia. Ale nawet wtedy — jest wyborem, który chroni mnie przed utratą siebie. Bo jeśli relacja wymaga, żebym się okłamywał, żebym grał, żebym milczał o tym, co dla mnie ważne — to nie jest relacja. To struktura, która domaga się mojej nieobecności.

Zdarzyło mi się przegrać coś przez szczerość. Zdarzyło się, że ktoś się ode mnie oddalił, bo nie był gotów usłyszeć. Zdarzyło się, że ktoś powiedział: „Nie chcę znać tej wersji Ciebie.” Ale też zdarzyło się, że ktoś odpowiedział: „Dziękuję, że mi to mówisz.” Że ktoś się otworzył, bo ja się odważyłem. Że rozmowa, której się bałem, zbudowała coś, co trwało dłużej niż lęk.

I właśnie dlatego chcę budować relacje, w których szczerość nie jest heroizmem, tylko normą. Gdzie nie trzeba zasłaniać się żartem, aluzją, konwencją. Gdzie można być — naprawdę. Z radością, ale też z bólem. Z pewnością, ale też z niepewnością. Gdzie można powiedzieć: „Nie wiem” i nie stracić niczego. Gdzie można milczeć — nie z lęku, ale z ufności.

Szczerość to język relacji. Nie każdy go zna. Nie każdy nim mówi. Ale każdy może się go nauczyć. I ja uczę się go każdego dnia — czasem z błędem, czasem z zacinaniem, ale z nadzieją, że to właśnie ten język doprowadzi mnie do ludzi, z którymi naprawdę chcę być.

[1] Sofer, O. J. (2018). Say What You Mean: A Mindful Approach to Nonviolent Communication. Shambhala Publications.

[2] Meyer, I. H. (2003). Prejudice, Social Stress, and Mental Health in Lesbian, Gay, and Bisexual Populations: Conceptual Issues and Research Evidence. Psychological Bulletin.

[3] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[4] Brown, B. (2012). Daring Greatly. Gotham Books.

[5] Lerner, H. (2001). The Dance of Connection. HarperCollins.

[6] Real, T. (2002). How Can I Get Through to You? Closing the Intimacy Gap Between Men and Women. Scribner.

[7] Rogers, C. (1961). On Becoming a Person. Houghton Mifflin.

[8] Siegel, D. J. (2010). The Mindful Therapist. W. W. Norton & Company.

[9] Schnarch, D. (2009). Intimacy & Desire. Beaufort Books.

[10] Chödrön, P. (2001). The Places That Scare You. Shambhala.

[11] Fromm, E. (1956). The Art of Loving. Harper & Row.

[12] Fromm, E. (2000). O sztuce miłości. Dom Wydawniczy Rebis.

[13] Perel, E. (2017). The State of Affairs: Rethinking Infidelity. Harper.

[14] Miller, A. (1998). Dramat udanego dziecka. Media Rodzina.

[15] Dana, D. (2018). The Polyvagal Theory in Therapy. W. W. Norton & Company.

[16] Fisher, J. (2017). Healing the Fragmented Selves of Trauma Survivors: Overcoming Internal Self-Alienation. Routledge.

[17] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[18] Perel, E. (2006). Mating in Captivity: Unlocking Erotic Intelligence. Harper.

[19] Brach, T. (2003). Radical Acceptance: Embracing Your Life With the Heart of a Buddha. Bantam.

[20] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[21] Maté, G. (2003). When the Body Says No: The Cost of Hidden Stress. Knopf Canada.

[22] Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence. Basic Books.

[23] Jung, C. G. (1968). The Archetypes and the Collective Unconscious. Princeton University Press.

ROZDZIAŁ 3

Brak oceny i ciekawość zamiast etykiet

Ocena jako automatyzm — kiedy wyrok zapada, zanim padnie pytanie

Nie trzeba nic mówić, by zostać ocenionym.

Wystarczy wejść. Spojrzeć. Stanąć w przestrzeni czyjejś percepcji.

Zdarzało mi się nie wypowiedzieć ani słowa, a już wiedziałem, że jestem szufladkowany.

Za bardzo. Za głośno. Zbyt kolorowo. Albo przeciwnie — zbyt milcząco.

Czasem wystarczyło, że byłem gejem — i reszta opowieści układała się sama. Nie po mojej stronie.

Ale równie często ja sam byłem tym, który oceniał.

Nie złośliwie. Nie z intencją zranienia. Po prostu — automatycznie.

Spojrzałem na kogoś i już wiedziałem:

„Typowa kobieta vamp.”

„Facet, który wszystko wie najlepiej.”

„Biedny chłopiec, który chce się dowartościować.”

I nie zadawałem pytań. Bo ocena w mojej głowie była natychmiastowa.

Gotowy wyrok. Bez procesu.

Z jedną z takich kobiet pracowałem później przy wspólnym projekcie.

Była stylowa, głośna, krzykliwa, z pazurem i perfekcyjnym makijażem.

W mojej głowie natychmiast pojawiła się etykieta: pusta.

Ale z każdym kolejnym dniem widziałem, jak bardzo się mylę.

Jej uważność, delikatność, czułość wobec ludzi — rozwalały mnie od środka.

Była jednym z najbardziej empatycznych ludzi, jakich spotkałem.

A ja byłem bliski, by nigdy jej nie poznać — bo ocena prawie zamknęła mi drzwi.

Daniel Kahneman, psycholog i laureat Nagrody Nobla, pisał o dwóch trybach działania ludzkiego umysłu: szybkim i wolnym.[1]

Ten szybki — intuicyjny, natychmiastowy — odpowiada za naszą skłonność do oceniania bez refleksji.

To dzięki niemu błyskawicznie rozpoznajemy zagrożenie — ale też przez niego natychmiast wyciągamy wnioski, które mogą być fałszywe.

Zanim pojawi się pytanie — zapada wyrok.

Kiedy odkryłem, że sam to robię — że nie jestem wyjątkiem — pojawiło się we mnie poczucie winy.

Ale też ulga. Bo skoro wiem, co się dzieje, to mogę coś z tym zrobić.

Mogę zauważyć, że za moją oceną stoi lęk, potrzeba kontroli, wygoda.

Mogę się zatrzymać.

Mogę powiedzieć:

„Nie wiem, kim jesteś.

I właśnie dlatego chcę zapytać.”

Etykieta jako tarcza: oceniam, żeby nie musieć się zbliżać

Nie zawsze oceniam, bo coś wiem.

Czasem oceniam, żeby nie musieć wiedzieć.

Żeby nie wchodzić w kontakt.

Bo kontakt to ryzyko.

Kontakt to otwarcie.

A ocena? Ocena zamyka wszystko elegancko, szybko i wygodnie.

Zorientowałem się, że czasami sięgam po etykietę nie dlatego, że ktoś mnie denerwuje, ale dlatego, że boję się tego, co mógłby we mnie poruszyć.

Mówię sobie: „on to narcyz”, żeby nie zobaczyć, że jego pewność siebie uderza w moje poczucie braku wartości.

Mówię: „ona jest dramatyczna”, żeby nie przyznać, że jej emocje przypominają mi moje własne, które próbuję schować.

To nie jest analiza. To jest ucieczka.

Zamiast wejść w relację, w dialog, w pytanie — stawiam mur z etykiety.

Nie chcę się zbliżyć.

Bo z bliska mógłbym zobaczyć coś, co mnie poruszy.

A wtedy musiałbym poczuć.

A wtedy już nie byłoby wygodnie.

W centrum handlowym w Las Vegas zobaczyłem chłopaka.

Był ubrany od stóp do głów w cekiny.

Buty na obcasach, pełen makijaż, i pewność w ruchu, jakiej sam nigdy nie miałem.

I zanim zdążyłem to zatrzymać, pojawiła się myśl:

„Ale wystawia się.”

Potem:

„Po co tak?”

A jeszcze później — ciche, wstydliwe:

„Może ja tak naprawdę zazdroszczę mu wolności.”

W jednej sekundzie zadziałały wszystkie schematy: kulturowe, rodzinne, osobiste.

W jednej sekundzie mój system obronny wyprodukował ocenę,

żeby nie dopuścić do głębszej konfrontacji z własnym zawstydzeniem.

Carl Jung mówił o mechanizmie projekcji jako o nieświadomym przenoszeniu na innych tego, czego nie akceptujemy w sobie.[2]

I to właśnie dzieje się przy ocenie.

Nie widzę Ciebie. Widzę to, czego się boję.

Nie spotykam się z Tobą. Spotykam się z własnym cieniem. Ale kiedy to rozpoznam — mogę wybrać inaczej.

Mogę zapytać, zamiast sądzić.

Mogę poczuć, zamiast się bronić.

I wtedy naprawdę zaczyna się relacja.

Etykieta jako sposób kontroli: jak odbieramy ludziom wolność, nadając im role

Ocena nie zawsze wynika z lęku. Czasem wynika z potrzeby kontroli. Nadaję etykietę, bo łatwiej mi poruszać się po świecie, w którym wszystko jest nazwane, przypisane i rozpisane w rolach. Jeśli wiem, kto jest „ofiarą”, kto „katem”, kto „toksyczny”, a kto „dojrzały” — nie muszę już zadawać pytań. Nie muszę słuchać. Nie muszę zmieniać punktu widzenia. Wystarczy, że uruchomię wewnętrzną kartotekę i dopasuję etykietę do osoby, zanim jeszcze się wypowie.

Tak było kiedyś z jednym z moich znajomych. Przyszedł na spotkanie spóźniony, nonszalancki, z telefonem w ręku i spojrzeniem, jakby był zbyt zajęty na kontakt. Z miejsca uruchomiła mi się narracja: „Typowy narcyz. Władczy, skupiony na sobie, niezdolny do bliskości.” Przez kilka miesięcy traktowałem go z rezerwą, z pewnym dystansem podszytym pogardą. Aż w końcu — przypadkowo, przy okazji wspólnej pracy — zaczęliśmy rozmawiać naprawdę. I wtedy usłyszałem, że jego nadmierna pewność siebie to tarcza, że był przez lata upokarzany, i że teraz potrzebuje zbudować siebie z tych resztek siły, jakie mu zostały. Mój „narcyz” okazał się człowiekiem, który po prostu przeżył zbyt wiele. Ale przez moją etykietę mógłbym go nigdy nie zobaczyć.

Często mówimy o etykietowaniu w kontekście ocen moralnych, ale warto zobaczyć, że etykieta to też strategia porządkowania relacji według naszego bezpieczeństwa. Kiedy nazwę kogoś „chłodnym”, nie muszę się już starać o bliskość. Kiedy nazwę kogoś „przesadnie emocjonalnym”, nie muszę czuć się winny, że nie reaguję z empatią. To bardzo sprytne — ale bardzo kosztowne. Bo odbieram drugiej osobie możliwość, by była kimś więcej niż tylko tym, co widzę na pierwszy rzut oka.

Marshall Rosenberg pisał, że język oceny jest językiem separacji, bo zamiast opisywać, co widzimy i czujemy, mówimy, kim ktoś jest.[3]A kiedy definiujemy drugiego człowieka przez etykietę, nie tylko ograniczamy go, ale też przestajemy być z nim w relacji. Bo relacja nie istnieje między definicjami. Relacja istnieje między osobami.

Wewnętrzny krytyk: kiedy ocena kieruje się do środka

Ocena to nie tylko to, co robimy innym. To również to, co robimy sobie — najczęściej, najintensywniej i z największą bezwzględnością. Mam w sobie głos, który potrafi być bezlitosny. Głos, który nie krzyczy, ale sączy. Który mówi: „Znowu zawaliłeś.”, „Nie potrafisz być normalny.”, „Przesadzasz, zawsze przesadzasz.” To nie są już słowa — to rytm. Ton. Podskórna obecność. I choć nie ma w nim sensu, on często bywa silniejszy niż rzeczywistość.

Ten głos nie pojawił się znikąd. Zbudował się z miliona mikrokomentarzy. Z drwin, z niedopowiedzeń, z odrzutów. Z tego, co słyszałem, gdy byłem „za bardzo” — zbyt emocjonalny, zbyt wrażliwy, zbyt ekspresyjny. Z tego, co wchłaniałem w ciszy, kiedy nie rozumiałem, dlaczego moje reakcje są „nieadekwatne”. Dziś ten głos siedzi we mnie jak dobrze wytrenowany strażnik. I choć wiem, że nie mówi prawdy — to i tak słucham.

Czasem ten krytyk uruchamia się, zanim jeszcze coś zrobię. Nie pozwala napisać wiadomości. Nie pozwala rozpocząć rozmowy. Mówi: „Po co się odsłaniasz? Znów zrobisz z siebie ofiarę.” A czasem pojawia się po wszystkim. Gdy już powiedziałem prawdę. Gdy pokazałem emocje. I wtedy szepcze: „Przesadziłeś. Przegiąłeś. Nikt cię nie będzie chciał z takim bagażem.”

Psycholożka Kristin Neff pisze, że większość z nas nigdy nie nauczyła się mówić do siebie językiem empatii.[4] Potrafimy wspierać innych, ale wobec siebie jesteśmy jak bezduszny prokurator. I to właśnie dlatego tak trudno być w relacji — bo jeśli wewnątrz panuje wieczny sąd, każda bliskość staje się aktem odwagi. Bo nie tylko druga osoba może mnie ocenić. Ja sam robię to szybciej.

Zaczynam powoli uczyć się innego języka. Zamiast „znowu nie wyszło” — mówię: „czuję rozczarowanie, ale próbuję dalej.” Zamiast „jestem słaby” — mówię: „teraz mi trudno.” I to nie jest naiwna afirmacja. To jest zmiana tonu. Bo jeśli nie przestanę siebie oceniać — to ocena stanie się moim pierwszym językiem. A ja chcę, żeby pierwszym był kontakt.

Ciekawość jako akt odwagi — pytanie zamiast wyroku

Oceniać jest łatwo. Pytanie wymaga odwagi.

Ocena daje pozór kontroli, wyznacza granice, chroni przed nieznanym.

Ciekawość ich nie stawia — przeciwnie, zaprasza do tego, co nieoswojone.

I właśnie dlatego jest tak trudna. Bo zamiast „wiem, kim jesteś”, trzeba powiedzieć: „nie wiem, ale chcę Cię poznać”.

Trzeba zaryzykować, że odpowiedź zburzy porządek.

Zauważyłem, że największe zmiany w relacjach zaczynały się nie od deklaracji, nie od zapewnień, ale od jednego prostego pytania:

„Jak to widzisz Ty?”

„Co się z Tobą dzieje?”

„Czego potrzebujesz, zanim coś założę?”

Kiedy sięgam po ciekawość, rezygnuję z pozycji tego, który wie. A to wymaga porzucenia kontroli. Tego, czego najbardziej boi się moje ego.

W rozmowach, które wydawały mi się nie do uratowania, pytanie działało jak brama.

Pamiętam sytuację z bliską osobą, kiedy wszystko we mnie mówiło: „Znowu ta sama gra.”

Byłem gotowy rzucić komunikat: „Z tobą nie da się rozmawiać.”

Ale zatrzymałem się — i zapytałem:

„Czy czujesz się teraz bezpiecznie przy mnie?”

To pytanie nie było strategią. Było wyborem bycia w kontakcie.

I ono zmieniło wszystko.

Psycholog Carl Rogers zauważał, że warunkiem prawdziwego kontaktu jest postawa bezwarunkowej akceptacji i empatycznego zrozumienia, a nie chęć naprawienia czy poprawienia drugiego człowieka.[5]

Ciekawość jest praktycznym wyrazem tej postawy.

Nie muszę wiedzieć wszystkiego. Wystarczy, że jestem.

Z otwartością. Z gotowością na odpowiedź, której się nie spodziewam.

Z pragnieniem spotkania, nie racji.

Ciekawość nie jest naiwna. To nie „otwartość na wszystko”.

To akt odwagi — bo wymaga uznania, że nie jestem centrum świata.

Że nie wiem, co czujesz.

Że nie muszę tego rozumieć — ale mogę zapytać.

A potem wysłuchać.

I może właśnie wtedy — zacznie się prawdziwa relacja.

Od etykiety do rozmowy: jak zmienia się język, gdy jesteśmy ciekawi

Etykieta zamyka. Rozmowa otwiera.

To brzmi jak banał, ale w życiu codziennym ta różnica bywa kluczowa.

Bo to, jak mówimy, ujawnia nie tylko nasz styl komunikacji, ale też naszą postawę wobec drugiego człowieka.

A język oceny różni się od języka ciekawości nie tylko treścią — różni się strukturą, tonem, intencją.

Etykieta stwierdza. Rozmowa pyta.

Etykieta wie. Rozmowa chce się dowiedzieć.

Etykieta ma wyrok. Rozmowa ma przestrzeń.

Zauważyłem, że w momentach napięcia mój język szybko przechodzi w formy oceniające.

Nie muszę nikogo wyzywać, żeby go osądzić.

Wystarczy, że powiem: „Znowu jesteś nieobecny.”

Zamiast: „Czuję, że trudno mi się do Ciebie teraz zbliżyć.”

Wystarczy: „Jesteś chłodny.”

Zamiast: „Odbieram Twoje milczenie jako dystans. Potrzebuję wiedzieć, czy jesteś przy mnie.”

Te różnice są subtelne — ale robią całą różnicę.

Marshall Rosenberg nazywa to przeskokiem z języka moralnego na język potrzeb.[6]

W języku moralnym oceniamy, klasyfikujemy, opisujemy świat według dobra i zła.

W języku potrzeb szukamy tego, co żywe — w nas i w drugim człowieku.

To nie znaczy, że rezygnujemy z granic.

To znaczy, że nasze granice wyrażamy w sposób, który nie niszczy kontaktu.

Kiedy mówię: „Nie zgadzam się, bo to mnie rani” — zostawiam przestrzeń.

Kiedy mówię: „Jesteś okrutny” — zamykam ją.

Kiedy pytam: „Co sprawiło, że tak zareagowałeś?” — zapraszam do rozmowy.

Kiedy mówię: „Jesteś histeryczny” — kończę ją, zanim się zacznie.

Ten język nie przychodzi naturalnie. Trzeba go ćwiczyć.

W sytuacjach, gdy emocje są świeże, trudne, napinające — najłatwiej wrócić do schematu.

Ale jeśli uda się zatrzymać choć na moment i przełożyć osąd na pytanie, pojawia się coś niezwykłego: kontakt.

A od kontaktu zaczyna się relacja, która nie musi być doskonała — ale może być prawdziwa.

Kiedy etykieta rani najbardziej: szufladkowanie mniejszości i „inności”

Nie każda etykieta działa tak samo.

Są takie, które zsuną się po człowieku jak woda.

I są takie, które zostają w skórze jak cierń.

Bo kiedy ocena dotyczy czegoś, na co nie masz wpływu — koloru skóry, orientacji, tożsamości, neuroatypowości, choroby — to nie jest już tylko etykieta. To jest odczłowieczenie.

Jako gej wiem, co to znaczy być ocenionym, zanim cokolwiek powiem.

Zanim się odezwę, zanim opowiem swoją historię, zanim ktokolwiek zapyta, co przeżyłem — już wiem, że czyjś system poznawczy wykonał błyskawiczną operację: szuflada, kategoria, opinia.

Nie jestem wtedy człowiekiem. Jestem reprezentacją: „gejów”, „mniejszości”, „ideologii”, „problemu”.

I mogę mieć tony doświadczeń, czułości, przemyśleń — ale to nie ma znaczenia, jeśli druga strona nie chce zapytać.

Najboleśniejsze nie jest to, że ktoś się nie zgadza.

Najboleśniejsze jest to, że ktoś nie chce mnie poznać.

Nie zada pytania. Nie zostawi przestrzeni.

Bo już „wie”.

W jednej z relacji usłyszałem kiedyś, że jestem „taki intensywny, taki emocjonalny, aż przerysowany”.

Powiedział to ktoś, kto nie znał mojego życia, moich lęków, mojej historii.

Dla niego byłem tylko zjawiskiem, nastrojem, przesadą.

I długo tę etykietę nosiłem jako wyrok.

Aż w końcu zrozumiałem, że nie jestem za bardzo.

Że on był po prostu za zamknięty, żeby mnie usłyszeć.

Rosenberg pisał, że język, który redukuje ludzi do kategorii, jest językiem przemocy strukturalnej.[7]

Bo przestajemy słyszeć człowieka, a zaczynamy widzieć problem do rozwiązania, etykietę do oceny, temat do ominięcia.

Ale ja nie jestem tematem.

Jestem człowiekiem.

I kiedy ktoś zadaje mi pytanie zamiast rzucać etykietę — odzyskuję głos.

Zamiana języka: z etykiety w obecność — konkretne przykłady komunikacyjne

Nie wystarczy powiedzieć: „Nie oceniam.”

Ocena często siedzi w języku — w słowach, których używamy bezwiednie.

W tonie, który brzmi jak diagnoza.

W zdaniach, które nie zostawiają przestrzeni.

Na szczęście język da się przekształcić.

Da się świadomie zamieniać etykietujące komunikaty na takie, które otwierają relację.

To nie jest sztuczka. To praktyka obecności.

Zamiast mówić:

„Zachowujesz się jak dziecko.”

mogę powiedzieć:

„Widzę, że potrzebujesz więcej uwagi. Ja też.”

Zamiast:

„Jesteś toksyczny.”

mogę powiedzieć:

„Czuję się przy Tobie niespokojnie i nie potrafię sobie z tym poradzić. Chciałbym o tym porozmawiać.”

Zamiast:

„Zawsze musisz mieć rację.”

mogę powiedzieć:

„Trudno mi się przebić z moją perspektywą. Potrzebuję zostać usłyszany.”

Te zdania nie są idealne.

Ale w każdym z nich odchodzę od opisu drugiej osoby na rzecz wyrażenia siebie.

Nie mówię kim jesteś. Mówię co się ze mną dzieje w kontakcie z Tobą.

I to zmienia wszystko.

Psychologiczne badania nad komunikacją wskazują, że komunikaty typu „Ty jesteś…” są najczęstszym wyzwalaczem konfliktów interpersonalnych, ponieważ wywołują u odbiorcy reakcję obronną, a nie empatię.[8]

Dlatego kluczową praktyką w budowaniu kontaktu jest rezygnacja z etykiet i przechodzenie na język doświadczenia.

Zamiast formułowania opinii — formułowanie przeżycia.

Zamiast oceny — pytanie.

Zamiast klasyfikowania — obecność.

To wymaga wysiłku.

Ale każda z tych zmian otwiera przestrzeń, w której relacja może się wydarzyć.

Nie jako teatr osądów, ale jako miejsce, w którym można być — naprawdę.

Ciekawość wobec siebie: jak zatrzymać własne ocenianie się

Najtrudniejsze pytanie, jakie zadałem sobie w życiu, brzmiało: „Czy mogę siebie nie oceniać — tylko siebie posłuchać?”

Nie: rozgrzeszyć. Nie: wytłumaczyć.

Po prostu: usłyszeć.

To pytanie pojawiło się wtedy, gdy byłem już zmęczony byciem swoim własnym katem.

Kiedy zauważyłem, że żaden głos w moim życiu nie jest tak okrutny, jak mój własny.

Wewnętrzny krytyk nie jest zawsze agresywny. Często przychodzi przebrany za racjonalność. Mówi: „Musisz być lepszy.”, „Ogarnij się.”, „Znowu to zrobiłeś.”

I trudno z nim dyskutować, bo jego głos bywa dobrze znajomy. Może brzmieć jak ojciec. Albo jak nauczyciel. Albo jak ktoś, komu bardzo chciałem zaimponować.

Ale jego podstawowe założenie zawsze brzmi tak samo: taki, jaki jesteś — to za mało.

Zacząłem ćwiczyć coś innego. Zamiast mówić: „Znowu to zrobiłem” — pytałem: „Co się właśnie we mnie wydarzyło?”

Zamiast: „Dlaczego jestem taki beznadziejny?” — mówiłem: „Czego mi zabrakło?”

To były inne pytania. Ale wymagały innego tonu. Bo ciekawość nie pojawia się w napięciu. Ciekawość potrzebuje obecności.

Tara Brach, psycholożka i nauczycielka medytacji, pisze o dwóch filarach uzdrawiającej obecności: czułej akceptacji i nieosądzającej uwagi.[9]

To właśnie te dwie rzeczy ćwiczyłem wobec siebie. Nie „akceptację wszystkiego” w naiwnym sensie, ale gotowość, by nazwać rzeczy takimi, jakie są, bez przemocy.

To był proces. Są dni, kiedy mi nie wychodzi. Kiedy mój ton wewnętrzny staje się twardy, szybki, osądzający. Ale są też takie, w których udaje mi się zapytać: „Co właśnie czuję?” i naprawdę poczekać na odpowiedź.

I te dni zmieniają wszystko. Bo nie da się być ciekawym drugiego człowieka, jeśli nie jest się ciekawym siebie.

Zamiast: „co ze mną nie tak?” — pytanie: „co się we mnie dzieje?”

Przez lata nosiłem w sobie jedno fundamentalne pytanie, które pojawiało się za każdym razem, gdy coś szło nie tak: „Co ze mną nie tak?”

To pytanie było automatyczne. Niezależne od tego, czy rozpadła się relacja, czy coś zawaliłem, czy po prostu poczułem się niezrozumiany.

Pojawiało się jak refren, jak system awaryjny: zawód = moja wina.

Wina = defekt.

Defekt = jestem nie do przyjęcia.

To pytanie karmi się założeniem, że muszę być inny, żeby zasługiwać.

Ale ono nie pomaga zrozumieć, co naprawdę się wydarzyło.

Ono nie prowadzi do rozwoju.

Ono prowadzi do wstydu.

A wstyd zamyka.

Zamiast uruchamiać kontakt — odcina od siebie i od innych.

Zacząłem uczyć się innego pytania.

Nie: „co ze mną nie tak?”

Tylko: „co się we mnie dzieje?”

To subtelna różnica. Ale ona zmienia wszystko.

Bo pierwsze pytanie szuka winy. Drugie — szuka sensu.

Kiedy mówię do siebie: „czuję się wycofany, bo właśnie usłyszałem słowo, które mnie uruchomiło”, mam szansę zobaczyć mechanizm, a nie tylko siebie jako problem.

Kiedy przyznaję: „jestem w napięciu, bo coś dotknęło mojego starego lęku”, mogę wyjść z roli ofiary i nie wchodzić w rolę kata.

Wtedy zaczynam rozumieć.

A kiedy zaczynam rozumieć — mogę też rozmawiać.

Ze sobą. Z drugim człowiekiem. Bez przemocy.

W psychologii humanistycznej mówi się o różnicy między samoświadomością a samokrytyką.[10]

Pierwsza prowadzi do integracji. Druga — do rozszczepienia.

Dlatego to, co wybieram, ma znaczenie.

Jeśli chcę relacji opartej na ciekawości, muszę zacząć od siebie.

Od pytania, które nie szuka winnego, ale szuka znaczenia.

Etykietowanie w bliskich relacjach: kiedy „za bardzo” staje się zarzutem

W bliskich relacjach etykieta boli najmocniej. Bo pada z ust kogoś, komu zaufaliśmy. Kogo dopuściliśmy blisko. I dlatego każde „jesteś za bardzo” wbija się głębiej niż najcięższa krytyka obcej osoby. To, co gdzieś indziej można by zignorować, w intymności przyjmuje formę wyroku.

Słyszałem to wiele razy.

„Jesteś za bardzo emocjonalny.”

„Za dużo analizujesz.”

„Za bardzo przeżywasz.”

„Za dużo mówisz.”

I przez długi czas próbowałem się zmieścić. Wyciszyć. Skurczyć. Być „dość”. Nie przeszkadzać. Nie rzucać się w oczy. Nie przytłaczać. Nie wypadać z normy.

Ale prawda była taka, że kiedy przestawałem być „za bardzo”, przestawałem być sobą.

W bliskości etykieta nie tylko rani — ona niszczy zaufanie.

Bo relacja nie jest miejscem, w którym mamy się zmieścić.

Relacja jest przestrzenią, w której mamy się ujawnić.

A jeśli druga osoba używa słów jak skalpela, by przycinać to, co wystaje poza jej wyobrażenie — to nie jesteśmy w relacji. Jesteśmy w projekcie: Mnie pasującej wersji Ciebie.

Brené Brown pisze, że wstyd rodzi się tam, gdzie dochodzi do rozdziału między tym, kim jesteśmy, a tym, co uważamy, że powinniśmy być.[11]

Etykieta „za bardzo” wzmacnia ten rozdział.

Bo nie mówi: „Co czuję, gdy jesteś w taki sposób?”

Mówi: „Nie bądź taki. Nie chcę Cię takiego.”

Zacząłem odpowiadać inaczej.

Nie tłumaczyć się. Nie przepraszać.

Ale mówić:

„To, co widzisz jako ‘za bardzo’, to dla mnie sposób bycia.

Jeśli Cię przytłacza — powiedz. Ale nie definiuj mnie.”

Bo nie chcę już siebie unieważniać, żeby pasować.

Jeśli ktoś chce być blisko — niech będzie blisko mnie, a nie swojej wyobrażonej wersji tego, jaki powinienem być.

Jak nauczyłem się zadawać pytania — i co mi to zrobiło

Zadawanie pytań nie było dla mnie naturalne. Przez długi czas żyłem w przekonaniu, że jeśli coś czuję, to mam prawo to powiedzieć — i że to wystarczy. Ale nie wystarczało. Bo moje emocje stawały się oskarżeniem. A moje osądy brzmiały jak prawda o świecie, a nie jak echo moich ran. I wtedy zrozumiałem, że jeśli naprawdę chcę budować relacje, muszę nauczyć się jednej rzeczy: ciekawości.

Zaczęło się od prostego ćwiczenia. Kiedy miałem ochotę powiedzieć: „Znowu mnie zawiodłeś”, próbowałem najpierw zapytać: „Co się wydarzyło u Ciebie, że tak to wygląda?” Albo: „Jak się masz z tą sytuacją?” Nie było łatwo. Czasem miałem wrażenie, że rezygnuję z obrony. Że narażam się na zignorowanie. Ale prawda była inna. Kiedy sięgałem po pytanie — zaczynał się dialog. Nie zawsze wygodny. Ale prawdziwy.

Największym odkryciem było to, że pytania uspokajają mój własny system nerwowy. Kiedy zadaję pytanie, zamiast rzucać ocenę, przestaję walczyć. Nie muszę już wygrywać rozmowy. Nie muszę być „górą”. Wystarczy, że jestem. Zainteresowany. Otwarty. Gotowy usłyszeć, nawet jeśli nie wszystko mi się spodoba.[12]

Z czasem zacząłem zadawać pytania nie tylko innym, ale i sobie. „Czy naprawdę chodzi Ci o to, że on Cię ignoruje, czy o to, że czujesz się nieważny?” „Czy to, co powiedział, było złośliwe — czy Ty to tak odebrałeś, bo jesteś wrażliwy na ten temat?” To nie były łatwe pytania. Ale one odklejały mnie od schematu. Dawały przestrzeń na coś nowego.

Zadawanie pytań zmieniło moją komunikację, ale przede wszystkim zmieniło mnie. Bo w pytaniu nie ma przemocy. Jest obecność. A kiedy jestem obecny — naprawdę mogę kogoś spotkać.

Ciekawość wobec osób, których się boję lub nie rozumiem

Najtrudniej być ciekawym wtedy, gdy ktoś mnie przeraża. Kiedy jego sposób bycia jest tak daleki od mojego, że pierwszą reakcją nie jest zainteresowanie, tylko chęć odsunięcia się. Uniknięcia. Szybkiej klasyfikacji: „to nie mój świat”. W takich chwilach ciekawość nie przychodzi naturalnie — trzeba ją wybrać.

Pamiętam moment, gdy rozmawiałem z kimś, kto miał zupełnie inne poglądy niż ja. Politycznie, światopoglądowo, społecznie. W środku byłem spięty, gotowy do obrony. Ale zamiast wejść w kontrę, zadałem pytanie: „Jak doszedłeś do takiego spojrzenia?” Nie po to, żeby go przekonać. Po to, żeby usłyszeć. I wtedy wydarzyło się coś zaskakującego. Zamiast debaty pojawiła się opowieść. Nie zmieniła mojego zdania. Ale zmieniła mój stosunek. Przestałem widzieć w nim wroga. Zobaczyłem człowieka.

To samo przeżywałem w relacjach, w których bałem się, że zostanę zdominowany. Ciekawość była dla mnie wtedy ryzykiem. Bo wymagała, bym zdjął zbroję. Ale kiedy mimo lęku zadawałem pytanie — zamiast bronić swojej pozycji — nagle okazywało się, że w tej drugiej osobie też jest niepewność. Też jest historia. Też jest ktoś, kto czegoś się boi, tylko pokazuje to inaczej.

W badaniach nad empatią międzygrupową podkreśla się, że kontakt oparty na otwartym dialogu obniża poziom uprzedzeń i lęku wobec osób postrzeganych jako „obce”.[13] To dlatego pytanie działa tak mocno: bo zmienia strukturę relacji z opozycyjnej na ludzką. Nie „ja kontra ty”. Tylko „ja i ty — w próbie rozmowy”.

Nie chodzi o to, by udawać, że nie ma różnic. Ale by nie zamieniać różnicy w wyrok. Bo każdy człowiek, którego się boję, może okazać się kimś, kto po prostu patrzy z innego kąta. A ja nie muszę się z nim zgadzać, żeby go usłyszeć.

Kiedy sam jestem oceniany — i jak nauczyłem się to rozpoznawać

Zanim nauczyłem się rozpoznawać, że jestem oceniany, długo to po prostu znosiłem. Niby rozmowa, niby wymiana zdań, ale w środku czułem napięcie, jakby coś mnie przygniatało. Z czasem zacząłem zauważać wzór. Ocenianie rzadko przychodzi wprost. Częściej ukrywa się pod pozorem troski, racjonalności, nawet żartu. Ale zawsze zostawia po sobie to samo: skurcz, wątpliwość, pytanie „czy na pewno powinienem być taki, jaki jestem?”

Rozpoznaję ocenę po tym, że rozmowa przestaje być wymianą i staje się testem. Że moje słowa są analizowane nie po to, by je zrozumieć, tylko po to, by je zakwalifikować. Że ktoś nie pyta mnie o emocje, tylko o motywy. A potem interpretuje je zgodnie z własnym schematem. Ocena odbiera mi głos, bo zakłada, że ktoś inny wie lepiej, co się we mnie dzieje.

Najbardziej bolesne są te oceny, które przychodzą w chwilach odsłonięcia. Kiedy się pokazuję, a druga osoba mówi: „ale to przesada”, „ale po co tak dramatyzować”, „ale przecież nie może być aż tak źle”. Wtedy nie tylko jestem oceniony. Jestem też unieważniony. I zostaję sam — nie tylko z emocją, ale też z przekonaniem, że nie mam prawa jej czuć.

Nauczyłem się robić coś innego. Zamiast próbować się tłumaczyć — zatrzymuję się. I pytam sam siebie: „Czy to, co właśnie usłyszałem, jest pytaniem czy osądem?” Jeśli to ocena — nie odpowiadam. Bo nie muszę wchodzić w grę, której reguły mnie unieważniają. Zamiast tego mogę nazwać sytuację: „Czuję się teraz oceniany. Jeśli chcesz mnie zrozumieć, potrzebuję, żebyś zapytał — nie komentował.”

Badania nad mechanizmami społecznego wykluczenia pokazują, że ocena bez ciekawości wzmacnia w ludziach izolację i wycofanie.[14] Dlatego dziś, kiedy czuję, że ktoś mnie ocenia — nie udaję, że nic się nie dzieje. Bo milczenie nie chroni. Chroni pytanie. Pytanie, które przywraca podmiotowość.

Zamiana: z reakcji w pytanie — jak zatrzymuję automatyzm osądu

Reakcja przychodzi pierwsza. To ona pojawia się w ciele, zanim zdążę się zorientować. Słowo, gest, spojrzenie — i już wiem, co myślę o drugiej osobie. Automatyzm. Błysk. Ocena. Uczę się tego zatrzymywać. Nie dlatego, że nie mam prawa oceniać. Tylko dlatego, że chcę być w relacji. A relacja nie zaczyna się od osądu. Zaczyna się od pytania.

Najprostsza technika, jakiej używam, to pauza. Zanim coś powiem — zatrzymuję się. Nawet na sekundę. W tej przerwie pytam: „Co teraz we mnie działa? Lęk? Złość? Duma? Przekonanie, że wiem lepiej?” I dopiero wtedy decyduję, czy zareagować. Bo nie każda reakcja służy relacji. Nie każda służy prawdzie. Czasem służy tylko mojej potrzebie bycia bezpiecznym.

Zorientowałem się, że oceniam najszybciej wtedy, gdy czuję się zagrożony. Gdy ktoś jest zbyt pewny siebie. Zbyt inny. Zbyt bliski. Wtedy chcę się oddalić — i osąd daje mi dystans. Ale jeśli w tym momencie zadam sobie pytanie: „Co mnie tu naprawdę ruszyło?” — coś się zmienia. Nie tłumię reakcji. Ale przekształcam ją w ciekawość.

W pracy Marshalla Rosenberga pojawia się pojęcie „zatrzymania przemocy wewnętrznej” — momentu, w którym świadomie wybieramy język, który nie krzywdzi.[15] To właśnie ta pauza. To świadomy gest: nie powiem pierwszej rzeczy, która przychodzi mi do głowy. Powiem dopiero wtedy, gdy wiem, co chcę przekazać. A jeśli nie wiem — zapytam.

Ta praktyka zmieniła moje relacje. Bo nagle z rozmów znika napięcie. Pojawia się miejsce na prawdę. Nie mówię już: „Jesteś nieobecny.” Mówię: „Czy mogę Cię zapytać, czy jesteś teraz przy mnie?” Nie mówię: „Jesteś egocentrykiem.” Mówię: „Zastanawiam się, czy w tej chwili słyszysz też mnie.” I to nie jest manipulacja. To jest decyzja: chcę być w kontakcie, nie w konflikcie.

Ciekawość nie znaczy zgoda: jak pytam, nie rezygnując z granic

Jedna z najczęstszych obaw, które słyszę — i które sam miałem — to lęk, że jeśli będę ciekawy drugiego człowieka, to zrezygnuję z własnych granic. Że pytanie to ustępstwo. Że otwartość oznacza zgodę. Ale to nieprawda. Pytanie nie musi oznaczać akceptacji. Może oznaczać szacunek. I gotowość do kontaktu, mimo różnic.

Wiele razy bałem się, że jeśli naprawdę kogoś wysłucham, to będę musiał się zgodzić. Ale zrozumiałem, że to lęk starego systemu — w którym albo masz rację, albo przegrywasz. Albo jesteś po jednej stronie, albo jesteś naiwny. Tymczasem ciekawość nie rozgrywa się na polu walki. Rozgrywa się w przestrzeni relacji. Mogę być ciekawy, nie rezygnując z siebie.

W praktyce wygląda to tak: słucham, ale nie muszę potwierdzać. Pytam, ale nie muszę aprobować. Mówię: „Opowiedz mi więcej” — nie po to, by się poddać, tylko po to, by zrozumieć. A potem mogę spokojnie powiedzieć: „Ja widzę to inaczej. I mimo to chcę, żebyśmy się spotkali.”

To, co zmieniło moje podejście, to świadomość, że granica nie musi być murem. Może być progiem. Można ją przekroczyć, jeśli obie strony się na to zgodzą. Ale czasem wystarczy, że ją zauważymy. I to już wystarczy, by było bezpieczniej.

Psycholożka Harriet Lerner pisze, że największym wyzwaniem dla ludzi wrażliwych nie jest stawianie granic, tylko robienie tego bez poczucia winy.[16] A pytanie — zadane szczerze — może być właśnie formą granicy. Bo mówi: „Chcę Cię zrozumieć. Ale nie przestanę być sobą.”

Dla mnie to było odkrycie. Że mogę być otwarty, nie będąc miękki. Że mogę pytać, nie tracąc siebie. I że to właśnie wtedy zaczyna się dojrzała relacja: gdy dwie osoby spotykają się nie po to, by się zgodzić — tylko po to, by się zobaczyć.

Kiedy ciekawość otwiera kontakt — konkretne historie zmiany

Największe zmiany w moich relacjach nie zaczynały się od wielkich deklaracji. Zaczynały się od prostych pytań. Pamiętam sytuację z bliską osobą, z którą przez długi czas nie potrafiliśmy się dogadać. W każdej rozmowie pojawiało się napięcie. Słyszałem w niej chłód, obojętność, dystans. I wszystko we mnie krzyczało: „Ona mnie nie szanuje.” Już miałem wypowiedzieć kolejny osąd, kiedy zapytałem: „Czy coś Cię odciąga od tej rozmowy?” Zatrzymała się. Milczała chwilę. A potem powiedziała: „Tak. Boję się, że i tak mnie nie usłyszysz.” To jedno zdanie zburzyło mój cały scenariusz. I otworzyło coś nowego.

W innej relacji, z osobą, którą kiedyś intensywnie oceniałem jako „niedojrzałą” i „chaotyczną”, spróbowałem zrobić coś, co wydawało mi się ryzykowne: zamiast komentować jej zachowanie, zapytałem: „Co próbujesz mi teraz pokazać?” I wtedy usłyszałem historię o stracie. O niepewności. O tym, że w jej intensywności jest ogromny strach przed byciem zignorowaną. Bez pytania nigdy bym się o tym nie dowiedział.

Każda z tych sytuacji nauczyła mnie, że ciekawość nie jest naiwnością. To nie „słodka” postawa. To odważna decyzja, by nie wybierać najłatwiejszego wytłumaczenia. Bo najłatwiej jest ocenić. Trudniej — zapytać. I naprawdę posłuchać odpowiedzi.

W literaturze psychologii relacyjnej ciekawość bywa traktowana jako aktywny komponent empatii — nie pasywna otwartość, ale czynne zainteresowanie perspektywą drugiego człowieka.[17]Kiedy naprawdę pytam, zamiast interpretować, tworzę przestrzeń, w której drugi człowiek może istnieć. A relacja może się naprawdę zacząć.

Ciekawość a prawda: co jeśli nie spodoba mi się odpowiedź?

Zadawanie pytań jest ryzykowne. Bo odpowiedź może zaboleć. Może być inna niż się spodziewałem. Może mnie rozczarować, zburzyć moje wyobrażenia, pokazać coś, czego wolałbym nie widzieć. Ale to właśnie w tej niepewności jest siła ciekawości. Nie pytam, żeby potwierdzić to, co wiem. Pytam, bo chcę być w prawdzie — nawet jeśli ona nie będzie wygodna.

Zdarzyło mi się usłyszeć rzeczy, które mnie zmiotły. Kiedy zapytałem byłego partnera: „Co czułeś, kiedy ja milczałem?” — odpowiedział bez wahania: „Poniżenie. Kompletną samotność. Jakbyś mnie karał.” Słowa bolały. Ale potrzebowałem ich. Bo dopiero one pozwoliły mi zobaczyć, co naprawdę robiłem. Jak bardzo moje milczenie nie było neutralne. Jak bardzo było bronią.

Ciekawość nie jest neutralna. Jest transformująca. I to może być przerażające. Ale jeśli chcę być w relacji, nie mogę zadawać tylko bezpiecznych pytań. Muszę być gotowy usłyszeć to, czego się boję. Bo tylko wtedy pytanie ma sens. Bo tylko wtedy kontakt jest prawdziwy.

W terapii Gestalt mówi się o tzw. „linii kontaktu” — miejscu, w którym spotykają się dwie odrębne osoby i w którym może dojść do transformacji, ale tylko wtedy, gdy obie strony są gotowe przyjąć konsekwencje spotkania[18]. Ciekawość to właśnie wyjście na tę linię. Nie po to, by zdobyć informacje. Ale by przeżyć coś razem. I nawet jeśli będzie bolało — to będzie prawdziwe.

Nie każdą odpowiedź da się przyjąć od razu. Ale jeśli nie zadaję pytań, zostaję z iluzją. A iluzja nie buduje relacji. Buduje tylko dekorację. A ja nie chcę już grać. Chcę być.

Ciekawość jako dar i wybór

Nie wystarczy przestać oceniać, by naprawdę kogoś zobaczyć.

Trzeba chcieć zobaczyć. A to wymaga decyzji — i odwagi. Bo ciekawość to nie strategia. To nie technika komunikacyjna. To postawa, która mówi: „Zależy mi na Tobie na tyle, że chcę poznać Cię naprawdę. Nawet jeśli się nie zgadzam. Nawet jeśli się boję. Nawet jeśli to mnie porusza.” Taka ciekawość nie wypływa z komfortu. Wypływa z szacunku.

Zadaję pytania nie dlatego, że chcę być „dobry”. Zadaję je, bo chcę być w kontakcie. Bo zrozumiałem, że każde moje „wiesz, jaki jesteś” kończy rozmowę. A każde „co się z Tobą dzieje?” — otwiera. W jednej z najtrudniejszych rozmów, jakie prowadziłem, usłyszałem od drugiej osoby: „Dziękuję, że pytasz. Bo nikt mnie wcześniej nie zapytał. Tylko od razu mówił, co ze mną nie tak.” To zdanie zostanie ze mną na zawsze. Pokazało mi, że pytanie może być formą miłości. Nie tej deklaratywnej, ale cichej i konkretnej — która słucha, zamiast wiedzieć.

Zdarza się, że nie jestem gotów pytać. Bo emocje są zbyt świeże, bo boję się odpowiedzi, bo jestem w reakcji. I wtedy pozwalam sobie poczekać. Bo prawdziwa ciekawość nie jest wymuszona. Jest dojrzała. Gotowa spotkać się z tym, co się pojawi — bez potrzeby kontrolowania odpowiedzi. Kiedy wracam do rozmowy, która wcześniej była dla mnie zamknięta, i pytam: „Czy możesz mi powiedzieć, co dla Ciebie było w tym trudne?”, coś mięknie. Po jednej i po drugiej stronie.

Nie każda odpowiedź mnie uspokaja. Czasem czuję gniew, żal, bezradność. Ale właśnie wtedy przypominam sobie, że nie pytam po to, by uzyskać kontrolę. Pytam, bo relacja jest dla mnie ważniejsza niż moje racje. To nie znaczy, że nie mam granic. Ciekawość bez granic zamienia się w uległość. Ale pytanie zadane z wewnętrznego oparcia nie osłabia — umacnia. Pokazuje, że jestem w sobie, ale nie przeciw Tobie.

W książce „The Art of Empathy” Karla McLaren pisze, że empatia bez autoregulacji przestaje być empatią — staje się emocjonalnym zlepieniem.[19] Ciekawość działa tak samo. Jeśli nie mam kontaktu ze sobą, moje pytania są albo strategią, albo próbą zbliżenia na siłę. Ale jeśli wiem, po co pytam — jeśli pytam naprawdę — wtedy coś się przesuwa. Pojawia się możliwość spotkania, którego wcześniej nie było.

W moim życiu były relacje, które przetrwały tylko dlatego, że ktoś z nas odważył się zapytać. I były takie, które umarły w milczeniu, bo żadne z nas nie potrafiło zrezygnować z osądu. Dziś wiem, że wolę zadawać pytania — nawet jeśli odpowiedź mnie zaskoczy — niż tkwić w roli kogoś, kto zawsze wie. Bo bycie w roli zamyka. A ja nie chcę już relacji opartych na rolach. Chcę relacji opartych na obecności.

Ciekawość nie rozwiązuje wszystkiego. Nie każda relacja się uratuje, nie każda rozmowa będzie możliwa. Ale ciekawość daje mi pewność, że zrobiłem wszystko, co mogłem, by z kimś być — naprawdę. I że nie zostawiłem po sobie tylko milczenia, tylko ślad pytania. A pytanie, które nie ocenia, ma czasem większą moc niż tysiąc słów. Bo jest zaproszeniem do bycia sobą.

[1] Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

[2] Jung, C. G. (1953). Psychological Aspects of the Persona. In Two Essays on Analytical Psychology. Princeton University Press.

[3] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[4] Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.

[5] Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy. Houghton Mifflin.

[6] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[7] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[8] Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown.

[9] Brach, T. (2019). Radical Compassion: Learning to Love Yourself and Your World with the Practice of RAIN. Viking.

[10] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[11] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[12] Siegel, D. J. (2010). The Mindful Therapist: A Clinician’s Guide to Mindsight and Neural Integration. W. W. Norton & Company.

[13] Pettigrew, T. F., & Tropp, L. R. (2006). A meta-analytic test of intergroup contact theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90(5), 751–783.

[14] Leary, M. R., & Kowalski, R. M. (1990). Impression management: A literature review and two-component model. Psychological Bulletin, 107(1), 34–47.

[15] Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. PuddleDancer Press.

[16] Lerner, H. (1997). The Dance of Connection: How to Talk to Someone When You’re Mad, Hurt, Scared, Frustrated, Insulted, Betrayed, or Desperate. HarperCollins.

[17] Zaki, J. (2014). Empathy: A motivated account. Psychological Bulletin, 140(6), 1608–1647.

[18] Perls, F. S., Hefferline, R. F., & Goodman, P. (1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. Julian Press.

[19] McLaren, K. (2013). The Art of Empathy: A Complete Guide to Life’s Most Essential Skill. Sounds True.

Rozdział 4

Wsparcie — obecność zamiast naprawiania

Kiedy przestałem udzielać rad, a zacząłem być

Nie wiem, czy kiedykolwiek umiałem wspierać naprawdę. Długo myślałem, że wsparcie to działanie. Rada. Rozwiązanie. Zestaw instrukcji: „Zrób to, nie rób tamtego, wyśpij się, zapisz się na terapię, odejdź od niego, napisz jej wiadomość, idź pobiegać.” Myślałem, że pomagam, a tak naprawdę… po prostu nie potrafiłem znieść cudzej bezsilności. Zamiast być z tą osobą — próbowałem ją „naprawić”. Bo jej rozpacz dotykała czegoś we mnie. Jej ból był lustrem. I ja — zamiast patrzeć w to lustro — wolałem je zasłonić instrukcją.

Byłem mistrzem w dawaniu „dobrych rad”. Byłem szybki w analizie, błyskotliwy w diagnozie, empatyczny tylko na tyle, na ile wystarczało mi sił, by nie musieć dotknąć siebie. I dziś wiem, że to nie było wsparcie. To był mój sposób na ucieczkę. Z relacji. Z emocji. Z kontaktu. Bo prawdziwe wsparcie nie chroni przed bólem — tylko mówi: jestem z tobą, kiedy boli[1].

Najmocniej zrozumiałem to przy nim. Nie chciał, żebym go ratował. Nie chciał, żebym był mądry, skuteczny, sprawczy. Chciał tylko, żebym był. Chciał, żebym siedział przy nim, kiedy się rozpadał. Żebym nie pytał, nie oceniał, nie próbował przyspieszać jego procesu. Żebym nie łatał mu duszy, tylko trzymał ją razem na chwilę, aż znów stanie na nogi. To było trudne. Bo we mnie wszystko krzyczało: „Zrób coś!” A on potrzebował, żebym nie robił nic — tylko był. I wtedy pierwszy raz zrozumiałem, że obecność to nie pasywność, tylko najgłębsza forma aktywności emocjonalnej.[2]

Od tego momentu zacząłem słuchać inaczej. Przestałem udawać, że wiem, co ktoś powinien zrobić. Czasem nadal mnie kusi, by podsunąć rozwiązanie. Ale coraz częściej milczę. I pytam: „Czego teraz potrzebujesz?” I coraz częściej słyszę: „Po prostu bądź.” I jestem. I to wystarcza.

Dlaczego próbowałem naprawiać innych — i co to mówiło o mnie samym

Zanim nauczyłem się być z kimś w jego bólu, chciałem go z tego bólu wyciągnąć. Jakby cierpienie drugiego człowieka było plamą do usunięcia, problemem do rozwiązania, projektem do zamknięcia. I, szczerze mówiąc, byłem w tym dobry. Szybko znajdowałem słabe punkty, analizowałem relacje, emocje, strategie. Mówiłem: „Wiesz, to może być kwestia twojego dzieciństwa.” Albo: „To, co czujesz, to nie on, to twoje wzorce.” I niby to było mądre, trafne, w punkt. Ale prawda jest taka, że robiłem to, bo nie potrafiłem znieść bezradności. Ani ich — ani swojej.

Każda łza drugiego człowieka włączała we mnie alarm. Bo przypominała moje własne łzy, te niewypowiedziane. Przypominała sytuacje, w których nikt nie był przy mnie. Więc dziś, po czasie, widzę, że nie naprawiałem ich — tylko siebie. Ich kryzys był dla mnie pretekstem do tego, by znowu zapanować nad chaosem. Jakby ich cierpienie zagrażało mojemu poczuciu bezpieczeństwa. I dlatego wchodziłem w tryb ratownika. A przecież to nie był akt czułości. To był akt kontroli[3].

Najtrudniej było mi przyznać się do tego przed samym sobą. Bo ja naprawdę wierzyłem, że pomagam. Dopiero rozmowy z tymi, których chciałem „uratować”, pokazały mi, że oni nie potrzebowali ratunku. Potrzebowali przestrzeni. Tego, by ktoś ich nie dotykał metaforycznymi narzędziami, tylko usiadł obok. Bez diagnozy. Bez rady. Bez potrzeby, by ich ból miał sens. Bo ból nie zawsze ma sens. Czasem po prostu boli. I nie trzeba go rozwiązywać — trzeba go przeżyć razem.[4]

Z czasem zrozumiałem jeszcze jedną rzecz: że próbując wspierać innych w sposób zadaniowy, pomijałem ich człowieczeństwo. Traktowałem emocje jak objawy do leczenia, jakby wszystko dało się zredukować do schematu. „Złość? Okej, pewnie granice naruszone.” „Smutek? Pewnie utrata.” „Lęk? A może to kwestia kontroli?” Byłem szybki, bystry, błyskotliwy. Ale nieobecny. Bo wewnętrznie, mimo że siedziałem naprzeciwko — tak naprawdę mnie tam nie było.

Byłem w sobie, w swoim lęku, w swoim poczuciu winy, w swoim wstydzie, który mówił: „Jeśli teraz nie pomogę, to zawiodę.” I może właśnie to było kluczowe. Nie wierzyłem, że samo bycie jest wystarczające. Bo mnie tego nikt nie nauczył. W moim otoczeniu

nikt nie siedział obok, kiedy płakałem. Nikt nie mówił: „Nie wiem, co powiedzieć, ale jestem.” Raczej słyszałem: „Przesadzasz”, „Zaraz ci przejdzie”, „Inni mają gorzej.” I to właśnie ten brak — ta pusta przestrzeń, której wtedy tak bardzo potrzebowałem — zamieniłem w przymus: muszę działać, bo obecność to za mało.[5]

Ale przecież obecność to wszystko. To ona nas składa, kiedy się rozsypujemy. To ona buduje zaufanie, kiedy wszystko się chwieje. To ona pozwala wybrzmieć emocjom, które przez lata były spychane na dno. I to ona właśnie — nie wiedza, nie kompetencje, nie mądre słowa — leczy najgłębiej. W tym sensie wsparcie nie jest transakcją. To nie „ja ci dam, ty się poprawisz, ja będę miał poczucie spełnienia”. To jest coś zupełnie odwrotnego: ja jestem, nawet jeśli nic się nie zmienia. Nawet jeśli to boli. Nawet jeśli nic z tego nie wynika. Bo twoja obecność jest dla mnie ważna.

Ta zmiana we mnie nie nastąpiła z dnia na dzień. To był proces. Musiałem nauczyć się siedzieć w milczeniu, kiedy ktoś mówił. Nie ucinać. Nie przekierowywać rozmowy na siebie. Nie szukać natychmiastowego rozwiązania. Przestać być ekspertem. Zacząć być człowiekiem. I kiedy to się stało — kiedy pierwszy raz usłyszałem: „Dzięki, że byłeś” zamiast „Dzięki za radę” — zrozumiałem, że coś się we mnie przesunęło.

I może właśnie to jest dziś dla mnie wsparcie: nie robić nic poza byciem z drugą osobą w tym, co przeżywa — bez celu, bez napięcia, bez przymusu skuteczności. Po prostu: z sercem, które się nie zamyka.[6] Bo czasami to jedyne, co naprawdę działa. I jedyne, co zostaje w pamięci.

Obecność, która słucha — prawdziwe wsparcie mojego dzieciństwa

Nie potrzebowałem wielkich słów, by czuć się wspierany. Nie oczekiwałem, że ktoś rozwiąże moje problemy, zanim sam je nazwę. W moim domu wsparcie nie miało formy patetycznych gestów — miało formę słuchania. I to właśnie to słuchanie było wszystkim. Słuchanie, które nie przerywa. Które nie poprawia. Które nie podpowiada, co mam czuć, kim mam być, ani jak mam wyglądać. Po prostu było. I może właśnie dlatego, mimo upływu lat, wciąż pamiętam tamte chwile tak wyraźnie.

Była podstawówka, chyba trzecia klasa. Zwykły klasowy balik. I moje bardzo konkretne, bardzo własne marzenie: chcę się przebrać za dziewczynkę. Tyle. Bez tłumaczeń, bez wstydu, bez uzasadniania. W latach osiemdziesiątych to nie było nic oczywistego. Ale moi rodzice nie zadawali zbędnych pytań. Nie próbowali mnie „sprowadzać na ziemię”, nie szukali męskich alternatyw, nie mówili: „może Zorro?”, „a może Batman?” Oni po prostu zaczęli szukać sukienki, peruki, bucików. Nie pytali, czy wypada. Pytali, co bym chciał mieć na sobie. I to było wszystko. Tak wyglądało wsparcie. Nie przez korektę, tylko przez zgodę.[7]

Pamiętam też inną scenę — równie zwyczajną, ale dla mnie ogromnie ważną. Bardzo chciałem glany. Konkretne, ciężkie, bordowe Grindersy. Nie modne wówczas Nike, nie coś „sensownego na zimę”. Tylko glany. I pamiętam, że moi rodzice nie wcisnęli mi innego prezentu, nie uznali, że wiedzą lepiej. Nie uznali, że to niewłaściwe. Choć przecież był taki przesąd — że butów się nie daje, bo osoba, która je dostaje, odejdzie. Ale ja te buty dostałem. Dostałem dokładnie to, czego chciałem. Nie dlatego, że było logiczne. Tylko dlatego, że byłem słyszany. Bo moje pragnienie było ważne. I to, bardziej niż same glany, pamiętam do dziś.[8]

To były chwile, w których nie musiałem się tłumaczyć z tego, kim jestem. Nie musiałem nikogo przekonywać, że to, czego chcę — ma sens. Wystarczało, że to miałem w sobie. I ktoś to dostrzegał. Taka obecność nie polegała na interwencji. Polegała na byciu blisko mojego świata, bez narzucania swojego. I to było — i jest do dziś — dla mnie wzorzec najczystszego wsparcia.

Dlatego dziś, gdy myślę o wspieraniu innych, wracam do tamtych chwil. Nie do teorii, nie do narzędzi psychologicznych. Tylko do tego poczucia: jestem ważny. Ktoś mnie słyszy. Ktoś nie próbuje mnie zmieniać. Ktoś jest ze mną nie po to, by mnie poprawić, ale po to, by być ze mną w tym, kim jestem. Bez oceny. Bez oporu. Bez agendy. I wiem, że ta pamięć — ten zapis relacyjny — buduje mnie do dziś, gdy sam chcę być wsparciem dla innych.

Dlaczego tak trudno było mi przyjąć wsparcie, gdy najbardziej go potrzebowałem

Bycie wysłuchanym to jedno. Pozwolenie, by ktoś przy mnie został — to zupełnie inna historia. Mimo że dorastałem w domu pełnym miłości, wsparcia i akceptacji, gdzie nie musiałem walczyć o swoje „być sobą”, to jednak… kiedy przyszedł czas na przyjęcie wsparcia od innych — zwłaszcza spoza rodziny — coś się we mnie zacinało.

Pamiętam sytuacje, w których ktoś chciał mnie objąć, a ja automatycznie się cofałem. Kiedy ktoś mówił: „Jestem przy tobie”, a ja w środku miałem ochotę odpowiedzieć: „Ale po co?” Nie dlatego, że nie wierzyłem w dobre intencje. Tylko dlatego, że nie wiedziałem, co z tą obecnością zrobić. Nie umiałem jej przyjąć. Jakby moje ciało nie rozpoznawało tego języka. A przecież — na poziomie deklaratywnym — tak bardzo tego pragnąłem.

Wydaje mi się, że chodziło o coś głębszego niż tylko gesty. Przyjęcie wsparcia oznaczało przyznanie: „Nie daję rady.” A ja długo żyłem w narracji, że radzenie sobie to obowiązek. Że radzenie sobie to wartość. Że bycie ogarniętym, sprawczym, silnym emocjonalnie — to nie wybór, to tożsamość. I nagle — w chwili, kiedy najbardziej potrzebowałem kogoś obok — ten wizerunek zaczynał mi przeszkadzać. Bo nie dawał mi prawa, by się rozsypać.

To było szczególnie widoczne w relacjach romantycznych. Kiedy partner mówił: „Nie musisz być dzielny.” A ja z automatu spinałem się jeszcze bardziej. Bo co, jeśli on odejdzie, jeśli zobaczy mnie niepewnego? Co, jeśli straci grunt, kiedy zobaczy, że nie jestem tym, który wie, trzyma, rozumie, ogarnia? Przyjąć wsparcie to pozwolić, by ktoś zobaczył mnie w bezbronności. A to wymaga odwagi innego rodzaju niż mówienie o swoich sukcesach.

Z czasem zacząłem się temu przyglądać. I dostrzegłem, że nieumiejętność przyjmowania wsparcia to nie problem techniczny. To problem zaufania. Do tego, że drugi człowiek nie weźmie mojej kruchości i nie użyje jej przeciwko mnie. Że nie stracę twarzy. Że nie zostanę „mniej kochany”, kiedy przestanę być „ogarem”. I że wsparcie nie odbierze mi autonomii — tylko da coś, co mogę przyjąć albo nie. Bez przymusu. Bez długu.

Dziś wiem, że najtrudniejszym momentem nie było dla mnie proszenie o pomoc. Najtrudniejsze było nieprzeszkadzanie komuś, kto sam chciał pomóc. Nie zamykanie się. Nie udowadnianie, że „dam sobie radę”. Tylko zaryzykowanie obecności. To był mój wewnętrzny coming out — przyznanie, że mogę potrzebować drugiego człowieka. Że nie wszystko muszę udźwignąć sam. I że nie tracę przez to godności — tylko zyskuję relację.

Kiedy wsparcie staje się przysługą — o granicach i długach, których nie chcę

Bywały chwile, kiedy pozwalałem komuś podejść blisko. Kiedy naprawdę czułem, że mogę się oprzeć. Że nie muszę być sam. Ale tuż po tym — zanim jeszcze wsparcie zdążyło naprawdę zadziałać — pojawiało się we mnie pytanie: czy ta osoba robi to dla mnie, czy bardziej dla siebie? I nie chodziło o paranoję. Chodziło o intuicję. O wewnętrzny alarm, który budził się zawsze wtedy, gdy za pomocą „pomocy” ktoś próbował uregulować coś w sobie kosztem mojej wolności.

To nie są łatwe tematy. Bo wsparcie przecież z definicji kojarzy się z czymś dobrym. Ale jest też taka jego wersja, której się nauczyłem unikać. Wsparcie, które przychodzi z ukrytym rachunkiem. Gdzie po czasie słyszysz: „Ja ci pomogłem, więc teraz ty…” Albo czujesz: „Skoro już korzystasz z mojej obecności, to powinieneś…” I nagle z czegoś, co miało być o bliskości, robi się transakcja. A relacja zaczyna przypominać kredyt, który spłacasz odsetkami emocjonalnymi. I to jest wsparcie, którego nie chcę.

Pamiętam bardzo konkretną sytuację. Kiedy korzystałem z czyjejś pomocy, bo wtedy naprawdę było mi ciężko. Ale z czasem widziałem, jak ta osoba zaczyna kalkulować. Mierzyć, liczyć, wypominać. Jak każde jej „dla ciebie” zaczynało stawać się kartą przetargową. I jak ja — zamiast czuć się wsparty — czułem się jak ktoś, kto zaciąga dług, którego nigdy nie chciał. Dług nie tylko materialny, ale emocjonalny. Taki, który sprawia, że zamiast bliskości masz wdzięczność podszytą strachem, że nie dasz rady go spłacić.[9]

Dlatego dziś bardzo uważnie pytam, zanim pomogę komuś sam. Pytam: czy chcesz, żebym był? Czy chcesz, żebym pisał codziennie? Czy potrzebujesz, żebym zadzwonił, zrobił zakupy, był cicho? Nie zakładam, że wiem. Bo wiem, jak bardzo można się pomylić. Czasem coś, co mnie wydaje się troską, dla drugiej osoby może być ciężarem. Czasem mój zryw pomocy jest potrzebny bardziej mnie niż tej osobie. Bo chcę „coś zrobić”, żeby nie czuć własnej bezradności. A ona może potrzebować po prostu przestrzeni.[10]

I to jest ten rodzaj wsparcia, który wymaga pokory. Nie chodzi o to, żeby zniknąć. Ale żeby nie być nachalnym. Żeby słuchać. Nie tylko tego, co się mówi — ale też tego, czego się nie mówi. Żeby nie pomagać, jeśli pomoc staje się dominacją. Bo tak, są ludzie, którzy pomagają, żeby mieć przewagę. Którzy wspierają, żeby coś uzyskać. I choć intencje bywają różne, to efekt bywa podobny — relacja traci równość, a ja zaczynam znikać.

Dlatego dziś staram się dawać wsparcie bez oczekiwania zwrotu. Nie interesuje mnie „dług wdzięczności”. Nie liczę punktów. I sam też chcę przyjmować pomoc tylko wtedy, kiedy czuję, że mogę ją przyjąć bez ceny. Bez tej cichej umowy: „Będziesz mi coś winien.” Chcę umieć powiedzieć: „Dziękuję, ale nie teraz.” I chcę, żeby to było przyjęte z szacunkiem, a nie z rozczarowaniem.

Bo wsparcie to nie waluta. To wybór. To akt obecności bez roszczenia. I tego właśnie chcę się trzymać. W tym widzę prawdziwą bliskość.

Kiedy nic nie trzeba mówić — o wspierającej ciszy, która leczy

Niektóre formy wsparcia nie mają słów. Nie przychodzą w postaci wiadomości, długich rozmów, interwencji ani rad. Przychodzą w ciszy. W obecności, która niczego nie wymusza. W obecności, która po prostu jest.

Pamiętam kilka takich chwil. Prosty dzień, zwykłe mieszkanie. Ja robię swoje, druga osoba robi swoje. Czasem na dwóch końcach pokoju. Czasem na jednej kanapie. Ale nie chodziło o miejsce — chodziło o to, że ktoś tam był. Nie pytał, nie analizował, nie mówił „rozumiem cię”, nie próbował mnie naprawiać. Po prostu wypełniał przestrzeń sobą, swoją obecnością, swoją ciszą. I ta cisza była dokładnie tym, czego wtedy potrzebowałem.

Kinga potrafi tak być. Katia też. Nie dlatego, że przeszły kursy wsparcia emocjonalnego. Ale dlatego, że umieją być obok bez zakłócania. Bez wchodzenia w moje emocje ze swoją narracją. Bez oceny. Bez potrzeby wyjaśniania. To trudna sztuka. Nie każdy ją ma. Bo przecież większość z nas, kiedy widzi kogoś w smutku albo napięciu, chce „coś zrobić”. A „nicnierobienie” często mylimy z brakiem zaangażowania. Tymczasem ono może być najgłębszą formą zaangażowania — takiego, które nie potrzebuje efektów, tylko obecności.[11]

[1] Nouwen, H. J. M. (1994). The Wounded Healer: Ministry in Contemporary Society. Image.

[2] Brown, B. (2012). Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books.

[3] Karpman, S. B. (1968). Fairy tale therapy: The drama triangle of victim, persecutor and rescuer. Transactional Analysis Bulletin.

[4] Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy. Houghton Mifflin.

[5] Remen, R. N. (2000). My Grandfather’s Blessings: Stories of Strength, Refuge, and Belonging. Riverhead Books.

[6] Gergen, K. J. (2009). Relational Being: Beyond Self and Community. Oxford University Press.

[7] Gopnik, A. (2009). The Philosophical Baby: What Children’s Minds Tell Us About Truth, Love, and the Meaning of Life. Farrar, Straus and Giroux.

[8] Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2012). The Whole-Brain Child: 12 Revolutionary Strategies to Nurture Your Child’s Developing Mind. Bantam.

[9] Fiske, A. P. (1992). The Four Elementary Forms of Sociality: Framework for a Unified Theory of Social Relations. Psychological Review, 99(4), 689–723.

[10] Brown, B. (2021). Atlas of the Heart: Mapping Meaningful Connection and the Language of Human Experience. Random House.

[11] Nhat Hanh, T. (2002). No Mud, No Lotus: The Art of Transforming Suffering. Parallax Press.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.