Constituto Criminalis Carolina

Autorzy: Nowok Łukasz, Jendyk Aleksandra, Kopka Artur, Kopka Mateusz, Pazdan Ewa, Sławkowski Konrad

© Łukasz Nowok, 2026

© Aleksandra Jendyk, 2026

© Artur Kopka, 2026

© Mateusz Kopka, 2026

© Ewa Pazdan, 2026

© Konrad Sławkowski, 2026

Jest to pierwsze pełne tłumaczenie a język polski pracy Constitutio Criminalis Carolina, czyli Konstytucja Kryminalna [cesarza] Karola [V], nazywanej powszechnie Kryminalną Karoliną. Promulgowana w 1532 r. na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie z inicjatywy cesarza Karola V. Niemalże z automatu stała się jednym z kamieni milowych w historii europejskiego prawa karnego. Jest to pierwszy w Europie powszechny, skodyfikowany, wiążący wszystkich obywateli kodeks karny powstały w Europie.

ISBN 978-83-8440-661-8

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

Constituto Criminalis Carolina

Die Peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V Constitutio Criminalis Carolina Ustawa sądowa o karach cielesnych Cesarza Karola V Konstytucja Kryminalna Karola

Wstęp

Powstanie konstytucji kryminalnej

Recepcja prawa i intencja Karola V

Charakter prawny kodeksu

Rola Konstytucji Kryminalnej Karola

Druckprivillegium

Przywilej Drukarski

Vorrede des peinlichen halssgerichts

Przedmowa do ustawy o karach cielesnych

Słowo do artykułów 1—47

1. Vonn Richtern, Vrtheillern vnd gerichts personem

1. O sędziach, ławnikach i osobach w sądzie

2. Vonn denen, so die gerichte jrer guter halb Besitzenn

2. O tych, którzy posiadają sądy ze względu na swój majątek

3. Des Richters eude vber das plut zu richtenn

3. Przysięga sędziego o wydawaniu wyroków śmierci

4. Schepffen oder Vrteillsprecher eidt

4. Przysięga ławnika lub wyrokującego

5. Schreybers Eydtt

5. Przysięga Pisarza Sądowego

6. Annemen der angegebenn vbellthatter vonn der oberkeit vnnd Ampts wegen

6. Aresztowanie domniemanego przestępcy przez władze i z urzędu

7. ………

7. ………

8. ………

8. ………

9. ………

9. ………

10. ………

10. ………

11. Vonn annemen eines angegebenn vbeltaters, So der clager Rechts begert

11. O ujęciu oskarżonego przestępcy, gdy oskarżyciel domaga się sprawiedliwości

12. Vonn verhefftung des Anclagers, biss er Burgschafft gethann hatt

12. O zatrzymaniu oskarżyciela, aż do momentu, gdy złoży on poręczenie

13. Vonn Burgschafften des Anclegers, So der beclagte der that bekäntlich ist vnnd Redliche entschulldigung sollicher thatt halb furgipt

13. O poręczeniach oskarżyciela

14. So der Cleger nit burgenn haben mag, Wie die gegenhafftung bescheen soll

14. Kiedy oskarżyciel nie może złożyć poręczenia, w jaki sposób ma nastąpić uwięzienie

15. Vonn einer andern Burgschafft, so der cleger den argkwon der missethatt bewiesenn hat oder die missethat sunst bekentlich ist

15. O innym poręczeniu, gdy oskarżyciel udowodnił poszlaki przestępstwa lub gdy przestępstwo jest z innej przyczyny oczywiste

16. Von vnzweifelichen Missethatten

16. O przestępstwach niebudzących wątpliwości

17. Wie der anclager nach verhefftung des beclagtenn nit abscheidenn solle, Er habe dann zuforderst ein Nemliche Stat, Wohin man jme gerichtlichen verkunden solle, benant

17. O tym, że oskarżyciel nie powinien oddalać się po aresztowaniu oskarżonego, chyba że wcześniej wskaże konkretne miejsce, w którym można go powiadamiać o decyzjach sądowych

18. Vonn den sachen, daruss mann redliche annzeygung einer Misshandlung nemen mage

18. O sprawach, z których można wziąć uzasadnione poszlaki popełnienia przestępstwa

19. Vonn begreiffunge des worttlins Anzeigung

19. O pojmowaniu słowa poszlaka

20. Das on Redliche anzeigung niemant sol peinlich gefragt werdenn

20. O tym, że nikt nie może być poddany torturom bez uzasadnionych poszlak

21. Von anzeigung der, die mit zauberey warzusagen vndersteen

21. O poszlakach pochodzących od tych, którzy próbują wróżyć za pomocą czarów

22. Das vff anzeygung einer Missetatt allein peinlich graf vnnd nit ander peinlich straffe soll erkannt werden

22. O tym, że na podstawie samych poszlak można stosować tortury, ale nie można wydawać ostatecznych wyroków o karze

23. Wie die genugsam anzeygungen einer Missethat bewiesen werden sollen

23. Jak należy udowadniać wystarczające poszlaki przestępstwa

24. Das man aus den nachgesatzten anzeygungen jnn vnbenannten vnnd hierjnne onaussgedrucktenn argkwőnigkeiten der Missethatt gleichnus nemen moge

24. O tym, że należy brać przykłady z poniższych poszlak w przypadku nieokreślonych i niewymienionych w tej ustawie podejrzeń co do przestępstw

25. Vonn gemeinen Argkwonen vnd annzeygungen, so sich vf alle Missethat ziehen

25. O ogólnych poszlakach i domniemaniach, które dotyczą wszystkich przestępstw

26. …………

26. ………

27. Ein Regell, wann die vorgemelten Argkwonigen teil teil oder stuck samentlich oder sonnderlich ein genugsame anzeigen zu peinlicher frag machen

27. Zasada, kiedy wspomniane podejrzane elementy lub fragmenty, razem lub osobno, stanowią wystarczającą poszlakę do zastosowania tortur

28. Aber ein Regell jnn obgemelten Sachenn

28. Zasada w powyższych sprawach

29. Gemeine anzeygung, deren jegliche allein zu peinlicher frage genugsam ist

29. O ogólnych poszlakach, z których każda z osobna jest wystarczająca do zastosowania tortur

30. …….

30. …….

31. ……..

31. …….….

32. …………

32. ………

33. Von mordt, der heimblichenn geschicht, genugsame anzeigung

33. Wystarczająca poszlaka morderstwa popełnionego w tajemnicy

34. Von offenntlichen todtschlegen, so jnn Schlachtung oder Rumoren vnnder vielen leutten geschehen, das numandt gethan will haben, Genugsam anzeigunge

34. O morderstwach jawnych, które wydarzyły się podczas bijatyk lub rozruchów wśród wielu ludzi, a do których nikt nie chce się przyznać. Wystarczające poszlaki

35. Vonn heimblichenn kinder haben vnnd tőtten durch jre Mutter Genugsame annzeigunge

35. O wystarczającej poszlace w przypadku tajnego posiadania dziecka i zabicia go przez matkę

36. ………

36. ………

37. Vonn heimblichem vergeben Genugsame anzeigunge

37. O wystarczających poszlakach w przypadku potajemnego trucicielstwa

38. Vonn Verdacht der Rauber Genugsam Anzeygenn

38. Wystarczająca poszlaka w przypadku podejrzenia o rabunek

39. ………

39. …………

40. Vonn genugsamen Verdacht derjhenen, so Raubern oder Diebenn hellffen

40. O wystarczającym podejrzeniu co do tych, którzy pomagają rabusiom lub złodziejom

41. Von heimlichem Brandt genugsame Anzeigung

41. O wystarczającej poszlace w przypadku podłożenia ognia w tajemnicy

42. Von Verrätherey genungsam anzeigung

42. O wystarczającej poszlace w przypadku zdrady (sprzedawania sekretów)

43. Vonn genugsamen verdacht der Dieberey

43. O wystarczającym podejrzeniu o złodziejstwo

44. Vonn Zauberey genugsam anzeigung

44. O wystarczającej poszlace w przypadku czarów

45. Vonn peinlicher frag

45. O torturach (dosłownie: o pytaniu pod przymusem)

46. ………

46. ………

47. Ausfurunge der Vnschuldt, Vor der peinlichen frag zu ermanen, vnd weitere handlung daruff

47. Ostatnia szansa na obronę i dowodzenie niewinności. O wyłożeniu uniewinnienia, wezwaniu przed torturami i dalszym postępowaniu

Słowo do artykułów 48—77

48. Erstlich vom Mordt

48. Po pierwsze o morderstwie

49. So der gefragt Verratherey bekennt

49. Jeśli przesłuchiwany przyznaje się do zdrady (sprzedawania sekretów)

50. Vff bekanntnus von Vergifftunge

50. O przyznaniu się do otrucia

51. So der gefragt einen Brant bekant

51. Jeśli przesłuchiwany przyznaje się do podpalenia

52. So die gefragt persone Zauberey bekennt

52. Jeśli przesłuchiwana osoba przyznaje się do czarów

53. Vonn gemeinen vnbenanten Fragstucken vff bekantnus, die vss martter geschicht

53. O ogólnych, nienazwanych kwestiach do pytania po przyznaniu się do winy uzyskanym pod torturami

54. Vonn Nachfrage vnd erkundigung der bosenn bekanten vmbstenden

54. O dalszym przesłuchaniu i badaniu okoliczności przyznania się do winy

55. Wo die bekannten vmbstend der Missenthat jnn erkündigung nit war erfunden wurden

55. Gdzie przyznane okoliczności zbrodni nie zostały potwierdzone w dochodzeniu

56. Keynem gefanngen die vmbstende der Missenthat vorzusagen, sonder jne die ganntz vonn jme selbst sagen lassen

56. Żadnemu więźniowi nie należy podpowiadać okoliczności zbrodni, lecz pozwolić mu opowiedzieć je w całości samemu

57. So der gefangen vorbekanter Missethat widerumb laugknet

57. Jeśli uwięziony ponownie zaprzecza wcześniej wyznanej zbrodni

58. Vonn der mass peinlicher frage

58. O sposobie stosowania tortur

59. So der Arm, den man fragen will, geferliche wunden hatt

59. Jeśli oskarżony, którego zamierzamy przesłuchiwać, ma niebezpieczne rany

60. Ein Beschluss, wann der Bekanntnus, do vff peinliche frage beschicht, entlich zu glauben ist

60. Decyzja o tym, kiedy ostatecznie należy wierzyć przyznaniu się do winy, które nastąpiło po torturach

61. So der gefanngen vff redlichenn verdacht mit peinlicher frag angriffen vnd nit vngerecht funden oder vberwunden wirdett

61. Jeśli uwięziony poddany torturom na podstawie uzasadnionego podejrzenia, nie zostanie uznany za winnego ani skazanego

62. Vonn beweysung der missethatt

62. O dowodzeniu zbrodni

63. Vonn vnbekannten Zeugenn

63. O nieznanych świadkach

64. Vonn belonten zaugen

64. O nagradzanych świadkach

65. Wie zaugenn sagen sollen

65. Jak świadkowie mają zeznawać

66. Vonn genugsamen Zaugen

66. O wystarczających świadkach

67. Vonn genugsamen Bezengknus

67. O wystarczającym zeznaniu

68. Von falschen gezeugen

68. O fałszywych świadkach

69. So der beclagt nach der beweisung nit bekennen wolt

69. Jeśli oskarżony nie chce się przyznać po udowodnieniu winy

70. Vonn stellung vnnd verhőrung der Zeugen

70. O przedstawieniu i przesłuchaniu świadków

71. Vonn den kundschafftverhorern jnn dem Gerichte

71. O przesłuchujących świadków w sądzie

72. Vonn kundetschafftverhőrern ausserhalb des Gerichts

72. O przesłuchujących świadków poza sądem

73. Vonn offenunge der kuntschafft

73. O ujawnieniu zeznań świadków

74. Vonn kuntschafft des beclagten zu seiner entschulldigung

74. O dowodach świadków oskarżonego na jego usprawiedliwienie

75. Vonn zerung der Zeugen

75. O kosztach utrzymania świadków

76. Kein zeugen fur Recht zu vergleidten

76. Zakaz udzielania świadkowi immunitetu prawnego (listu żelaznego)

77. Das recht funderlich ergeen zu lassenn

77. O umożliwieniu szybkiego przebiegu prawa

Słowo do artykułów 78—103

78. Von benennung entlichs Rechtstages

78. O wyznaczeniu ostatecznego terminu rozprawy (wyroku)

79. Dem Beclagtenn den Rechtstag zu verkunden

79. Ogłoszenie oskarżonemu terminu rozprawy

80. Verkundung zum Gericht

80. Ogłoszenie [terminu] sądu (rozprawy)

81. Vnnderredung der vrteiller vor dem Rechttage

81. Narada orzekających (Ławników) przed dniem rozprawy (wyroku)

82. Vonn Besitzung vnd beleyttung des entlichen gerichts

82. O zasiadaniu i prowadzeniu Ostatecznego Sądu

83. Diese vnnsere vnnd des heiligen Richs ordnung gegenwertig zu habenn, auch den parthien darjnne jr notturfft nit zu verbergenn

83. O posiadaniu niniejszego Naszego i Świętego Prawa Rzeszy, a także o nieukrywaniu przed stronami ich potrzeb prawnych w nim zawartych

84. Vonn der Frag des Richters, ob das gericht recht besetzt sey

84. O pytaniu Sędziego, czy Sąd jest należycie obsadzony

85. Wann der beclagt offtenntlich jnn denn Stock, Branger oder Halsseysenn gestellt werden soll

85. Kiedy oskarżony ma być publicznie wystawiony w dybach, pręgierzu lub kajdanach na szyję

86. Den Beclagten fur gerichte zu furenn

86. Doprowadzenie oskarżonego przed sąd

87. Vonn Beschreyenn des Beclagtenn

87. O wykrzykiwaniu zarzutów wobec oskarżonego

88. Vonn fursprechen

88. O rzecznikach (Adwokatach)

89. Bitt des fürsprechenn, der von Ambtswegen oder sunst clagt

89. Prośba Rzecznika, który wnosi Skargę z Urzędu lub w inny sposób

90. Was vnnd wie der Beclagt durch seinen fursprechen pitten lassen mag

90. O co i w jaki sposób oskarżony może prosić przez swojego rzecznika

91. Von verneynung der Missethat, die vormals bekent worden ist

91. O zaprzeczeniu zbrodni, do której uprzednio się przyznano

92. Wie der Richter vnnd Schepffen oder vrteiller nach beder teill vnnd allem furpringen, auch entlichem beschluss die vrteill fassen, vnnd wie auch nachmals die Schepffenn oder vrteiller durch den Richter gefragtt werdenn sollenn

92. Jak Sędzia i Ławnicy, po wysłuchaniu obu stron i całego materiału dowodowego oraz po ostatecznym zamknięciu sprawy, mają sformułować wyrok, a także o to, jak Sędzia ma następnie zapytać Ławników

93. Daruff sollenn die Schepffen vnnd vrteillsprecher vngeverlich allso Antwurten

93. Na to Ławnicy i Orzekający mają odpowiedzieć w ten sposób

94. Wie der Richter die vrteill offnnen solle

94. Jak Sędzia ma ogłosić wyrok

95. …………

95. ………

96. Wann der Richter sein stabe zerprechen mage

96. Kiedy Sędzia może złamać swoją laskę

97. Des Nachrichters frid vsszuruffen

97. O ogłoszeniu pokoju dla Kata

98. Frag vnnd Antwurt nach vollnziehunge der vrteyl

98. Pytanie i Odpowiedź po wykonaniu wyroku

99. So der Becklagt mit Recht ledig erkent wurdt

99. Gdy oskarżony zostaje uniewinniony zgodnie z prawem

100. Von vnnotturfftigen vnnutzen geferlichen fragen, so vor gericht bescheen

100. O niepotrzebnych, bezużytecznych i szkodliwych pytaniach, które mają miejsce przed sądem

101. Vonn leipstraffen, die nit zum tod oder zu Ewiger gefengknuss gesprochen werden vnnd von Ampts wegen beschehenn

101. O karach cielesnych, które nie prowadzą do śmierci ani do dożywotniego więzienia, i które są orzekane z urzędu

102. Vonn Beychten vnd vermanen Nach der verurtheillunge

102. O Spowiedzi i Napominaniu po wydaniu wyroku skazującego

103. Das die Beichtvätter die Armen bekannter Werheit zu leugknen nit weysenn sollen

103. O tym, że spowiednicy nie mają nakłaniać nieszczęśników do zaprzeczania prawdzie, do której się przyznali

Słowo do artykułów 104—137

104. Ein Vorrede, Wie mann missethatt peinlich straffen solle

104. Wstęp, jak należy karać zbrodnie kryminalnie

105. Vonn Vnbenantzen peinlichen fellen vnnd straffenn

105. O nieopisanych przypadkach i karach kryminalnych

106. Wie gotsschwerer oder gotslesterunge gestrafft werdenn sollenn

106. Jak mają być karani bluźniercy lub bluźnierstwo

107. Straff der jhennen, so einen gelerten eid vor Richter vnd gerycht meineydig schwern

107. Kara dla tych, którzy składają przysięgę pod przysięgą fałszywą przysięgę przed Sędzią i Sądem

108. Straff der, so geschworne Vrphede Brechenn

108. Kara dla tych, którzy łamią zaprzysiężoną Urfedę [prawo do zemsty]

109. Strauff der Zauberey

109. Kara za czary/czarostwo

110. Straff schrifftlicher vnrechtlicher peinlicher schmahung

110. Kara za pisemne, bezprawne zniesławienie kryminalne

111. Straff der Muntzfalscher vnnd auch deren, so one habend freicheit Muntzen

111. Kara dla fałszerzy monety i tych, którzy biją monety bez uprawnień

112. Straff der jhenne, so fallsche Siegell, Brief, Vrbar, Rennt oder zynssbucher oder Register machenn

112. Kara dla tych, którzy fałszują pieczęcie, listy, dokumenty, księgi powinności, czynszu lub rejestry

113. Straff der fallscher mit mass, wag vnd kauffmanschafft

113. Kara dla fałszerzy miar, wag i handlu

114. Straff der Jhennen, die falschlich vnnd betrieglich vnndermarckung, Raynung, mal oder marckstein verrucken

114. Kara dla tych, którzy fałszywie, oszukańczo i podstępnie przesuwają podziały, granice, znaki lub kamienie graniczne

115. Straff der procurator, so jrenn parthienn zu Nachteill, geferlicher fursatzlicherweise den widerteilln zu gut hanndelln

115. Kara dla pełnomocników [Prokuratorów], którzy na szkodę swojej strony, podstępnie i umyślnie, działają na korzyść strony przeciwnej

116. Straff der Vnkeusch, so wider die Natur beschicht

116. Kara za nierząd, który dokonuje się wbrew naturze

117. Straff der Vnkeusch mit nahenden gesipten freunden

117. Kara za nierząd z blisko spokrewnionymi krewnymi

118. Straff der Jhenigen, So eeweiber Oder Jungkfrawen entfurn

118. Kara dla tych, którzy uprowadzają żony lub dziewice

119. Straff der Notzucht

119. Kara za Gwałt

120. Straff des Eebruchs

120. Kara za cudzołóstwo

121. Straff des vbells, das jnn gestallt zwifacher ee geschicht

121. Kara za zło popełnione w postaci podwójnego małżeństwa [Bigamii]

122. Straff der Jhennen, so jre eeweiber oder kinder durch bőses gewyns willen willigklich zu vnkeuschen werckenn verkauffenn

122. Kara dla tych, którzy umyślnie sprzedają swoje żony lub dzieci w celu niecnych zysków, do czynów nieczystych

123. Straff der verkuppelung vnd hellffenn zum ehebruch

123. Kara za stręczycielstwo i pomoc w cudzołóstwie

124. Straff der Verretherey

124. Kara za Zdradę

125. Straff der Brenner

125. Kara dla Podpalaczy

126. Straff der rauber

126. Kara dla Rozbójników

127. Straff der jhennen, so vfrur des vollcks machen

127. Kara dla tych, którzy wywołują bunt wśród ludu

128. Straff der jhennen, so bősslich aussdrettenn

128. Kara dla tych, którzy złośliwie uciekają

129. Straff der Jhenigen, so die leut bősslich bevehden

129. Kara dla tych, którzy złośliwie prowadzą prywatną wojnę przeciwko ludziom

130. Erstlich vonn straff der, die mit Gifft oder Venen heimlich vergebenn

130. Po pierwsze, o karze dla tych, którzy potajemnie zadają truciznę

131. Straff der weiber, so jre kinder tődtenn

131. Kara dla kobiet, które zabijają swoje dzieci

132. Straff der weiber, so jre kinder, vmb das sy der abkomen, jn geferlickheit von jnen legen, die allso gefunden vnnd ernert werdenn

132. Kara dla kobiet, które swoje dzieci, aby się ich pozbyć, porzucają w niebezpieczeństwie, a które zostają w ten sposób znalezione i odchowane

133. Straff der Jhennen, so Schwangern Weipsbillden kinder abtreibenn

133. Kara dla tych, którzy dokonują aborcji u kobiet w ciąży

134. Straff, soein Artzt durch sein Artzney dőtett

134. Kara, gdy lekarz zabije kogoś swoją medycyną

135. Straff eygener tődtung

135. Kara za samobójstwo

136. So einer ein Schädlich thier hett, das ymandt enntleibt

136. Gdy ktoś posiada szkodliwe zwierzę, które kogoś pozbawi życia

137. Straff der Morder vnnd Todtschleger, die kein gnugsam entschuldigung haben mogen

137. Kara dla Morderców i Zabójców, którzy nie mogą przedstawić wystarczającego usprawiedliwienia.

Słowo do artykułów 138—178

138. Vonn Vnlaugbarn dottschlegenn, die aus sollichen vrsachen geschehen, so endtschuldigung der Straff vff jnen tragen

138. O zabójstwach niekaralnych, które zdarzają się z takich przyczyn, że niosą ze sobą usprawiedliwienie kary

139. Erstlich von rechter Notwer, wie die entschuldigt

140. Was ein rechte Notweher ist

140. Czym jest prawnie uzasadniona obrona konieczna

141. Das die notwere bewisen soll werden

141. Obrona konieczna musi być udowodniona

142. Wann vnd wie jnn sachen der notweher die weisung vf den Anclager kompt

142. Kiedy i jak w sprawach obrony koniecznej ciężar dowodu przechodzi na Oskarżyciela

143. Von entleibung, das nymands annders gesehen hat, vnd ein notwer furgewent wurdt

143. O pozbawieniu życia, którego nikt nie widział, a powoływana jest obrona konieczna

144. Vonn berumbter notwere gegen eynem Weibsbilldt

144. O powoływaniu się na obronę konieczną przeciwko kobiecie

145. Gdy ktoś w prawnie uzasadnionej obronie koniecznej pozbawi życia niewinną osobę, wbrew woli sprawcy czynu

146. Von vngeverlicher entleibung, die wider eins thätters willen geschicht, ausserhalber einer notweher

146. O zabójstwie przez przypadek, które następuje wbrew woli sprawcy, poza obroną konieczną

147. So einer geschlagenn wurt vnd stribt, vnd man zweyfelt, Ob er an der Wunden gestorben sey

147. Gdy ktoś zostaje uderzony i umiera, a istnieją wątpliwości, czy zmarł na skutek rany

148. Straff der Jhennen, so einander jn Morden, Schlachen vnd Rumoren fursetlich oder vnfursetzlich beystrandt thun

148. Kara dla tych, którzy pomagają sobie nawzajem umyślnie lub nieumyślnie w morderstwie, zabójstwie i bójkach

149. Vonn Besichtigung eins entleibten vor der Begrebnus

149. O oględzinach pozbawionego życia (zmarłego) przed pogrzebem

150. Hernach werdenn etlich entleibung jnn gemein berurt, die auch entschuldigung vf jnen tragen mőgen, So darjnn ordenlicher weise gehanndellt wurt

150. Następnie poruszone zostają ogólne przypadki pozbawienia życia, które również mogą nieść ze sobą usprawiedliwienie, jeżeli zostaną potraktowane we właściwy sposób proceduralny

151. Wie die Vrsachenn, so zu entschuldigung bekänntlicher tatt furgewenndt, aussgefurt werdenn sollen

151. Jak mają być udowodnione przyczyny, które są powoływane w celu usprawiedliwienia przyznanego czynu

152. So des thatters gegebne beweysungartickel nit Beschliessen

152. Gdy przedstawione artykuły dowodowe sprawcy nie są rozstrzygające [wystarczające do uniewinnienia]

153. Vber wen die Atzung jnn obgemelter aussfurunge geen soll

153. Kto ma ponieść koszty w wyżej wspomnianym postępowaniu dowodowym

154. Vonn grosser Armut des, der sich obgemellter massen aussfurenn wollte

154. O wielkiej biedzie tego, kto chciałby udowodnić swoją niewinność w wyżej wymieniony sposób

155. So einer jnn der Mortacht were, jnn gefenngknus keme vnnd sein vnschulld aussfuren wollte

155. Gdy ktoś, będąc uznany za mordercę, trafi do więzienia i chciałby udowodnić swoją niewinność

156. Vonn ausfurung Beschulldigter peinlicher vbelthatt, ehe der beclagt jn gefengknus kompt

156. O udowadnianiu oskarżonego przestępstwa kryminalnego, zanim oskarżony trafi do więzienia

157. Zum ersten von allerschlechsten heimlicheenn Diebstall

157. Po pierwsze, o najmniej szkodliwej kradzieży potajemnej

158. Vom erstenn offenntlichen diebstall damit der diebe beschrien wurdt: ist schwerer

158. O pierwszej kradzieży jawnej, w której złodziej został ogłoszony (ścigany): jest to przypadek cięższy

159. Vonn erstenn geferlichen diebstallenn durch einsteigen oder brechen: Jst noch schwerer

159. O pierwszej kradzieży niebezpiecznej przez wejście lub włamanie: Jest jeszcze cięższa

160. Von erstenn diebstall, funff gulden werdt oder daruber, vnd sunst one beschwerlich vmbstennde: sol mann Raths pflegen

160. O pierwszej kradzieży o wartości pięciu guldenów lub więcej, bez innych obciążających okoliczności: należy zasięgnąć rady

161. Vonn andern diebstall

161. O innej kradzieży (drugiej)

162. Vonn stelen zum dritten mall

162. O kradzieży po raz trzeci

163. Wa meher, dann eynerley beschwerung bey dem diebstall gefunden wurdt

163. Gdy przy kradzieży zostanie znaleziona więcej niż jedna okoliczność obciążająca

164. Vonn Jungenn dieben

164. O młodych złodziejach

165. So einer etwas heimlich nymbt von gutern, der er ein Nechster erbe ist

165. Gdy ktoś potajemnie zabiera coś z dóbr, których jest najbliższym spadkobiercą

166. Stelen jnn rechter hungersnodtt

166. Kradzież w prawdziwym głodzie

167. Vonn fruchen vnnd nutzen vff dem felde, wie vnnd wan damit Diebstale gebraucht werd

167. O owocach i plonach na polu: jak i kiedy w tym przypadku stosowana jest kwalifikacja kradzieży

168. Vonn Holltz stelenn oder Verbotner weis abhawenn

168. O kradzieży drewna lub o zabieraniu/ścinaniu go w zabroniony sposób

169. Straff der Jhennen, die Visch stelenn

169. Kara dla tych, którzy kradną ryby

170. Straff der Jhennen, so mit vertrauter oder hinderlegter habe vngetreulich handeln

170. Kara dla tych, którzy postępują nieuczciwie z powierzonym lub zdeponowanym mieniem

171. Diebstall heiliger oder geweichter ding ann geweichten vnd Vngeweichten stetten

171. Kradzież rzeczy świętych lub poświęconych w miejscach poświęconych i niepoświęconych

172. Vonn straff obgemelts Diebstalls

172. O karze za wyżej wspomnianą kradzież (Świętokradztwo)

173. …….

173. ………

174. ………

174. ……..

175. ………

175. …….

176. Vonn straff oder versorgung der personen, vonn den man aus erzeigten vrsachen vbells vnnd Missenthat warten muss

176. O karze lub zabezpieczeniu osób, od których należy oczekiwać czynów przestępczych i złych, z podanych przyczyn

177. Vonn straff der furderung, Hillff vnd Beistand der Missteter

177. O karze za wspieranie, pomoc i asystowanie przestępcom

178. Straff vnnderstandner Missetatt

178. Kara za usiłowanie przestępstwa

Słowo do artykułów 179—219

179. Vonn vbellthattern, die, Jugent oder anderer sachen halben, jre synne nit haben

179. O przestępcach, którzy z powodu młodości lub innych przyczyn nie mają pełnych zmysłów (tj. rozeznania)

180. So ein hutter der peinlichen gefengknus einem gefangen vsshillfft

180. Gdy dozorca więzienia kryminalnego pomaga więźniowi w ucieczce

181. Von einem gemeinen bericht, wie die gerichtsschreiber die peinlichen Gerichtshendel gentzlich vnnd ordenlich beschreiben sollen: Vollgt jnn dem nechsten vnd etlichen Artickelln hernach

181. O ogólnym nakazie, jak pisarze sądowi mają w pełni i porządnie opisywać postępowania karne: następuje to w najbliższym i kilku kolejnych artykułach

182. ………

182. ………

183. …….

183. …….

184. ………

184. ………

185. …….

185. ……..

186. ………

186. …….

187. …….

187. ………

188. …….

188. …….

189. …….

189. ………

190. Ein ordnung vnnd berichte, Wie der gerichtsschreiber die endtlichen vrteil, der todstraff halb, formen soll

190. Zarządzenie i informacja, jak Pisarz Sądowy ma formułować ostateczny wyrok w sprawie kary śmierci

191. …….

191. …….

192. Einfurung einer jeden Vrteyll um tod oder ewiger gefengknus

Ann dem gallgen mit dem strangk oder kettin vom leben zum tod gericht werden soll

192. Wprowadzenie do każdego wyroku na karę śmierci lub dożywotnie więzienie [wzór formularza wyroku]

193. Vom Schlayffen

193. O wleczeniu

194. Vom reissen mit gluenden Zangenn

194. O rozszarpywaniu rozpalonymi kleszczami

195. Formierung der Vrteill eins sorgklichen Mans jn gefengknus zu verwaren

195. Formułowanie wyroku o umieszczeniu w więzieniu podejrzanej [niebezpiecznej] osoby

196. Von Leybstraff, die nit zum tod oder gefenngklicher Verwarung, wie Obsteet, geurtheillt werden soll

196. O karze cielesnej, która nie ma być orzekana na śmierć lub dożywotnie więzienie, jak to ustanowiono powyżej

197. Einfurung der vrteill, vorgemellter peinlicher leibstraff halb, die nit zum tod gesprochen werden

197. Wprowadzenie do wyroku, dotyczącego wspomnianej kary cielesnej, która nie jest orzekana na śmierć

198. Merckt die Nachvollgende Beschlus einer jedenn Vrtheyll

198. Rodzaje kar cielesnych. Zakończenia każdego wyroku

199. Vonn form der vrtheill zu erledigung einer beclagten person

199. O formule wyroku uniewinniającego oskarżoną osobę

200. …….

200. …….

201. …….

201. …….

202. …….

202. ……..

203. …….

203. …….

204. Vonn dem gerichtsKosten ann den peinlichen gerichten

204. O kosztach sądowych w sprawach karnych

205. Wie die richter vonn straffung der vbelltatter Kein sonderlich Belonung nemen sollen

205. O tym, jak sędziowie nie powinni brać szczególnego wynagrodzenia za karanie złoczyńców

206. Wie es mit der flüchtigen vbeltätter gutern gehallten werdenn soll

206. O tym, jak należy postępować z dobrami zbiegłego przestępcy

207. Wie es gestolner oder geraubter habe, so jnn die gericht kompt

207. O skradzionym lub zrabowanym mieniu, które trafia do sądu

208. …….

208. ……..

209. …….

209. …….

210. …….

210. ………

211. ………

211. …….

212. ……..

212. ……

213. …….

213. ……

214. ………

214. ………

215. Mitt was mass die Werckleut jnn den peinlichen gerichten notturfftig Gallgen zu machen vnd zu bessernn schulldig seindt

215. O obowiązku pracowników budowlanych do budowy i naprawy szubienic na koszt sądów karnych

216. ………

216. ……..

217. ………

217. ………

218. Von mysspreuchen vnd pősen vnvernufftigen gewonheiten, so an etlichen orthen vnd enden gehalten werden

218. O nadużyciach i złych, nierozsądnych zwyczajach, które są utrzymywane w niektórych miejscach i okolicach

219. Erclerung, bei wem vnd an welchen orten rath gesucht werden soll

219. Wyjaśnienie, u kogo i w jakich miejscach należy zasięgać rady

Autorzy

Aleksandra Jendyk

Mateusz Kopka

Artur Kopka

Łukasz Nowok

Ewa Pazdan

Konrad Sławkowski

Bibliografia

Die Peinliche Gerichtsordnung
Kaiser Karls V
Constitutio Criminalis Carolina
Ustawa sądowa o karach cielesnych
Cesarza Karola V
Konstytucja Kryminalna Karola

Wstęp

Constitutio Criminalis Carolina, czyli Konstytucja Kryminalna [cesarza] Karola [V], nazywana powszechnie Kryminalną Karoliną została promulgowana w 1532 r. na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie z inicjatywy cesarza Karola V. Niemalże z automatu stała się jednym z kamieni milowych w historii europejskiego prawa karnego. Jest to pierwszy w Europie powszechny, skodyfikowany, wiążący wszystkich obywateli kodeks karny powstały w Europie. Należy w tym miejscu wspomnieć o powstałych wcześniej próbach kodyfikacji prawa karnego, takich jak prawo salickie[1] z VI wieku, które było zbiorem norm zwyczajowych, czy longobardzkie Edictum Rothari[2] z 643 roku zawierające prawo zwyczajowe i normy karne, lub też powstające masowo w XII—XIII wieku niemieckie prawa miejskie, albo również Konstytucję Kryminalną Bambergu z 1507 roku. Mimo ich istnienia, to właśnie Kryminalna Karolina była aktem prawnym jednolitym, nadanym władczo przez cesarza dla całego obszaru Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, łączącym w swojej treści zarówno materialne prawo karne jak i procedurę karną, a także co najważniejsze, rezonującym na kraje sąsiednie, gdzie treść dokumentu była przyjmowana w całości lub fragmentach.

Jak wspomniano, znaczenie Kryminalnej Karoliny wykroczyło daleko poza samą Rzeszę Niemiecką. Stała się modelem dla późniejszych ustawodawstw Lombardii, Czech, Polski, Węgier, a w XVIII w. — pośrednio — dla ustaw kodyfikacyjnych epoki oświecenia. W historiografii określa się ją często jako narodziny nowoczesnego prawa karnego.[3]

Niniejsza praca, którą z przyjemnością oddajemy w ręce Czytelników jest tworem szczególnym. Powstała jako efekt współpracy grupy młodych prawników w większości zajmujących się prawem karnym, związanych z placówkami edukacyjnymi, siłami porządkowymi, organami ścigania i kancelariami prawnymi, wśród których znajduje się również historyk doświadczony w opracowywaniu źródeł pisanych. Ponadto niniejsza praca jest pierwszym w historii, pełnym tłumaczeniem Kryminalnej Karoliny na język polski. Do tej pory istniały jedynie tłumaczenia i opracowania pojedynczych rozdziałów przygotowane jeszcze w 1559 roku przez Bartłomieja Groickiego, które zawarł w pracy Postępek sądów około karania na gardle. Dodatkowo Kryminalna Karolina jest kluczem do zrozumienia rozwoju procesu karnego, zwłaszcza procesu inkwizycyjnego, w którym centralną rolę odgrywa procedura dowodowa.

Dzisiejszy odbiorca prawa karnego, przyzwyczajony do zasady domniemania niewinności, prawa do obrony, bezwzględnego zakazu wymuszania zeznań, musi dokonać radykalnego przesunięcia perspektywy, aby zrozumieć sens i logikę tego kodeksu.

Powstanie konstytucji kryminalnej

Rozdrobnienie prawne Rzeszy

Pierwsza połowa XVI wieku była dla Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego trudnym okresem. To jedno z najbardziej rozdrobnionych politycznie państw Europy, w którym każde księstwo, baronia, miasto czy gmina opierała się na własnych przepisach prawnych, zaczęło pogrążać się w nurtach reformacyjnych. Należy przy tym zaznaczyć, że do wystąpienia Marcina Lutra w 1517 roku, jedyną obowiązująca na terenie całej Rzeszy, jednolitą formą prawa, było obowiązujące w posiadłościach kościoła prawo kanoniczne, przyjęło się również twierdzenie iż w Rzeszy jest tyle praw ile miast i hrabstw.[4] W tym momencie, podważanie jego roli doprowadziło do jeszcze większego zachwiania nawet tą ostatnią stabilnością państwa. Mimo zajmowanego obszaru, Rzesza była państwem rozbitym i skłóconym wewnętrznie, gdzie Książęta Rzeszy będący zarazem Elektorami, walczyli pomiędzy sobą o wpływy w państwie, leżące na administrowanych przez nich terenach miasta, wypowiadały posłuszeństwo dążąc do większych wpływów na politykę, posiadłości klasztorów i biskupów niejednokrotnie przyjmowały prymat prawa kanonicznego nad prawem lokalnym prowadząc do chaosu nie tylko prawnego ale też politycznego. Dodatkowo lokalne przepisy, w zależności od uznania prawodawcy opierały się na archaicznym prawie zwyczajowym (często salickim lub longobardzkim), prawie rzymskim (niejednokrotnie adaptowanym w wersji 1:1), czy też radosnej twórczości własnej włodarzy miejskich, określanych jako Weisthümer.[5] Nie trzeba podkreślać tutaj, że takie rozdrobnienie prawa karnego doprowadziło do sytuacji, w której przestępstwo karane śmiercią w jednym mieście już w sąsiednim mogło ograniczać karę tylko do grzywny, albo też jej nie przewidywać.

Recepcja prawa i intencja Karola V

Od końca XV wieku na wydziałach prawa uniwersytetów Rzeszy zaczęła następować ponowna recepcja prawa rzymskiego w wersjach przygotowanych przez glosatorów i komentatorów z tak uznanych placówek jak Bolonia, Padwa czy Ferrara. Obok tego lokalne sądy opierały swoje orzecznictwo na prawie zwyczajowym, niejednokrotnie sprzecznym z prawem rzymskim. W takiej sytuacji cesarz Karol V Habsburg[6] ze swoim głównym legislatorem i zarazem ochmistrzem dworu i sędzią sądu biskupiego Johanem von Schwarzenbergiem[7] przystąpili do pracy nad kodyfikacją prawa Rzeszy. Von Schwarzenberg z cesarskiego nadania stanął na czele komisji kodyfikacyjnej, która oparła swoje działania na wprowadzonej w 1507 konstytucji karnej biskupstwa Bambergu[8] (Constitutio Criminalis Bambergensis). W ten też sposób bamberska konstytucja stała się matką Karoliny. Wstępne redakcje nowej konstytucji karnej nie były przychylnie opiniowane przez Sejm Rzeszy, który obawiał się ograniczenia praw władców terytorialnych. Było to powodem, dla którego w ostatniej wersji tekstu, przyjętej już po śmierci Von Schwarzenberga zamieszczono klauzulę salwatoryjną oznaczającą subsydiarność stosowania Konstytucji Karnej Karola, wedle której Kryminalna Karolina miała być stosowana w tych przypadkach, których prawo miejscowe nie regulowało, lub sprawiało wrażenie budzącego wątpliwości. Tak powstały kodeks stał się nie tylko pierwszą kodyfikacją prawa karnego w Europie, ale był także manifestem politycznym, mającym na celu wzmocnienie władzy centralnej należącej do cesarza, który pełnił swoją funkcję przede wszystkim z woli książąt elektorów, jak wskazał Karl Eßer Karolina była instrumentem centralizacji, prawnym narzędziem ograniczenia autonomii ksiażąt.[9]

Dodatkowym elementem podnoszącym prestiż cesarza, był nacisk kładziony na sformułowanie zasad prawa karnego w duchu rodzącego się w Europie humanizmu, dążącego do uporządkowania przepisów w oparciu o racjonalne, systemowe zasady, łamiąc tym samym dotychczasowe związanie systemu karnego ze zwyczajem i dość dużą przypadkowością. Konstytucja Kryminalna Karola stała się dokumentem wyprzedzającym swoją epokę pod względem postępu i racjonalizacji wymiaru sprawiedliwości poprzez określenie katalogu przestępstw i związanych z nimi kar, ograniczenie samowoli sądów lokalnych, wprowadzenie zasady pisemności i legalizmu, ograniczenie arbitralności sądów lokalnych i uregulowanie zasad dowodowych.

Charakter prawny kodeksu

Najważniejszą cechą Kryminalnej Karoliny stało się ścisłe związanie prawa materialnego z procesowym. Był to zatem według dzisiejszego rozumienia jednocześnie kodeks prawa karnego i postępowania karnego.

Ponadto uporządkowaniu i uszczegółowieniu uległo wiele kwestii, które dzisiaj są podstawą prawa karnego, jak na przykład dopuszczenie obrony koniecznej czy też uznanie za okoliczność łagodzącą stanu wyższej konieczności. Zasady zawarte w Konstytucji Kryminalnej pozwalały na wyłączenie winy sprawcy i bezkarność czynu w przypadku wystąpienia błędu co do faktu, czy też wprowadzały instytucję skargi. Kryminalna Karolina pomimo stosunkowo okrutnych kar cielesnych przewidzianych za część przestępstw wprowadzała również jako pierwsza określenie usiłowania, nakazywała również na określenie odpowiedzialności chorego za czyn przez biegłych, prowadziła również do rozróżnienia pomiędzy morderstwem a zabójstwem umyślnym i nieumyślnym, czy też wprowadzała zaostrzenie kar za recydywę. Ważnym jest też przyjęcie w dokumencie traktowania więzienia nie jako miejsca odbywania kary, lecz jako miejsca przetrzymywania przed wykonaniem wyroku. Pewną nowością było również uznanie skarg i zeznań składanych przez kobiety za równe skargom i zeznaniom składanym przez mężczyzn.

W samej procedurze karnej Kryminalna Karolina dążyła do zerwania z dominującym w Europie modelem kontradyktoryjnym (skargowym) procesu na rzecz modelu inkwizycyjnego. Dominujący do tej pory model postępowania opierał się na skardze prywatnej, ograniczał rolę sędziego do czuwania nad przebiegiem procedury, wymagał od stron dostarczenia dowodów i zezwalał na rozstrzygnięcie sprawy przez tzw. sądy Boże. Zakładano, że prawda powinna się wyłaniać ze sporu toczonego przez strony. Wprowadzany w to miejsce proces inkwizycyjny[10] nakładał na sędziego obowiązek dążenia do odkrycia prawdy stawiając go w roli aktywnie prowadzącego dochodzenie. Model ten przenosił również na państwo lub sędziego obowiązek zainicjowania procesu, stawiając majestat władzy w roli strony. Zezwolono również na dopuszczanie określonych tortur w celu uzyskania zeznań. Jednak mogły być one stosowane jedynie w przypadku istniejącego prawdopodobieństwa winy, nie mogły doprowadzić do śmierci oskarżonego, a samo uzyskane w taki sposób zeznanie musiało zostać powtórzone podczas rozprawy dobrowolnie i bez przymusu. Sprowadzało to tortury do roli elementu postępowania dowodowego ograniczonego zasadami nie pozostawiając już ich w gestii sędziowskiej samowoli, jak to miało miejsce w wielu postępowaniach prowadzonych według prawa miejskiego i zwyczajowego.

Należy również zauważyć, że Konstytucja Kryminalna po raz pierwszy w dziejach Rzeszy i Europy systemowo opisała przestępstwa przeciwko życiu (morderstwo, dzieciobójstwo, trucicielstwo), przeciwko obyczajności (sodomia, cudzołóstwo, gwałt), własności (kradzież, rozbój, podpalenie), czy porządkowi społecznemu (czary, fałszerstwo, bunt). Przewidziane w większości kary, mogąc wydawać się dzisiaj brutalnymi i barbarzyńskimi, miały podobnie jak w prawie Hammurabiego charakter prewencji generalnej, czyli miały samą wizją swojego okrucieństwa odstraszać od popełnienia przestępstwa. Takie przedstawienie systemu kar i metod prowadzenia procesu prowadziło do ograniczenia samosądów, nakazując jednocześnie dokładną ocenę dowodów przed wydaniem jakiegokolwiek wyroku.

Rola Konstytucji Kryminalnej Karola

Kryminalna Karolina była w praktyce prawa niemieckiego stosowana do końca XVIII wieku, a w wielu regionach jej elementy możemy odnaleźć jeszcze w orzecznictwie z ostatnich lat poprzedzających wybuch Wielkiej Wojny. Tak długie obowiązywanie regulacji zawartych w dokumencie oraz jego ekspansja na pozostałe kraje Europy pozwalają nam dzisiaj dostrzegać jego ponadczasowość. Z jednej strony systematyzowała i unifikowała reguły procesu karnego z wyraźnym zakreśleniem granic tortur i ograniczeniem samowoli sądów, z drugiej wprowadzała zasadę nulla poena sine lege,[11] tworząc jednocześnie fundament dla rozwoju nowożytnej nauki prawa karnego, co Sójka-Zielińska podsumowała: w sensie strukturalnym „Carolina” jest pierwszym kodeksem karnym nowożytnej Europy.[12]

Constitutio Criminalis Carolina jest pomnikiem europejskiego prawodawstwa. Z jednej strony czerpie z tradycji i ustawodawstwa średniowiecznego, opierając się na starożytnym prawie rzymskim, z drugiej zaś wprowadza skostniały system w światło humanizmu i epoki nowożytnej racjonalizując procedurę i prawo karne.

Niniejsze tłumaczenie ma na celu umożliwienie nie tylko historykom prawa, prokuratorom, przedstawicielom organów ścigania, czy zawodowym karnistom, ale też wszystkim, obcowanie z tekstem, który ukształtował wyobrażenie sprawiedliwości karnej. Pomimo wyraźnie dostrzegalnych różnic cywilizacyjnych, Kryminalna Karolina stanowi cenne źródło dla badań nad historią prawa, mentalnością społeczną, kulturą prawną i praktyką sądową Europy czasu przełomu epok.

Dla lepszego zrozumienia tekstu Karoliny przyjęliśmy zasadę poprzedzenia części bloków artykułów słowami komentarza. Same komentarze dotknęły przede wszystkim kwestii wprowadzanych przez ustawę kar i procedur sądowych, które zmieniały działalność sądownictwa nowożytnej Europy dając tym samym początek dzisiejszemu funkcjonowaniu sądów i przeprowadzaniu procesów.

Zespół redakcyjny w składzie:

Jendyk Aleksandra

Kopka Artur

Kopka Mateusz

dr Nowok Łukasz

Pazdan Ewa

Sławkowski Konrad

[1] Lex Salica, prawo salickie. Wczesnośredniowieczne prawo zwyczajowe Franków salickich, dotyczące głównie prawa karnego, procesowego, rodzinnego i spadkowego, spisane w postaci 65 kazuistycznych artykułów. Odzwierciedlało stosunki prawne z czasów plemiennych.

[2] Edykt Rotariego (Rotara), to pierwszy oficjalny zbiór prawa longobardzkiego ogłoszony przez króla Rotara w Pawii 22 listopada 843 roku. W 388 rozdziałach zawierał spis zwyczajowego prawa germańskiego prezentującego treść norm prawnych typowych dla tzw. ludów barbarzyńskich.

[3] Langbein J.H., Torture and the Law of Proof, Chicago 2006, s. 17.

[4] Zasius U., In usus feudorum, Freiburg 1522.

[5] Pierwszego zbioru praw miejskich dokonał w 4 tomach publikowanych w latach 1841—1863 Jakub Grimm — tak, ten sam, który z bratem dokonał zbioru i opracowania baśni.

[6] Karol V Habsburg, urodził się 24 lutego 1500 roku w Gandawie w Niderlandach, jako syn władców Hiszpanii Filipa I Pięknego i Joanny I Kastylijskiej (Szalonej). W wieku 16 lat objął tron Hiszpanii jako Karol I, a w 1519 został wybrany na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Karol V. Jego panowanie doprowadziło do powstania pierwszego nowożytnego globalnego imperium obejmującego Europę oraz kolonie obu Ameryk. W polityce Europejskiej prowadził walkę z reformacją, książętami Rzeszy, Francją (o dominacje w Europie) i Imperium Osmańskim. Zmęczony ciągłymi konfliktami i politycznym ciężarem imperium abdykował w 1556 roku dzieląc monarchię pomiędzy brata Ferdynanda I (Rzesza, Austria i tytuł cesarski) i syna Filipa II (Hiszpania i kolonie). Resztę życia spędził w klasztorze w Yuste, gdzie zmarł 21 września 1558 roku.

[7] Johann von Schwarzenberg urodził się 25 grudnia 1463 roku. Piastował urząd mistrza dworu biskupa Bambergu Geogra III, a także pełnił rolę przywódcy frankońskiego związku rycerstwa. Na polecenie swojego duchownego mocodawcy utworzył tzw. Bamberginę, czyli Bamberską Konstytucję Kryminalną. Pomimo popierania Lutra, powierzono mu urząd sędziego na dworze biskupim, a także zlecono przewodzenie komisji odpowiadającej za przygotowanie Kryminalnej Karoliny. Zmarł 21 października 1528 roku w Norymberdze.

[8] Constitutio Criminalis Bambergensis, potocznie Bambergina, czyli Konstytucja Kryminalna Bambergu. Ten kodeks karny biskupstwa Bambergu został uchwalony w 1507 roku. Powstał na polecenie biskupa Georga von Limpurg, a jego głównym twórcą był Johan von Schwarzenberg. Kodeks regulował prawo karne i procedurę karną obowiązującą na terenie biskupstwa. Bardzo szybko został przejęty przez miasta Bawarii, by po niespełna 20 latach stać się podstawą Konstytucji Kryminalnej Karola. Kodeks łączył w sobie koncepcje włoskiej szkoły prawa karnego z niemieckim prawem zwyczajowym, wprowadzając koncepcję procesów inkwizycyjnych na teren Rzeszy.

[9] Eßer K.S., Die Carolina und ihre Wirkung, München 1984, s. 41

[10] Inquisitio (łac.) — śledztwo, badanie.

[11] Nie ma kary bez ustawy (prawa).

[12] K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2020, s. 105.

Druckprivillegium

Wjr Karl der funfft von gotts gnadenn Romischer Kayser, zu allen zeitten merer des Reichs, in Germanien, zu Hispanien, beyder Sicilien, Hierusalem, Hungern, Dalmatien, Croatien etc. könig, Ertzherzog zu Osterreich, Hertzong zu Burgundii etc., Graff zu Habspurg, Frandern, Tyrol etc. Thun kundt allermeniglich vnd sonderlich allen vnd jeden Buchtruckern, wo vnd an welchen orten die im heyligen Romischen Reich gesessen seind, zu wissen: dass wir vnserm vnnd des Reichs lieben getrewen, Jvo Schoffern, burgern zu Meyntz, den Abschiedt jetzgehalten Reichsstags zu Regenspurgk, dergleichen die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts im eyn vnd dreissigsten jar auffgericht vnd geschehen, auch die halss oder peinlich gerichts ordnung inn truck zu bringen behelhen lassen haben. Dieweil er sich nun des, vnss zu vndertheniger gehorsam vnd gefallen, in der eil etwas mit vnstatten vndernommen, damit er dan davon widerumb, wie billich, zimlich ergetzlicheyt empfahe, So gebietten wir allen obgemelten Büchtrückern vnd sunst meniglich bei straff vnd peen zehen marck Lottigs golts, vnss halb in vnser vnnd des heyligen Reichs Cammer, vnd den andern halben theyl gedachtem Jvoni vnablasslich zu bezalen, Vnnd wöllen, dass obgemelte Büchtrucker noch sunst jemant von jrent wegen den berürten Abschiedt, auch die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts, darzü die halss oder peinlich gerichts ordnung gedachtem Jvoni in zweyen jaren, den nechsten noch eynander volgend, nit nachtrucken oder zum feylen kauff haben oder ausslegen, bei verlierung obgemelter peen vnnd des selben jres trucks, den gemelter Jyo durch sich selbs oder eyn andern von seinet wegen, wo er den bei jr jedem finden wirt, auss eygem gewalt on verhinderung meniglichs zü sich nemen vnd damit nach seinem gefallen handeln vnd thün mag, daran er auch nit gefrevelt haben. Es soll auch keynem andern getruckten Abschiedt an eynichem ort, inn oder ausserhalb gerichts oder rechts, geglaubt werden, sonder geferde; das ist vnser ernstlich meynung. Geben vnder vnserm zü ruck auffgetruckten Secret, in vnser vnd des heyligen Reichs statt Regenspurg, am letsten tag des Monats Julij, nach Christi, vnsers lieben herrn, geburt tausent fünfhundert vnd im zwey vnd dreissigsten, vnsers Keyserthümbs im zwölfften, vnd vnserer Reich im sibentzehenden jaren.

Przywilej Drukarski

My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wszystkie czasy powiększający Rzeszę; w Germanii, Hiszpanii, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, Chorwacji itd., król; arcyksiążę Austrii, książę Burgundii itd., hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu itd. Dajemy do wiadomości wszystkim, a szczególnie każdemu z drukarzy książek, gdziekolwiek i w jakichkolwiek miejscach w Świętej Rzeszy Rzymskiej by się nie znajdowali: że poleciliśmy naszemu i Rzeszy, kochanemu i wiernemu, Iwo Schöfferowi, mieszczaninowi z Moguncji, wydrukowanie postanowień właśnie zakończonego sejmu Rzeszy w Ratyzbonie, a także reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, ustanowionej i dokonanej w roku trzydziestym pierwszym, oraz Ustawy Sądowej o Karach Cielesnych. Ponieważ podjął się on tej pracy w pośpiechu, ku naszemu poddanemu posłuszeństwu i upodobaniu, aby mógł za to otrzymać sprawiedliwe i stosowne zadośćuczynienie, zatem nakazujemy wszystkim wymienionym drukarzom książek i każdemu z osobna pod karą dziesięciu marek czystego złota, z czego połowę należy zapłacić naszej i Świętej Rzeszy Komorze, a drugą połowę wspomnianemu Iwonowi, bez zwłoki. I chcemy, aby wspomniani drukarze książek ani nikt z ich ramienia nie mieli prawa powielać, sprzedawać ani rozpowszechniać wymienionych postanowień, reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, a także Ustawy o Karach Cielesnych przez dwa kolejne lata, licząc od dnia wydania przywileju. Złamane zostanie to pod groźbą zapłaty wspomnianej kary, a także całego powielonego nakładu, który wspomniany Ivo, osobiście lub przez kogoś w jego imieniu, może odebrać, gdziekolwiek go znajdzie, i postąpić z nim według własnego uznania, bez niczyjej przeszkody, w czym nie dopuści się żadnego przestępstwa. Nie należy wierzyć żadnym innym wydrukowanym postanowieniom w jakimkolwiek miejscu, wewnątrz lub na zewnątrz sądu, pod groźbą kary. Taka jest nasza poważna wola. Wydano pod naszą przyłożoną pieczęcią, w naszym i Świętej Rzeszy mieście Ratyzbona, ostatniego dnia miesiąca lipca, po narodzeniu Chrystusa, naszego drogiego Pana, w roku tysiąc pięćset trzydziestym drugim, a w dwunastym roku naszego panowania jako cesarz i w siedemnastym roku naszego panowania jako król.

Vorrede des peinlichen halssgerichts

WJr Karl der funfft vonn gotts gnaden Romischer Keyser, zu allen zaitten merer der Reichs, König in Germanien, zu Castilien, zu Arrogon, zu Legion, beyder Sicilien, zu Hierusalem, zu Hengern, zu Dalmatien, zu Croatien, Navarra, zu Granaten, zu Tolleten, zu Valentz, zu Gallicien, Maioricarum, Hispalis, Sardinie, Cordube, Corsice, Murcie, Giennis, Algarbien, Algezire, zu Gibraltaris vnd der Jnsulen Canarie, auch der Insulen Jndiarum vnnd terre firme, des meers Oceani etc. Ertzhertzog zu Osterreich, Hertzog zu Burgundii, zu Lotterick, zu Brabandt, zu Steyer, Kernten, zu Crain, Limpurg, Geldern, Wirtemberg, Calabrien, athenarum, Neopatrie, Grave zu Habspurg, zu Flandern, zu Tyrol, zu Gortz, Parsiloni, zu Arthois, zu Burgundi, Pflatzgraff in Henegaw, zu Holand, zu Seeland, zu Pfirdt, zu Kiburgk, zu Namur, zu Rossilion, zu Ceritan vnd zu Zütphen, Landtgraff in Elsas, Margraff zu Burgaw, zu Oristani, zu Gotiani vnd des heyligen Romischen Reichs Fürst zy Schwaben, zu Cathalonia, Asturia etc., Herr in Friesslandt, auff der Windichen marck, zu Portenaw, zu Biscaia, zu Molin, zu Salins, zu Tripoli vnd Mecheln Bekennen offentlich:

Nach dem durch vnsere vnd des heyligen Reichs Chürfürsten, Fürsten vnnd andere Stende stattlich an vnss gelangt, wie im Römischen Reich teutscher Nation, altem gebrauch vnnd herkommen nach, die meynsten peinlich gericht mit personen, die vnsere Keyserliche recht nit gelert, erfarn oder übung haben, besetzt werden, Vnnd daas auss dem selben an viel orten offtermals wider recht vnd güte vernunfft gehandelt, vnnd entweder die vnschuldigen gepeinigt vnd getödt, oder aber die schuldigen durch vnordenliche, geferliche vnd verlengerliche handlung, den peinlichen klegern vnd gemeynem nutz zu grossem nachtheyl, gefristet, weggeschoben vnd erledigt werden, vnd das nach gelegenheyt Teutscher land in disen allen, altem langwirigem gebrauch vnnd herkommen nach, die peinlichen gericht an manchen orten mit rechtverstendigen erfarn vnd geübten personen nit besetzt werden mögen;

Demnach haben wir, sampt Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden, auss gnedigem geneygtem willen etlichen gelerten trefflichen erfaren personen bevolhen, eyn begrieff, wie vnd welcher gestalt in peinlichen sachen vnd rechtfertigungen dem rechten vnd billicheyt am gemessten gehandelt werden mag, zü machen, in eyn form züsammen zü ziehen; Welchs wir also in druck zü bringen verschafft haben, dass alle vnd jede vnser vnnd des Reichs vnderthanen sich hinfürter in peinlichen sachen in bedenckung der gross vnd ferligkeyt der selben jetzt angezeygten begrieff, dem gemeynen rechten, billicheyt vnd loblichen herbrachten gebreuchen gemess, halten mögen, wie eyn jetlicher on zweifei für sich selbst zu thün geneygt vnd desshalben von dem Almechtigen belonung zü empfahen verhofft. Doch wollen wir durch dise gnedige erinnerung Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden an jren alten wolherbrachten rechtmessigen vnnd billichen gebreuchen nichts benommen haben.

Przedmowa do ustawy o karach cielesnych

My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wsze czasy powiększający Rzeszę, król w Germanii, Kastylii, Aragonii, León, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, w Chorwacji, Nawarze, w Granadzie, Toledo, Walencji, Galicji, na Majorce, w Sewilli, na Sardynii, Kordobie, Korsyce, Murcji, Jaén, w Algarve, Algeciras, na Gibraltarze i Wyspach Kanaryjskich, także wyspach Indii i terra firme, morza Oceanii itd. Arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Lotaryngii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Krainy, Limburga, Geldrii, Wirtembergii, Kalabrii, Aten, Neopatrii, hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu, Gorycji, Barcelony, Artois, Burgundii, palatyn w Hainaut, w Holandii, Zelandii, Pfirdt, Kyburgu, Namur, Roussillon, Cerdanii i w Zutphen, landgraf w Alzacji, margrabia Burgau, w Oristano, w Goziano i książę Świętej Rzeszy Rzymskiej w Szwabii, Katalonii, Asturii itd., pan we Fryzji, na Marchii Wenedyjskiej, w Portenau, w Biskai, w Molins, Salins, Trypolisie i w Mechelen, oświadczamy publicznie:

Po tym, jak za pośrednictwem naszych i Świętej Rzeszy elektorów, książąt oraz innych stanów, zwrócono na to uwagę, że w Cesarstwie Rzymskim narodu niemieckiego, zgodnie ze starym zwyczajem i tradycją, większość sądów karnych obsadzana jest osobami, które nie posiadają wykształcenia, doświadczenia ani praktyki w naszym prawie cesarskim;

I że z tego powodu w wielu miejscach często postępuje się wbrew prawu i zdrowemu rozsądkowi, a niewinni są torturowani i uśmiercani, albo winni przez nieuporządkowane, ryzykowne i przewlekłe postępowanie są wstrzymywani, odraczani i uwalniani, ze szkodą dla oskarżycieli w sprawach karnych i dla dobra wspólnego; oraz że, z uwagi na specyfikę niemieckich ziem, sądy karne w wielu miejscach nie mogą być obsadzane osobami o odpowiedniej wiedzy prawnej, doświadczeniu i praktyce, zgodnie ze starym, długotrwałym zwyczajem i tradycją. Dlatego my, wraz z elektorami, książętami i stanami, z łaskawą i życzliwą wolą, poleciliśmy kilku uczonym, znamienitym i doświadczonym osobom, aby sporządziły projekt, w jaki sposób i na jakich zasadach w sprawach karnych i wymierzaniu sprawiedliwości można postępować w sposób najbardziej zgodny z prawem i słusznością, aby zebrać go w jedną formę. Dlatego my, poleciliśmy, aby to zostało wydrukowane, aby wszyscy i każdy z naszych i Rzeszy poddanych, w przyszłości, w sprawach karnych, w obliczu powagi i ryzyka związanego z tymi sprawami, mogli postępować zgodnie z teraz przedstawionym projektem, z prawem powszechnym, słusznością i chwalebnymi, odziedziczonymi zwyczajami, tak jak każdy bez wątpienia jest skłonny to czynić z własnej woli i za co ma nadzieję otrzymać nagrodę od Wszechmogącego. Jednakże, poprzez to łaskawe upomnienie, nie chcemy niczego odebrać elektorom, książętom i stanom z ich starych, chwalebnych, prawnie uzasadnionych i słusznych zwyczajów.

Słowo do artykułów 1—47

Artykuły 1–47 Constitutio Criminalis Carolina tworzą spójny i zamknięty zespół norm, który pełni funkcję systemowej „części ogólnej” kodeksu karnego Karola V. Choć akt ten nie posługuje się pojęciami charakterystycznymi dla nowożytnej dogmatyki prawa karnego ani nie dokonuje wyraźnego podziału na normy materialne i procesowe, to jednak pierwsze czterdzieści siedem artykułów ustanawia jednolity model postępowania karnego, wyznaczając ramy kompetencyjne sądu, określając zasady dowodzenia oraz porządkując rolę sędziego jako centralnego podmiotu procesu.

Carolina nie jest zbiorem kazuistycznych rozstrzygnięć, lecz aktem normatywnym o ambicjach porządkujących i ujednolicających praktykę sądową w obrębie Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Artykuły 1–47 należy zatem odczytywać nie jako luźne wprowadzenie, lecz jako świadomie skonstruowany fundament, na którym opiera się cała dalsza regulacja przestępstw i kar. W tym sensie tworzą one model proceduralny, który warunkuje możliwość stosowania przepisów materialnych zawartych w dalszej części kodeksu.

Pierwszym zasadniczym elementem tego modelu jest określenie kompetencji sądów oraz zasad sprawowania jurysdykcji karnej. Wczesne artykuły Caroliny podkreślają obowiązek sędziego do rozpoznawania spraw w granicach prawa, przy jednoczesnym zachowaniu lokalnych zwyczajów i przywilejów, o ile nie pozostają one w sprzeczności z postanowieniami kodeksu. Uwidacznia się tu charakterystyczny kompromis pomiędzy uniwersalistycznym dążeniem do jednolitości a realiami wielości porządków prawnych Cesarstwa. Carolina nie znosi autonomii sądów terytorialnych, lecz narzuca im wspólny schemat proceduralny, który ma zapobiegać arbitralności i nadużyciom.

Centralną kategorią organizującą art. 1–47 jest osoba sędziego. W Carolinie sędzia nie jest jedynie arbitrem między stronami, lecz aktywnym organem odpowiedzialnym za ustalenie prawdy materialnej. Na nim spoczywa obowiązek wszczęcia postępowania, przeprowadzenia dochodzenia, oceny dowodów oraz wydania wyroku. Taki model wyraźnie wpisuje się w tradycję procesu inkwizycyjnego, rozwiniętą w prawie kanonicznym i recepcjonowaną przez ius commune. Jednocześnie Carolina stara się ograniczyć swobodę decyzyjną sędziego poprzez wprowadzenie norm proceduralnych, które mają charakter wiążący i systemowy.

Szczególne znaczenie w omawianym bloku artykułów zajmują regulacje dotyczące dowodów. Carolina konsekwentnie opiera postępowanie karne na hierarchicznej teorii dowodowej, znanej z tradycji rzymsko-kanonicznej. Zeznania świadków, przyznanie się oskarżonego oraz poszlaki podlegają określonym regułom oceny, a ich wystarczalność dla wydania wyroku zostaje precyzyjnie określona. Wprowadzenie takich zasad ma na celu nie tylko ujednolicenie praktyki sądowej, lecz także zapewnienie minimalnego poziomu racjonalności i przewidywalności orzeczeń.

Na tym tle należy rozumieć regulacje dotyczące tortur, które zajmują istotne miejsce w art. 1–47. Carolina nie traktuje tortur jako środka dowolnego ani automatycznego, lecz podporządkowuje ich zastosowanie określonym przesłankom dowodowym. Tortura pojawia się jako narzędzie służące potwierdzeniu już istniejących poszlak, a nie jako metoda pierwotnego ustalania winy. Choć z perspektywy współczesnej regulacje te nie eliminują ryzyka nadużyć, to jednak w realiach XVI-wiecznego procesu karnego stanowią próbę normatywnego ograniczenia przemocy sądowej poprzez jej proceduralizację.

Artykuły 1–47 wyznaczają również granice pomiędzy podejrzeniem, oskarżeniem a skazaniem. Carolina wprowadza stopniowanie podstaw dowodowych, wymagając coraz silniejszych przesłanek na kolejnych etapach postępowania. Tym samym tworzy logiczną sekwencję czynności procesowych, która ma prowadzić od wstępnego rozpoznania sprawy do ostatecznego wyroku. Model ten, choć pozbawiony nowożytnych gwarancji procesowych, wykazuje wyraźną wewnętrzną spójność i racjonalność.

Ważnym elementem systemowym omawianych artykułów jest także relacja pomiędzy prawem pisanym a praktyką sądową. Carolina wielokrotnie odwołuje się do „rozsądku” i „sumienia” sędziego, lecz czyni to w ramach normatywnie określonej struktury. Swoboda interpretacyjna nie ma charakteru absolutnego, lecz funkcjonuje jako dopełnienie prawa stanowionego, a nie jego substytut. Dzięki temu kodeks stara się pogodzić potrzebę elastyczności z dążeniem do jednolitości orzecznictwa.

Z perspektywy systemowej art. 1–47 pełnią więc rolę konstytutywną dla całej Caroliny. To w nich zostaje zdefiniowany sposób funkcjonowania procesu karnego, który następnie znajduje zastosowanie w odniesieniu do konkretnych typów przestępstw omawianych w dalszych artykułach. Bez tego wprowadzenia normy materialne kodeksu pozbawione byłyby operacyjnego kontekstu i nie mogłyby być stosowane w sposób jednolity. Nie są to jedynie przepisy wstępne, lecz świadomie zaprojektowany model procesu karnego, który odzwierciedla recepcję ius commune, realia sądów XVI-wiecznego Cesarstwa oraz dążenie do racjonalizacji wymiaru sprawiedliwości karnej. W tym sensie Carolina jawi się nie tylko jako kodeks karny, lecz jako całościowa wizja porządku prawnego, w której procedura stanowi warunek możliwości prawa materialnego.

Ł.N.

1. Vonn Richtern, Vrtheillern vnd gerichts personem

Vonn Richternn, Vrtheillern vnd gerichts personen.

Jtem erstlich setzen, ordnen vnnd wollenWir, das alle peinliche gericht mit Richtern, vrtheillern vnd gerichtsschreiberen versehenn vnnd beesetz werden sollen, von fromen, erbern, verstendigen vnd erfaren personen, so duglichst vnd best diselben nach gelegenheit eins jeden orts gehabt vnd zu bekomen sein, Darzu auch edeln vnd gelerte gebraucht werden mogen; Jn dem allem ein jede obrikeit moglichen vleis anwenden soll, damit die peinlichen gericht zum besten verordent vnd nyemandt vnrecht geshehe, alsdan zu diser grossen sachen, welche des menschen erhe, leib, leben vnd gut belangen sein, dapffer vnd wolbedachter vleis gehorich; Darumb dan in solcher vberfarung nyemand mit rechtmessigem, vurdreglichem grundt sein verlassung vnd hinlessigheit entschuldigen mage, Sonder pillich derhalb vermoge diser vnnser ordnung gestrafft: des also alle obrigkeitt, so peinlich gericht haben, hiemit ernstlich gewarset seit sollen.

Vnnd dweil sich dann ein zeitt here ann etlichen orten ettliche vom Adell vnnd annderen, den sollich gericht eigenner persone Ampts halber vnnd sunst zu besitzen gepurt, sich bey sollichenn gerichten zu sitzen geweygert vnd jrs stands halben gescheut, dardurch dann das vbell mermalls vngestrafft pliebenn ist: so mogen dieselbigen, dhweill jnen doch sollich gerichtbesitzung ann jrer Achtbarkeit oder stanndt ganntz kein Nachteyll geperenn soll noch khan, sonder mehr zu furderung der gerechtigkeit, straff der bosshafften vnd denselben vom adell vnd ampter zu eren reichen vnd dienen ist, sollich peinlich gericht, So offt vnnd vill sie nach gestalt der sachen fur gut vnd notturfftig ansehen wurdet, als Richter vnd vrtheiler selbst besitzen vnd darjnne handlen vnd furnemen, wes sich nach diser vnser ordnung eiget vnd gepurt. Wan aber etliche vom Adell vnd andere sollich gericht von altherkomen biss anher eigner person besessenn, Wollen wir, das dieselben hinfurter auch on ferrer weigerung besitzen vnd sollich herkomen vnd geprauch je jren krefften vnnd wesen pleiben sollen.

1. O sędziach, ławnikach i osobach w sądzie

Po pierwsze, ustanawiamy, porządkujemy i chcemy, aby wszystkie sądy karne były wyposażone i obsadzane przez sędziów, ławników i pisarzy sądowych, będących osobami pobożnymi, szlachetnymi, rozumnymi i doświadczonymi, tak jak tylko najdogodniej i najlepiej jest to możliwe w zależności od miejsca. Do tego celu można również angażować szlachtę i ludzi wykształconych. We wszystkim tym każda władza ma dołożyć największych starań, aby sądy karne zostały zorganizowane w najlepszy możliwy sposób i aby nikomu nie działa się krzywda, gdyż w tak wielkich sprawach, które dotyczą czci, ciała, życia i majątku człowieka, wymagana jest stanowczość i gruntowna rozwaga. Dlatego nikt, w obliczu tak wielkiej wagi, nie może w żaden prawomocny i wystarczający sposób usprawiedliwić swojego zaniechania i zaniedbania, ale powinien być sprawiedliwie ukarany na mocy tej naszej ustawy: dlatego też wszystkie władze, które posiadają sądy karne, mają niniejszym być poważnie ostrzeżone.

A ponieważ od pewnego czasu w niektórych miejscach zdarzało się, że pewni szlachcice i inni, którzy z racji swojego urzędu lub statusu powinni zasiadać w takich sądach osobiście, uchylali się od zasiadania w nich i wstydzili się tego ze względu na swój stan, przez co zło często pozostawało bezkarne: zatem mogą oni — ponieważ zasiadanie w takich sądach w ogóle nie powinno i nie może przynosić ujmy ich godności czy stanowi, a wręcz przeciwnie, ma służyć promowaniu sprawiedliwości, karaniu złoczyńców, a im samym, szlachcicom i urzędnikom, przynosić zaszczyt — osobiście zasiadać w takich sądach, tak często i w takim stopniu, jak tego wymaga sytuacja, działając jako sędziowie i orzekając, co jest słuszne i należyte według tej naszej ustawy. Jeśli jednak jacyś szlachcice i inni od dawna osobiście zasiadali w takich sądach, chcemy, aby oni w przyszłości również, bez dalszych wymówek, w nich zasiadali, a ich tradycja i zwyczaj pozostały w mocy i niezmienione.

2. Vonn denen, so die gerichte jrer guter halb Besitzenn

Vonn denen, so die gerichte jrer guter halb Besitzenn.

Jtem welliche persone von jrer gutter wegenn die peinlichenn gericht zu besitzenn schuldig sein vnnd dasselb auss schwacheit vnnd geprechlicheit jres leips, vernunfft, jugenndt, allter oder anderer vnschicklickeit halbenn nit besitzenn noch verwesen mögen, so offt das nodt geschicht, solle der oder die selbigenn anndere tugliche personen zu Besetzung des peinlichen gerichts ann jr statt ordnen vnd bestellen mit wissenn vnd zulassen desselben Oberrichters.

2. O tych, którzy posiadają sądy ze względu na swój majątek

Ponadto, te osoby, które z racji swojego majątku zobowiązane są do posiadania sądów karnych, a nie mogą w nich zasiadać ani nimi zarządzać z powodu słabości i ułomności swojego ciała, rozumu, wieku, starości lub innej niezdolności, powinny, tak często jak to konieczne, wyznaczyć i powołać w swoim zastępstwie inne odpowiednie osoby do obsadzenia sądu karnego, za wiedzą i zgodą najwyższego sędziego.

3. Des Richters eude vber das plut zu richtenn

Des Richters eyde vber das plut zu richtenn.

Jch N. schwer,

das ich soll vnnd will jnn peynlichen Sachen Recht ergen lassenn, Richtenn vnd vrteillen dem Armen als dem Reichen, vnd das nit lassen weder durch lieb, leid, miet, gab noch keiner andern sachen wegen; Vnnd sonderlich so will jch Keiser Karls des fünfften vnnd des heilligen Reichs peinlich gerichts ordnung getreulichenn geleben vnd nach meinem besten vermögen hallten vnd handthaben, Alles getreulich vnd vngeferlich:

Also helff mir gott vnnd die heilligen Evangelia.

3. Przysięga sędziego o wydawaniu wyroków śmierci

Ja, [imię], przysięgam,

że w sprawach karnych będę wymierzał sprawiedliwość, osądzał i orzekał zarówno wobec biednego, jak i bogatego, i nie pozwolę, by na to wpłynęły miłość, cierpienie, przekupstwo, darowizny ani żadne inne powody; a w szczególności, będę wiernie stosował Ustawę Sądową o Karach Cielesnych Cesarza Karola V i Świętej Rzeszy, i będę jej przestrzegał i wprowadzał w życie wedle moich najlepszych możliwości, wszystko uczciwie i bez podstępu.

Tak mi dopomóż Bóg i Święte Ewangelie.

4. Schepffen oder Vrteillsprecher eidt

Schepffen oder Vrteillsprecher eidt.

Jtem soll ein jeder Schepff oder vrteillsprech des peinlichen gerichts dem Richter desselbenn globen vnd schwern, wie hernach vollgt; Welliche pflicht jme dem Schepffen furgelesen vnnd er allso nachsprechen soll:

Jch N. schwer,

das jch sol vnnd will jnn peinlichenn sachen Recht vrteill geben vnnd Richten will dem armen alls dem Reichen, vnnd Das nit lassenn weder durch lieb, leidt, miet, gab noch keiner anndern sachen wegen; vnnd sonnderlich so will jch Keiser Karlls des funfftenn vnnd des heilligenn Reichs peinlich gerichtsordnung getreulichenn geleben vnd nach meiner besten verstendtnuss hallten vnnd handthaben, Alles getreulich vnnd vngeferlich:

Allso helff mir got vnnd die heilligenn evangelia.

4. Przysięga ławnika lub wyrokującego

Ponadto, każdy ławnik lub wyrokujący w sądzie karnym ma przysiąc sędziemu tegoż sądu, co następuje. Przysięga ta ma zostać odczytana ławnikowi i on ma powtórzyć:

Ja, [imię], przysięgam,

że w sprawach karnych będę wydawał wyroki i sądził zarówno biednego, jak i bogatego, i nie pozwolę, by na to wpłynęły miłość, cierpienie, przekupstwo, darowizny ani żadne inne powody; a w szczególności, będę wiernie stosował Ustawę Sądową o Karach Cielesnych Cesarza Karola V i Świętej Rzeszy, i będę ją przestrzegał i wprowadzał w życie wedle mojego najlepszego zrozumienia, wszystko uczciwie i bez podstępu.

Tak mi dopomóż Bóg i Święte Ewangelie.

5. Schreybers Eydtt

Schreybers Eydtt.

Jch N. schwer,

das jch soll vnd will in den sachen, das peinlich gericht bedreffenndt, fleissigs vffmercken habenn, Clag vnnd Anntwurt, anzeigung, argkwon, verdacht oder beweysung, Auch die Vrgiecht des gefanngnen, vnd was gehanndellt wurdet, getreulich vffschreiben, verwaren vnnd, so es not thut, verlesenn, Auch darjnnen keinerley geferde suchen vnnd geprauchen; vnd sonderlich so wil ich Kaiser Karls des funfften vnnd des heilligenn Reichs peinlich gerichts Ordnung vnnd alle sachen darzu dienende getreulich furderen vnnd, sovil mich berurt, halltenn:

Also helff mir got vnd die heiligen Evangelia.

5. Przysięga Pisarza Sądowego

Ja, [imię],

przysięgam, że w sprawach dotyczących sądownictwa karnego będę pilnie zwracał uwagę, wiernie spisywał, przechowywał i, gdy będzie to konieczne, odczytywał oskarżenia i odpowiedzi, doniesienia, poszlaki, podejrzenia lub dowody, a także zeznania przesłuchiwanego więźnia i wszystko, co jest przedmiotem postępowania; nie będę szukał ani używał żadnych podstępów. W szczególności, będę wiernie wspierał Ustawę Sądową o Karach Cielesnych Cesarza Karola V i Świętej Rzeszy, a także wszystkie sprawy, które jej służą, i będę jej przestrzegał, w takim stopniu, w jakim mnie to dotyczy.

Tak mi dopomóż Bóg i Święte Ewangelie.

6. Annemen der angegebenn vbellthatter vonn der oberkeit vnnd Ampts wegen

Annemen der angegebenn vbellthatter vonn der oberkeit vnnd Ampts wegen.

Jtem so jemanndt einer vbellthat durch gemeynen leymuth berüchtiget oder ander glaubwirdig anzeigung verdacht vnd argwenich vnd derhalb durch die obrigkeit Ampts halben angenomen wirdt, der soll doch mit peinlicher frag nit angegriftenn werdenn, Es sey dan zuvor Redlich vnnd derhalb genugsame annzeigung vnd vermuttunge von wegen derselbenn missenthatt vff jnen glaubwirdig gemacht. Darzu soll auch ein jeder Richter in diesen grossen sachen vor der peinlichen frage, sovil muglich nach gestalt vnd gelegenheitt einer jeden sachen bescheen kan, sich erkundigen vnnd vleissigs nachfragen haben, ob die missethat, darumb der angenomen beruchtiget vnd verdacht, auch beschehen sey oder nit; wie hernach in diser vnnser ordnung ferner befunden wirdt.

6. Aresztowanie domniemanego przestępcy przez władze i z urzędu

Ponadto, jeśli ktoś zostanie aresztowany z powodu przestępstwa, które stało się powszechnie znane lub jest podejrzany z powodu wiarygodnego doniesienia i poszlak, a następnie zostanie ujęty przez władze z urzędu, nie może być on poddany torturom, chyba że wcześniej istnieją wystarczające i wiarygodne poszlaki i domniemania o popełnieniu tego przestępstwa. Ponadto, każdy sędzia w tych poważnych sprawach, przed zastosowaniem tortur, ma, w miarę możliwości i w zależności od okoliczności każdej sprawy, upewnić się i pilnie sprawdzić, czy przestępstwo, o które podejrzewa się aresztowanego i o które go oskarżono, faktycznie miało miejsce, jak to zostanie szczegółowo opisane w dalszej części tej naszej ustawy.

7. ………

Jtem so die gemelltenn vrteiller jn bestimbter erkanntnuss zweifellich wirdenn, obe des furprachten argkwous vnnd verdachts zu peinlicher frag genügsam were oder nit, so sollen die desshalbenn Rats bey der oberkeit, so der ennde on mittell die peinlich oberkeit der straff hatt, suchen vnnd doch dieselbenn oberkeit jn sollichem Rathsuchen aller ymbstende vnnd gelegenheit jres erfarenns des verdachts eigenntlich jnn schrifftenn berichten.

7. ………

Ponadto, jeśli wspomniani wyrokujący [ławnicy] będą mieli wątpliwości, czy przedstawione poszlaki i podejrzenia są wystarczające do zastosowania tortur, powinni zasięgnąć rady u wyższej władzy, która w danym miejscu ma bezwzględne prawo do wymierzania kary. Ta władza powinna być dokładnie poinformowana pisemnie o wszystkich okolicznościach i szczegółach podejrzeń, o jakich dowiedzieli się [z dotychczasowego dochodzenia].

8. ………

Jtem so die missethat, einer todstraff halben, kundtlich oder aber desshalb redliche anzeigung, darvon vor berurt ist, erfunden wirde, so soll es vor der peinlichen frag vnnd aller erkundigung halber, so zu erfindung der warheit diennstlich ist, auch mit Rechtfertigung vff des thatters Bekennen gehalltenn werden, Wie clarlich hernach vonn den Jhennen, die vff ancleger jnpracht werdenn, geschryben vnnd geordennt ist

8. ………

Ponadto, jeśli przestępstwo, za które grozi kara śmierci, jest oczywiste lub istnieją w związku z nim wiarygodne poszlaki, o których wspomniano wcześniej, należy najpierw przeprowadzić dochodzenie przed zastosowaniem tortur i wszelkich innych czynności, które służą do ustalenia prawdy, a następnie, na podstawie przyznania się oskarżonego, podjąć decyzję o wymierzeniu sprawiedliwości, tak jak to jest dalej jasno opisane i ustanowione dla tych, którzy zostali oskarżeni.

9. ………

Jtem wollt aber ein sollicher gefanngner der verdachten missthatt ann oder durch peinlich frage nit bekenntlich sein, vnnd er doch desselben vberwiesenn werdenn möchte, so soll es mit der selbenn weisuing vnnd Rechtfertigung daruff, der dotstraff halbenn, gehalten werdenn, wie auch clarlich hernach gesatzt ist von den jhennen, die durch ancleger jnpracht werden.

9. ………

Ponadto, jeśli taki aresztowany, pomimo poszlak, nie przyzna się do przestępstwa ani podczas tortur, ani na skutek ich użycia, a mimo to może mu zostać udowodniona wina, to wyrok i wymierzenie sprawiedliwości w sprawie kary śmierci mają zostać wydane tak, jak to jest jasno ustanowione poniżej dla tych, którzy są oskarżani przez oskarżyciela.

10. ………

Jtem so aber ein person, einer genugsameu, vnzweifellichen, vberwundenen vnd erfunden missethatt halben, nach lut disser vnnser vnnd des heilligen Reichs ordnung vonn der oberkeit vnnd Ampts wegen enndtlich an jrem leibe oder glidern gestrafft werden sollte, Allso das dieselbig straff nit zum tode oder ewiger gefenngknuss furgenomen wurde: Mit erkanntnuss sollicher straff soll es sunderlich auch gehalltenn werden, Als jm 196. artickell, anfahenndt: Jtem so ein person etc., angezeigt erfunden wurdet

10. ………

Ponadto, jeśli jakaś osoba, na podstawie tej naszej i Świętej Rzeszy ustawy, zostanie ostatecznie ukarana przez władzę z urzędu na ciele lub kończynach z powodu wystarczającego, niebudzącego wątpliwości, udowodnionego i odkrytego przestępstwa, tak że kara nie będzie prowadzić do śmierci lub dożywotniego więzienia: Wymierzenie takiej kary ma odbywać się w szczególności tak, jak to jest opisane w 196. artykule, zaczynającym się: Ponadto, jeśli jakaś osoba, itp., gdzie znajduje się dalszy opis.

11. Vonn annemen eines angegebenn vbeltaters, So der clager Rechts begert

Vonn annemen eines angegebenn vbeltaters, so der clager Rechts begert

Jtem So der klager die oberkeit oder Richter anrufft, ymanndt zu strenngem peinlichem Rechtenn zu gefenngknuss am legen, so soll derselbig ancleger die vbelthat vnd derselben Redlichen Argkwon vnnd verdacht, die peinlich straff vff jnen tragen, zuforderst annsagen, vnangesehen ob der anclager den angeclagten vff sein that gefenciklich eintzulegen oder sich zu dem beclagten zu setzen begeren vnd erpieten wurde; Vnnd so er das thut, soll der beclagt jnn gefenngknuss gelegt vnnd des clegers angeben eigenntlich vffgeschriben werdenn; Vnnd ist dabey sonnderlich zu vermercken, das die gefenngknuss zu behalltung vnnd nit zu schwerer geferiger peynigung der gefangen sollenn gemacht vnnd zugericht sein; Vnnd wann auch der gefanngenen Meher dan einer ist, soll man sy, sovil gefengklicher behalltnuas halb sein mag, vonn einander theillen, damit sy sich vnwarhafftiger sage mit einander nit Vereynigen vnnd, wie sy jr that beschönen wollen, vnnderreden mögenn.

11. O ujęciu oskarżonego przestępcy, gdy oskarżyciel domaga się sprawiedliwości

Ponadto, jeśli oskarżyciel zwraca się do władzy lub sędziego, żądając ujęcia kogoś w więzieniu celem poddania go surowemu prawu karnemu, to ów oskarżyciel musi przede wszystkim wskazać przestępstwo oraz uzasadnione poszlaki i podejrzenia, które uzasadniają karę. Ma to zrobić niezależnie od tego, czy oskarżyciel będzie chciał sam osadzić oskarżonego w więzieniu, czy też będzie chciał zająć się oskarżonym osobiście. A jeśli to uczyni, oskarżony ma być uwięziony, a zeznanie oskarżyciela ma być dokładnie spisane. W tym miejscu należy w szczególności zaznaczyć, że więzienia mają być przeznaczone do przechowywania, a nie do ciężkiego, ryzykownego dręczenia więźniów. A jeśli więźniów jest więcej niż jeden, należy ich, w miarę możliwości, oddzielić od siebie, aby nie mogli wspólnie uzgadniać nieprawdziwych zeznań i naradzać się, jak upiększyć swoje czyny.

12. Vonn verhefftung des Anclagers, biss er Burgschafft gethann hatt

Vonn verhefftung des Anclagers biss er Burgschafft gethann hatt

Jtem so balldt der angeclagt zu gefenngknuss Angenomen ist, soll der anclager oder seiu gwallthaber mit seinem leip verwart werden, biss er mit burgenn, Caution vnd bestanndt vnd sicherung, die der Richter mitsampt Vier Schepfenn nach gelegenheit der sache vnd achtung beder personen für genugsam erkennt, gethan hat, Wie hernachvolgt; Vnnd Nemblich allso: Das er, der anclager,

wa er die peinlichen Rechtfertigung nit ausfure oder dem rechten verfolgen wurde vnd die beclagtenn Missthatt oder aber redlich vnnd genugsame annzeigung vnnd vermuttung derselbenn jnn zimblicher zeit, die jme der Richter setzenn wurde, nit dermassenn bewiese, das der Richter vnnd Gericht oder der merertheill auss jnenn für genugsam erkennten, oder sunst jm rechten fellig wurde,

Allsdann den Kosten, so daruff ganngen ist, Auch dem beclagten vmb seine zugefügte schmahe vnnd scheden Abtrag thun woll; vnd damit derselbig gefangen beclagt seiner erlitten costen, schmehe vnd scheden dester ausstreglicher vnnd furderlicher ergetzung vnd abtrag erlangen möge, So soll zu seinem gefallen vnd willen stehen, den peinlichen ancleger vor desselben anclagers ordenlichen Richter oder dem peinlichen gericht, darfur sich die gerichtlich vbung vnd rechtvertigung erhalten hatt, vmb solchen costen, schmehe vnd schedenn rechtlich furzonemen, darjnn auch summarie vnnd on zirlicheit des rechtlichen Process procedirt, gehandelt vnd die Vrthell on weitther Appellation vnd suchens vollentzogen werden; dadurch doch demselben peinlichen gericht ausserhalb diser feil vnnd weitther, dan es vur gehabt, kein bürgerlicher gerichts zwangk vnd erkantnus zuwachssen soll:

alles nach burgerlicher Rechtlicher erkanntnuss desselben peinlichen gerichts.

12. O zatrzymaniu oskarżyciela, aż do momentu, gdy złoży on poręczenie

Ponadto, jak tylko oskarżony zostanie ujęty w więzieniu, oskarżyciel lub jego pełnomocnik ma zostać zatrzymany osobiście, dopóki nie złoży poręczenia, kaucji i zabezpieczenia, które sędzia wraz z czterema ławnikami uznają za wystarczające, w zależności od okoliczności sprawy i statusu obu osób. A mianowicie, że on, oskarżyciel, nie wycofa się z wymierzania kary ani nie zaniecha prawnego ścigania, a także, że w rozsądnym czasie, wyznaczonym przez sędziego, udowodni przestępstwo lub też wiarygodne i wystarczające poszlaki i domniemania o nim w taki sposób, że sędzia i sąd, lub ich większość, uznają je za wystarczające, albo jeśli z jakiegoś powodu w inny sposób przegra w procesie, wtedy poniesie wszystkie koszty, a także zrekompensuje oskarżonemu zniewagi i szkody, które mu wyrządził.

Aby uwięziony oskarżony mógł uzyskać szybszą i bardziej skuteczną rekompensatę i zadośćuczynienie za poniesione koszty, zniewagi i szkody, ma on prawo, według własnej woli, pozwać oskarżyciela karnego przed jego zwykłym sądem lub przed tym sądem karnym, przed którym toczył się proces. W tej sprawie postępowanie ma być sumaryczne i pozbawione formalności zwykłego procesu sądowego. Wyroki mają być wydawane i wykonywane bez prawa do dalszej apelacji.

Jednakże sąd karny nie zyskuje dzięki temu żadnej dodatkowej jurysdykcji cywilnej poza tymi przypadkami i sprawami, które już posiadał, a wszystko to na mocy cywilnego orzeczenia tegoż sądu karnego.

13. Vonn Burgschafften des Anclegers, So der beclagte der that bekäntlich ist vnnd Redliche entschulldigung sollicher thatt halb furgipt

Vonn Burgschafften des Anclegers. So der beclagte der that bekäntlich ist vnnd Redliche entschulldigung sollicher thatt halb furgipt.

Jtem so der thatter der thatt on leugknen were, aber desshalb redliche enntschulldigung, die jne, wo er die bewiese, vonn peinlicher straff entledigen möcht, anzeigt, Vnnd jme der ancleger sollicher seiner furgewandten Vrsachenn vnnd entschulldigung nit gestünde, So soll der anclager jn sollichem fall dannocht auch, nach gelegennheit der person vnnd sachen vnnd erkanntnuss des Richters sampt vier gerichts personen oder schepffenn, nach Notturfft verpürgen, Wa der beclagt solliche enntschulldigung allso aussfuren wurde, das er, der beclagtenn that halben, nit peinliche straff verwurckt hette, jme allsdann vmb solliche gefenngklich einpriugen, schmach vnnd schedenn Vor gericht, wie obgemelt, enndtlichs Burgerliches Rechtenns zu pflegenn, Vnnd darzu alle gerichts schedenn vsszurichtenn Nach erkantnuss desselbenn gerichts schulldig sein; Vnnd soll nach sollicher gescheener Burgschafft mit aussfurung der entschulldigten thatt, wie hernach jnn dem hundert vnnd Einvndfunfftzigisten [151] Artickell, anfahennde: Jtem, so ymands einer thatt bekanntlich ist etc., geschribenn steet, gehallten vnnd gehandellt werden, Vnnd jn disem fall vor sollicher aussfurung vnnd sonnder erkanntnuss peinliche frage nit gepraucht werden,

13. O poręczeniach oskarżyciela

Jeżeli oskarżony przyzna się do czynu, lecz przedstawi wiarygodne usprawiedliwienie dla tego czynu.

Ponadto, jeśli sprawca przyzna się do czynu bez zaprzeczania, ale wskaże wiarygodne usprawiedliwienie, które, gdyby je udowodnił, mogłoby go uwolnić od kary, a oskarżyciel nie zgodzi się z tymi podanymi przez niego powodami i usprawiedliwieniem:

W takim przypadku oskarżyciel również ma, w zależności od okoliczności sprawy i statusu osób, a także na podstawie orzeczenia sędziego wraz z czterema ławnikami, złożyć poręczenie, że jeśli oskarżony udowodni takie usprawiedliwienie, że z powodu swojego czynu nie zasłużył na karę, to oskarżyciel będzie zobowiązany do zadośćuczynienia mu za uwięzienie, hańbę i szkody, na mocy prawa cywilnego, tak jak wspomniano wyżej. Będzie on również winny pokrycia wszystkich kosztów sądowych, zgodnie z orzeczeniem tegoż sądu.

Po takim złożeniu poręczenia, postępowanie w sprawie udowodnienia usprawiedliwienia ma być prowadzone w sposób opisany w sto pięćdziesiątym pierwszym artykule, zaczynającym się: Ponadto, jeśli ktoś przyzna się do czynu, itd. W tym przypadku, przed takim udowodnieniem i wydaniem ostatecznego orzeczenia, nie należy stosować tortur.

14. So der Cleger nit burgenn haben mag, Wie die gegenhafftung bescheen soll

So der Cleger nit burgenn haben mag, Wie die gegenhafftung bescheen soll

Jtem allslanng vnnd dweill der ancleger gemellter Burgschafft nit habenn mag Vnnd doch dem strengen peynlichen rechtenn nachvollgenn wollte, so soll er mit dem beclagtenn biss nach endung vorangezeigter Rechtlicher aussfurung jnn gefenngknuss oder verwarung Nach gelegennheit der persone vnnd sachenn gehallten werden; Vnnd dem anclager, auch dem, der sein entschulldigmig aussfurenn wollt, soll gegunndt werden, das die leut, so sy zu burgschafft oder beweisung, wie obsteet, geprauchenn wollen, zu vnnd von jme wanndelln mögen. So auch die anclag von wegen furstenn, geistlicher personen oder gemeinen, oder sunst hoher personenn wegen gegen denen, die geringers stanndts seindt, geschicht: jnn sollichem fall mögen sich anndere persnen vngeferlich nit geringerer achtung, dann der beclagt, an jr stat neben dem beclagten gefenngklich legenn oder verwaren lassen; Vnnd ob auch die selb jngelegt persone sunst burgschafft gebenn wollte, wie obgemellt, das allsdann dieselb person jrer gefengknuss erledigt werdenn soll.

14. Kiedy oskarżyciel nie może złożyć poręczenia, w jaki sposób ma nastąpić uwięzienie

Ponadto, tak długo, jak oskarżyciel nie może złożyć wspomnianego poręczenia, a mimo to chce kontynuować surowy proces karny, ma być trzymany w więzieniu lub w areszcie wraz z oskarżonym, w zależności od statusu osób i okoliczności sprawy, aż do zakończenia wspomnianego postępowania sądowego.

A oskarżycielowi, a także temu, który chce udowodnić swoje usprawiedliwienie, należy zezwolić, aby osoby, których chcą użyć do poręczenia lub jako świadków, mogły swobodnie przychodzić i odchodzić od nich.

Jeżeli oskarżenie dotyczy książąt, osób duchownych, wspólnot lub innych wysoko postawionych osób, a dotyczy tych o niższym statusie: w takim przypadku inne osoby o nie mniejszej godności niż oskarżony mogą w ich imieniu być uwięzione lub zatrzymane wraz z oskarżonym. A jeśli ta zastępcza osoba zechce złożyć poręczenie, tak jak wspomniano powyżej, ma zostać zwolniona z więzienia.

15. Vonn einer andern Burgschafft, so der cleger den argkwon der missethatt bewiesenn hat oder die missethat sunst bekentlich ist

Vonn einer andern Burgschafft, so der cleger den argkwon der missethatt bewiesenn hat oder die missethat sunst bekentlich ist.

Jtem wo der cleger den Argkwon vnnd verdacht bewiesenn hat oder die geclagt missethat sunst vnlaugpar ist, Vnnd der thatter genugsam entschulldigung derhalb, alls vorberurt ist, nitt vssfuren khan, so soll der anclager allsdann verpurgen, dem strenngen peinlichen Rechtenn, darumb der beclagt angenomen ist, nach disser vnnser vnnd des Reichs ordnung nachzukomen, vnnd zu weiterer Burgschafft in sollichem fall nit verpunden werden. Vnd wass allso durch annemung des beclagten mit Clag, Anntwurt, Burgschafft, fragen, erfarung, weisung vnnd anders gehanndellt, Auch daruff geurtheyllt wirde, das soll alles der gerichtsschreiber ordennlich vnd vnnderschiedlich beschreibenn. Wie desshalb hernach jm hundertsten vnnd ein vnd Achzigisten [181] Artickell, anfahenndt: Jtem ein jeder gerichtsschreiber solle etc., Vnnd zu ettlichen plettem darnach ein gemeine anzeigung vnd forme, sollicher beschreibung halb, erfunden wirdt

15. O innym poręczeniu, gdy oskarżyciel udowodnił poszlaki przestępstwa lub gdy przestępstwo jest z innej przyczyny oczywiste

Ponadto, jeśli oskarżyciel udowodnił poszlaki i podejrzenia lub gdy oskarżone przestępstwo jest w inny sposób nie do zaprzeczenia, a sprawca nie może przedstawić wystarczającego usprawiedliwienia, jak to wspomniano wcześniej, to oskarżyciel ma w takim przypadku poręczyć, że będzie przestrzegał surowego prawa karnego, dla którego oskarżony został zatrzymany, zgodnie z naszą i Rzeszy ustawą. Nie będzie zobowiązany do żadnego dalszego poręczenia w takim przypadku.

I to wszystko, co w związku z przyjęciem oskarżonego — oskarżenie, odpowiedź, poręczenie, przesłuchanie, dochodzenie, wydanie wyroku i inne rzeczy — jest procedowane i co zostaje orzeczone, wszystko to pisarz sądowy ma starannie i szczegółowo opisać. Jak jest to dalej opisane w sto osiemdziesiątym pierwszym artykule, zaczynającym się: Ponadto, każdy pisarz sądowy powinien itd. oraz na kilku kolejnych stronach, gdzie znajduje się ogólny opis i forma takiej dokumentacji.

16. Von vnzweifelichen Missethatten

Von vnzweifelichen Missethatten

Jtem sollenn sonnderlich Richter vnnd vrteilier ermanet sein: Wo ein Missethat vsserhalb Redlicher vrsachen, die vonn peinlicher straff Rechtlich enntschulldigt, offenntlich vnnd vnzweifellich ist oder gemacht wirde,

Alls so einer on Rechtmessig vnnd getrungen vrsach Ein offenntlicher Mutwilliger feindt oder fridtbrecher were, Oder so man einen ann warer vbellthatt betritt, Auch so einer den gethanen Raub oder diepstall wissenntlich bey jme hat vnd das mit keinem grundt widersprechen oder Rechtlichenn verursachen oder verleugnen möge, alls hernach bey jeder gesagter peinlicher straff, wann die enntschulldigung hatt, fundenn wirdt:

jnn sollichenn vnd dergleichenn offenntlichen vnzweifellichen vbellthattenn,

(vnd so der theder die offenen vnzweiffellichen vbelthat frevenlich widersprechenn wolt, So soll jne der Richter mit peinlicher ernstlicher frage zu bekantnus der warheit halten, die jm Rechtenn ein genügsame vnnd volkomliche beweisung macht,)

Soll man one alle gerichtliche verlengerung, so sunst jn disser ordnung allein zu erfarung der warheit vnnd nit, die vnzweifelliche Missthatter damit zu fristenn, gesetst sein, Abschneidenn: damit jnn sollichen offenntlichen vnzweifelichen missthatten die enndtlich vrtheill vnnd straffe mit dem wenigsten kostenn, als gesein khan, gefurdert vnd vollnzogenn werden.

16. O przestępstwach niebudzących wątpliwości

Ponadto, sędziowie i wyrokujący mają być szczególnie pouczeni:

Gdy przestępstwo, poza uzasadnionymi przyczynami, które prawnie usprawiedliwiają od kary, jest oczywiste i niebudzące wątpliwości lub takim się staje,

Na przykład, gdy ktoś bez prawomocnej i naglącej przyczyny jest jawnym, złośliwym wrogiem lub naruszycielem pokoju. Albo gdy kogoś pochwyci się na gorącym uczynku. Również, gdy ktoś ma przy sobie świadomie skradzione łupy lub ukradzione rzeczy i nie może temu w żaden sposób sensownie zaprzeczyć, ani prawnie usprawiedliwić, ani tego nie neguje, tak jak będzie to dalej opisane przy każdej karze, gdy będzie miało miejsce usprawiedliwienie,

w takich i podobnych oczywistych, niebudzących wątpliwości przestępstwach

(a jeśli sprawca chciałby bezczelnie zaprzeczyć oczywistemu, niebudzącemu wątpliwości przestępstwu, to sędzia ma go surowym, karnym przesłuchaniem zmusić do przyznania się do prawdy, które w prawie stanowi wystarczający i pełny dowód),

należy odciąć wszystkie sądowe zwłoki, które w tej ustawie są ustanowione wyłącznie w celu ustalenia prawdy, a nie w celu odraczania wyroków wobec przestępców niebudzących wątpliwości, aby w tak oczywistych, niebudzących wątpliwości przestępstwach, ostateczny wyrok i kara mogły zostać wykonane przy jak najmniejszych kosztach, jak to tylko możliwe.

17. Wie der anclager nach verhefftung des beclagtenn nit abscheidenn solle, Er habe dann zuforderst ein Nemliche Stat, Wohin man jme gerichtlichen verkunden solle, benant

Wie der anclager nach verhefftung des beclagtenn nit abscheidenn solle, Er habe dann zuforderst ein Nemliche Stat, Wohin man jme gerichtlichen verkünden solle, benant.

Item der clager soll auch nach gefenngklichem annemen des beclagtenn vonn dem Richter nit Abscheidenn, Er hab jme dann ein Nemlich hause ann einer bequemen, sicheren, vngeferlichenn statt oder ennde benant, dahyn furter der Richtter Alle gerichtliche notturfftige verkiundigung zuschickenn soll; Vnd soll der cleger dem jhennen, der jme solliche verkündigung zupringt, vonn einer jeden meill, so er vonn gericht auss zu jme lauffen muss, ein zimblichenn pottenlon Nach gemeynner jeder lanndt art gewonheit zu gebenn schulldig vnnd pflichtig sein; Vnnd wie der Anclager sollich ennde benennt, Soll der gerichts schreiber auch jnn die gerichts Acta schreiben,

17. O tym, że oskarżyciel nie powinien oddalać się po aresztowaniu oskarżonego, chyba że wcześniej wskaże konkretne miejsce, w którym można go powiadamiać o decyzjach sądowych

Ponadto, oskarżyciel po uwięzieniu oskarżonego nie może oddalać się od sędziego, chyba że wcześniej wskaże konkretny dom w dogodnym, bezpiecznym i pewnym miejscu, do którego sędzia będzie mógł w przyszłości przesyłać wszystkie konieczne zawiadomienia sądowe.

Oskarżyciel będzie zobowiązany i winny zapłacić posłańcowi za każdą milę, którą musi przebiec od sądu, stosowne wynagrodzenie, zgodnie ze zwyczajem panującym w danym kraju. A gdy oskarżyciel wskaże takie miejsce, pisarz sądowy ma również zapisać to w aktach sądowych.

18. Vonn den sachen, daruss mann redliche annzeygung einer Misshandlung nemen mage

Vonn den Sachenn, daruss mann redliche aunzeygimg einer Misshandlung nemen mage.

Jtem jnn disser vnnser vnnd des heilligen Reichs peinlicher gerichts ordnung, alls vor vnnd nach steet, jst gemeynem Rechtenn nach, Annemens vnnd gefenngklichs halltens, Auch peinlicher frage halb der jhennen, so für myssthatter verdacht vnnd verclagt werdenn vnnd dess nit gestenndig sein, vff redlich, anzeigimg, warzeicheiin, Argkwon vnnd verdacht der misshanndellung gesetzt: dieselbenn sach oder warzeichenn, so ein Redlich genugsam anzeigen, Argkwon oder verdacht gebenn, seindt nit muglich. alle zu beschreibenn. Damit aber dannocht die Amptleute, Richter vnnd vrteiller, so sunst disser sachenn nit bericht seindt, dester bass merckenn mögen, Waruss ein Redlich anzeigung, Argkwon oder verdacht einer Miashanndlung komen, So seinndt desshalben die nachfollgenden gleichnuss einer Redlichenn anzeigung, Argkwons oder verdachts, wie das ein jeder nach seinem Teutschen nennen oder erkennen kan, hernach gesatz.

18. O sprawach, z których można wziąć uzasadnione poszlaki popełnienia przestępstwa

Ponadto, w tej naszej i Świętej Rzeszy ustawie sądowej o karach cielesnych, tak jak to stoi powyżej i poniżej, zgodnie z prawem powszechnym, ustanowiono, że ujęcie i uwięzienie, a także poddanie torturom tych, którzy są podejrzani i oskarżeni o przestępstwo, a nie przyznają się do niego, ma opierać się na uzasadnionych poszlakach, znakach, podejrzeniach i domniemaniach co do przestępstwa.

Nie jest możliwe opisanie wszystkich spraw lub znaków, które dają uzasadnioną i wystarczającą poszlakę, podejrzenie lub domniemanie. Jednak, aby urzędnicy, sędziowie i wyrokujący, którzy w innych przypadkach nie mają wiedzy w tych sprawach, mogli lepiej rozpoznać, z czego wynika uzasadniona poszlaka, podejrzenie lub domniemanie popełnienia przestępstwa, ustanowiono poniżej przykłady uzasadnionej poszlaki, podejrzenia lub domniemania, tak jak każdy może to nazwać lub rozpoznać w swoim niemieckim języku.

19. Vonn begreiffunge des worttlins Anzeigung

Vonn begreiffunge des worttlins Anzeigung.

Jtem wo wir nachmalls Redlich annzeigung mellden, Da wollenn wir allewegenn Rediche warzeichenn, Argkwon, Verdacht vnnd vermuttung auch gemeynt habenn vnnd damit die vberigen wortter Abeschneidenn.

19. O pojmowaniu słowa poszlaka

Ponadto, gdy w dalszej części będziemy wspominać o uzasadnionych poszlakach, zamierzamy przez to rozumieć również uzasadnione dowody, poszlaki, podejrzenia i domniemania, i w ten sposób skrócić używanie pozostałych słów.

20. Das on Redliche anzeigung niemant sol peinlich gefragt werdenn

Das on Redliche anzeigung niemant sol peinlich gefragt werdenn.

Jtem wo nit zuvor Redliche annzeigung der missethat, darnach man fragenn wollt, vorhanden vnnd beweisst wurde, Soll nymands gefragt werden; Vnnd ob auch gleich wol auss der Martter die Missthatt bekannt wurde, so solle doch der nit geglaupt, Noch yemannds daruff verurtheillt werdenn. Wa auch einiche oberkeit oder Richter jnn sollichem vberfuren, sollenn die dem, so allso wider Recht one die bewisen anzeiguug gemartert were, seine schmach, schmertzen, Costen vnd schadenn der gepure ergezung zu thun schulldig sein; Es soll auch kein oberkeit oder Richter jnn dissem fall kein vrphede hellffenn, schützen oder schirmen, das der gepeynigt seine schmache, schmertzenn, Costenn oder schadden mit Recht, doch alle thetliche handlung aussgeschlossen, nit suchenn moge.

20. O tym, że nikt nie może być poddany torturom bez uzasadnionych poszlak

Ponadto, jeśli wcześniej nie ma i nie zostaną udowodnione uzasadnione poszlaki przestępstwa, o które chce się pytać, nikt nie może być przesłuchiwany. I nawet jeśli na skutek tortur przestępstwo zostanie wyznane, nie należy temu wierzyć, ani nikogo na tej podstawie skazywać.

Jeśli jakaś władza lub sędzia dopuści się takiego nadużycia, będą zobowiązani do należytego zrekompensowania osobie, która została w ten sposób, wbrew prawu, poddana torturom bez udowodnionych poszlak, jej hańby, bólu, kosztów i szkód.

Żadna władza ani sędzia nie mogą w tym przypadku udzielić Urfehde [uroczystego przyrzeczenia, że nie będzie się dochodzić zadośćuczynienia] ani chronić się przed tym, by poszkodowany nie mógł dochodzić prawem zadośćuczynienia za swoją hańbę, ból, koszty i szkody, wyłączając jednak wszelkie akty przemocy.

21. Von anzeigung der, die mit zauberey warzusagen vndersteen

Von anzeigung der, die mit zauberey warzusagen vndersteen.

Jtem es soll auch vff der anzeigen, die auss zauberey oder anndern kunsten warzusagen sich anmassen, nymands zu gefenngknuss oder peinlicher frage angenomen, Sonnder dieselben angemassten warsager vnnd anclager sollenn darumb gestrafft werdenn. So auch der Richter daruber vff sollich der Warsager angebenn weitter furfüre, soll er dem gemarterten kostenn, schmertzen, jniurien vnd schedenn. Wie jm Nechst obgesatzten Artickell gemelldt, abzulegenn schulldig sein.

21. O poszlakach pochodzących od tych, którzy próbują wróżyć za pomocą czarów

Ponadto, na podstawie oskarżeń pochodzących od tych, którzy ośmielają się wróżyć za pomocą czarów lub innych sztuk, nikt nie może zostać uwięziony ani poddany torturom. Wręcz przeciwnie, ci, którzy ośmielają się tak wróżyć, oraz ich oskarżyciele, mają zostać za to ukarani. Jeśli sędzia, wbrew temu, będzie kontynuował postępowanie na podstawie doniesień takich wróżbitów, będzie zobowiązany do zrekompensowania osobie poddanej torturom jej kosztów, bólu, zniewag i szkód, tak jak to wspomniano w poprzednim artykule.

22. Das vff anzeygung einer Missetatt allein peinlich graf vnnd nit ander peinlich straffe soll erkannt werden

Das vff anzeygung einer Missetatt allein peinlich frag vnnd nit ander peinlich straffe soll erkannt werden.

Jtem es ist auch zu vermerckenn, das nymandt vff einicherley anzeiguug, Argkwon, warzeichen oder verdacht enndtlich zu peinlicher straff soll verurteyllt werdenn, sonnder allein peinlich mag man daruff fragenn, so die anzeygung, alls hernach funden wirdet, genugsam ist; dann, soll yemandt endtlich zu peinlicher straff verurtheyllt werden, das muss auss eigenem bekennen oder beweisung, wie ann andern ennden jnn diser Ordnung clarlich fanden wirdt, bescheen, vnnd nit vff vermuttung oder anzeigung.

22. O tym, że na podstawie samych poszlak można stosować tortury, ale nie można wydawać ostatecznych wyroków o karze

Ponadto, należy zaznaczyć, że nikt nie może być ostatecznie skazany na karę na podstawie jakichkolwiek poszlak, podejrzeń, znaków lub domniemań, ale jedynie na ich podstawie można stosować tortury, jeśli poszlaki są wystarczające, jak to jest opisane w dalszej części.

Jeśli ktoś ma być ostatecznie skazany na karę, musi to nastąpić na podstawie własnego przyznania się lub na podstawie dowodu, jak to jest wyraźnie opisane w innych częściach tej ustawy, a nie na podstawie domniemania lub poszlaki.

23. Wie die genugsam anzeygungen einer Missethat bewiesen werden sollen

Wie die genugsam anzeygungen einer Missethat bewiesen werden sollen.

Jtem ein jede genngeame Anzeigimg, daruff man peinlichen fragen möge, soll mit zweien guten zeugen bewiesen werdenn, wie dann jnn ettlichen Artickelln darnach von genügsamer beweysung geschribenn steet. Aber so die hauptsach der missethat mit einem gutten zeugen bewiesen wirdt, dieselb alls ein halbe beweysung macht ein genugsam anzeygung, alls hernach jnn dem dreissigsten [30] artickell, anfahendt: Jtem ein halbe beweisung, alls so einer jnn der hauptsach etc,, funden wirt.

23. Jak należy udowadniać wystarczające poszlaki przestępstwa

Ponadto, każda wystarczająca poszlaka, na podstawie której można stosować tortury, ma być udowodniona przez dwóch wiarygodnych świadków, jak to jest opisane w kilku kolejnych artykułach dotyczących wystarczających dowodów.

Jeśli jednak główna sprawa przestępstwa zostanie udowodniona przez jednego wiarygodnego świadka, to stanowi to pół-dowód, który jest wystarczającą poszlaką, jak to zostanie opisane w trzydziestym artykule, zaczynającym się: Ponadto, pół-dowód, na przykład, gdy ktoś w głównej sprawie, itd., gdzie to będzie można znaleźć.

24. Das man aus den nachgesatzten anzeygungen jnn vnbenannten vnnd hierjnne onaussgedrucktenn argkwőnigkeiten der Missethatt gleichnus nemen moge

Das man aus den nachgesatzten anzeygungen jnn vnbenannten vnnd hierjnne onaussgedrucktenn argkwönigkeiten der Missethatt gleichnus nemen möge.

Jtem auss diessenn nachgesatzten Artickelln, vonn Argkwon vnnd anzeigung der Missthat sagend, Soll jnn fellenn, so darjnne nicht benannt seind, gleichnus genomen werden; Wann nit muglich ist, alle Argkwonige vnnd verdechtliche fell vnnd vmbstende zu beschreibenn.

24. O tym, że należy brać przykłady z poniższych poszlak w przypadku nieokreślonych i niewymienionych w tej ustawie podejrzeń co do przestępstw

Ponadto, z poniższych artykułów, które mówią o poszlakach i podejrzeniach przestępstw, należy brać przykłady w przypadkach, które nie są tu wymienione, ponieważ nie jest możliwe opisanie wszystkich podejrzanych spraw i okoliczności.

25. Vonn gemeinen Argkwonen vnd annzeygungen, so sich vf alle Missethat ziehen

Vonn gemeinen Argkwonen vnd annzeygungen, so sich vf alle Missethatt ziehen.

Erstlich vonn Argkwonigen theillen mit anhangender erclerung, wie vnd wann die ein Redlich anzeigung machen mögen.

Jtem so man der anzeigung, die jnn vielen nachgesatzten Artickelln gemellt vnnd zu peinlicher frag genugsam verordennt seind, nicht gehaben mag, so soll man erfarung haben nach den nachyollgennden vnd dergleichenn argkwonigen vmbstenden, so man nit alle beschreiben khan:

Erstlich, ob der verdacht ein solliche verwegene oder leychtfertige person vonn bösem leymadt vnnd geruch sey, das man sich der Missethat zu jr versehen möcht, oder ob dieselbig person dergleichenn missethat vormalls geupt, vnnderstanden hab oder beziegen wordenn sey; Doch solle sollicher böser leymadt nit vonn veinden oder leychtfertigen leuten, Sonnder von vnpartheillichen Redlichen leutten komen.

Zum andern, ob die verdacht persone ann geferlichen orten zu der that verdechtlich gefunden oder bedreten wurde.

Zum drittenn, ob ein thetter jnn der that oder, dweill er vff dem wege darzu oder davon gewest, gesehen worden; vnd jm fall, so einer nit erkannt were, Soll man vffmerckung haben, ob die verdacht person ein solich gestallt, cleyder, wafen, pferdt oder annders habe, alls der thatter obbemellter massen gesehenn worden.

Zum vierden, ob die verdacht person bey sollichenn leutten wonung oder gesellschafft habe, die dergleichen missethat vbenn.

Zum funfften soll man jnn beschedigungen oder verletzungen war nemen, ob die verdacht person auss Neidt, feiudtschafft, vargeender trou oder gewartung einichen nutz zu der gedachtenn Missethat vrsach nemen möcht.

Zum Sechsten, so ein verletzter oder beschedigter auss etlicheim vrsachen ymandt der Missethat selbs zeyhet, daruff stirbt oder bey seinem eid betheurt.

Zum Siebenden, so ymandt einer Missenthat halb fluchtig wirdt.

25. O ogólnych poszlakach i domniemaniach, które dotyczą wszystkich przestępstw

Po pierwsze, o podejrzanych okolicznościach wraz z dodatkowym wyjaśnieniem, jak i kiedy mogą stanowić uzasadnioną poszlakę. Ponadto, jeśli nie można uzyskać poszlak, o których mowa w wielu kolejnych artykułach, a które są uznane za wystarczające do zastosowania tortur, należy sprawdzić okoliczności podejrzane, takie jak te, które będą podane poniżej, ponieważ nie można opisać ich wszystkich:

Po pierwsze: Czy podejrzany jest osobą tak zuchwałą lub lekkomyślną, o złej reputacji i opinii, że można spodziewać się po nim popełnienia przestępstwa, lub czy ta osoba wcześniej popełniała, próbowała popełnić lub była oskarżona o podobne przestępstwa. Jednakże zła reputacja nie może pochodzić od wrogów lub lekkomyślnych ludzi, ale od bezstronnych, uczciwych osób.

Po drugie: Czy podejrzana osoba została znaleziona lub zatrzymana w podejrzanych miejscach, związanych z przestępstwem.

Po trzecie: Czy sprawca został widziany w trakcie popełniania przestępstwa lub w drodze do niego, lub w drodze powrotnej. A w przypadku, gdy sprawca nie został rozpoznany, należy sprawdzić, czy podejrzany ma taką sylwetkę, ubranie, broń, konia lub coś innego, co pasuje do opisu sprawcy.

Po czwarte: Czy podejrzana osoba mieszka lub przebywa w towarzystwie ludzi, którzy popełniają podobne przestępstwa.

Po piąte: W przypadku wyrządzenia szkody lub zranienia, należy sprawdzić, czy podejrzany mógł mieć motyw do popełnienia przestępstwa z powodu zazdrości, wrogości, wcześniejszych gróźb lub w oczekiwaniu na jakąś korzyść.

Po szóste: Jeśli poszkodowany lub ranny z jakiegoś powodu oskarża kogoś o przestępstwo, po czym umiera lub potwierdza to pod przysięgą.

Po siódme: Jeśli ktoś ucieka z powodu popełnienia przestępstwa.

26. …………

Zum Achten, so einer mit dem anndern vmb gross gut rechtet, das dann den merrern theill seiner Narung, habe vnnd vermögens antrifft, der wirt fur einen myssgunder vnd grossen feindt seines widertheills geacht: darumb, so der widertheill heimlich ermordet wurdet, ist ein vermuttung wider dissenn theill, das er sollichenn Mordt gethan hab; Vnd wo sunst die persone jres wesens verdechtlich were, das er den Mordt gethann, die mag man, wo er derhalb nit redlich enntschuldigung hett, gefenngklich annemen vnd peinlich fragen.

26. ………

Po ósme: Jeśli jeden spiera się z drugim o znaczący majątek, który stanowi większą część jego utrzymania, dobytku i bogactwa, to jest uważany za zazdrosnego i wielkiego wroga swojej strony przeciwnej. Dlatego, jeśli przeciwnik zostanie potajemnie zamordowany, istnieje podejrzenie wobec tej osoby, że dokonała tego morderstwa. A jeśli ta osoba jest podejrzana o ten czyn, może zostać uwięziona i poddana torturom, o ile nie będzie miała uzasadnionego usprawiedliwienia w tej sprawie.

27. Ein Regell, wann die vorgemelten Argkwonigen teil teil oder stuck samentlich oder sonnderlich ein genugsame anzeigen zu peinlicher frag machen

Ein Regell, wann die vorgemelten Argkwonigen teil oder stuck samentlich oder sonnderlich ein genugsame anzeigen zu peinlicher frag machen.

Jtem jn nechstem obgesatztem artickell werden acht Argkwanige theill oder stuck von anzeigungen peinlicher frage funden: derselben argkwonigenn theill oder stuck jst keiner allein zu Redlicher anzeigung, daruff peinlich frage möcht gepraucht werden, genugsam; Wa aber sollicher Argkwonigen theill oder stück ettliche bey ein annder vff ymandt erfundenn werden, so sollenn diejhennen, den, peinlicher frag halber, zu erkennen vnd zu handeln gepurt, ermessenn ob dieselben obbestimpten oder dergleichenn erfunden Argkwonigen teill oder stück sovil redlicher anzeigung der verdachten missethat thuen mögen, alls die nachvollgende Artickell, der ein jeder allein ein Redlich anzeigung macht vnd zu peinlicher frag genügsame ist.

27. Zasada, kiedy wspomniane podejrzane elementy lub fragmenty, razem lub osobno, stanowią wystarczającą poszlakę do zastosowania tortur

Ponadto, w ostatnim, wspomnianym artykule można znaleźć osiem podejrzanych elementów lub fragmentów poszlak do zastosowania tortur. Żaden z tych podejrzanych fragmentów lub elementów nie jest wystarczający sam w sobie, aby stanowić uzasadnioną poszlakę, na podstawie której można by stosować tortury.

Jeśli jednak kilka takich podejrzanych elementów lub fragmentów zostanie znalezionych w przypadku jednej osoby, to ci, do których należy wydanie orzeczenia i działanie w sprawie tortur, powinni ocenić, czy te lub podobne znalezione podejrzane elementy lub fragmenty stanowią wystarczającą poszlakę podejrzanego przestępstwa, tak jak to czynią następujące artykuły, z których każdy sam w sobie stanowi uzasadnioną poszlakę i jest wystarczający do zastosowania tortur.

28. Aber ein Regell jnn obgemelten Sachenn

Ab ein Regell jnn obgemelten Sachenn

Jtem meher ist zu bedenncken, wann yemand einer Missethat mit etlichen argkwonigen theillenn oder stucken, alls vorsteet, verdacht wirdet, das allwegen zweyerley gar ebenn war genomen werden soll:

Erstlich der erfundenn Argkwonigkeit,

Zum andern, was die verdacht person guter vermuttunge, die sy vonn der Missenthat entschulldigen mögen, für sich hab; vnnd so dann daruss ermessenn mag werden, das die vrsachen des Argkwons grosser seindt, dann die vrsache der enntschulldigung, so mag allsdann peinlich frag gepraucht werdenn;

Wo aber die vrsachen der enntschulldignng ein merrer ansehen vnnd Achtung haben, dann etliche geringe Argkwonigkeit, so erfunden sein, so soll die peinlich frag nit gepraucht werden. vnd so jn dissen dingen gezweifellt wird, sollen die jhennen, so peinlicher frag halben zu erkennen vnd zu handeln gepurt, bey den rechtverstendigen vnd an enden vnd orten, wie zu ende diser vnser ordnung angezeigt, Rathes pflegenn.

28. Zasada w powyższych sprawach

Ponadto, należy rozważyć, że jeśli ktoś jest podejrzany o przestępstwo z powodu kilku podejrzanych elementów lub fragmentów, jak to opisano powyżej, należy zawsze wziąć pod uwagę dwie rzeczy: po pierwsze znalezione poszlaki, po drugie jakie dobre powody do usprawiedliwienia ma podejrzana osoba, które mogą ją uwolnić od przestępstwa.

I jeśli można uznać, że powody do podejrzeń są większe niż powody do usprawiedliwienia, to wtedy można zastosować tortury.

Jeśli jednak powody do usprawiedliwienia mają większe znaczenie i są ważniejsze niż kilka znalezionych, niewielkich poszlak, wtedy tortury nie powinny być stosowane. A jeśli w tych sprawach pojawią się wątpliwości, ci, którzy mają orzekać i postępować w sprawie tortur, powinni zasięgnąć rady u ekspertów prawnych, tak jak to jest wskazane na końcu tej naszej ustawy.

29. Gemeine anzeygung, deren jegliche allein zu peinlicher frage genugsam ist

Gemeine anzeygung deren jegliche allein zu peinlicher frage genugsam ist.

Jtem so einer jnn vbung der that etwas verleusst oder hinder jme ligenn oder fallenn lasst, das man hernachmalls findet vnd ermessen mage, das es des thatters gewessenn ist, mit erkundigung, wer solliches am nechsten vor der verlust gehapt hat: jst peinlich zu fragen, er wurde dann etwas dargegenn ferwenden; Wo es sich erfindt oder bewiesenn wurdt, das es bemellten argkwon ableynet, allsdann soll dieselb enntschulldigung vor aller peinlicher frag zu erfarung furgenomen werden.

29. O ogólnych poszlakach, z których każda z osobna jest wystarczająca do zastosowania tortur

Ponadto, jeśli ktoś podczas popełniania przestępstwa coś zgubi lub pozostawi, lub upuści coś, co później zostanie znalezione, a można orzec, że należało do sprawcy, po uprzednim zbadaniu, kto miał to najbliżej przed zgubieniem: jest to wystarczające do zastosowania tortur, o ile nie przedstawi on niczego, co temu przeczy. Jeśli zostanie ustalone lub udowodnione, że to, co zostało przedstawione, obala wspomnianą poszlakę, to takie usprawiedliwienie ma zostać wzięte pod uwagę przed zastosowaniem jakichkolwiek tortur.

30. …….

Jtem ein halhe beweisunge: alls so einer jnn der hauptsache die missethat grundtlich mitt einem einzigen guten dugliehen zeugenn, alls hernach vonn gutenn zeugen vnd weisungen gesatzt ist, beweiset, das hieisset vnnd ist ein halbe bewysung, vnnd solche halb beweisung macht auch ein Redliche anzeigung, argkwon oder verdacht der Missennthatt. Aber so einer ettliche vmbstennde, Warzeichen, anzeygung, Argkwon oder verdacht beweisenn will, Das soll er znm allerwenigstenn mit zweien gutten, tuglichen, vnverwerfflichenn zeugen thun.

30. …….

Ponadto, pół-dowód to sytuacja, w której w głównej sprawie przestępstwo zostaje udowodnione solidnie przez jednego jedynego, wiarygodnego, odpowiedniego świadka, jak to jest dalej opisane w przepisach o wiarygodnych świadkach i dowodach. To właśnie nazywa się i jest pół-dowodem. Taki pół-dowód stanowi również uzasadnioną poszlakę, podejrzenie lub domniemanie przestępstwa. Jednakże, jeśli ktoś chce udowodnić kilka okoliczności, znaków, poszlak, podejrzeń lub domniemań, musi to zrobić przynajmniej z pomocą dwóch wiarygodnych, odpowiednich, niepodważalnych świadków.

31. ……..

Jtem so ein vberwaudner miasethatler, der jn seiner Missetatt helffer gehapt, jemant jnn der gefenngknuss besagt, der jme zu seinen geupteu erfundenen Missethatten gehollffen haben: jst auch ein arckwonigkeit widder den besagten. So fern bej solher besagung nachvolgende vmbstende vnd ding gehalten vnd erfunden werden:

Erstlich, das dem sager die beclagte persone jnn der Martter mit namen nit furgehallten vnnd allso vff dieselbig person sonnderlich nit gefragt oder gemarttert worden sey, Sonnder das er, jnn einer gemein gefraget, wer jme zu seiner Missethat gehollffenn, den besagten von jme selbst bedacht vnd benant hab.

Zum Andern gepurt sich, das der selbssager gar eigenntliehen gefragt werde, Wie, Wo vnnd wann jme der besagt gehollffen, Vnnd was gesellschafft er mit jm gehapt hab; Vnnd in sollichem soll man den sager fragenn aller muglicher vnnd Notturfftiger vmbstennde, die nach gelegennheit vnnd gestallt jeder sache aller best zu nachvollgender erfindung der warheit dienstlich sein mogenn, die alhie nit alle beschribenn werden, Aber ein jeder fleissiger vnnd verstenndiger selbs wol bedenncken khan.

Zum dritten gepurt sich zu erkunden, ob der sager jn sonder feindtschafft, vnwillen oder widerwerttigkeit mit dem versagtenn stee; Dann, Wo solliche feindtschafft, vnwillen oder widerwertigkeit offenntlich were oder erkundigt wurde, So were dem sager solliche sage wider den besagtenn nit zu glauben, Er zeigte dann desshalben sunst so glauplich. Redlich vrsach vnd warzeichen an, die man auch jnn erkondigung erfinde, die ein Redlich annzeigung machen.

Zum vierdtenn, das die besagt persone allso argkwönig sey, das man sich der besagten missethat zu jr versehenn mug.

Zum funfften so soll der sager vff der besagung bestendig pleibenn; jedoch so habenn ettliche Beichtvätter einen Missprauch, das sy die Armen jnn der Beycht vnnderweisen, jre sage, so sy mit warheit gethon habenn, am letzsten zu widerrufen: Das soll man, sovil das gesein kan, by den Beychtvattern furkomen, Wann nymandt gezimpt, wider ein gemeinen, nutz den vbellthattern jre bossheit decken zu hellffenn, die den vnschulldigen menschen zu nachteill komen mögen. Wa aber der sager sein Besagung oder dargebenn am letzsten widderrufft, die er doch vor mit guten erzelltenn vmbstennden gethan hette, vnnd geacht mocht werden, Er wollt seinen hellffern damit zu gut handelln, oder das er villeicht dess durch seinen Beychtvatter, alls obgemelt ist, vnnderwiesen were: Allsdann muss man ansehen des sagers anzeigte vnd andere erkundigte vmbstennde Vnnd daruss ermessenn, Ob die versagung ein Redliche annzeygung der Missethat geb oder nit. Vnd jn sollichem ist sonnderlich auch ein vfsehens zu haben vnnd zu erfarn den guten oder bösen Standt vnd leymadt des versagten, Vnd was gemeinschafft, oder gesellschafft Er mit demversager gehapt hab.

31. …….….

To również jest poszlaką przeciwko pomówionemu, jeśli podczas tego pomówienia zostaną spełnione następujące okoliczności i warunki:

Po pierwsze: Że osobie pomówionej nie zadawano bólu w czasie tortur ani nie pytano jej w szczególności o tę osobę, lecz że pomawiający sam, zapytany ogólnie o to, kto mu pomagał w przestępstwie, sam z siebie pomyślał o tej osobie i ją wymienił.

Po drugie: Należy rzetelnie zapytać tego pomawiającego, jak, gdzie i kiedy pomówiony mu pomagał oraz jakie relacje z nim miał. Należy przy tym pytać o wszystkie możliwe i potrzebne okoliczności, które najlepiej posłużą do ustalenia prawdy, których nie da się tu wszystkich opisać, ale które każdy pilny i rozsądny człowiek sam może rozważyć.

Po trzecie: Należy zbadać, czy pomawiający nie jest w szczególnej wrogości, niezgodzie lub przeciwieństwie wobec pomówionego. Bo jeśli taka wrogość, niezgoda lub przeciwieństwo jest oczywiste lub zostanie zbadane, to nie należy wierzyć takiemu oskarżeniu, chyba że pomawiający wskaże inne wiarygodne i uzasadnione przyczyny i dowody, które również zostaną potwierdzone w dochodzeniu i które stanowią uzasadnioną poszlakę.

Po czwarte: Że pomówiona osoba jest już podejrzana, tzn. że można po niej spodziewać się wspomnianego przestępstwa.

Po piąte: Pomawiający ma pozostać przy swoim oskarżeniu. Jednakże niektórzy spowiednicy mają zwyczaj, że pouczają uwięzionych w konfesjonale, aby ostatecznie odwołali to, co powiedzieli zgodnie z prawdą. Należy, na ile to możliwe, zapobiegać takiemu postępowaniu spowiedników, ponieważ nikt nie powinien pomagać przestępcom w ukrywaniu ich złości wbrew wspólnemu dobru, co może zaszkodzić niewinnym ludziom. Jeśli jednak pomawiający ostatecznie odwoła swoje oskarżenie lub zeznanie, które wcześniej złożył z podaniem dobrych, konkretnych okoliczności, i można uznać, że chciał w ten sposób działać na korzyść swoich wspólników lub że być może został do tego nakłoniony przez swojego spowiednika, jak to wspomniano: Wtedy należy rozważyć okoliczności podane przez pomawiającego i inne ustalone w dochodzeniu okoliczności, a na ich podstawie ocenić, czy oskarżenie stanowi uzasadnioną poszlakę przestępstwa, czy nie. W tym przypadku należy też w szczególności zwrócić uwagę i zbadać dobrą lub złą reputację pomówionego oraz jakie relacje lub towarzystwo miał z pomawiającym.

32. …………

Jtem so einer, Wie vor vonn gantzer Weisung gesagt ist, genugsam vberwiesenn wirt, das er von jme seibs Rums oder anderer weis vngenötter ding gesagt hett, das er die beclagte oder verdachte myssethat gethon oder solche myssethat vor der geschieht zu thun getrowen het vnnd die that auch daruff jnn kurtzer zeit erfollgt were, Vnnd es were ein solliche person, das man sich derselben that zn jr versehenn mag: Wurdt auch für ein Redliche anzeigung der missethat gehallteu vnnd ist peinlich daruff zu fragen

Von anzeygung, so sich vff sonderlich Missethattenn ziehen, vnnd ist ein yeglicher artickell zu Redlicher anzeygung derselben Missenthat genugsam vnnd daruf peinlich zu fragen.

32. ………

Ponadto, jeśli komuś zostanie w wystarczający sposób udowodnione, tak jak to wcześniej powiedziano o pełnym dowodzie, że sam z siebie, na przykład w przechwałkach lub w inny sposób, bez przymusu, powiedział, iż popełnił przestępstwo, o które jest oskarżony lub podejrzany, albo groził, że je popełni przed jego popełnieniem, a przestępstwo faktycznie nastąpiło w krótkim czasie, a osoba ta jest taka, że można się po niej spodziewać takiego czynu: Będzie to również uznane za uzasadnioną poszlakę przestępstwa i można na tej podstawie zastosować tortury.

O poszlakach, które dotyczą konkretnych przestępstw, i z których każdy artykuł sam w sobie jest wystarczającą poszlaką do popełnienia przestępstwa i do zastosowania tortur.

33. Von mordt, der heimblichenn geschicht, genugsame anzeigung

Von mordt, der heimblichenn geschicht, genugsame anzeigung.

Jtem so der yerdacht vnnd beclagt des Mords halber vmb dieselbig zeit, alls der Mort geschehen, verdechtlicher weiss mit plutigen kleidern oder waffenn gesehen worden, oder ob er des ermorten habe genomen, verkaufft, vergebenn oder noch bey jme hett: das ist für ein Redlich anzeigen anzunemen Vnnd peinlich frag zu geprauchen, Er khönde dan solchen verdacht mit glauplicher anzeige oder beweisunge ableynen: das soll vor aller peinlicher frag gehört werden.

33. Wystarczająca poszlaka morderstwa popełnionego w tajemnicy

Ponadto, jeśli podejrzany i oskarżony o morderstwo został w podejrzany sposób widziany w zakrwawionym ubraniu lub z zakrwawioną bronią w czasie, gdy popełniono morderstwo, lub jeśli ma, sprzedał, oddał lub wciąż posiada rzeczy zamordowanego: to należy uznać za uzasadnioną poszlakę i zastosować tortury.

Oskarżony może jednak odeprzeć te podejrzenia za pomocą wiarygodnych poszlak lub dowodów, które mają zostać wysłuchane przed zastosowaniem jakichkolwiek tortur.

34. Von offenntlichen todtschlegen, so jnn Schlachtung oder Rumoren vnnder vielen leutten geschehen, das numandt gethan will haben, Genugsam anzeigunge

Von offenntlichen todtschlegen, so jnn Schlachtung oder Rumoren vnnder yielen leutten geschehen, das nymandt gethan will haben, Genugsam anzeigunge.

Jtem todtschlaeg, so jnn offenparen schlagen oder Rumoren beschehenn, des Nymands thaeter sein will: Jst dann der verdacht bey dem schlagen auch mit dem entleipten widerwertig gewest, sein Messer gewonnen vnnd vff den entleipten gestochen, gehawen oder sunst mit geferlichen straychen geschlagen, hat: sollichs ist ein Redlich anzeigmig, der geupter thatt halben vnd peinlich zu fragen; Vnnd wirt sollicher verdacht noch meher gesterckt, wo sein Weher pluttig gesehenn worden were. Wo aber solcher oder dergleichen nit vor handen, ob er dan gleich vngeferlicher weiss bej dem handel gewest, Soll er peinlich nit gefragt werden.

34. O morderstwach jawnych, które wydarzyły się podczas bijatyk lub rozruchów wśród wielu ludzi, a do których nikt nie chce się przyznać. Wystarczające poszlaki

Ponadto, w przypadku morderstw, które wydarzyły się podczas jawnych bijatyk lub rozruchów, gdzie nikt nie chce być sprawcą: jeśli podejrzany podczas bijatyki był w konflikcie ze zmarłym, wyciągnął nóż i ugodził, ciął lub zadał inne niebezpieczne ciosy zmarłemu, to jest to uzasadniona poszlaka co do popełnionego czynu i można zastosować tortury.

A podejrzenie to jest jeszcze bardziej wzmocnione, jeśli jego broń była widziana zakrwawiona. Jeśli jednak ani ten, ani podobny dowód nie jest dostępny, to choćby był obecny podczas zdarzenia, nie należy go poddawać torturom.

35. Vonn heimblichenn kinder haben vnnd tőtten durch jre Mutter Genugsame annzeigunge

Vonn heimblichenn kinder haben vnnd tötten dvrch jre Mutter Genugsame annzeigunge.

Jtem so man ein diernen, so für ein junckfraw geet, jme argkwon hat, das sy heimlich ein kindt gehapt vnnd ertödt hab: Soll man sonnderlich erkunden, Ob sy mit einem grossen vngewonlichenn leib gesehen worden sey, Meher ob jr der leib kleiner worden vnnd darnach bleych vnd schwach gewest sey: So solliches vnnd dergleilchenn erfunden wirdet, Wo dann dieselbig diern ein person ist, darzu man sich der verdachten that versehenn mage, soll sy durch verstenndige frawen an heimlichen stetten, alls zu weitherer erfarung diennstlich ist, besichtiget werden; Wirdt sy dann daselbst auch argkwonig erfunden vnnd will die that dannocht nit bekennen, Mag man sy peinlich fragenn.

35. O wystarczającej poszlace w przypadku tajnego posiadania dziecka i zabicia go przez matkę

Ponadto, jeśli dziewczyna, która udaje dziewicę, jest podejrzana o to, że miała potajemnie dziecko i je zabiła: należy w szczególności zbadać, czy widziano ją z dużym, niezwykłym brzuchem, a później czy jej brzuch stał się mniejszy, a ona sama była blada i osłabiona.

Jeśli to i podobne okoliczności zostaną ustalone, a dziewczyna jest osobą, po której można spodziewać się takiego czynu, ma być zbadana przez mądre kobiety w miejscach intymnych, co posłuży do dalszego ustalenia faktów. Jeśli i tam zostanie uznana za podejrzaną, a mimo to nie chce się przyznać do czynu, można ją poddać torturom.

36. ………

Jtem wa aber das kindlin so kurtzlich ertödt wordenn ist, das der mutter die Milch jnn den Brüsten noch nit verganngen: die mag ann jren Brüsten gemolcken werden; Wellicher dann jnn den Brüsten Rechte volkomenen Milch erfunden wurdt, die hat desshalb ein starcke vermuttung, peinlicher frag halbenn, widder sich. Nachdem aber etlich leipartzt sagen, Das vss etlichen Naturlichen vrsachenn ettwan Eine, die kein kindt getragen, Milch jnn Brüsten habenn möge, Darumb, so sich ein diern jnn dissen fellen allso entschulldigt, soll desshalbenn durch die Hebamen oder sunst weiter erfarung geschehen.

36. ………

Ponadto, jeśli dziecko zostało zabite tak krótko po urodzeniu, że matce mleko w piersiach jeszcze nie zanikło, można ją pozbawić mleka z piersi. U której zostanie znalezione prawdziwe, pełnowartościowe mleko w piersiach, ma to silne domniemanie przeciwko sobie, co uzasadnia tortury. Ponieważ jednak niektórzy lekarze twierdzą, że z pewnych naturalnych przyczyn kobieta, która nie urodziła dziecka, może mieć mleko w piersiach, jeśli dziewczyna w tych sprawach tak się usprawiedliwia, należy przeprowadzić dalsze dochodzenie za pośrednictwem akuszerek lub w inny sposób.

37. Vonn heimblichem vergeben Genugsame anzeigunge

Von heimlichem vergeben Genugsame anzeigunge.

Jtem so der veidacht vberwiesenn wirdt, das er gifft kaufft oder sunst damit vmbgangen, Vnd der verdacht mit dem vergifftenn jnn vneynigkeit gewest Oder aber von seinem tode vortheills oder Nutz wartende were, oder sunst ein leichtfertig person, zu der man sich der that versehenn mochte: Das macht ein Redliche anzeigung der Missenthatt, Er könt dann mit glauplichem schein anzeigen, das er sollich gifft zu anndern vnstrafflichen Sachenn gepraucht hett oder geprauchen wollen.

Jtem so einer gifft kaufft vnnd dess vor der oberkeit jnn leugknen stunde vnnd doch dess kauffs vberwiesenn wurde: macht auch genugsam vrsache zu fragen, Warzu er sollich gifft gepraucht oder geprauchen wollen.

Jtem es sollenn auch alle oberkeiten ann jeden orten die Apotegker vnnd andere, so gifit verkauffenn oder damit handtierenn, jnn glupt vnnd eid nemen, das sy nymands einich gifft verkauffen noch zustellen one anzeigenn, Vorwissen vnnd erlaubung derselben oberkeitt,

37. O wystarczających poszlakach w przypadku potajemnego trucicielstwa

Ponadto, jeśli zostanie udowodnione, że podejrzany kupił truciznę lub w inny sposób się nią posługiwał, a podejrzany był w niezgodzie z otrutym lub spodziewał się korzyści lub zysku z jego śmierci, lub też jest osobą lekkomyślną, po której można spodziewać się takiego czynu: stanowi to uzasadnioną poszlakę przestępstwa. Oskarżony może jednak przedstawić wiarygodny dowód na to, że użył lub zamierzał użyć tej trucizny w innych, niekaralnych celach.

Ponadto, jeśli ktoś kupi truciznę i zaprzeczy temu przed władzą, a mimo to zakup zostanie mu udowodniony, stanowi to również wystarczający powód, aby zapytać, do czego użył lub zamierzał użyć tej trucizny.

Ponadto, wszystkie władze w każdym miejscu mają przyjmować od aptekarzy i innych, którzy sprzedają trucizny lub handlują nimi, przysięgę na wiarę, że nie będą sprzedawać ani dostarczać nikomu żadnej trucizny bez powiadomienia, wiedzy i pozwolenia tych władz.

38. Vonn Verdacht der Rauber Genugsam Anzeygenn

Von Verdacht der Rauber genugsam Anzeygenn.

Jtem so erfundenn wurdt, das yemandt der gutter, so geraupt sein, bey jme, oder dieselben verkaufft, vbergebenn oder jnu andere gestallt damit verdachtlicher weise gehanndellt Vnnd seinen verkauffer oder wherman nit antzeigen wollt: der hat ein Redlichs annzeigen, sollichs Raubs halbenn, wider sich, dweill er nit vssfundig macht, das er nit gewisst, das solliche gutter geraubt sein, sonnder die mit einem guten glaubenn ann sich pracht hab.

38. Wystarczająca poszlaka w przypadku podejrzenia o rabunek

Ponadto, jeśli zostanie ustalone, że ktoś ma przy sobie skradzione dobra, lub je sprzedał, przekazał lub w inny podejrzany sposób się nimi posłużył, a nie chce wskazać swojego sprzedawcy ani tego, od kogo je otrzymał: to ma on przeciwko sobie uzasadnioną poszlakę w sprawie tego rabunku, ponieważ nie może udowodnić, że nie wiedział, iż te dobra są kradzione, ale przyjął je w dobrej wierze.

39. ………

Jtem so Reysig oder Fusskneaht gewonlich bey den Wirttenn ligen vnnd zeren Vnd nit solliche Redliche dinst, hanndtierung oder güllte, die sy habenn, anzeigen khonnden, davon sy solliche zerung zimlich thun möchten: die seindt Argkwonig vnnd verdechtlich zu vielen bosenn sachen, vnnd allermeyst zu Rauberey, alls sonnderlichen vss vnserm vnnd des Reichs gemeynem landtfridenn zu mercken, darjnne gesatzt ist, das man solliche Buben nit leidenn, Sonnder annemen, herttigklich fragen vnnd vmb jre Misshendell mit ernst straffenn soll. Dessgleichen soll ein jede obrikeit vf die verdechtlichen Betler vnd Landfarer auch vleissigs vffsehens haben.

39. …………

Ponadto, jeśli jeźdźcy lub piesi czeladnicy zwykle zatrzymują się w gospodach i wydają pieniądze, a nie mogą wskazać uczciwego rzemiosła, zajęcia lub zarobków, z których mogliby w wystarczający sposób pokryć takie wydatki: są oni podejrzani o wiele złych uczynków, a przede wszystkim o rabunek, jak to jest szczególnie ujęte w naszym i Rzeszy powszechnym pokoju krajowym, w którym jest ustanowione, że nie należy tolerować takich łobuzów, lecz ich zatrzymać, surowo przesłuchać i poważnie karać za ich przewinienia. Podobnie, każda władza ma mieć także czujne oko na podejrzanych żebraków i włóczęgów.

40. Vonn genugsamen Verdacht derjhenen, so Raubern oder Diebenn hellffen

Vonn genugsamen Verdacht derjhenen, so Raubern oder Diebenn hellfen.

Jtem so einer vonn gerauptem oder gestolem gut peuth oder theill nymbt, oder so einer die thätter wissenntlich ynnd geferlicher weise Etzet oder drenckt, Auch die thaetter oder obgemelt vnrecht gut gar oder zum theill wissenntlich annympt, heimlich verbyrgt, beherberigt, verkaufft oder vertreibt, Oder so ymandt den thättern sunst jnn andere dergleichenn wege geferlich furderung, Rathe oder beistanndt thutt Oder jnn jren thatten vnzimblich gemeynschafft mit jnen hett: Jst auch ein anzeigung, peinlich zu fragenn.

Jtem so einer gefanngen heimlich hellt, die jme enntlauffen vnnd anzeigen, wo sy gelegen seindt, Meher so ein veidachtlicher, dem man jnn der sach nit viell guts vertraut, Aber partheilich vnnd vff der thatter seittenn auss guten vrsachen hellt, on vorwissen des gefangen obrigkeit Vertrege vmb schatzung macht vnd die schätzung einnympt oder bürg darüber wirdt: disse ding alle in beden obbemellten Artickeln samentlich vnnd sonnderlich seind warzeichen, die ein Redliche annzeigung, der missthatigen hillff halber, machen, vnd peinlich zu fragen.

40. O wystarczającym podejrzeniu co do tych, którzy pomagają rabusiom lub złodziejom

Ponadto, jeśli ktoś bierze zysk lub część ze zrabowanego lub skradzionego dobra, lub jeśli świadomie i w sposób szkodliwy karmi lub poi sprawców, lub jeśli świadomie przyjmuje, potajemnie ukrywa, gości, sprzedaje lub rozprowadza całe lub części wspomnianego nieuczciwego dobra, lub jeśli ktoś w inny, podobny sposób w szkodliwy sposób wspiera, doradza lub pomaga sprawcom, lub ma z nimi niestosowne powiązania w ich czynach: to również jest to poszlaka, aby zastosować tortury.

Ponadto, jeśli ktoś potajemnie zatrzymuje zbiegłego więźnia, a ten ujawnia, gdzie był, lub jeśli podejrzany, który nie cieszy się zaufaniem w tej sprawie, ale z dobrych powodów trzyma stronę przestępców, zawiera potajemne umowy o okup bez wiedzy władz więzienia i pobiera ten okup lub za niego poręcza: wszystkie te rzeczy, razem i osobno, stanowią dowody, które są uzasadnioną poszlaką pomagania w przestępstwie i na ich podstawie można zastosować tortury.

41. Von heimlichem Brandt genugsame Anzeigung

Von heimlichen Brandt genugsame Anzeigung.

Jtem so einer eines heimlichen Branndts verdacht oder beclagt wurdt, Wa dann derselbig sunst ein Argkwonig gesell ist Vnnd man sich erkundenn mag, das er kurtzlich vor dem prandt heliger vnnd verdechtlicher weise mit vngewonlichen verdechtlichen vnd geferlichenn feurwercken, damit man heimlich zu prennen pflegt, vmbgangen ist: Das gipt Redliche annzeignng der Missethatt, Er könnde dann mit gutten glauplichen vrsachenn anzeigen, das er solchs zu vnstrafflichenn sachen gepraucht hette oder geprauchen wollen.

41. O wystarczającej poszlace w przypadku podłożenia ognia w tajemnicy

Ponadto, jeśli ktoś jest podejrzany lub oskarżony o podłożenie ognia w tajemnicy, a jest on osobą podejrzaną w innych sprawach, i można ustalić, że krótko przed pożarem posługiwał się w podejrzany sposób niezwykłymi i niebezpiecznymi materiałami zapalającymi, którymi zwykle podpala się w tajemnicy: to stanowi to uzasadnioną poszlakę przestępstwa.

Oskarżony może jednak wykazać za pomocą dobrych i wiarygodnych powodów, że używał lub zamierzał używać tych materiałów do celów niekaralnych.

42. Von Verrätherey genungsam anzeigung

Vonn Verrätherey genugsam anzeigung.

Jtem so der verdacht helicher, vngewonlicher vnd geferlicher weiss bey den Jhenigen, den er verrathen zu habenn jnn verdacht steet, gesehen worden vnd sich doch stellet, alls sey er vor demselbeim vnsicher, Vnnd ist ein persone, darzu man sich sollichs versehenn mag: jst ein aunzeigung zu peinlicher frage.

42. O wystarczającej poszlace w przypadku zdrady (sprzedawania sekretów)

Ponadto, jeśli podejrzany był widziany w tajemniczy, niezwykły i niebezpieczny sposób w pobliżu tych, których podejrzewa się o zdradę, a jednocześnie udaje, że sam jest przed nimi niepewny (zagrożony), a jest to osoba, po której można spodziewać się takiego czynu: to jest to poszlaka do zastosowania tortur.

43. Vonn genugsamen verdacht der Dieberey

Vonn genugsamen verdacht der Dieberey.

Jtem so der diepstall bey dem vetdachtenn gefunden oder erfarn wirdt, das er den gar oder zum teill gehapt, verkaufft, vergebenn oder anworden hab, Vnd seinen verkauffer Vnd wherman nit antzeigen wolt: So hat derselbig ein Redlich anzeigen der missenthat widder sich, dweill er nit anssfuret, das er solliche gutter vngeferlicher, vnstrafflicher weise mit einem guten glanbenn an sich pracht hab

Jtem so der diebstall mit sondern Sperr odder Brechzeugen i bescheen were, So dann der verdacht am selben ende gewest; vnd mit sollichen geferlichen Sperroder prechzeugen vmbgangen, damit der diepstall bescheen, vnd der verdacht ein solliche persone ist, darzu man sich der missenthat versehen mag: Jst peinlich frage zu geprauchenn.

Jtem so ein Mercklicher grosser diepstall geschieht vnnd ymands des verdacht wirdet, der nach der that mit seinem aussgeben Reichlicher erfunden wirdt, dann sunst ausserhalb des diepstalls sein vermogenn sein khan, vnd der verdacht nit anndere gute vrsachen anzeigen khan, Wo jme das angezeigt argkwonig gut herkomen, Jst es dann ein solliche persone, zu der Man sich der Missenthat versicht: So ist Redliche anzeyguug der missethat wider sy vorhanden.

43. O wystarczającym podejrzeniu o złodziejstwo

Ponadto, jeśli skradzione przedmioty zostaną znalezione u podejrzanego lub zostanie ustalone, że miał je w całości lub w części, sprzedał, oddał lub w inny sposób się nimi posłużył, a nie chce wskazać swojego sprzedawcy lub tego, od kogo je otrzymał: wówczas ma on przeciwko sobie uzasadnioną poszlakę przestępstwa, ponieważ nie udowadnia, że przyjął te dobra w sposób niepodejrzany i niekaralny, w dobrej wierze.

Ponadto, jeśli kradzież została dokonana z użyciem specjalnych narzędzi do otwierania zamków lub do włamania, a podejrzany był w tej okolicy i posługiwał się takimi niebezpiecznymi narzędziami, którymi dokonano kradzieży, i podejrzany jest osobą, po której można spodziewać się tego przestępstwa: można zastosować tortury.

Ponadto, jeśli dojdzie do znacznej, dużej kradzieży, a ktoś jest o nią podejrzany, a po dokonaniu czynu stwierdza się, że wydaje pieniądze w większej obfitości, niż wynikałoby to z jego majątku poza tą kradzieżą, a podejrzany nie może wskazać innych, dobrych przyczyn, skąd pochodzi ten podejrzany majątek, i jest to osoba, po której można spodziewać się tego przestępstwa: to istnieją przeciwko niemu uzasadnione poszlaki przestępstwa.

44. Vonn Zauberey genugsam anzeigung

Vonn Zauberey genugsam anzeigung.

Jtem so ymandt sich erpeut, anndere menschen zauberey zu lernen, oder ymands zu bezaubern betröwet Vnnd dem betröuten der gleichenn beschicht, Auch sonnderliche gemeinschafft mit zäubern oder zauberin hat oder mit sollichenn verdachtlichen dingen, geberden, worten vnnd weisenn vmbgeet, die zauberey vff sich tragenn, vnd dieselbig persone desselbenn sunst auch beruchtiget; Das gipt ein Redliche anzeigung der zauberey vnd genugsam vrsach zu peinlicher frage.

44. O wystarczającej poszlace w przypadku czarów

Ponadto, jeśli ktoś oferuje innym ludziom nauczenie czarów, lub grozi komuś rzuceniem zaklęcia, a zagrożonemu rzeczywiście coś podobnego się przytrafia; lub jeśli ma szczególne powiązania z czarownikami lub czarownicami, albo posługuje się takimi podejrzanymi rzeczami, gestami, słowami i sposobami, które wskazują na czary, a osoba ta jest już z tego powodu oskarżana:

To daje uzasadnioną poszlakę czarów i jest wystarczającym powodem do zastosowania tortur.

45. Vonn peinlicher frag

Vonn peinlicher frag.

Jtem so der Argkwon vnnd verdacht einer beclagten vnnd vermeinten Misshandlung, alls vorsteet, erfundenn vnd für bewiesen angenomen Oder bewysen erkant Wirdt, So soll dem anclager vff sein begerenn alls dann ein tage zu peinlicher frage benannt werden.

45. O torturach (dosłownie: o pytaniu pod przymusem)

Ponadto, gdy poszlaka i podejrzenie popełnienia zarzucanego przestępstwa zostaną, jak to wspomniano, ustalone i uznane za udowodnione lub orzeczone jako udowodnione, wówczas na wniosek oskarżyciela należy wyznaczyć dzień na zastosowanie tortur.

46. ………

Jtem so man dann den gefanngnen peinlich fragen will von ampts wegen oder vff ansuchen des clagers, soll derselbig zuvor jnn gegenwerttigkeit dess Richters, zweier dess gerichts vnnd dess gerichtsschreibers vleissigklich zu rede gehalltenn werden mit Worten, die nach gelegennheit der personen Vnd sachen zu weitterer erfarung der vbelthat oder Argkwonigkeit aller bast dienen mögen, Auch mit betröwung der Marter bespracht werdenn, Ob er der beschulldigten missenthat bekaenntlich sey oder nit, Vnnd was jme, sollicher Missenthat halber, bewust sey: vnd Was er alls dann bekennt oder Verneint, soll vffgeschribenn Werden.

46. ………

Ponadto, gdy zamierza się poddać uwięzionego torturom, z urzędu lub na wniosek oskarżyciela, ma on najpierw w obecności sędziego, dwóch członków sądu i pisarza sądowego zostać pilnie przesłuchany za pomocą słów, które, w zależności od statusu osób i okoliczności sprawy, najlepiej posłużą do ustalenia prawdy o przestępstwie lub poszlakach. Ma on również zostać zagrożony torturami, zapytany, czy przyznaje się do zarzucanego mu przestępstwa i co mu jest wiadome na temat tego przestępstwa. A to, co wówczas wyzna lub czemu zaprzeczy, ma zostać zapisane.

47. Ausfurunge der Vnschuldt, Vor der peinlichen frag zu ermanen, vnd weitere handlung daruff

Ausfurunge der Vnschuldt, Vor der peinlichen frag zu ermanen, vnd weitere handlung daruff.

Jtem so jnn dem vorgemelltenn fall der beclagt die angezogenne Vbellthat verneynt, so soll jme alls dann furgehallten werden, ob er anzeigenn khöndt, das er der vffgelegten missenthat vnschulldig sey; vnnd Man soll den gefanngnen sonnderlichen erjnndem, ob er khönde weisenn vnd anzeigen, das er vff die zeit, alls die anngezogenne Missthat gescheen, bey leuttenn, auch ann enden oder orten gewest sey, dadurch verstanden, das er die verdachtenn missthat nit gethan haben khonndt; Vnnd sollicher erjnderung ist darumb nodt, das mancher vss einfallt oder schreckenn nit furzuschlagenn weiss, ob er gleich vnsohulldig ist, Wie er sich dess enntschulldigen vnnd vssfuren soll. Vnd so der gefanngen berurter massen oder mit andern dinstlichen vrsachen sein vnschulld anzeigt, sollicher, angezeigten entschulldigung soll sich allsdann der richter vff des verclagten oder seiner freundtschafft costen vff das furderlichest erkundigen, oder aber vff zulassung des Richters die zeugen, so der gefangen oder sein freundtschafft desshalbenn stellen Wolten, wie sick gepurt vnnd hernach von weisung ann dem 62ten Artickell, anfahendt: Jtem, wo der beclagt nichts bekennen etc., Vnnd jnn etlichenn Artickellnn hernach gesatzt ist, vff jr begere verhört werdenn: solliche obgemellte kundtschafftstellung auch dem gefanngnen oder seinen freunden vff jr begern on gut Rechtmessig vrsachenn nit abgeschlagen oder aberkannt werdenn soll; Wa aber der verclagt oder sein freuntschafft solichen obgedachten kosten, Armudt halber, nit ertragenn oder erleiden möcht, damit dann nichts destminder das vbell gestrafft oder der vnschulldig wider Recht nit vbereyllt werde, so soll die oberkeit oder das gericht den kostenn darlegenn vnnd der Richter jm Rechten furfarn.

Jtem so jnn der jetzt gemellten erfarunge des beclagtenn vnschulld nit erfunden wirt, so soll er allsdann vff vorgemelt erfindung Redliches argkwons oder verdachts peinlich gefragt werdenn jnn gegenwertigkeit des Richters vnd zum wenigsten zweier des gerichts Vnnd des gerichtschreibers; vnnd wes sich jnn der vrgiecht oder seiner bekantnuss vnnd aller Erkundigung befindet, sol eigentlich vffgeschribenn, dem cleger, sovil jnen betrifft, eröffennt vnd vff sein begere Abschrifft gegeben vnnd geferlich nit Verzogenn oder verhallten werden.

47. Ostatnia szansa na obronę i dowodzenie niewinności. O wyłożeniu uniewinnienia, wezwaniu przed torturami i dalszym postępowaniu

Ponadto, jeżeli w wyżej wspomnianym przypadku oskarżony zaprzecza zarzucanej mu zbrodni, należy mu wówczas postawić pytanie, czy może on wskazać, że jest niewinny w zakresie postawionego mu zarzutu. Należy szczególnie przypomnieć uwięzionemu, czy może udowodnić i wskazać, że w czasie popełnienia zarzucanej zbrodni był wśród ludzi, w miejscach lub okolicach, co pozwoliłoby zrozumieć, że nie mógł popełnić podejrzanej zbrodni [alibi]. Takie przypomnienie jest konieczne, ponieważ wielu z powodu prostoty lub strachu nie wie, jak się bronić, chociaż są niewinni, ani jak mają się uniewinnić i usprawiedliwić. Jeżeli uwięziony w ten sposób lub z innymi istotnymi przyczynami wykaże swoją niewinność, to sędzia ma się natychmiast, na koszt oskarżonego lub jego krewnych, zbadać te wskazane usprawiedliwienia. Alternatywnie, za zgodą sędziego, należy wysłuchać świadków, których więzień lub jego krewni chcieliby powołać w tej sprawie, zgodnie z tym, co jest ustalone, a także jak to jest określone w artykule 62. i następnych, dotyczącym dowodów. Takie wyżej wspomniane przedstawienie świadków nie może być odrzucone ani odmówione uwięzionemu lub jego krewnym na ich żądanie bez ważnych przyczyn prawnych. Jeżeli jednak oskarżony lub jego krewni z powodu ubóstwa nie mogą ponieść tych kosztów, to aby zło zostało ukarane, a niewinny nie został bezprawnie pośpiesznie skazany, władza lub sąd mają pokryć koszty, a sędzia ma prowadzić postępowanie zgodnie z prawem.

Ponadto, jeżeli w właśnie wspomnianym dochodzeniu nie zostanie stwierdzona niewinność oskarżonego, wówczas ma on zostać poddany torturom w oparciu o wcześniej ustalone, uzasadnione poszlaki lub podejrzenia. Tortury mają odbyć się w obecności Sędziego i co najmniej dwóch członków sądu oraz Pisarza Sądowego. Wszystko, co zostanie ustalone podczas przesłuchania lub jego przyznania się oraz wszelkie ustalenia, ma zostać dokładnie zapisane, ujawnione oskarżycielowi w zakresie, w jakim go to dotyczy, a na jego żądanie ma zostać mu wydana kopia. Nie może to być niebezpiecznie opóźnione ani zatajone.

Słowo do artykułów 48—77

XVI-wieczna Constitutio Criminalis Carolina stanowi fascynujący wgląd w historyczne procedury karne. Skupimy się przede wszystkim na artykułach od 48 do 77 traktujących o technikach przesłuchań, roli tortur w procesie dochodzenia do prawdy, specyficznych kategoriach przestępstw, weryfikacji zeznań oraz zasadach postępowania dowodowego w sprawach o najcięższe zbrodnie.

Główna część dokumentu poświęcona jest procedurze uzyskiwania i weryfikacji przyznania się do winy, które w ówczesnym systemie prawnym stanowiło koronny dowód. Artykuły 48–52 instruują sędziego, o jakie szczegóły należy pytać podejrzanego, który przyznał się do winy w trakcie tortur. W przypadku morderstwa sędzia powinien ustalić przyczynę, czas, miejsce, współsprawców, rodzaj użytej broni oraz miejsce ukrycia zwłok i skradzionych przedmiotów. Przy zbrodni zdrady (sprzedawania sekretów) kluczowe jest ustalenie mocodawcy, otrzymanej zapłaty oraz motywów działania. W sprawach o otrucie należy pytać o rodzaj trucizny, sposób jej zdobycia i podania, a w przypadku podpalenia — o użyte materiały łatwopalne. Dokument uwzględnia również przestępstwo czarów, nakazując pytać o użyte zaklęcia, przedmioty zakopane w ziemi, nauczycieli magii oraz wyrządzone szkody. Można zauważyć tutaj podobieństwo do stosowanej obecnie zasady „7 złotych pytań”, której zastosowanie pozwoli nawet niedoświadczonemu śledczemu uzyskać podstawową wiedzę od przesłuchiwanego. Zasada ta wskazuje następujące pytania:

— Co? — Co się wydarzyło? Czy zdarzenie było przestępstwem, wypadkiem, czy innym zdarzeniem?

— Gdzie? — Gdzie miało miejsce zdarzenie? Gdzie nastąpił skutek? Gdzie są powiązane miejsca?

— Kiedy? — Kiedy doszło do zdarzenia? Jak długo trwało?

— Jak? (W jaki sposób?) — Jak przebiegało zdarzenie? Jaki był mechanizm i chronologia zdarzenia?

— Czym? — Jakimi narzędziami, środkami lub przy pomocy kogo sprawca działał?

— Dlaczego? — Jaki był motyw sprawcy? Jaka była rola ofiary?

— Kto? — Kto jest sprawcą, a kto ofiarą? Kto był uczestnikiem zdarzenia?

Kluczowym elementem procedury jest weryfikacja prawdomówności oskarżonego. Artykuł 53 nakazuje zadawać pytania o takie okoliczności i „znaki szczególne”, o których żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć. Sędzia ma obowiązek wysłać urzędników na miejsce przestępstwa, aby sprawdzić, czy detale podane w zeznaniach zgadzają się z rzeczywistością. Jeśli wizja lokalna potwierdzi zeznania, uznaje się to za dowód winy. Jeżeli jednak dochodzenie wykaże nieprawdziwość zeznań, oskarżonego należy „surowo ukarać słowami” i ponownie poddać torturom, zakładając, że kłamał, by uniknąć odpowiedzialności. Aby zapewnić wiarygodność przesłuchania, artykuł 56 zakazuje sędziom podpowiadania oskarżonemu okoliczności zbrodni — musi on opowiedzieć je sam. Wymagane jest również ponowne przesłuchanie bez tortur, co najmniej dzień po ich zastosowaniu, w celu potwierdzenia zeznań. Jeśli oskarżony odwoła zeznania, a podejrzenia są nadal silne, można go ponownie poddać torturom, chyba że wykaże, iż przyznanie wynikało z pomyłki.

Dokument reguluje również kwestie dowodowe związane ze świadkami. Nieznani świadkowie nie powinni być dopuszczani, chyba że zostanie udowodniona ich uczciwość, a świadkowie opłacani są niedopuszczalni i podlegają karze. Zeznania muszą opierać się na własnej wiedzy świadka („naoczność”), a nie na tym, co słyszał od innych. Za wystarczający dowód winy uznaje się zgodne zeznania dwóch lub trzech wiarygodnych świadków. Fałszywi świadkowie podlegają karze talionu — takiej samej, jaką chcieli ściągnąć na niesłusznie oskarżonego.

Procedura przewiduje również sytuacje, w których oskarżony nie przyznaje się do winy mimo dowodów. Wówczas, zgodnie z artykułem 69, należy mu oznajmić, że wina została udowodniona, a jeśli nadal zaprzecza, skazać go na podstawie zgromadzonych dowodów bez dalszych tortur. Dokument opisuje także proces ujawniania zeznań świadków oskarżonemu i jego obrońcom, dając im możliwość pisemnego ustosunkowania się do nich. Wreszcie, artykuł 77 nakazuje szybkie procedowanie spraw karnych w celu uniknięcia zbędnych kosztów i zwłoki.

Analiza historycznego tekstu w zestawieniu z obowiązującymi w Polsce Kodeksem karnym (KK) z 1997 r. oraz Kodeksem postępowania karnego (KPK) z 1997 r. ujawnia fundamentalną ewolucję myśli prawniczej — od procesu inkwizycyjnego opartego na torturach i formalnej teorii dowodów, do procesu opartego na poszanowaniu godności ludzkiej, swobodnej ocenie dowodów i prawie do obrony.

Najbardziej jaskrawa różnica dotyczy metod uzyskiwania wyjaśnień. W dokumencie Constitutio Criminalis Carolina tortury (peinliche frage) są legalnym i sformalizowanym narzędziem procesowym, służącym do wydobycia przyznania się do winy, które traktowane jest jako kluczowy dowód. Artykuł 58 historycznego tekstu wprost reguluje „sposób stosowania tortur”, zalecając ich natężenie w zależności od siły podejrzeń. Weryfikacja prawdomówności polega na sprawdzeniu, czy oskarżony zna detale zbrodni, których „żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć”.

Współczesny polski proces karny opiera się na diametralnie odmiennych założeniach. Zgodnie z art. 171 §5 pkt 1 KPK, niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej. Co więcej, wyjaśnienia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu (art. 171 §7 KPK). Kodeks karny w art. 246 penalizuje zachowanie funkcjonariusza publicznego, który stosuje przemoc, groźbę lub znęcanie się w celu uzyskania zeznań. Zamiast wymuszania przyznania, współczesne prawo gwarantuje oskarżonemu prawo do milczenia i odmowy składania wyjaśnień bez podania przyczyn (art. 175 §1 KPK), a oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności (art. 74 §1 KPK). Historyczny tekst nakładał na oskarżonego, który sam dał powód do podejrzeń, obowiązek pokrycia kosztów, nawet jeśli nie udowodniono mu winy po torturach, co stoi w sprzeczności z dzisiejszą zasadą domniemania niewinności wyrażoną w art. 5 §1 KPK.

Constitutio Criminalis Carolina reprezentuje tzw. legalną teorię dowodową, gdzie wartość dowodów jest z góry określona przez prawo. Artykuł 67 stanowi, że zbrodnia jest udowodniona, jeśli potwierdzi ją „dwóch lub trzech wiarygodnych świadków”. Przyznanie się do winy poparte weryfikacją okoliczności (art. 60) uznawane jest za dowód ostateczny (onzweifellich bestendiger weiss zu glauben).

Współczesny Kodeks postępowania karnego odrzuca taką arytmetykę dowodową na rzecz zasady swobodnej oceny dowodów. Zgodnie z art. 7 KPK, organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Żaden dowód nie ma z góry nadanej wyższej wartości — przyznanie się oskarżonego jest dowodem podlegającym takiej samej weryfikacji jak każdy inny i nie zwalnia sądu z obowiązku dokonywania ustaleń faktycznych, o czym świadczy art. 388 KPK, który pozwala na ograniczenie postępowania dowodowego tylko wtedy, gdy wyjaśnienia oskarżonego nie budzą wątpliwości.

W historycznym tekście świadek traktowany jest w sposób restrykcyjny. Artykuł 64 nakazuje karanie świadków „nagradzanych”, a artykuł 76 wyraźnie zakazuje udzielania świadkom immunitetu (listu żelaznego) przed procesem karnym, choć dopuszcza ochronę przed przemocą. Fałszywe zeznania karane są surowo, na zasadzie odwetu (art. 68).

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.