Stanisław Gazda

KAMIENNY DESZCZ

Reportaże

© Stanisław Gazda, 2016

© Stanisław Gazda, projekt okładki, 2016

Książka jest efektem reporterskiej pasji, począwszy od pierwszego, napisanego w wieku 18 lat reportażu po te, powstałe w ostatnich miesiącach. Wszystkie pisane są sercem, z wielką lekkością, swobodą, a przy tym z troską o rzetelność i piękno języka ojczystego. Są wśród reportaży unikatowe spojrzenia na zmieniającą się polską rzeczywistość, widoczne szczególnie wyraźnie w tekstach opisujących okres pierwszego zachłyśnięcia się wolnością po obaleniu komunizmu w Polsce.

ISBN 978-83-8104-433-2

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

REPORTAŻE

BYDGOSZCZ 2016

Kopernik z Grzegorzówki

Niemal każdego dnia i każdej nocy wychodził Wilhelm Dziura przed swój wiejski dom, stojący na pagórku, i patrzył w niebo. Często też zastawała go matka przy rysowaniu gwiazdozbiorów i konstruowaniu własnej lunety ze szkieł od okularów. Sytuacja, wypisz-wymaluj, jak w „Antku” Prusa czy Sienkiewiczowskim „Janku Muzykancie”. Z tą tylko różnicą, że bohaterowie tych nowel chcieli rozwijać swoje zdolności, ale nie mogli, a nasz bohater.

.Piętnastoletni Wilhelm zainteresował się astronomią po przeczytaniu w dzienniku „Gromada — Rolnik Polski” artykułu z dziedziny astronomii oraz po obejrzeniu mapy nieba. Wyciął ją sobie i postanowił — jak mówi — sprawdzać, czy to niebo naprawdę tak właśnie wygląda. Silną wolę ćwiczył przez wstawanie o różnych porach nocy, by patrzeć na niebo.

Kiedyś przeczytał w rzeszowskich „Nowinach” artykuł o astronomie — amatorze ze Stalowej Woli. Postanowił napisać do niego. Po kilku wymienionych między sobą listach, obaj, mimo różnicy wieku, zaprzyjaźnili się. Bardziej doświadczony pan ze Stalowej Woli przesłał Wilhelmowi kilka książek i opisy konstrukcji instrumentów optycznych, możliwych do zbudowania przez amatora. Lunetę skonstruował Wilhelm opierając się na wskazówkach korespondencyjnego przyjaciela. Wprawdzie soczewkami były tylko szkła okularowe, ale już inaczej patrzyło się na niebo, a nawet na astronomię w ogóle. Tym bardziej, że miał teraz bogatszą literaturę fachową i więcej map nieba.

Wciągnęła Wilhelma ta astronomia. Szczególnie interesowało go słońce, roje meteorytów, zaćmienia. Tylko matce i ludziom we wsi nie bardzo się to podobało.

Co mu przyjdzie z tego patrzenia w niebo? — gadali — i to w tyle wieków po Koperniku!. Niektórzy, co bardziej złośliwi, nazywali nawet Wilhelma „Kopernikiem” z Grzegorzówki”.

Nie zrażał się tym wcale. Nadal obserwował, rysował, obliczał, tyle że w szkole postanowił nie wtajemniczać nikogo w swoją astronomiczną działalność.

Niezmiernie dziwny zbieg okoliczności — mówi Wilhelm — 31 sierpnia dostałem wiadomość o śmierci przyjaciela ze Stalowej Woli, a na drugi dzień nastąpiło odkrycie. Doszło do niego zupełnie przez przypadek i tylko dzięki temu, że długo patrzyłem na niebo bez instrumentu optycznego. Gdy w ów wieczór spojrzałem w gwiazdy, od razu wiedziałem, że coś jest nie tak. Popatrzyłem do atlasu, obliczyłem współrzędne, to było coś nowego!

Moim wielkim błędem było — kontynuuje Wilhelm — że nikomu nie powiedziałem o moim odkryciu. Ale to tylko dlatego, że nie wierzyłem, iż ja mógłbym coś odkryć.

Dopiero na drugi dzień napisał do redaktora naczelnego „Uranii”, od którego otrzymał wiadomość, że obok dwóch Amerykanów i Japończyka, on właśnie jest trzecim w świecie odkrywcą nowej gwiazdy tzw. Nowa Cygni (w gwiazdozbiorze Łabędzia).

O odkryciu Wilhelma, dowiedziano się z gazet i gdy pokazano go w telewizji. Dla uczniów tyczyńskiego liceum, do którego Wilhelm uczęszczał (będąc uczniem klasy maturalnej) — to była sensacja. Nauczyciele byli zaskoczeni.

Czwarta klasa, a więc najwyższy czas zdecydować o wyborze zawodu. Wilhelm był dobry z przedmiotów ścisłych. Materiał z astronomii miał w małym palcu. Zachęcano go do studiowania astronomii. Wilhelm wybrał geodezję.

Astronomem nie myślałem być — mówi — paranie się astronomią po amatorsku, to piękna sprawa, ale zawodowo, wydaje mi się, to już nie to. Podobno starano się, bym poszedł bez egzaminu na fizykę, ale były to chyba tylko obiecanki-cacanki. Ja sam pisałem do Krakowa o wystawienie zaświadczenia, że jestem odkrywcą, ale nie mogli tego zrobić. Po tym już w zupełności zrezygnowałem z myślenia o studiowaniu astronomii.

Dyrektor liceum w Tyczynie:

Wiedzieliśmy, w jakim kierunku Wilhelm jest uzdolniony. Nawet pisaliśmy do Torunia, skąd odpowiedziano, że gdy dostarczy odpowiednie papiery, a w szczególności ten, który potwierdziłby jego odkrycie, zostanie przyjęty bez egzaminu. Ale cóż, kiedy on nie chciał. Wolał geodezję.

Wolał geodezję i pojechał do Krakowa zdawać egzamin. Zawalił matematykę. Wrócił do swojej wsi. Sytuacja rodzinna nie pozwoliła mu na ponowne przystąpienie do egzaminu.

Dostał etat w banku spółdzielczym. Zajmuje się obliczaniem wartości produkcji sprzedanej, wysokości rent i emerytur dla rolników.

Astronomii nie rzuci. Będzie nadal traktował ją jak dawniej — dla siebie. Na pytanie: jak by postąpił, gdyby raz jeszcze stanął przed wyborem: astronomia, bank spółdzielczy lub geodezja — odpowiedział, że mimo wszystko wybrałby geodezję. Uparty? Czy po prostu entuzjasta astronomii i geodeta z powołania w jednej osobie

Drzewo bez korzeni

Kończą akademie medyczne. Większości z nich wystarcza tylko włożenie białego fartucha, pieczątka w metalowym pudełeczku z kilkoma literkami przed nazwiskiem, numer statystyczny, oraz własny gabinet — byle w mieście żeby uważać się już za lekarzy „pełną gębą”…

…Niektórym marzy się przygoda. Jadą w Bieszczady; bo to romantyczne; lekarze przemierzający kilometry, aby dotrzeć do chorych; płace wyższe niż gdzie indziej. Ale gdy zaczynają pojawiać się kłopoty, gdy roboty tyle, że czasami nie wiadomo w co ręce włożyć — robią, specjalizację i uciekają do dużych miast…

Nie zastałem doktor Marii Szczepańskiej ani w Gminnym Ośrodku Zdrowia w Ustrzykach Dolnych, ani w szpitalu. Chorowała. Przyjęła mnie w domu.

Kim chciałam zostać w dziecięcych marzeniach? Hmm… Chyba pana zaskoczę… Właśnie lekarzem! Początkowo rodzina wmówiła we mnie tę profesję, ale w sumie marzenia o takiej a nie innej przyszłości i dalszej drodze życia, mogę uważać za swoje, wyłącznie swoje. Nie uległy zmianie także w okresie szkoły podstawowej i średniej. Cały czas, konsekwentnie do tego dążyłam, mimo że poniosłam porażkę przy pierwszym podejściu na medycynę, jak to się często zdarza — ale za drugim razem już się udało…

Kończąc Akademię Medyczną w Krakowie, zastanawiała się — co dalej? Chciała być pediatrą. Niewiele brakowało, by nim została, z racji stażu odbytego w Ostrowcu Świętokrzyskim — jej rodzinnym mieście. Los chciał, że poznała swego obecnego męża. Oboje byli młodzi. Kusiły ich górskie wspinaczki, marzyła się zmiana regionu. Stypendium fundowane z Ustrzyk Dolnych dla męża pani Marii było w tej sytuacji okazją i szansą. Pojechali do Ustrzyk.

Niestety, czy może na szczęście — pediatra w Ustrzykach już był — wspomina doktor Szczepańska — nawet dwóch, więc dyrekcja ZOZ-u namówiła mnie, żebym zaczęła robić specjalizację z laryngologii, bo akurat brakowało laryngologa.

Było ciężko. Musiała dojeżdżać do szpitali: najpierw w Przemyślu, potem w Rzeszowie. Zdała.

Chyba ucieszono się z naszego tj. mojego z mężem przybycia do Ustrzyk, chociaż… patrzono na nas z nieufnością. Jak do tych wędrownych, przelotnych ptaków, co to pobędą rok-dwa i odfruną…

Znajomi, koleżanki, koledzy ze studiów, dziwili się, że Szczepańska jedzie w Bieszczady, a na dodatek zamierza tam zostać i pracować. Niektórzy odradzali. Rodzice także, gdyż wyjazd małżeństwa Szczepańskich początkowo wiązał się z rozbiciem ich rodziny. Pani Maria musiała zostawić dziecko w Ostrowcu, u mamy, dopóki nie urządzą się w Ustrzykach.

Przed przybyciem na miejsce, nie miała najmniejszego pojęcia o pracy tutaj, żadnej wizji spędzenia życia w Bieszczadach.

Moje wyobrażenia były o wiele wspanialsze, niż zastana rzeczywistość. Przeraził mnie widok szpitala, który mieścił się w starym budynku, zupełnie nieprzypominającym miejsca przeznaczonego dla chorych. Jak mnie przyjęto po zrobieniu specjalizacji? W przypadku lekarzy, raczej obyło się bez zgrzytów i nieprzyjemności. Ale gdy uzyskałam już swoje stanowisko, miałam własne zdanie — zaczęło być troszkę gorzej.

Bieszczadzki życiorys doktor Szczepańskiej obfitował w niejedną chwilę, gdy w podświadomości wyzwalała się chęć rzucenia tego wszystkiego — powrotu tam, skąd przybyła. Szczególnie w momentach, kiedy coś się nie udawało, a przede wszystkim z powodu dużej ilości dyżurów. Były dla niej zmorą, a zdarzało się, że w jednym miesiącu miała ich piętnaście i więcej. Pogodziła się wkrótce z istniejącym stanem rzeczy — była przecież lekarzem…

Myśli opuszczenia Ustrzyk przechodziły jej także przez głowę po zrobieniu specjalizacji. Proponowano pracę w większym ośrodku, dawano szansę wybicia się. Doktor Szczepańska stwierdziła wtedy, że dom, rodzina, dziecko są najważniejsze. Bez specjalnego żalu zrezygnowała z większych aspiracji, ambicji. Uważa, że jak na kobietę i tak dużo zrobiła.

Czasami myślała o powrocie do Ostrowca z powodów sentymentalno- rodzinnych. Zazdrości ludziom, którzy mają w Bieszczadach swoje rodziny, siostry, braci. Ona czuje się tu, jak drzewo bez korzeni. Na wyjazd jednak nie może się zdecydować. Bieszczady, Ustrzyki — były przecież jej pierwszym, udanym przystankiem życiowym. Tu dorabiała się wszystkiego…

Plany związane z turystyką, zostały tylko planami. Właściwie Szczepańskim w ogóle nie udało się ich zrealizować. W pierwszych latach mnóstwo dyżurów. Mało było okazji, żeby wziąć plecak i pójść na wędrówkę. Potem dziecko, z którym też nie wszędzie można było iść…

Rozmowę przerywa pukanie do drzwi. Matka z dzieckiem na ręku płaczliwym głosem błaga:

Pani doktor kochana, dziecko ma trzydzieści dziewięć gorączki. Bierze zastrzyki. A mówiłam, żeby nie dawali!

Doktor Szczepańska wyciąga z szafy skromne, domowe akcesoria lekarskie.

Ja zasadniczo w domu nie przyjmuję — mówi — stąd te ubogie przyrządy do badania. Ale cóż zrobić, jak nie pomóc ludziom, gdy jestem jedynym laryngologiem, a tu odległości duże — czasem każda minuta droga…

Pytam o najciekawszy dzień w Ustrzykach, w Bieszczadach; o kłopoty, radości, przygody…

Tak się szybko zapomina — mówi pani Maria — tak szybko mija czas. To już czternaście lat, już czternaście lat od dnia, kiedy po raz pierwszy stanęłam na bieszczadzkiej ziemi i… obiecuję, że nie ucieknę stąd, jak inni…

Jedno „Lato z Radiem”

Warszawa. Słoneczne popołudnie. Żar leje się z nieba, pot z czoła. Jakże kojący wydał mi się chłód obszernego hallu gmachu Polskiego Radia przy ul. Malczewskiego. Czy będę mógł przyjść tu jutro? Czy zobaczę z bliska „Lato z Radiem”? Na razie nic na to nie wskazuje — biuro przepustek, strażnik — nawet tu, wewnątrz, nie opuściło mnie skojarzenie tego budynku z potężnym, zaklętym Sezamem.

Zaklęcie okazało się bardzo proste: cztery cyfry na tarczy telefonicznej; rozmowa z redaktorem odpowiedzialnym p. Tadeuszem Cichomskim i „wrota” Sezamu otwarte! Jutro przed ósmą wystawiona będzie dla mnie przepustka. Można przyjść, popatrzeć, popisać…

Co prawda nazajutrz przepustki na portierni nie było, ale na dół zszedł z nią po mnie sam red. Cichomski — bardzo ważna postać w dziesięcioletniej historii „Lata z Radiem” oraz „Sygnałów Dnia”.

Wspominając poprzednie „Lata z Radiem” — wspaniałe między innymi dzięki prowadzeniu ich przez red. Sławomira Szoffa — pytam o jego osobę. Czy w tegorocznym „Lecie z Radiem” będzie można go usłyszeć? Dowiaduję się, że red. Szoff wycofał się z prowadzenia tej audycji. I „o wilku mowa”! Na korytarzu, przy oknie, z plikiem kartek maszynopisu, stoi Sławomir Szoff, popijając kawę. Ograniczamy się tylko do wymiany uścisków dłoni. Musimy iść dalej. Zatrzymujemy się przed jednymi z wielu drzwi. Wchodzimy. W pokoju trzech panów. Każdy pracuje intensywnie i w wielkim skupieniu. Odtąd przechodzę pod opiekę red. Piotra Sadowskiego. Pan Piotr przeprasza, że na razie nie może się mną zająć, gdyż musi skończyć przepisywać na maszynie nadesłane dalekopisem informacje agencyjne do dziennika radiowego. Maszyna wystukuje rządki zdań. Nie przeszkadzam. Obserwuję. W tym pokoju „Lato z Radiem” zaczęło się już przed ósmą. Pozostali dwaj panowie siedzą przy biurkach, piszą coś skwapliwie i mówią do siebie. To tłumacze, którzy przygotowują dla „Lata z Radiem” wiadomości w językach obcych. Nad polskim tekstem umieszczają tłumaczenia w języku czeskim i rosyjskim.

Do pokoju wchodzą dwie panie. One już przetłumaczyły na niemiecki i (po raz pierwszy w historii „LzR”) na język esperanto. Gotowe. „Panie Piotrze — pan prowadzi!”- proponuje któryś z tłumaczy. Jest dwadzieścia po ósmej. Schodzimy wszyscy na dół, do pokoju nagrań. Po chwili pojawiają się w nim „Francuz” i „Anglik”. Cała szóstka wchodzi do studia. Najpierw panie nagrywają „pogodę”, następnie panowie. Tak samo dzieje się z informacjami dla kierowców i wiadomościami. Czytają gładko, wyraźnie, bez zająknięcia. Jedynie pani od esperanto ma dziś zły dzień — musi dwa razy powtarzać nagranie.

Piotr Sadowski zabiera taśmę, opisuje co do sekundy czas trwania i już idziemy do studia. Całość stanowią cztery pomieszczenia przedzielone szklanymi ścianami. Całkiem trafnie jedno z nich nazwano „Akwarium”, z tym że zamiast ryb znajdują się w nim magnetofony, a między nimi uwija się niezwykle operatywny i zawsze niezawodny Jerzy Rowiński. Jeszcze trwają „Sygnały Dnia”, ale pan Jurek grał będzie także dla „Lata z Radiem”.

Sąsiednie szklane pudełko pokoiku jest największe. Na tyle duże, by weszło doń kilka osób i zmieścił się tam pulpit realizatora audycji. Za jego plecami tzw. klatka słowicza ze szklaną ścianą z przodu. Klatka jest czymś w rodzaju przedpokoju studia „Sygnałów” i „Lata z Radiem”. Całe jej wyposażenie stanowi stół z dwoma telefonami — jeden „Sygnałów Dnia”, drugi „Lata z Radiem”, dwa foteliki i tyleż krzeseł. Tutaj, przez cały czas trwania audycji, przy telefonie „LzR” dyżurować będzie Joasia — urocza i bardzo miła blondynka o niewinnym, dziecięcym głosiku. Jest też Marysia. Obydwie są słuchaczkami podyplomowego studium dziennikarskiego UW i odbywają praktykę w radiu.

Studio zajęte jest jeszcze przez ekipę „Sygnałów Dnia”. Prowadzący rozmawia z jakimś dyrektorem. Teraz mówi, że: „Za szybą zrobił się szum, gdyż wszedł Aleksander Trzaska, który za chwilę poprowadzi „Lato z Radiem”. W „Akwarium” oraz w „Klatce” rozległ się śmiech. Tylko red. Trzaska się nie śmieje. Widać, że jest zdenerwowany — za cztery minuty start „Lata z Radiem”.

Jest już sygnał rozgłośni, teraz „piki” i: „W programie pierwszym mówi Warszawa. Jest dziewiąta!” Coś się zacięło — nie wystartowała polka „LzR”. Aleksander macha rękami i cierpkim głosem przekonuje: „Tak, to już na pewno dziewiąta! Już dziewiąta!” Zaskoczyło. Teraz już bez zakłóceń płyną dźwięki skocznej polki i wszystko toczy się normalnie. Jest piosenka-kandydatka, prognoza pogody, „Koncert na cześć słońca”, pytanie konkursu wiedzy o Polsce i świecie współczesnym.

W pokoju realizatora siedzą Dziadek Włodek i Wojciech Płóciennik. Rozmawiają o czymś, śmieją się. Niestety, szklane pokoje są dźwiękoszczelne.

Z Joasią nie ma możliwości porozmawiania. Prawie zawsze odpowiedź na moje pytanie uprzedza dzwonek telefonu. Dzwoni niemal bez przerwy. Chwila wytchnienia.

Teraz to i tak jest nieźle — mówi Joasia. — Na początku prawie wcale nie odkładałam słuchawki, ale gdy powiedzieliśmy, że nie jesteśmy koncertem życzeń i nie spełniamy próśb o piosenkę dla kogoś tam — nie dzwonią już tak często.

Widać zapeszyła, bo telefon znowu dzwoni.

Proszę pana, naprawdę nie możemy spełnić prośby o nadanie „Słońca Jamajki”. Tak często ją nadawaliśmy, że już na pewno się osłuchała i znudziła. Może coś innego?

Wchodzi Hanka Bielicka — jeden z gości dzisiejszego „LzR”. Stawia herbatę na stole. Siada. Jest jak zwykle pogodna i rozmowna. Nie traci czasu na aklimatyzowanie się. Uczyniła to już z chwilą wejścia. Każdy wydaje się być dla niej przyjacielem, dobrym znajomym. Jest szczęśliwa, że może być gościem „Lata z Radiem”. Będzie mówić m.in. o egzaminach, udzielać porad, podtrzymywać na duchu. Jutro (1 lipca) zaczynają się przecież egzaminy na wyższe uczelnie.

Pani Hanka Bielicka ubrana jest skromnie, w granatową sukienkę z białym kołnierzykiem. „Specjalnie z racji egzaminów ubrałam się na pensjonarkę” — mówi. Konfrontuje ze mną to, co będzie chciała powiedzieć przed mikrofonem. Już niedługo. Jej wejście przewidziane jest na 10.25.

Jestem w studio. Wąski, ale dość długi to pokoik. Na podłodze szara wykładzina, bezładnie postawionych 6 krzeseł. Na jednym z nich siedzi przy masywnym stole, wykonanym z jasnego surowego drzewa, prowadzący audycję — Aleksander Trzaska. Przed jego oczami zeszyt z notatkami — cała zawartość dzisiejszego wydania „Lata z Radiem”. Jest też maszynopis z dokładnym programem audycji: wyszczególnione pozycje, a obok nich pora nadania — godziny, minuty. Na brzegu biurka dwa listy napisane na papeterii z pięknym kolorowym nadrukiem: „Kochane Lato z Radiem”. Przed Aleksandrem dwa mikrofony na długim, ruchomym ramieniu. U góry ogromna lampa z „mleczną” żarówką, nakrytą metalowym kapeluszem o białym spodzie. Dzięki temu światło rozkłada się na stole równomiernie i nie daje efektu cienia. Tutaj przednia ściana nie cała jest ze szkła. Na górze, na drewnianej jej części — trójbarwne lampki: zielona, biała, czerwona. Aleksander zapala zieloną — gotowość. Po chwili, u spodu mikrofonu oraz na ścianie równocześnie zapalają się czerwone. To oznacza, że można mówić.

W studio jest już Hanka Bielicka, a za szybą w pokoju realizatora coraz więcej gości. Jest pan Płóciennik, Dziadek Włodek, a teraz pojawił się roześmiany i nieplanowany gość — Kazimierz Kowalski ze swoją płytą „Słowiańska dusza” pod pachą. Zauważa to prowadzący i informuje o tym słuchaczy. Na antenie muzyczne propozycje Jerzego Rowińskiego. W tym czasie poza anteną Aleksander Trzaska radzi, by Hanka Bielicka powitała gości w studio żartobliwym wyrzutem typu: „Co tu robicie? Po co was tu tylu przyszło?”

Sygnał powieści. Dziś Mieczysław Czechowicz z taśmy. Odcinek piąty trwał będzie osiem minut i czterdzieści sekund. W tym czasie w studio robi się wesoło. Są już wszyscy goście „Lata z Radiem”. Ustalają, co będą mówić. Czerwone światełko. W eter idzie zaimprowizowana kłótnia. Wojciech Płóciennik uczy teraz oddechu w wodzie. Prowadzący zapowiada piosenkę w wykonaniu Hanki Bielickiej pt. „Półtora tanga”. Kazimierz Kowalski prosi panią Hankę do tańca. Tak naprawdę, to wcale nie tańczą, tylko pani Hanka „faluje” na krześle w rytm melodii, dyrygując przy tym obiema rękami. Koniec piosenki. „Wchodzą” na antenę. Specjalnie głośny, do mikrofonu, całus pana Kazimierza spoczywa na dłoni Hanki Bielickiej. Ta dziękuje. Teraz rozmowa schodzi na temat opery. „Jak tu nie lubić opery?” — pyta Kazimierz Kowalski i proponuje wysłuchanie arii Sanastra A. Mozarta w swoim wykonaniu. Zebrani w studio obsypują go komplementami.

W programie kolejny punkt: „Rozmowa całkiem serio z Hanką Bielicką”. Odpowiadając na listy, pani Hanka odkrywa swoją „drugą twarz”. Mądrze i ciekawie radzi ojcu zatroskanemu o zakochaną córkę, broni ciężarnych kobiet stojących w kolejkach.

Trochę więcej uśmiechu na co dzień — radzi na zakończenie.

I już dziesiąta. Najbliższe 37 minut zawartości audycji wypełnią wiadomości w siedmiu językach, dyskoteka Bogdana Fabiańskiego, prognoza pogody dla jezior, dwie opolskie piosenki, „Reporterskie niedyskrecje” o kartkach zaopatrzeniowych i piosenka. W tym czasie znajduję się w „klatce słowiczej”. Pytam Joasię z jakimi sprawami zwracają się ludzie do „LzR”? Czy tylko proszą o piosenki? Okazuje się, że nie. Dla wielu z nich „LzR” jest prawdziwym, nierzadko jedynym przyjacielem, z którym można sobie szczerze porozmawiać o wszystkim: o smutkach, radościach, problemach z wychowaniem dzieci, sprawach sercowych.

Znajoma twarz. Tak, to pani Basia Krafftówna! Zajęty rozmową zapomniałem się z nią przywitać, przedstawić. Teraz nadrabiam tę zaległość. Podaję nazwisko. Pani Barbara prosi o powtórzenie. Nie, żeby nie dosłyszała, tylko… po mężu nazywa się tak jak ja! Parę minut upłynęło nam na szukaniu osoby łączącej nasze rody. Niestety, bezskutecznie.

Wchodzimy do studia. O godz. 10.37 Akademia „LzR” i drugi wykład Barbary Krafftówny pt. „Jak być piękną?” Pani Basia zakłada okulary i wspólnie z Aleksandrem Trzaską, z podziałem na role, odczytuje przygotowany tekst.

Po koncercie studenckim Zdzisława Maca, ostatnia rada Hanki Bielickiej: „Trzeba się uczyć systematycznie i ze zrozumieniem. Umieć kojarzyć i nigdy nie wkuwać”. Daje przykład ze swojego życia, a konkretnie z egzaminu z propedeutyki u prof. Tatarkiewicza. Wtedy zapomniała fragmentu wyuczonego rozdziału i poprosiła profesora o jego przeczytanie. Co prawda otrzymała czwórkę, ale odtąd wie już, że nie ma co wkuwać. Swój udział w „LzR” kończy odpowiedzią na listy i podaniem sposobu na dobre samopoczucie w niełatwych przecież czasach.

— Błagam was kochani rodacy! Wróćmy do siebie, bądźmy narodem kochającym się bardziej — będzie wam lżej…

Płyną dźwięki spokojnej muzyki. Widzę jak pani Hanka ociera łzy.

Strasznie w takich chwilach się wzruszam… — mówi do mnie.

Wchodzi red. Cichomski. Prosi o natychmiastowe przeczytanie komunikatu. Sprawa jest bardzo pilna — potrzebna jest krew dla dwuletniej dziewczynki w Białymstoku. Komunikat idzie w eter.

I stało się! Zasiadłem przed mikrofonem! „Piki”, czerwone światełko i… mówię: „Na słonecznym zegarze „Lata z Radiem” — już jedenasta!” Potem polka „LzR” i przedstawiam się kim jestem oraz wyjaśniam skąd moja wizyta w studio. Uff… Niełatwo mówi się do setek tysięcy słuchaczy.

„Lecą” informacje dla kierowców. Wychodzę ze studia. Tam, w Klatce, urywają się telefony. Chętni do oddania krwi dzwonią prawie z całego kraju. Jak dotąd ani jedna osoba z Białegostoku. Chodzi o to, by zgłosił się ktoś z najbliższych okolic,, bądź z samego miasta. Obecny również Tadeusz Sznuk próbuje połączyć się ze stacją krwiodawstwa w Białymstoku. Niestety, wszystkie łącza są zajęte. Nieprzerwany potok zgłoszeń. Ktoś „przebił się” nawet do zastrzeżonego telefonu. Jest wiadomość! W Białymstoku zgłosiło się już wielu chętnych. Tadeusz dziękuje za natychmiastową reakcję. „LzR” już nie przyjmuje zgłoszeń.

Koncert spełnionych marzeń, poezja, horoskop — brzmią jakoś nijako, przynajmniej dla mnie. Na chwilę wyłączyłem swoją uwagę na „Lato z Radiem”, które znów okazało się pomocnym przyjacielem, a kto wie, może nawet uratowało życie…

Kamienny deszcz

Zbudowana u południowego stoku Kozińca zapora zamyka wody Sanu. Brzegiem utworzonego w ten sposób jeziora wiedzie nowa droga do Bóbrki. To tu, w 1932 roku, doszło do wybuchu powstania chłopskiego. W trzydzieści lat później, w roku 1962, wzniesiono w Bóbrce pamiątkowy obelisk z tablicą upamiętniającą walkę chłopów z granatową policją. Przez pewien czas, w końcu XIX wieku, mieszkał tu komediopisarz, autor „Pana Damazego”, Józef Bliziński. W liście do swego przyjaciela Ignacego Krasickiego pisał: …„Na początku 1876 roku nabyłem wioseczkę górską, ową Bóbrkę w Sanockiem, w której Kaczkowski osadził był swego Nieczuję”

Po dawnej Bóbrce nie zostało ani śladu. Od wielu lat kryje ją lustro Zalewu Solińskiego. Dzisiejszą wieś tworzy kilkanaście domów skupionych w małej dolince u podnóża Kozińca.

W latach pięćdziesiątych odkryto, że góra ta zbudowana jest z trzeciorzędowego piaskowca krośnieńskiego, drobnoziarnistego, o spoiwie wapienno-ilastym i dużej wytrzymałości. Idealny materiał dla budowlanych i drogowców. Powstał więc kamieniołom. Dobrodziejstwo przemysłu i zmora mieszkańców Bóbrki.

Do wioski trudno dojechać. Drogę zamyka biało-czerwona rampa. Na tablicy przed szlabanem widnieje spory napis: „Uwaga! Granica strefy zagrożenia rozrzutem odłamków. Kamieniołom „Bóbrka” prowadzi roboty strzałowe. Godziny strzelania: w dni powszednie od 10.30 do 11.30 i od 14.30 do 15.30, w soboty od 12.30 do 13.30”. Niżej, kilka zdań o ostrzegawczych sygnałach dźwiękowych.

Wycie syren przenika powietrze. Cisza, którą po chwili przerywa głuchy łomot. Odstrzał. Dźwięk odbija się od wzgórz, porusza ziemię. Z góry unosi się biały „obłok” kurzu. Słup pyłu początkowo jest wąski, stopniowo rozrasta się i tworzy nieregularne, fantazyjne kształty.

Szlaban otwiera się. Ustawiono go tutaj dla bezpieczeństwa podróżnych. Miejscowi nie mają takich przywilejów. Ich domy są bezbronne. Prawie każdy był już „raniony” odłamkiem. Co jakiś czas dachy trzeba łatać blachą lub nową dachówką.

Liście roślin i owoce uginają się od pyłu. Ten pył jest wszędzie. Szary jak cement, jak cement twardniejący. Wystarczy odrobina wody. Wszystko, co rośnie w ogródkach, nadaje się do spożycia dopiero po kilkakrotnym umyciu.

Ściany pękają od wstrząsów, szyby lecą z okien. Malowanie mieszkań wydaje się być robotą co najmniej bezsensowną. Całe płaty farby odrywają się od ścian już w kilka dni po malowaniu. Jak tu żyć? Może lepiej byłoby wysadzić chałupę i uciekać stąd w cholerę? — zastanawiają się od lat mieszkańcy Bóbrki.

Nareszcie czekam, nie wiem, jakiego Boskiego zlitowania? Czy to już naprawdę runie na nas i ten sufit nas podusi wszystkich, czy co? Ja już nie wiem jak to dalej będzie? — zastanawia się Anna Kurz — Co z tego, że chodzimy do kierownika kamieniołomu?! Dzisiaj człowiek pójdzie, powie mu — dobrze, dobrze — przyjdziemy. Będzie się mniej podkładać, mniej będą te odstrzały robili. Zrobili oni mniejsze odstrzały i owszem. Ale oni wiedzieli, kiedy takie odstrzały dać, a kiedy nie. Ta, kiedy im pasuje. Oni wiedzieli, że jakaś komisja przyjechała, to odstrzały wtedy dali letkie. A jak widzą, że nie ma nikogo — ja nie wiem, kto tam rządzi — to oni takie odstrzały dają, że w kredensie szklanka się nie utrzyma. To już jest nie do wytrzymania. Albo niech wszystko zabiorą stąd, a jak nie, to niech odszkodowanie ludziom jakoś dadzą… Proszę pana, jeżeli kosiarka jedzie teraz, my mamy koniczynę, to musi chłop naprzód pójść i kamienie pozbirać, bo nie wjedzie kosiarka na to pole, ani kosą nie pociągnie. Tak kamieni, jak pod jabłonią jabłka.

Kurzowa zamyśliła się na chwilkę, oddech głębszy złapała:

Ta lepiej jak wiedzieli, że mają tutaj taką korzyść z tego kamieniołomu i tyle pieniędzy zgartają, ta nie byli te ludzie całkowicie usunęli stąd? No jak tak można człowieka niszczyć? Ta niby komuś ta dadzą jakiegoś grosza za jakieś tam zbicie dachówki. A niektórym, to tylko odpowiedź, odpowiedź i tyle. Co tu robić, to już jakiej rady nie wiadomo gdzie to szukać. No to idźcie Kurzowa do sądu, mówią mi, do jakiegoś radcy prawnego, do adwokata, czy coś. Czy ja mam głowę na to? Jak ja nie mam ani zdrowia, a to jeszcze trzeba wszystko umieć powiedzieć, wytłumaczyć. A i pola mamy swojego cztery hektary i dwadzieścia pięć arów. No to prawie cały dzień z mężem tam robimy. Tak, że kiedy? Ja już nie wiem, jak tu żyć?

Gdyby była możliwość wyjechania stąd w bezpieczniejsze miejsce, dali by dom…

Kurzowa bez wahania odpowiada:

O, panie. Ja już chcę umrzeć tutaj, ja już nie chcę nic! Jak ja już tak ciężko go budowała, ten dom, i ja już powiedziała — prędzej niech się ten kamień skończy! Ta chyba nie będą wieki całe tu rąbać?! Człowiek już trochę przyuczony do tego, może ta jakoś przeżyje. Ale stąd bym nie odeszła… Wywieźliby nas gdzie tam w jakie jachybty, że dopiero trzeba będzie tam to pole gnoić czy co, to człowiek zginie teraz w tym starszym wieku. Co, że niby dzieci pójdą za mną? Jak dzieci teraz nie chcą się gospodarki chycić! Nie, teraz to bym nie chciała stąd iść.

Dom z numerem 24 jest popękany wzdłuż i wszerz — na przestrzał. Dziś ta szczelina ma parę milimetrów. Jutro może mieć już centymetr. Grunt się osunie i po domu. Uchowaj Boże w nocy. Strach pomyśleć. Właściciel pisał już nieraz do Centralnego Urzędu Geologii w Krakowie, który zajmuje się szacowaniem tego typu szkód i wypłacaniem odszkodowań. Owszem, byli raz. Pomierzyli, popukali, pobadali, i rok już będzie, jak ich we wsi ostatni raz widziano.

„Zwracam się z uprzejmą prośbą o oszacowanie wyrządzonych mi szkód w moim budynku mieszkalnym przez wasz zakład tj. kamieniołom w Bóbrce. Na wskutek wstrząsów w czasie strzelania został uszkodzony budynek, tj. popękały ściany budynku i ganku oraz popękał sufit i odpadł tynk, popękały szyby i odpadł karnisz z sufitu. Proszę o skierowanie rzeczoznawcy w celu wycenienia szkód powstałych w moim domu. Proszę uprzejmie o pozytywne załatwienie mojej prośby — Kinczel Teodor”

Kinczel nie milczy. Kinczel milczeć nie może. Jego dom popękany jest wzdłuż i wszerz. Na przestrzał. Dziś te szczeliny, w których mieści się koniec małego palca u ręki, mają kilkanaście milimetrów. Ale jutro mogą mieć już centymetr… Dlatego Kinczel już od trzech lat pisze pisma do Rzeszowskiego Przedsiębiorstwa Produkcji Kruszyw i Usług Geologicznych „Kruszgeo” w Rzeszowie. Przedsiębiorstwo odezwało się w styczniu i spisało protokół stwierdzający zauważone uszkodzenia budynku. Ze względu na jego położenie poza strefami szkodliwymi, które miałyby ujemny wpływ na budynek, nie mogło jednoznacznie stwierdzić przyczyn powstania szkody. Dla rozwiązania sprawy zleciło Ośrodkowi Badawczo Rozwojowemu Przemysłu Kamienia Budowlanego w Krakowie przeprowadzenie badań sejsmicznych i określenie zasięgu ujemnych wpływów działalności górniczej kamieniołomu „Bóbrka”. Część badań — według Przedsiębiorstwa — przeprowadzono w roku 1980. Były to jednak badania niekompletne i miały być uzupełnione w styczniu 1981 roku. W piśmie pełnym dyplomatycznych sformułowań Przedsiębiorstwo nie przekreśla słuszności Kinczela, że przyczyną powstania szkody jest kamieniołom „Bóbrka” (…) „nie mniej jednak prosimy o cierpliwość do czasu pozyskania przez nas wyników badań. Uważamy, że badania te otrzymamy w miesiącu lutym i niezwłocznie sprawę skierujemy do rozpatrzenia Okręgowej Komisji ds. Szkód Górniczych w Krakowie”

— Oni tutaj gdzieś byli raz — mówi T. Kinczel. — Żona moja mówiła, bo mnie wtedy w domu nie było. Obstawili budynek jakimiś aparatami. Nie wiem, co z tego wyszło. W każdym razie żadnej odpowiedzi nie dostałem. No i czekam, i nie ma nic. Na razie się nie odwołuję. Czekam na ten trzeci raz, żeby przyjechali zbadać. Jak nie przyjadą, będę pisał do Krakowa. Jeżeli Kraków coś się będzie ociągał — do ministerstwa napiszę. Albo w końcu rozebrać ten dom i usunąć, albo co, nie wiem, co to będzie? Pożyczki jeszcze mam trzydzieści tysięcy i nie wiem, kto to będzie zwracał, skoro wszystko się rozsypuje. A jak sytuacja się nie zmieni? To budynek się rozpadnie. I kto nam da mieszkanie? Niech pan tylko nie idzie do zabudowań najbliżej kamieniołomu — przestrzega mnie gospodarz dwudziestki czwórki. — Nic panu nie powiedzą ani nie pokażą. Jeszcze chwalić kamieniołom będą. Robią w nim. Żaden głupi przecież nie będzie pluł na własne gniazdo. A my piszem i chodzim do kierownika. Prosimy o pomoc. Gdzie tam. Obiecuje, obiecuje i zawsze na tym się kończy. Toż parę roków temu dziecko, co się koło domu bawiło, odłamek chciał zabić, o, taki duży. Nie, tutaj to nie jest życie!

Najbliższe budynki znajdują się kilkanaście metrów od kamieniołomu. Idę tam pozostawiając za sobą obłoczki kurzu. Liście roślin i owoce uginają się od pyłu. Ten pył jest wszędzie. Szary jak cement, jak cement twardniejący. Wystarczy odrobina wody.

Kurz Władysław: -Jak jest słoneczna pogoda, wiatr zachodni, to z mieszkania na podwórze nie można wyjść. Jeszcze jak idzie produkcja w kamieniołomie, to cały ten pył, tu ładuje, aż ciemno jest. Druga sprawa, to, widzi pan, kamienie zimą spadają na dachówkę, ot, niby dziurka w śniegu, no nie? Przychodzę do mieszkania, a tu cała podłoga zalana. Przez dach kamień przeleciał, śnieg topniał… A nawet tak było, że w ścianie dziurę zrobił. Było by mnie zabiło. Po nocy wtedy byłem i spałem. Dobrze, że dziecko poszło na drugie łóżko… A mnie to całego przysypało… Niedaleko od domu jest rów odwadniający. Ja go sam kopałem. Dawniej, tom go sam czyścił, bom nie chciał, żeby mi ogródek zalewało. I właśnie chyba będzie ze trzy lata, kiedy pisałem do dyrektora, i tu, i tam, i do kierownika. On mi sam kiedyś powiedział: „Jak pan pisał do dyrekcji, pisz pan, gdzie pan uważasz, ale to że panu rów zalewa, to nie wina kamieniołomu”. I właśnie napisałem do „Dziennika Ludowego” i do „Polityki”. Z „Dziennika” przyjechał z Warszawy jakiś redaktor i jeszcze mnie ochrzanił, żem tak długo z tym zwlekał. I miał przyjechać z telewizją. Już wtenczas, jak był u mnie, czuł się jakiś niezdrowy. Później napisał, że nie przyjedzie, bo jest chory. Muszę jednak powiedzieć, że pomógł mi trochę. Ale tyli co na włosku. Bo ja, wie pan, pracuję tu w kamieniołomie, no i za to moje pisanie chcieli mnie zwolnić. Za to, że ja się o swoją słuszną rację upomniał. Jak przyjeżdżali z dyrekcji, to ja im ten rów pokazywał i każdy mi rację przyznawał. Ale co mi z tej racji, skoro jak mi rów zalewało, tak zalewa nadal. No, ale mnie nie zwolnili. Tyle, że poszła wieść po dyrekcji, że jak się wkurzę, to będę jeszcze gorzej pisał. W sumie największy ochrzan dostałem za to, żem na swoje gniazdo napluł, swój zakład opisał. Czegom nie przyjechał do Rzeszowa, tylko żem od razu do gazety podawał? Ja mówię: Panie dyrektorze, jam przecie pisał i myślałem, że to wszystko przez pańskie ręce przechodzi. Na szczęście pisałem przez kalkę, kopię miałem, i to mnie uratowało. Zapytali, czy w takim razie chcę, żeby mnie przesiedlili? Nie widzę innego wyjścia — mówię — zapylenie tu takie, że nie idzie wytrzymać. Na podwórzu ani bielizny powiesić, ani nic. Wszystkie szczepy, co kupiłem, jakiegoś raka dostają. Czy z tego zapylenia, czy z czego? A przyjdzie deszcz, to błoto się robi. Spychaczem raz władowali mi je do rowu. A ja łopatą nie wydolę za nimi wybierać. I mnie to w końcu zdenerwowało, więc napisałem do tych gazet i ponoć strasznie ich przez to obraziłem… Oj, chyba napiszę znowu, bo niedawno mówię do kierownika: „Panie kierowniku, trzeba rów wyczyścić”. „Jeszcze nie ma potrzeby” — odpowiedział kierownik. A oni nie mają gdzie wysiewek wozić, to ładują gdzie popadnie. Do mojego rowu najczęściej. Zamulone to, woda mi podchodzi… Pyta pan, jak z malowaniem? Ta prawie co roku trzeba malować. I to nie, żeby ktoś na malowanie pieniędzy dawał. Na swój koszt rokrocznie. No to, panie…!

Kamieniołom nic nie pomaga? — pytam zdziwiony.

No wtenczas dostałem trochę odszkodowania, jak mi chałupę zbombardowało kamieniami. Jak Boga kocham! Tak się wydawało, jakby bomba w pobliżu wybuchła. I to wszystko… O, wtenczas jak napisałem do gazet, to mi od ręki pomogli, a tak to, panie, grosze rzucają! Najbardziej kłopotliwe są te wstrząsy. Gdy strzelają, to cały dom aż skacze. Jak jest głębokie strzelanie, to okna, szyby lecą, że tego…

Ale przecież kamieniołom jest miejscem pana pracy, daje na chleb…

Ta daje na chleb… Robotę człowiek by i gdzie indziej znalazł. Przez to się trzymam, że blisko chałupy. To ja mam tylko dlatego, że kamieniołom daje mi nachleb, być cały czas przez niego poszkodowany? Mnie się tak wydaje, że tu każde moje dziecko powinno pyłowe brać. No i ten jazgot niemiłosierny. Jedynie w niedzielę lub w jakieś święto wie się, że się jest, bo tak na co dzień, to trudno wytrzymać.

Henryk Turoń, kierownik kamieniołomu, też jest mieszkańcem Bóbrki. Przypadek, czy może przezornie wybudował się dosyć daleko od kamieniołomu? Tego nie wiem. W każdym razie żyje jak w innym świecie. Spękań w domu nie ma, hałas tu nieuciążliwy. Tylko kurz jest taki sam, jak wszędzie. Ale w małych ilościach.

Jeden z mieszkańców Bóbrki zdążył mnie przygotować na to, że co innego usłyszę od ludzi, co innego od kierownika. Słucham więc teraz opowieści z jakby zupełnie innego świata…

Sprawa Kinczela? Rzeczywiście ma pęknięty budynek, z tym że była ekspertyza biegłych budowlanych z Krakowa. Później były badania robione przez „Prokam”. Trzykrotnie zresztą. Sejsmografy wykazały, że są wstrząsy i odszkodowania będą wypłacane w miarę przeprowadzania tych postępowań. Inni, jak Władysław Kurz, już otrzymali odszkodowania. On na przykład dostał dwadzieścia trzy tysiące…

O tym nie wspomniał — przerywam kierownikowi.

No bo niewygodnie mu o tym mówić. To są naprawdę duże kwoty, nie żeby paruzłotowe.

Jak długo czeka się na ocenę stanu budynku?

Po zgłoszeniu do Krakowa, gdzieś około miesiąca. Po oględzinach jest termin, wyznacza się rozprawę. Normalnie, jak to w sądzie. Jedzie na nią przedstawiciel przedsiębiorstwa, zawiadamia się również poszkodowanego. Po tym wszystkim na odszkodowanie czeka się około pół roku. Jeżeli chodzi o ten nieszczęsny rów — czyścimy go co najmniej raz w roku koparką wynajmowaną z gospodarki komunalnej z Leska. To jest właściwie drobna sprawa, a więcej wokół tego krzyku niż to warte. Poza tym, jeżeli mamy jakieś materiały, to staramy się je mieszkańcom udostępniać, a szkody usuwać od razu.

Wstrząsów się nie da wyeliminować, ale zapylenie…?

Zakupiliśmy i zainstalowaliśmy wychwytywacz pyłów, ale niemożliwością jest wyłapać pyły z otwartej przestrzeni. Mamy w planie zraszanie, by chociaż w jakimś stopniu zmniejszyć zapylenie.

Kamieniołom „Bóbrka” to większe korzyści, czy straty?

Mam właśnie najnowsze zestawienie ekonomiczne: w zeszłym roku mieliśmy na półrocze 4 mln zysku. W tym jest gorzej z planem, więc tylko 2 miliony. Ale jesteśmy rentowni!

W takim razie ile „kosztują” kamieniołom mieszkańcy?

Rocznie na odszkodowania wydajemy 100—150 tysięcy złotych.

Komu wierzyć? Po czyjej stronie jest racja? Kierownika, czy mieszkańców Bóbrki? Kierownik jest jeden, mieszkańców wielu… Jedno jest pewne. Po południu kolejny odstrzał. O 14.30 znów spadnie kamienny deszcz…

Hazardzistki

Jeszcze dwa lata temu, gdy wysyłały swoje adresy do rubryki „Poznajmy się” w „Żołnierzu Polskim”, były pełne optymizmu. Tak naprawdę napisały dla hecy, żeby sprawdzić, jak to jest. Bo Danka Kontowicz — ich koleżanka z inowrocławskiego „medyka”, która była inicjatorką i już wtedy korespondowała z żołnierzami mówiła, że warto pisać, że to bardzo fajne chłopaki.

Dostawały wiele przesyłek. Dziś nikt już do nich nie pisze, ani one nie wysyłają listów. Gdybyśmy mogły jeszcze raz — wzdychają z rozrzewnieniem. Żałują, że nie potrafiły wybrać przyjaciela. Innym dziewczynom, które chciałyby poznać chłopca w mundurze radzą teraz, żeby przede wszystkim podeszły do sprawy poważnie — nie tak jak one, bo — jak twierdzą — można z tych korespondentów wybrać prawdziwego przyjaciela…

Jeden z adresów zawiódł mnie do Pakości koło lnowrocławia, gdzie mieszka Barbara Schottin. Pukam do drzwi. Otwiera dosyć solidnie zbudowana kobieta. W jej oczach maluje się zdziwienie i niepokój. Taki sam, jak u drobniutkiej dziewczyny, która właśnie wysunęła się z kuchni. Kątem oka, przez na pół uchylone drzwi, dostrzegam mężczyznę. Stoimy tak we trójkę w mrocznym przedpokoju i jakoś żadne z nas nie może zdecydować się, na rozpoczęcie rozmowy.

Czy mam przyjemność z Basią? — przełamuję się wreszcie, zwracając się do młodszej.

Tak. A o co chodzi?

Ja… Jakby to powiedzieć… Z ogłoszenia.

Jakiego?

Przecież chciałaś poznać chłopca w mundurze…

Rumieniec, który pojawił się na miłej buzi Basi, dodał jej jeszcze więcej uroku.

Ależ ja już nie mam nic wspólnego z żołnierzami — odparła po ochłonięciu. — Mam chłopaka — dodała.

Przechodzimy do pokoju gościnnego. Stare meble w wielkomiejskich warunkach śmiało mogłyby „robić” za wspaniałe antyki. Za to Basia, ubrana w różową sukienkę w żółte kwiatki z zielonymi listkami, przepasana w wąziutkiej talii paskiem z takiego samego materiału, niezwykle korzystnie kontrastuje z chłodem, mrocznością i starością pomieszczenia.

Ten w kuchni to, właśnie mój chłopak — mówi Basia. — Jak usłyszał, po co pan przyjechał, oczy wytrzeszczył, był zrozpaczony.

Opowiadanie Barbary jest chaotyczne, bo prowadzone podczas kompletowania rzeczy potrzebnych do szkoły.

Gdy podawałam swój adres do gazety, nie miałam chłopaka. Do napisania namówiła mnie koleżanka, która już korespondowała. Żołnierze są bardzo mili — mówiła. Otrzymałam dużo listów, ale odpisałam na pierwszy, który do mnie przyszedł. Niektórzy znajomi śmiali się ze mnie. A listonosz mówił, że jak tak dalej będzie i tyle listów przyjedzie, to jego torba nie wytrzyma i będę musiała mu sprawić nową.

Korespondowałam około roku. On pochodził z Tczewa. Pisaliśmy o swoich zainteresowaniach, co które z nas robi. Zdjęcie mi przysłał. Nawet sympatyczny był. Na odwrocie napisał: „Na pamiątkę Basi — Rysiek”. Tak w ogóle, to bardzo miłe listy pisał. On był taki trochę romantyk. Jak stał na warcie, to skowronki mu śpiewały, las szumem drzew gadał…

Gdy napisałam mu, że mam chłopaka — zrozumiał mnie. Nie miał prtensji. Potem kartki z życzeniami wymienialiśmy. Aż kiedyś nie odpisał…

,,Okazją” dotarliśmy do Inowrocławia. Tam, wspólnie z Basią, czekałem przed miejscowym szpitalem na pozostałe jej koleżanki, które także korespondowały z żołnierzami. Jak się później dowiedziałem, niemal wszystkie dziewczyny z klasy Basi, dłużej lub krócej, pisywały do chłopców w mundurach.

Na rozmowę ze mną zgodziły się dwie: Renata i Mariola. Również w gazecie ich nazwiska były razem pod jednym adresem. Takie z nich papużki — nierozłączki. Różnią się jednak, zarówno urodą jak i charakterem. Renata wygląda poważniej, doroślej. Przyciąga męskie spojrzenia swoją nienaganną figurą i długimi jasnymi włosami. W Marioli jest więcej z trzpiota, podlotka. Wydaje się być śmielsza, bardziej „wygadana”.

Gdy pytam, czy ich ogłoszenie w tygodniku „Żołnierz Polski” było równoznaczne z ofertą matrymonialną — czują się obrażone. Napisały dla zabawy. No i zawsze jest to inny sposób poznawania chłopaków. W każdym razie było oryginalniej.

Otrzymały wiele listów.

Mieszkają w internacie, który mieści się przy budynku liceum. Wszystkie więc listy do dziewcząt przechodziły przez sekretariat. Gdy korespondowała cała klasa — można sobie wyobrazić ilość listów trafiających niemal na dyrektorskie biurko.

Renata ma żal. Najdłużej korespondowała z podchorążym z WSO w Koszalinie. Miał na imię Dariusz. Przez pewien czas nie mogła pisać, a on nawet nie zainteresował się, co się stało? Już nigdy się nie odezwał…

O czym piszą żołnierze? Głównie o sobie, swoich zainteresowaniach. Na ogół się przechwalają. Tak przynajmniej twierdzi Mariola. Jeden pisał, że potrafi tańczyć jak Travolta. Jacy to oni są piękni i wspaniali. Idealizują swój wygląd. Zdarzały się też sprośne listy. Niektórzy chłopcy z WSO wyobrażają sobie, że one to są takie pierwsze — lepsze, zacofane i prymitywne. Inni domagali się, by były dla nich dziewczynami na wakacje. Są też niezwykle niecierpliwi — już po pierwszym liście chcieliby się spotykać i twierdzą, że bardzo kochają…

Mają dziewczyny swoją „politykę korespondencji”. Żołnierze chcą, żeby przesłać im zdjęcie. Jeżeli już w pierwszych listach pojawia się taka prośba — nie odpisują. Na prośby o wysyłanie „ekspresów” również nie reagują, bo na pieniądzach przecież nie śpią. Zdyskwalifikować potencjalnego korespondenta może nawet pismo, papier listowy, zaś zyskuje w oczach dziewczyn ten, kto potrafi pisać wiersze, listy romantyczne, graficznie ozdabiane. Twierdzą, że w listach nie można sobie pozwalać na litość, współczucie w związku z uciążliwością ich służby, na dawanie jakichkolwiek nadziei. Kto wie — może właśnie dlatego pozostały dziś bez chłopaków.

Renacie podobają się chłopcy w mundurze. Każdy umundurowany ma u niej plus, chociaż uważa, że podchorążowie są inteligentniejsi. Kwestie materialne i mieszkaniowe nie są dla niej najważniejsze.

Marioli również podobają się żołnierze. Ale patrzy głównie na stronę materialną tego zawodu.

Jest mi dobrze w domu — mówi — dlatego chciałabym, żeby mój dom wyglądał podobnie. Chłopak zaś powinien być przystojny, z wykształceniem co najmniej średnim. Jeżeli byłby to żołnierz zawodowy, to koniecznie wesoły i potrafiący radzić sobie w życiu.

Zazdroszczę panu -zwraca się do mnie Mariola. Tak bym chciała przeprowadzać wywiady z żołnierzami. Cóż mi szkodzi — pytam o własne szanse u Renaty i Marioli. Ogólnie nie jest źle… Szkoda tylko, że nie chodzę w mundurze…

Olsztyn — ostatnia stacja

Czerwony pas wyciął z hitlerowskiej flagi. Biały — ze znalezionego gdzieś prześcieradła. Tak powstały polski sztandar — pierwszy od wielu dziesięcioleci na Warmii i Mazurach — osobiście zatknął na gmachu komendantury. W tym momencie rosyjscy żołnierze stali na baczność. Później obejmowali i całowali Polaków. Składali życzenia i gratulacje. Zasadniczo, to oni mieli tu jeszcze władzę. Ale mówili, że mają dosyć własnych ziem. Te oddają Polakom, bo one od wieków do Polski należą.

Wspaniałe podejście Rosjan do Polaków sprawiło, że wszyscy wówczas płakali. Widzę, że po policzkach Mikołaja Kretowicza, który wraz z grupą kolejarzy, jako jeden z pierwszych Polaków 19 lutego 1945 roku dotarł do Olsztyna, by organizować tymczasową władzę polską i dyrekcję Polskich Kolei Państwowych, zastępcy ówczesnego komendanta wojskowego — po czterdziestu latach wspominającego tamte chwile — spływają szczere łzy wzruszenia.

Z Kretowiczem było tak: urodził się w Leningradzie, w tysiąc dziewięćset siódmym. Gdy czwartą klasę podstawówki zaczął, wybuchła Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa. Na jego oczach — dziesięcioletniego wówczas chłopaka — Lenin obejmował władzę, szturmowano Pałac Zimowy. Na każdym kroku czuło się epokowość rozgrywających się wydarzeń. Ta świadomość, przegryzana nadzieją na lepsze jutro musiała mu wystarczyć w chwilach, gdy zabrakło wyczekiwanej w niesłychanie długiej kolejce racjonowanej ćwiartki bochenka chleba.

— Żeby pomóc rodzicom, zacząłem sprzedawać gazety. Trudno zliczyć kilometry przemierzane codziennie do Pałacu Krzesińskiej, gdzie mieściła się redakcja, jak i te, pokonywane przy sprzedaży gazet.

Redakcję często odwiedzał Lenin. My, chłopcy -gazeciarze, dobrze go znaliśmy. I on nas znał. Nieraz z nami rozmawiał, po głowach głaskał.

List od ciotki z Wilna był dla niego ratunkiem i szansą. Zapraszała go w nim, by przyjechał skończyć szkołę, a przy okazji zaopiekował się schorowaną i niedołężną kobietą. Rodzice wyrazili zgodę na wyjazd Mikołaja. W Wilnie skończył szkołę podstawową i zapisał się do technikum. Rozmaite były w nim kierunki, ale najważniejsze, że po jego ukończeniu otrzymywało się dyplom poświadczający kwalifikacje zdobyte w wyższej szkole technicznej.

Został skierowany do pracy na kolei w Brześciu. W warsztatach mało płacili. Maszynistom powodziło się znacznie lepiej. Po zrobieniu specjalnego kursu, zaczął jeździć jako pomocnik maszynisty pociągami z Białegostoku do Baranowiczów i Ełku.

Gdy Polska odzyskała niepodległość, wszyscy Polacy pochodzący z terenów byłego zaboru rosyjskiego -zaczęli zgłaszać się do pracy, do władz polskich. Kretowicz trafił do Białegostoku. Później przeniósł się do Pruszkowa koło Warszawy. Pracował przy elektryfikacji linii kolejowych. Po skończeniu kursu maszynisty elektrotrakcji, jako jeden z pierwszych obsługiwał pociągi kursujące do Otwocka, Mińska Mazowieckiego i Żyrardowa. Tak było dopóki nie wybuchła II wojna światowa. Nieraz śmierć zaglądała mu w oczy.

Nas maszynistów — wspomina M. Kretowicz — skierowano do obsługi ocalałych od zbombardowania resztek trakcji kolejowych. Pamiętam, jechałem pociągiem ewakuacyjnym do Brześcia Litewskiego. W drodze przeżyłem potworny nalot. Posuwaliśmy się kilometr po kilometrze — to jadąc, to naprawiając przed sobą zniszczone tory.

Gdy radzieckie władze wojskowe powiadomiły nas, że część Warmii i Mazur jest już wyzwolona i możemy jechać organizować dyrekcję kolei państwowej — ucieszyliśmy się niezmiernie. Dali nam dwa samochody ciężarowe. W jednym jechał personel techniczny, w drugim, uzbrojeni kolejarze — jako ochrona. A droga była niebezpieczna. Trzeba było uważać na grasujące jeszcze na tych terenach liczne niemieckie bandy.

Ponieważ z Polaków my byliśmy pierwsi w Olsztynie — radziecka komendantura wojenna powierzyła nam misję utworzenia władz polskich. Oddano nam część budynku przy ulicy Waryńskiego. Kolejarzami dowodził por. Kan i on został komendantem wojskowym. Mnie wybrano jego zastępcą. Dostałem zadanie uszycia polskiego sztandaru, który zatknąłem na dachu komendantury. Była to pierwsza polska flaga, świadcząca o tym, że tereny Warmii i Mazur są polskie!

W obawie przed hitlerowskimi bandami uciekały ze swoich miejsc zamieszkania liczne rzesze autochtonów. Pomagali nam najpierw przy grzebaniu zabitych, później otrzymywali pracę na kolei, jako że wojna jeszcze trwała i istniała pilna potrzeba uruchomienia połączeń kolejowych dla zabezpieczenia przesuwającego się frontu. Do Olsztyna zaczęły przybywać grupy pracowników administracji — kierowane przez Delegaturę Pełnomocnika Rządu w Warszawie.

W kwietniu 1945 r. powstał w Olsztynie oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Instytucja ta wraz z Wydziałem Osadniczym Urzędu Pełnomocnika Rządu zajmowała się przyjmowaniem i kierowaniem do nowych miejsc zamieszkania zgłaszających się osadników.

Wśród pierwszych osadników znalazło się sporo zdemobilizowanych żołnierzy Wojska Polskiego, którzy otrzymali w ten sposób nagrodę za ofiarność i dzielność wykazaną w walce o wyzwolenie Polski. Stosunkowo liczną grupę stanowili Polacy wywiezieni w czasie wojny przez okupanta na roboty przymusowe do Niemiec.

Osadnictwo na ziemiach zachodnich i północnych odbywało się w wyjątkowo trudnych warunkach. Pierwsi osadnicy przesuwali się bezpośrednio za frontem. Brak było wówczas połączeń komunikacyjnych. Wszędzie napotykano zniszczenia i niedostatek aprowizacji, grasowały bandy dywersyjne…

Bardzo małe ilości zboża oraz ziemniaków (nie mówiąc już o tłuszczu i mięsie) nie mogły zaspokoić potrzeb żywieniowych. Groził głód, zwłaszcza że przesiedleńcy przybywający na Warmię i Mazury z Polski centralnej i zza Buga nie przywozili ze sobą zapasów żywności. Do utrapień należała również trudna sytuacja w zakresie stanu bezpieczeństwa. Panoszyło się szabrownictwo i złodziejstwo. Działalność szabrownicza wyniszczała materialnie i moralnie wszystkich przybyszów, ale szczególnie polską ludność rodzimą, która i bez tego znajdowała się w trudnych warunkach życiowych.

Integracja osadników przebiegała powoli. Ziemie północne i zachodnie stworzyły wielu milionom ludzi, wywodzącym się z najbardziej zacofanych rejonów Polski, możliwość przejścia na wyższy poziom kulturalnego i cywilizacyjnego bytowania. Największy niewątpliwie awans stał się udziałem chłopów, zwłaszcza bezrolnych i małorolnych. Odzyskane przez Polskę tereny otworzyły przed biedotą wiejską szerokie możliwości poprawienia sobie bytu przez objęcie własnych, samodzielnych gospodarstw, a także przejście do pracy w odbudowującym się przemyśle. Gdyby więc nie polscy osadnicy i ich poczucie patriotyzmu wobec prastarych ziem piastowskich, pewnie długo jeszcze stanowiłyby one pustynię i zgliszcza. Jest więc rzeczą niezaprzeczalną, że Polacy te ziemie przywrócili do życia i pozostaną tu na zawsze. Nie rzucą ziemi skąd ich ród — bo to Polska właśnie!

Pani Genia

Żołnierze młodej nie chcą. Jak młoda pracowała, to kiosk często był nieczynny. Godzinę, dwie posiedziała i już jej nie było. A pani Genowefa Domagała jest niezawodna. I nawet w niedzielę pracuje. A jak potrzeba, to i dłużej zostanie. Żołnierze mówią do niej „pani Geniu”. Niektórzy „babciu”. Inna może by się obraziła. Inna — tak. Ale nie pani Genia…

— Ja bardzo lubię żołnierzy — wyznaje pani Genia. — Mnie się tak zdaje, że to są moi synowie. Bronię ich nieraz. Mówię, co wolno robić, co nie. Wie pan, jak z cywila przyjdą, to się trochę na wojsko krzywią. Nieprzyzwyczajeni. To ja im tłumaczę, że tak wszędzie musi być, że nie ma państwa bez wojska. Wasza służba jest dla ojczyzny, dla waszych rodzin, dla waszego życia. Wojsko, to nie zabawa; przyszliście tu bronić kraju, nabrać tężyzny fizycznej. Tak im mówię. Z tym trzeba się pogodzić. Chłop bez wojska, to nie chłop, ale fajtłapa.

Jak już nikt niczego z kiosku nie potrzebuje, to wychodzę zza okienka. Idę do nich na salę. Siadam przy stole. Herbaty zrobię. I tam z nimi gadam. Często zwierzają się ze swoich kłopotów. Ten przepustki nie dostał. A ten na urlop chce jechać. O osobistych sprawach mówią. Że matka chora czy ojciec. Pytają, jak zrobić to, jak tamto. Jak list napisać, jakie życzenia posłać. Nieraz żołnierzowi wiersz napiszę. Mówię — poślij matce, to się ucieszy. Albo radzę, jak do dziewczyny napisać, do narzeczonej. W jaki tylko sposób mogę, to zawsze im pomagam. Nawet jak pieniędzy nie mają, to im pożyczam. Albo na kredyt daję. A i za darmo nieraz. Napij się oranżady — mówię — jak widzę, że chłopak bez grosza.

Mieli zabawę. Nie mogłam iść ja, bo się źle czułam, ale poszłam do koleżanki. Załatwiłam, żeby dla wojaków pączków upiekła. Przynieśli wtedy chyba ze sto. To są bardzo kulturalne chłopaki, grzeczne. Jak poproszę: „Chłopaki, przynieście skrzynkę. Chłopaki, zróbcie to, chodźcie tu” — żaden nie odmówi! Staram się, żeby mieli ciastka, cukierki, oranżadę. Żeby było dużo gazet. Książki sprowadzam. Wykładam na kiermaszu. Każdy ma dostęp i może kupić. Tylko mają trochę za mało forsy… A jak któryś nie ma pieniędzy, a chce poczytać, to mu daję. Tylko — mówię — nie zniszcz i przynieś. Do stołu gazety bierz, które chcesz, masz, czytaj bracie do woli! Nieraz to zapomnę, że dałam. Ktoś mi gazety przynosi za dwa dni. Ale zawsze oddają. Skrzynki biorą z oranżadą. Jak miałam zwolnienie lekarskie, to gazety nie były zatrzymane, tylko szły. Żołnierze przynosili do klubu, sprzedawali. A potem się ze mną rozliczyli i wszystko grało co do grosika!

Do oficerów chodzę, jak coś spsocą, i proszę, żeby im darować, albo przynajmniej mniejszą dać karę. Teraz przed zabawą poszłam. Mówię — pozwólcie im zrobić tę zabawę. Napisałam podanie. Że zabawa ma mieć charakter wychowawczy, że dzięki temu nauczą się wspólnie żyć, bawić w zespole. Zaraz pozwolili. I zawsze pozwolą, gdy tylko chłopaki do mnie przyjdą, poproszą — to ja im pomogę. Jakże nie kochać żołnierzy, skoro tyle się naczytałam, co żołnierz przecierpiał, żeby okupanta z kraju przepędzić. Życie swoje dla ojczyzny oddawał. Toż sama widziałam, w czasie wojny, jak żołnierze przyszli i przełamaną kromką chleba z dziećmi się podzielili, a sami nie zjedli. A tych dzisiejszych, za co lubię? Przecież to takie kochane chłopaki! Sympatyczne. Jak przyjdzie potrzeba, to obronią ojczyznę, mnie, moje dzieci, wnuki. Jakże ich nie lubić za to? Nawet gdy spsocą, to i tak ich lubię, bo tłumaczę sobie, że młodość ma swoje prawa i takie prawo też ma. Ale jednak wolałabym, żeby przeważała dobroć. To im zawsze powtarzam.

Proszę pana. Ja tu przyszłam trzydzieści lat za późno. O trzydzieści lat się spóźniłam. Oczywiście! Żebym ja miała dzisiaj trzydzieści lat… Stale marzyłam w życiu swoim, żebym ja mogła przemawiać do wojska. Nawet napisałam do Warszawy. Z tym, że ja chciałam jakąś taką szkołę skończyć i gdzieś tak iść, żebym mogła stanąć na trybunie i mówić do żołnierzy… Przeczytam panu: „Marsz żołnierski”

I szedł spod Monte Cassino

Ocalił się — nie zginął

Wybladłe lica, zmęczone nogi

Płaszcz dziurawy

Szedł do ojczystej ziemi

Do drogiej mu Warszawy (…)

Każdy żołnierz zna te moje wiersze. Czytam im jak siedzę w kiosku. Czasem na jakiejś akademii. A ten — czytałam oficerom na Nowy Rok. Do generała Jaruzelskiego także piękne podziękowanie napisałam. Ale się wstydzę wysłać…

Jak idę z pracy, to nie wiem, co bym chciała napisać. Ale jak już przyjdę do domu, zjem kolację, zapalę lampkę — a tu mi leci z głowy, leci prosto na papier, że ledwie zdążę zapisać. Dziesięciu minut nie trzeba, żeby powstał wiersz. Na jaki pan tylko chce temat mogę napisać. Ale, tak po mojemu, w każdym wierszu musi być cel wychowawczy. I musi chwytać za serce. I jeszcze elementy patriotyczne wplatam. Chce pan posłuchać przyśpiewkę „Chłopek” o nowoczesnym chłopie?

Domek ci mom piękny

Wołki już nie w pługu

Błyszczą mi się meble w domu

Bez żadnego długu

Słychać traktor w polu

Głośny śpiew oraczy

Oj, ni mo ci to ni mo

Bez pracy kołaczy (… )

Jestem ludowcem od maleńkości. Gdy miałam 13 lat, prowadziłam organizację „Wici” we wsi Hańcza w Kieleckiem. W czasie wojny należałam do BCh. Przez dwadzieścia lat byłam prezeską ZSL w Kiślinach k. Olsztyna. Do dziś tam jeżdżę i organizuję imprezy. A jeszcze się zgłosiłam do związku emerytów i rencistów przy ADM-ie. Co środę są spotkania. Herbatka i ciastko to żadna atrakcja. Ludziom potrzeba rozrywki; coś wesołego opowiedzieć, zaśpiewać. Jak ja nie pójdę, to tam jest strasznie smutno…

Szli na Zachód osadnicy

W roku 1945 zasiedlanie Ziem Odzyskanych stało się powinnością patriotyczną Polaków. Hasła powrotu na ziemie rdzennie polskie, a germanizowane od wieków — rozbrzmiewały w każdym zakątku kraju. Zanim jednak osadnicy dotarli do Świdwina z terenów Polski centralnej i zza Buga, pierwszymi, którzy zasiedlali to miasto byli polscy żołnierze. Na ślad jednego z osadników trafiam przeglądając księgę — Zasłużonych Ziemi Świdwińskiej. Trzynastego kwietnia 1945 r., rozkazem Nr 067 naczelnego dowódcy — mówi kombatant — została powołana 1 Dywizja Rolno-Gospodarcza, dla zagospodarowania ziem północnych i zachodnich. Jej sztab mieścił się w Złocieńcu. Ja w tym czasie byłem żołnierzem 2 szkolnego pułku samochodowego, który wtedy stacjonował w Otwocku. A że do obsługi dywizji potrzebni byli kierowcy — przyjechali do nas „kupcy” i wybrali trzydziestu.

Dywizja składała się z sześciu pułków i gospodarowała na terenie od Piły po Szczecin. Jeden z nich, powołany 26 czerwca 1945 r., mieścił się w Świdwinie. Był to 6 pułk rolno-gospodarczy pod dowództwem mjr Płotnikowa. Zadaniem pułku było zagospodarowanie byłych majątków poniemieckich. Zostałem tam skierowany wraz z trójką innych kierowców. Na miejscu przydzielono mnie do 14 kp technicznej, stacjonującej na zamku. Nasze samochody naprawialiśmy w obiektach dzisiejszej „Agromy”. Tak więc ponad 40 lat siedzę w jednym miejscu.

Pierwsze orki, siewy i żniwa, były dziełem żołnierzy 6 pułku rolno-gospodarczego. Coraz liczniej przybywający do Świdwina żołnierze mogli dzięki temu jeść już chleb z rodzimej, polskiej mąki. Zjeżdżali się najpierw ci, liczący powyżej 40 lat życia — zdemobilizowani specjalnym rozkazem; po rozwiązaniu dywizji — następni. Powoli zaczęto przekazywać władzę administracji cywilnej. Pierwszym burmistrzem Świdwina został Jan Górski.

Przed zarządem miejskim stały trudne i poważne zadania. Należało zapewnić coraz liczniej napływającej ludności mieszkania i pracę; pomieścić urzędy i instytucje, zorganizować życie kulturalne, społeczne i polityczne, jak również nadać miastu polski charakter.

Dyrektor Zadrożny doskonale pamięta Świdwin pierwszych dni po wyzwoleniu. Centrum zniszczone. Gdzieniegdzie walące się domy. Nie było ulic, chodników…

Stanisław Spychalski z którym umówiłem się na spotkanie w mieszkaniu innego zasłużonego świdwinianina — Stanisława Zaparta — zjawia się punktualnie. Obydwaj należą do pokolenia nauczycieli, którzy w pierwszych dniach po wyzwoleniu rozpoczęli swą pracę na ziemi koszalińskiej.

Czerwiec 1945 r. Wakacje. Pożegnanie z uczniami i rodzicami. Wśród czternastoosobowej grupy wyjeżdżających z włocławskiego na ziemie północne i zachodnie, był również Stanisław Spychalski. Wszyscy byli ludźmi młodymi, pełnymi zapału. Na miejscu czekały na nich same trudności. Nie załamali się. Wolą, ambicją i uporem łamali prawa ekonomii, fizyki i biologii. Tworzyli przecież dzień dzisiejszy i jutro Ziem Odzyskanych.

Stanisław Spychalski został kierownikiem pierwszej polskiej szkoły w Sławoborzu. Własnymi środkami zorganizował bibliotekę. Wiedział, że nic lepiej nie zintegruje przybyłych z różnych zakątków kraju repatriantów, jak właśnie szkoła. Zaczynał pracę w szkole z trzydziestoma uczniami w sześciu klasach. Gdy po trzydziestu latach rozstawał się z nią, liczba uczniów wzrosła do dwustu pięćdziesięciu. W Świdwinie — już jako inspektor szkolny, musiał sprawić, by oświata powiatu świdwińskiego zrównała się poziomem z oświatą we wcześniej istniejących powiatach. W ciągu ośmiu lat pracy na tym stanowisku, doprowadził do wybudowania dziesięciu szkół i dwóch przedszkoli.

Losy Liceum Pedagogicznego w Świdwinie związane są ściśle z losami Stanisława Zaparta. Przed wojną, tylko rok pracował jako nauczyciel. Walczył w wojnie obronnej, w oddziałach generała Kleeberga. Został ranny. Trafił do niewoli w okolicy Świdwina. Po wyzwoleniu miasta, gdy Józef Dmowski uruchamiał pierwszą w Świdwinie szkołę podstawową — pomagał przy jej organizacji. Następnie objął posadę nauczyciela. Wraz z żoną Marią, założył w 1950 r. jeden z pierwszych w Polsce rodzinnych domów dziecka. Wychowało się w nim do sierpnia br. łącznie czterdzieścioro dzieci, które dzięki Zapartom poznały, co to miłość, dobroć i ciepło rodzinnego domu.

Pokolenie pierwszych osadników powoli ustępuje miejsca młodym. By zupełnie nie zatarły się kontury obrazów tamtych pionierskich, powojennych lat, nie poszły w niepamięć nazwiska i zdarzenia — cały dorobek ojców — wystąpiono z inicjatywą budowy pomnika czynu osadników wojskowych.

Nikt wtedy nie myślał, że będzie nim szkoła — mówi Stefan Kobojek. — Koncepcja ta powstała w 1983 r. podczas wojewódzkich dożynek. Byli osadnicy zaproponowali, żeby nowo wybudowanej w Świdwinie szkole nadać imię: „CZYNU OSADNIKÓW WOJSKOWYCH”. Miała to być szkoła — pomnik, upamiętniająca dokonania pierwszych Polaków przybyłych na tereny Pomorza Środkowego. Do dnia dzisiejszego zebrano wśród kombatantów i osadników ponad 10 milionów złotych na urządzenie mającej powstać w szkole izby pamięci osadnictwa wojskowego na Pomorzu.

Znajduję się właśnie w gabinecie dyrektora, oddanej do użytku w dniu 3 września br., nowej Szkoły Podstawowej nr 4 w Świdwinie im. Czynu Osadników Wojskowych. Za oknem widzę pracującą przy wznoszeniu izby pamięci i sali historycznej ekipę kołobrzeskiego kombinatu budowlanego.

Szkoła jest jedną z nowocześniejszych w woj. koszalińskim — mówi jej dyrektor Henryk Klaman. — Ma 27 pomieszczeń lekcyjnych, salę gimnastyczną, salę do gimnastyki korekcyjnej, bibliotekę z czytelnią, świetlicę i stołówkę oraz kompleks boisk sportowych. Zatrudnionych jest w niej 57 nauczycieli.

Jeszcze gdy znajdowaliśmy się w pomieszczeniach SP nr 1 — mówią wicedyrektorki: Halina Fijałek i Maria Spionek — podjęliśmy wraz z młodzieżą działania zmierzające do opracowania listy nazwisk osadników z najbliższego terenu. Chcemy, aby plonem przeprowadzanych przez drużyny harcerskie zwiadów, były albumy, zebrane dokumenty, pamiątki, odznaczenia i wspomnienia zapisane na taśmie magnetofonowej, które trafią w przyszłym roku do szkolnej izby pamięci.

Dzisiejszy Świdwin — mówi naczelnik miasta i gminy mgr inż. Józef Pietraszek — liczy prawie 15 tys. mieszkańców. Po wyzwoleniu było to miasto zburzone prawie w 30 procentach. Jego powojenne początki wiązały się więc z odgruzowywaniem i odbudową, a także uruchamianiem ocalałych od zniszczeń zakładów.

Intensywny rozwój Świdwina rozpoczął się w latach sześćdziesiątych. Ponad połowę nowych mieszkań zostało wybudowanych w tamtym czasie. Wraz z budownictwem mieszkaniowym należało od podstaw tworzyć infrastrukturę komunalną. Zbudowano dużą kotłownię komunalną, oczyszczalnię ścieków i z nią związane kolektory sanitarne.

W ostatnich latach udało się w mieście polepszyć sytuację bazy oświatowej. Zwiększyła się ilość miejsc w przedszkolach. Obecnie trwają prace budowlane przy wznoszeniu przychodni zdrowia, w której znajdzie pomieszczenia 15 gabinetów lekarskich różnych specjalności. Z myślą o młodzieży, w 1982 r., podjęto budowę hali sportowej, która zostanie oddana do użytku jeszcze w tym kwartale.

Minione czterdziestolecie wiąże się z powstaniem w Świdwinie nowych zakładów pracy. Zbudowano Zakłady Dziewiarskie „Luxpol”, produkujące na rynek krajowy tak poszukiwane wyroby, jak: ubrania dla dzieci i młodzieży, bluzeczki, wdzianka, spódniczki itd. Powstała również Chemiczna Spółdzielnia Pracy „Plastchem”, która zajmuje się przetwórstwem tworzyw sztucznych. Państwowy Ośrodek Maszynowy dziś należy do najnowocześniejszych i najlepszych w kraju baz remontowych.

Już w trakcie wyzwalania ziem północnych i zachodnich okolice Świdwina były zagospodarowane i ziemie te, po zakończeniu działań wojennych, dawały pierwsze plony. Rolniczą działalność zapoczątkował tu 6 pułk rolno-gospodarczy, który dał także początek instytucji państwowych nieruchomości ziemskich, a w późniejszych latach państwowym gospodarstwom rolnym. Dzisiaj uzyskuje się na terenach gminy w gospodarce całkowitej plony rzędu 35 q/ha na glebach o przewadze klas V i IV. Region świdwiński słynie z produkcji ziemniaków, które przeznaczane są na potrzeby rynku krajowego i na eksport.

Rozpoczynałem pracę na stanowisku naczelnika miasta i gminy — mówi dziś J. Pietraszek — mając świadomość, że jestem spadkobiercą dokonań osadników. Pełen szacunku dla tego, co zrobili — będę się starał kontynuować ich dzieło i jak najlepiej służyć społeczeństwu.

U Wojciechowskich

Wojtek, Piotr i Michał kucali pod dużym, okrągłym, rozsuwanym stołem. To był ich czołg. Każdy chciał być Jankiem. Szarik przyszedł! Szarik! — krzyczeli jeden przez drugiego, gdy pani Janina wracała z pracy. Upierali się, żeby im mama czwartego braciszka urodziła. Bo jakże to… Załoga przecież niekompletna…!

Dziś już nie ma dużego, okrągłego stołu. Jest niska, długa ława. Przy tej ławie, w wigilijny wieczór, kadet, podchorąży i żołnierz służby zasadniczej, ze śmiechem wspominają dziecięce zabawy w czterech pancernych i psa. Najpoważniejszy jest Wojtek. U niego na korpusówkach żaden tam stół, ale najprawdziwszy czołg!

Wojtek starszy jest od Piotra o rok, a od Michała o trzy lata. Wszyscy zawsze trzymali się razem. W przedszkolu byli w jednej grupie. Podobnie chodzili ubrani. Na ogół nie wołano na nich po imieniu. Po prostu: Wojciechowscy. Wiadomo było, że gdzie szedł jeden, tam musieli być pozostali dwaj. Gdy chodzili do podstawówki — wspólnie wybiegali mamie naprzeciw. Daj ucho! — wołali — i każdy opowiadał swoje przeżycia.

Z ojcem lubili jeździć na ryby. Siadali wtedy na rowery i ruszali nad jezioro. Albo pedałowali, gdzie ich oczy poniosą. Wracali wieczorem. To była zawsze najbardziej rodzinna pora u Wojciechowskich. Rano dzieci szły do szkoły, rodzice do pracy — jedynie przy kolacji można było się zebrać, pogadać. Nikt nie starał się przewodzić w domu, być tzw. głową rodziny. Ważne decyzje zawsze podejmowali wspólnie.

Najczęściej „pod ręka” była mama. Pani Janina wraca do domu po piętnastej. Codziennie od 32 lat, odkąd pracuje w dziale finansowym Pomorskich Fabryk Mebli. Ojciec, pan Marian, również przepracował ponad 30 lat. Przez ostatnich pięć wstaje przed piątą i przekracza granicę województw. Mieszka w Bydgoskiem, ale posadę głównego księgowego SKR Morzeszczyn, piastuje już w województwie gdańskim. Do domu wraca po siedemnastej. W czasie żniw po dwudziestej pierwszej, a gdy ma dyżur — w ogóle nie przyjeżdża.

Nigdy nie było w domu mowy o kieszonkowym, pieniądzach za naukę, obiecankach. Żyło się skromnie. Tak, żeby utrzymać i wyżywić rodzinę. Żaden z chłopców nie był faworyzowany. Wiedzieli, że mają się uczyć, potem zdobyć zawód, żyć skromnie i uczciwie.

Wojciechowscy mieszkają w Nowem nad Wisłą. Największy zakład: Pomorskie Fabryki Mebli — to wszystko. Żadnych perspektyw dla młodych. Kto może ucieka stąd jak najdalej, żeby się wykształcić, pracować.

Wojtek i Michał skończyli zawodówkę przy Pomorskich Fabrykach Mebli.

Piotr — liceum ogólnokształcące. Ich także ciągnęło „w świat”, po naukę, do większych ośrodków. Odżyły w nich wspomnienia dawnych zabaw, marzenia o wojsku.

Piotrek już w trzeciej klasie liceum podjął decyzje kształcenia się w uczelni wojskowej. Wojtek próbował zdawać do chorążówki w Pile. W szkole kończył kierunek samochodowy — liczył, że się dodanie. Egzamin zdał, ale odpadł z powodu braku miejsc. Pani Janina mówi, że przyjechał zawiedziony do domu. W styczniu dostał „bilet” i skierowanie do odbycia zasadniczej służby wojskowej. We wrześniu zdawał do Szkoły Chorążych Wojsk Pancernych w Poznaniu. Przyjęli go na kierunek dowódczy. Jest teraz na ostatnim roku. Równolegle przygotowuje się do zdania matury. Po promocji chciałby „startować” do Wojskowej Akademii Technicznej. Tam jeszcze studiuje Piotrek. Jego też czeka promocja i rok na napisanie pracy magisterskiej. A cztery lata temu wybierał się do Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Rakietowych i Artylerii w Toruniu. Komisja wówczas orzekła, że ma predyspozycje do studiowania na WAT. Dziś nie żałuje tej decyzji. Michał odbywa zasadniczą służbę wojskową.

W domu przyzwyczajono się do ich nieobecności.

Człowiek taki zaganiany, że nie ma nawet czasu tęsknić — mówi pani Janina.

Zresztą, jak chcieli się kształcić, to musieli wyjechać z Nowego. I z tym już dawno się pogodziliśmy. Teraz czekamy na wnuki. Ale chłopcy powiedzieli, że ślubu nie będzie, dopóki nie staną na swoim. I tylko za własne pieniądze chcą urządzać wesela.

Często na sobotę i niedzielę któryś z nich przyjeżdża. We trzech spotykają się w domu tylko przy okazji świąt. Zawsze pamiętają o prezentach dla rodziców i dla siebie. W Nowem patrzy się na braci Wojciechowskich z zazdrością. Nie dość, że wyrwali się z prowincji, to jeszcze „wyszli na ludzi”…

Wielkie sprawy małego Złocieńca

Niewielkie wzniesienie. Zwarta zabudowa. Dom obok domu — jakby zrośnięte ze sobą. Są bliźniaczo podobne. Różnią się tylko wysokością i odcieniem ścian. Niektóre z tzw. „pruskim murem”. Dachy „krzyczą” czerwienią dachówek. Kominy. Jakaś droga. Nad miasteczkiem góruje strzelista wieża gotyckiego kościoła, nieopodal którego przycupnęła niewyraźna, jakby zawstydzona swą niższością baszta zamku. I ta zieleń drzew. Jest wszechobecna. Nawet niebo, żeby jej dorównać, przybrało jakby zielonkawy odcień…

Wspólnie z naczelnikiem Miasta i Gminy Złocieniec, Stanisławem Kacianowskim i jego zastępcą Zygmuntem Szeremeckim przyglądamy się potężnemu obrazowi wiszącemu w ich gabinecie — panoramie Złocieńca z 1936 roku, pędzla niejakiego Pilatza. Próbujemy porównać tamten widok z widokiem współczesnym.

Jak było w Złocieńcu po wojnie, naczelnik nie wie. Młody jest. Rocznik pięćdziesiąty trzeci. Wojnę zna jedynie z książek, filmów i opowiadań. Nie tak, jak Stanisław Sideł, który znalazł się w Złocieńcu już piątego dnia po jego wyzwoleniu. Był jednym z dziesięciu mieszkających tu wtedy Polaków. Reszta to Niemcy i Rosjanie.

Michał Padewski, który wraz z l Armią WP przemierzył szlak bojowy od Lenino do Berlina pamięta, że Złocieniec w czasie działań wojennych ucierpiał niewiele. Spłonęła dawna szkoła, w gruzy legł dom w rynku, pocisk uszkodził też mleczarnię na przedmieściu. Reszta ocalała. Stał tu kompletny młyn wodny z własną turbiną prądotwórczą, mechaniczna rzeźnia, palarnia kawy.

l zamek był — dodaje Jan Krześ — otoczony fosą, ze zwodzonym mostem, z wyposażeniem komnat. Pamiętam piękne obrazy, żyrandole, dywany, nawet piece z ozdobnymi kaflami.

Kiedy Padewski wrócił tu po demobilizacji, jesienią czterdziestego piątego, zastał jeden wielki rozgardiasz. Razem z osadnikami ciągnęły na Ziemie Odzyskane różne szumowiny. Czego nie zniszczyła wojna, zdewastowali szabrownicy. Pustoszyli nie tylko opuszczone przez Niemców domy. Pod kilof — szukali skarbów — poszedł też zamek, po którym nie ma dziś śladu. Rozszabrowano młyn i wszystko, co się dało.

Sprzyjała temu atmosfera niepewności: a nuż Niemcy wrócą — wyjaśnia pierwszy przewodniczący rady narodowej w Złocieńcu, Aleksy Filinowicz. — Gdy się nie miało nic, wszystko co wpadło w ręce stawało się przydatne, potrzebne…

Dziś ponad trzynastotysięczny Złocieniec nie jest już — jak kiedyś — tym co to nie dość, że na końcu województwa, to jeszcze na literę „Z”. Jest piątym co do wielkości miastem w Koszalińskiem, o liczącym się potencjale gospodarczym. Słychać też o nim i poza granicami województwa.

Produkowana w złocienieckiej filii Zakładów Przemysłu Wełnianego tkanina wędruje do szczecińskiej „Odry”, gdzie szyje się z niej tzw. teksasy. Podobnie jest z zestawami kuchennymi produkowanymi w filii Koszalińskich Fabryk Mebli, rozprowadzanymi na terenie całego kraju. Zakład Doskonalenia Zawodowego wytwarza kotły CO i aparaturę towarzyszącą. POM zaś robi przyczepy i świadczy usługi konserwacyjno-naprawcze urządzeń dystrybucji paliw dla całego woj. koszalińskiego. Wspomnieć wypada też o wyrobach Zakładów Ceramiki Budowlanej, filii Spółdzielni Dziewiarskiej „Weneda”, Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Drawa” i wielu innych, mających swoje oddziały w Złocieńcu.

Przemysł jest tu dobrodziejstwem, ale zaczyna też być sprawcą kłopotów. Podstawowy problem — zanieczyszczenie wód. W tej chwili niechlubny prymat przypadł ZPW. Zakład ma własną oczyszczalnię, ale ta nie jest wystarczająca. Tymczasem miejska oczyszczalnia ścieków, oddana do użytku w 1997 roku, wykorzystywana jest w połowie swoich możliwości. Podjęto już działania, by tę sytuację uzdrowić. Zobligowano też zakłady zanieczyszczające powietrze do zainstalowania urządzeń odpylających.

Jednak rolnictwo gminy Złocieniec źle nie stoi. Grunty wprawdzie różne — od trzeciej po szóstą klasę, ale z samej tylko gospodarki indywidualnej skupuje się tu rocznie przeciętnie 1200 ton zbóż, sprzedaje państwu 60 tyś. jaj, żywca wieprzowego 180 ton, wołowego 420 ton i 1.600 tysięcy. litrów mleka.

Największy problem jest z melioracją. W wielu przypadkach oparta jest ona na urządzeniach sprzed 1945 roku. I z wodociągami. W 1988 r. wszystkie wsie gminy będą posiadały własne wodociągi, chociaż, kto wie… To jest teren Drawskiego Parku Krajoznawczego. Rządzi się on własnymi prawami, bez zgody Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody, ani rusz…

Sen z oczu spędza władzom stan dróg gruntowych, nigdy nie uzdatnianych, wymagających budowy od podstaw. Cieszyć może jedynie to, że tradycja czynów społecznych w tej gminie nie zaginęła…

Wróćmy jednak do Złocieńca. Najlepszy okres dla miasta rozpoczął się po1975 r. Zaczęto zwracać większą uwagę na budownictwo mieszkaniowe, remonty i modernizację starej zabudowy. Złocieniec się rozrastał w kierunku Czaplinka. Przy ul. Czaplineckiej, powstało najpierw osiedle Czaplinecka l, na ok. 250 mieszkań, później następne na 650 mieszkań. Obecnie realizowana jest budowa Czaplinecka III na 520 mieszkań.

Spółdzielnia rokrocznie oddaje do eksploatacji średnio jeden budynek na 80 rodzin. A na mieszkanie w Złocieńcu czeka ich jeszcze 2 tysiące. Rozwiązaniem, choć tylko częściowym, jest budownictwo jednorodzinne. W samym mieście jest obecnie w budowie około stu domów. Co roku blisko dwadzieścia jest zasiedlanych. Możliwości są, działek nie brakuje, podstawowych materiałów również (zapewnia je miejscowy zakład produkcji dachówek i pustaków). Tylko się budować! Niestety, już istniejące i oddawane do użytku budynki mieszkalne, przyłączone są do prowizorycznych kotłowni. Realizowana od 1977 r. budowa ciepłowni rejonowej, według zapewnień wykonawcy, ma być ostatecznie zakończona w sezonie grzewczym 1985/88.

Wprawdzie Złocieniec w listopadzie 1984 roku otrzymał gaz ziemny, mimo to miasto nadal jeszcze korzysta z mieszanki. Na przeszkodzie stoi 7 km rurociągów żeliwnych. Do czasu ich wymiany, o puszczeniu gazu ziemnego nie może być mowy.

Inną bolączką Złocieńca są szkoły. Miasto ma dwie podstawówki (trzecia w dzielnicy Budowo) i zespół szkół zawodowych. Gdy powiemy, że do zaprojektowanej na 750 dzieci uczęszcza ich 1300, a do „dwójki” przewidzianej dla 350 — ponad 600 — skala złocienieckiego problemu oświaty staje się aż nadto wyraźna. Przewidywane dobudówki będą jedynie półśrodkami, a trzeba mieć na uwadze, że do 1988 r. Złocieńcowi przybędzie 450 dzieci w wieku szkolnym. A więc mała szkoła podstawowa. Palącą kwestią jest zatem budowa nowej, dużej szkoły. Czyni się już starania, by taka powstała w kompleksie nowego osiedla.

Mieszkańcy w roku ubiegłym roku podjęli czyn budowy szpitala i głównie na ten cel łoży się obecnie pieniądze. Społeczeństwo i zakłady pracy tak małego ośrodka, jakim jest Złocieniec, nie są jednak w stanie udźwigną ciężaru sfinansowania i szpitala i szkoły…

Czy łatwo być naczelnikiem Złocieńca? — pytam Stanisława Kacianowskiego, który piastuje ten urząd od 10 sierpnia1983 roku.

Ja bym zapytał, czy łatwo być naczelnikiem w ogóle? — Potrzeby społeczeństwa są duże, a możliwości ich realizacji ograniczone… Chociaż mnie akurat jest o tyle łatwiej, iż z tego miasta pochodzę, tu się urodziłem, i tu od ponad trzydziestu lat mieszkam. Wielu ludzi znam i wiem, że zawsze mogę na nich liczyć. Nie mogę też pominąć dorobku moich poprzedników. Ich zasługą było to, że Złocieniec uzyskał w przeszłości tytuł Mistrza i Wicemistrza Gospodarności.

Złocieniec to także turystyka — wspaniałe miejsca dla tych, którzy pragną uciec w ciszę. Obcować sam na sam z naturą: wśród lasów i jezior, w których można jeszcze złowić sielawę (!). I o turystach, zarówno przygodnych, jak i nastawionych na Złocieniec, w mieście tym myśli się niezwykle serio.

Chciałem być żołnierzem

Jest też w kompanii por. Ambrożego Brzozowskiego szer. Jarosław Opala… Jarka dowódca nawet polubił. Polubili go koledzy w plutonie. Teraz ten cichy i skromny chłopak siedzi przede mną z opuszczoną głową. Co jakiś czas pociąga nosem. Jest to szloch bez łez. Wystarczy tylko spojrzeć na twarz. Jeden smutek.

Pochodzi z Franknowa w woj. olsztyńskim. Uczył się w podstawówce. Jedenaście miał lat, gdy zdarzył się ten wypadek. Niewinna chłopięca zabawa. Podcięcie nóg przez kolegę. Głową uderzył o beton. Wstrząs mózgu. Krwiak zrobił się pod czaszką. Trepanacja.

Operację przeszedł pomyślnie. Ale już wkrótce zaczęły się komplikacje. Zdążył jeszcze zapisać się do Zasadniczej Szkoły Zawodowej. Uczył się na murarza. Końcowy egzamin mógł już zdawać jedynie teoretycznie. Coraz częściej ciemno robiło mu się przed oczami. Zauważył, że odtwarzanie odleglejszej przeszłości stawało się z każdym dniem trudniejsze.

Nie mógł być murarzem. Dostał lekką pracę pomocnika w zlewni mleka. Po raz pierwszy poczuł szalony żal do losu, pretensje do tego, który go skrzywdził, nienawiść do samego siebie. Stan depresji szybko minął, gdyż zrodziła się szansa pokonania schorzenia, tego fatum, które ciążyło nad nim i nie dawało spokoju. Tą szansą dla niego była służba wojskowa.

Bardzo chciał być żołnierzem. Już od najmłodszych lat podobał mu się mundur. Teraz dzięki niemu miał Jarek udowodnić sobie i wszystkim, którzy go znali, że jest takim samym człowiekiem, jak każdy, że nic mu nie brakuje. On, starszy z dwóch braci w rodzinie, będzie żołnierzem, prawdziwym mężczyzną, pełnowartościowym obywatelem. Chciał dać młodszemu przykład, a przede wszystkim sprawdzić się. Myślał, że może w wojsku dolegliwości ustąpią…

Zgłosił się na komisję lekarską. Przeszedł. Przyznano mu kategorię A-1. Gdy oglądałem wpisy w książeczce zdrowia szer. Opali również trafiłem na to oznaczenie. Z tym, że z pytajnikiem i trzema wykrzyknikami, które w swym podtekście wyrażały dramatyczny okrzyk: Jak można było go przyjąć!!! Jarek po prostu zataił przed komisją, że przeszedł operację trepanacji czaszki. Tak bardzo chciał iść do wojska…

Trafił do jednostki inżynieryjno-budowlanej. Trochę inaczej wyobrażał sobie służbę wojskową. Że będzie lżej. Na początku zresztą radził sobie całkiem nieźle. Zdyscyplinowany był, na rzeczy się znał, kolegów znalazł. Tak, że nic nie wskazywało, że sprawy przyjmą inny obrót.

Gdzieś pod koniec okresu szkolenia podstawowego, kiedy zwiększono wymagania służbowe i zawodowe, Jarek poczuł, że bóle wracają. Mimo to próbował dorównać kroku kolegom. Nie dał rady. Przez badania wysokościowe, które muszą odbyć wszyscy pracujący na budowach, również nie przeszedł. Gdy inni szli do pracy, on zostawał w kompanii i wykonywał drobne czynności porządkowe. To gdzieś poszedł, coś przyniósł…

Znów przyszło załamanie, znów poczuł się nieszczęśliwy, gorszy od innych. Kolejne badania lekarskie zamiast podnosić na duchu, pogrążały go jeszcze bardziej w poczuciu bezwartościowości, kalectwa… Lepiej byłoby nie żyć — myślał nieraz. To życie nie ma sensu — powtarzał. Bał się przyznać w domu, że nie będzie z niego żołnierza. Wcześniej bał się w ogóle dopuszczać tę myśl do świadomości. Stał się nerwowy, niespokojny…

Koledzy wspominają, że często budziły ich w nocy krzyki Jarka. To znowu widzieli go stojącego przy łóżku z na wpół otwartymi oczami, w pół-śnie wydającego komendy. Najpierw bali się, później bawiło ich to, aż w końcu zrozumieli dramat człowieka, tracącego życiową szansę, a zarazem szansę na normalne życie…

Jarek napisał do domu, żeby przysłali mu historię choroby, zdjęcia z prześwietlenia, diagnozy lekarskie. Już się nie łudził, że tym razem się uda, że komisja „uczyni” go zdrowym i pozwoli na kontynuowanie służby. Nawet o innej specyfice, lżejszej. Nie mógł teraz niczego zataić. Oszukałby wtedy nie komisję, ale samego siebie, swoje zdrowie. Orzeczenie Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej było jednoznaczne: „Trwała niezdolność do służby wojskowej. Schorzenie nie powstało w związku ze służbą.”

Niedługo szer. Opala będzie rozliczał się z wojskiem. Przykro mu, że na zawsze pożegna jednostkę, kolegów. Na pocieszenie pozostała mu jedynie myśl, że mimo wszystko nosił mundur i nikt mu nigdy nie zarzuci, że nie był żołnierzem…

Dopisać losy

W dalekim Syzraniu pod Kujbyszewem mieszkała Anastazija Fiodorowa. Była gospodynią domową. Mąż jej pracował na kolei. Jeździł na parowozie. Dobrze im się powodziło. Dzieci mieli pięcioro. Jedno chorowite jakieś było. Umarło. Zostali tylko: Kostia, Zoja, Tatiana i Jura. Kostia był najzdolniejszy. Rysować pięknie potrafił…

Osiemnaście lat miał Konstantin Fiodorow, gdy poszedł do wojska, na wojnę. Nawet nie całowany — jak mawiają Rosjanie. Jeden list z frontu przysłał. Później już tylko „pacharonka” przyszła, czyli zawiadomienie o śmierci. Parę krótkich zdań: „Zginał 5 marca 1945 r. Północne Pomorze, Klein Schonfeld. Pański dwór. Polska.” I to wszystko.

Gdy Anastazija Fiodorowna jakieś półtora roku temu umierała — jej wnuk Lew Konstantinowicz Musatow wiedział już, że pojedzie do Polski. Wraz z grupą radzieckich specjalistów miał współpracować z polskimi kolegami nad wprowadzeniem nowych rozwiązań technicznych. Babcia Anastazija prosiła, by grób jej syna odnalazł. Ziemię z mogiły przywiózł. Na jej grobie położył…

Jaką polską miejscowością była ówczesna niemiecka Klein Schonfeld? Trudna sprawa. Bo to pewności nie ma, czy ją prawidłowo napisano. Wiadomo — wojna. Żołnierz, co dokument sporządzał, niemieckiego mógł nie znać. Litery w obydwu językach różne. O pomyłkę nietrudno. Stąd też dwie wersje były. Rosjanie wymawiali: Kionszweld. Mnie zaś mówiono o Kleine Senfeld.

Dzwonię do Szczecina. Do miejskiego archiwum. Pech. Pani odpowiedzialna za bibliotekę akt dawnych wyjechała w teren. Wojewódzka Biblioteka Publiczna. Mają tu spis nazw niemieckich i ich polskich odpowiedników autorstwa Rosponda. Ale ani Kleine, ani Klein Senfeld w nim nie figuruje. Mimo to nie rezygnuję. Mając na uwadze możliwość błędu popełnionego przy przepisywaniu nazwy niemieckiej — proszę o odszukanie innych, podobnie brzmiących lub zakończonych na „feld”. Trop okazuje się dobry. Po chwili słyszę: jest Klein Schonfeld — dzisiejsza Chwarstnica koło Gryfina.

O tym, że podobne poszukiwania prowadzone były już od kwietnia przez Lwa Musatowa, dowiedziałem się dopiero później.

W moskiewskiej „Prawdzie” w końcu kwietnia ukazał się obszerny artykuł poświęcony 40. rocznicy zwycięstwa nad faszyzmem — dotyczący Polski. A w nim wzmianka o polskim dziennikarzu zajmującym się poszukiwaniem i lokalizacją mogił żołnierzy radzieckich, poległych na naszych terenach. Wydał on już książkę zawierającą dokładne opisy i zdjęcia kilkudziesięciu tysięcy miejsc pochówku. W poszukiwaniach rozważano również kontakt z warszawskim dziennikarzem. Tymczasem krąg ludzi życzliwych, pragnących pomóc Musatowowi — poszerzał się z dnia na dzień.

Z elektromechanikiem Piotrem Maszatem, pracującym w wydziale zbytu, Musatow poznał się przez kolegę Piotra. Zaraz na początku, w trakcie luźnej rozmowy, Lew sięgnął po notes i opowiedział o swoich problemach związanych z poszukiwaniem grobu wujka. Pokazał kartkę. Niemiecka nazwa miejscowości. Zapytał, czy Piotr nie mógłby jej rozszyfrować. Wspomniał o pragnieniu wyjazdu — jeżeli miejsce znajdowania się mogiły zostanie ustalone.

Bez wahania wyraziłem gotowość służenia własnym samochodem. Gdybym nie zrealizował talonów na benzynę pojechałbym na swojej — mówi P. Piotr. — Urlop miałem wziąć. Wiedziałem, że to dla Lwa bardzo ważna sprawa. Chciałem mu pomóc.

Wielu kolegów Lwa różnymi drogami próbowało dociec, gdzie leży i jak w języku polskim nazywa się Klein Schoenfeld. Któregoś dnia Józef, ślusarz z zakładu — oznajmił, że znalazł w swojej bibliotece, w czterotomowej niemieckiej encyklopedii, mapę III Rzeszy z 1937 roku, a na niej gotyckim pismem napisane: Klein Schoenfeld. Z polską mapą porównał. To Chwarstnica koło Gryfina. Tylko wsiadać w samochód i jechać…

Lew przyznaje się teraz, że nie miał większych nadziei na szczęśliwe sfinalizowanie sprawy. Na wyjazd. Sądził, że wszystko skończy się jedynie na określeniu miejsca znajdowania się mogiły. Żona w ostatnim liście przypomniała mu: „Nie zapomnij znaleźć mogiły. Babcia tak prosiła. Może to jedyna okazja. Nasze wnuki albo całkiem zapomną, że wujek Kostia żył, albo będą wiedzieć tylko, że taki istniał i zginął na wojnie. A jak grób odnajdziesz, to może ktoś przyjedzie, odwiedzi…”

Zatrzymujemy samochód tuż za znakiem drogowym z napisem „Chwarstnica”. Idziemy do pierwszych zabudowań. Jakiś malec bawiący się na podwórku przerwał nagle zabawę i teraz uważnie nam się przygląda.

Ojciec w domu?

Tak.

Zawołaj go.

Chłopak posłusznie wbiega po schodkach ganku, którymi po chwili schodzi może trzydziestoparoletni mężczyzna. Jego ojciec — Stanisław Sarna. Nic nie słyszał, żeby w Chwarstnicy jakieś rosyjskie groby były. O niemieckich wie, ale rosyjskich — żadnych nie ma. Woła matkę. Ona starsza kobieta. Wojnę pamięta. Może coś więcej powie.

Tu chyba radzieckich grobów nie ma — mówi Józefa Sarna. — Ja przyjechałam w czterdziestym siódmym. A czy to się kiedyś nazywało Klein Schoenfeld — nie wiem. Trzeba by się było Białka spytać.

Czekaj Stachu — zwraca się nagle do syna. — Właśnie, że u Chaszczewskiego. Stachu! U Chaszczewskiego był Ruski! Ale go zabrali…

Słowa te przytłumiła wartka mowa S. Sarny, który twierdził, że gdyby tu był jakiś cmentarz, to na pewno by wiedział.

Białek mieszka przy skrzyżowaniu. W białym domu z dwiema lipami po bokach. Obornik właśnie przewracał, gdy podjechaliśmy pod jego zabudowania.

Ręki wam nie podam, bo śmierdzę jak cholera! — rzucił na powitanie.

Czekajcie. Wywiozę ino te taczki.

Przybył do Chwarstnicy w czterdziestym piątym. Żniwa wtedy były. Pomyśleć, że w marcu to jeszcze za Odrą walczył. Potwierdza, że Chwarstnicę Niemcy nazywali Klein Schoenfeld. Ale o rosyjskich grobach nic mu nie wiadomo.

Jak my tu przyjechali, to tutaj żaden Ruski nie był pochowany. My z bratem byliśmy tu pierwsi. Resztę ludzi przyjechało na jesieni. Nie, za moich czasów żaden Ruski nie był tu pochowany.

Czekaj, czekaj, czekaj! Nie, ale to chyba był polski żołnierz? — Białek jakby sobie coś przypominał. Po głowie się podrapał, czapkę mocniej wcisnął.

Zdzichu! — U was był grób! Pytaj się taty, czy to był żołnierz polski, czy Ruski?

Dopiero teraz zauważyliśmy stojącego za nami chłopaka.

Mama jeszcze jest. Na przystanku stoi!

To biegnij po nią! Raz-dwa!

Hanka! Nie było tam u was grobu, jak my…

Był, ale zabrali — kobieta odpowiada bez wahania.

Ale kto tam leżał? — pytam.

Nie wiem. Była gwiazda…

A gdzie to?

No u mnie. My na końcu mieszkamy. Koło samego domu był grób. Ale zaraz zabrali. Nie wiem kto tam był. Gwiazda była, ale napisu żadnego. Jeszcze nam mówili: „Wy się nie boicie tu mieszkać, toć tutaj Ruski jest pochowany!” Ale my się nie bali…

Mijamy ostatnie we wsi zabudowania. Na zewnątrz zadbane. Otynkowane. Zgrabnymi płotkami ogrodzone. Za zakrętem piaszczystej drogi już tylko kilka domów. W oddali otwarta przestrzeń. Pole zbożem obsiane. Dom Chaszczewskiego na końcu stoi.

Chaszczewski pod drzewem siedzi. W rogu małego ogródka. Zauważył nas.

— Tato! Gdzie tu u nas był grób? — zagadnął pierwszy Zdzicho, syn Chaszczewskiego.

O, tu był grób. Chaszczewski wziął opartą o ścianę łopatę. Kontur rysuje.

Nikt się nie chciał tu osiedlić. Bo to mówili, że jak tu je grób, to ja się będę jego bał. A ja się osiedlił. Bo byłem w armii. W niewoli byłem cztery lata w Germanii ja był. I on tu leżał. Do czterdziestego siódmego roku. Później przyjechali i jego zabrali. Ruskie chyba.

A dokąd?

Chyba do Gryfina powieźli. Nas w domu wtedy nie było. Jak przyszliśmy, tu wszystko było już w porządku. Ja tu ten grób naprawiał, kwiatki sadził, wodą święconą kropił!

Chaszczewski ze Stanisławowa pochodzi. Do Chwarstnicy przyjechał w listopadzie 45. Zdemobilizowany. W Czechach walczył, nad Odrą i Nysą Łużycką też się bił. I pod Berlinem był. Teraz siedemdziesiąty czwarty krzyżyk dźwiga.

I ten dom nazywali kiedyś Pański dwór? — interesuje się Lew Musatow.

Tak. Gospodarze tu byli pełną gębą. Ale ja nie wiem kto to był.

A więc wszystko się zgadza. Musatow ziemi trochę ukopał. Do słoiczka wkłada. Nazwisko i adres gospodarza pisze. Jeszcze parę zdjęć. Jedziemy do Gryfina.

Cmentarz żołnierzy Armii Radzieckiej w Gryfinie założony został w 1946 r. Spoczywa tu 7134 poległych żołnierzy, z tego 1009 znanych, a 6125 nieznanych. Płyty nagrobne ułożone w szachownicę — tworzą na przemian to puste pole, to tablicę z nazwiskami poległych. Kilkadziesiąt płyt. Lew Musatow robi ręką daszek nad oczami, odczytuje nazwisko po nazwisku. Przy końcu cmentarza zatrzymuje się na dłużej. Płyta z nazwiskami szeregowych: Jarockij, Muntian, Łukow. Wśród nich jedno — bardzo zbliżone do nazwiska poległego Konstantina: Fedorowocz K.

Popow i Musatow dochodzą do wniosku, że zaszła pomyłka w pisowni. Końcówka „ocz” przy nazwisku — jest nietypowa dla Rosjan. Po jej odcięciu otrzymujemy nazwisko Fedorow K. (Fiodorow K.), a więc takie, jakie nosił wujek Lwa Musatowa. I następuje coś, co dla Polaka wydawać by się mogło szokujące. A jest to podniosły element obyczajowy. Lew wyciąga z siatki butelkę wódki i plastykowe kubeczki. Kroi chleb. Wyjmuje zawiniętą w papier wędzoną rybę. Podchodzi do płyty nagrobnej. Kładzie na niej kwiaty. Nalewa do kubeczka wódkę. Przykrywa kromką chleba. Stawia na płycie nagrobnej. Wygłasza mowę.

Stawiamy naszemu poległemu wujkowi szklaneczkę wódki i sami wypijamy. Niech Ci będzie szczęśliwa polska ziemia. Śpij spokojnie. Niech pokój będzie zawsze.

Za tę szlachetną sprawę — dodaje — od nas dzieci, matek i ojców — wszystkich ludzi radzieckich — przekazuję wam najgorętsze słowa podzięki. Tę ziemię — uświęconą krwią polskiego i rosyjskiego żołnierza — położę na mogile jego rodziców — wypełniając ostatnią wolę mojej babci…

Garnizon na końcu świata

Z jednej strony jezioro, z drugiej las. I ta niczym niezmącona cisza. Jedynie śpiew ptaków wypełnia przestrzeń. Powiedziałbyś — tu właśnie kończy się świat, gdyby nie kilkanaście bloków, sklep spożywczy, mięsny, mundurowy, warzywny i fryzjer, które tworzą osiedle w Budowie.

W bufecie klubu garnizonowego ruch niewielki.

Na parterze wiszą wypisane propozycje klubu garnizonowego: wypożyczalnia książek, teatr małych form, koło plastyczne, koło filatelistyczne, drużyna zuchowa, teatrzyk kukiełkowy. Obok dni i godziny funkcjonowania.

Kilka starszych pań gawędzi sobie na ławeczce przed blokiem. Alejką przechodzi młoda matka z wózkiem. Ktoś usiłuje otworzyć drzwi kasyna — niestety zamknięte. Na ławeczce pod drzewem — chłopiec i dziewczyna. W pobliżu kręci się pies. Przysiadam się do nich. Baśka i Piotrek zgadzają się na rozmowę.

…Nudno tu jest. Nie ma żadnych rozrywek. Człowiek przychodzi ze szkoły i nie ma co robić. Dlaczego tak się dzieje? Bo nikt się tym nie interesuje. Dobrze, że jest sezon, to chodzi się na plażę. A zimą? Zimą, to się nic nie robi. W domu się siedzi.

Kiedyś były dyskoteki, ale dlatego, że młodzież nie przychodziła, zlikwidowali je. To był tylko pretekst. Tak naprawdę, portierce nie chciało się siedzieć dłużej. Ona wolała być w piątek o dwudziestej pierwszej w domu, a nie po dyskotekach wysiadywać i użerać się z młodzieżą.

Jedynym sposobem na nudę jest wyjazd do pobliskiego Złocieńca. Tam można skoczyć na przykład do salonu gier, do kina.

W garnizonie tylko się plotkuje. Na każdym kroku. Z nudów. Nie czuje się tu żadnej jedności. Właściwie to jest tak, że poszczególne grupy plotkują o sobie.

Były próby zaktywizowania życia w garnizonie, ale nic z tego nie wyszło. W klubie garnizonowym są jakieś teatrzyki, drużyna zuchowa, ale to nie jest to! Tylko dzieci mają kółka zainteresowań. Dla młodzieży nic tutaj nie ma. Miał być klub młodzieżowy, ale znów komuś to wadziło…

Baśka twierdzi, że na początku, to spacer jest dobry, ale ileż można. I to w końcu może się znudzić. Tu jest raj dla psów i piekło dla ludzi…

— A w osiedlu — wchodzi w zdanie Piotrek — jedynym zabiciem czasu są plotki i wódka. Jak ja widzę swoją przyszłość? W bardzo ciemnych kolorach. Jeździłbym do pracy w pobliskim miasteczku, wracał do domu, znów do miasteczka do jakiejś kawiarni, czy kina, albo siedział w domu, lub jak inni pił lub plotkował.

Dobre chęci są, ale na tym wszystko się kończy. Inicjatywy same umierają śmiercią naturalną. Zawsze znajdzie się ktoś, kto przeszkodzi. Na przykład kierownik klubu garnizonowego. To on nie chciał klubu młodzieżowego, bo miałby nowy problem na głowie. A tak, może pójść do domu i mieć święty spokój.

Pawła, Mariusza i Tadka, którym znudziło się już granie w piłkę, pytam o najprzyjemniejszy z dni tygodnia w budowskim garnizonie.

Chyba sobota. Dzień wolny od szkoły. Bo tak, to jeden dzień powszedni zupełnie niczym nie różni się od następnego.

Chodziliśmy do kółka fotograficznego, ale pan, który je prowadził zachorował i przez ten rok nie będzie zajęć. Miał być organizowany specjalny klub dla młodzieży, ale nic z tego nie wyszło. Podobno kierownik klubu garnizonowego się nie zgodził.

W sobotę dorośli mogą pójść na dancing. Dla nas, niestety nic nie ma. Przeważnie gramy w piłkę.

Była próba stworzenia zespołu muzycznego, nawet już zaczęliśmy grać, ale to znowu komuś się nie podobało…

Marzenia? Żeby wybudowali klub z prawdziwego zdarzenia z kinem, ze wszystkim. Jakąś kawiarnię także, bo w końcu ludzie dorośli też chcieliby gdzieś spędzić czas. No i żeby nam, miejscowym, ułatwiono wstęp na plażę. Ona jest na terenie wojskowym i mamy trudności.

Pani Grażyna wzbrania się przed rozmową. Wraca ze spaceru, bo dziecko się niecierpliwi i domaga kolacji. A poza tym jest nietutejsza. Przyjechała do matki ze Szczecina.

Tym lepiej — będzie więc spojrzenie na życie w garnizonie kogoś z boku — zachęcam do rozmowy.

Pani Grażyna przełamuje się w końcu.

Latem, to tu jest dosyć przyjemnie. Ale jeżeli chodzi o taką większą rozrywkę, to nic nie ma. W klubie garnizonowym w soboty, i to nie zawsze, są jakieś dancingi. Kawiarni żadnej nie ma. Na plażę można wejść jedynie za okazaniem przepustki wojskowej. Pozostają spacerki wokół osiedla. No, ale przepraszam — mała chce iść do domu.

Co tu można robić? — zastanawia się podoficer zawodowy — Ryby, trochę później grzyby, ewentualnie do klubu i to wszystko. Jak w każdym małym środowisku, dużo plotek, więc każda mała sprawa jest tu wielką sensacją. Młodzież chodzi od bloku do bloku, od klatki do klatki, słowem jedna wielka nuda.

Uważam, że dużo zależy od dowódcy garnizonu. Ale gdy ci przychodzą tu na rok, dwa — dla obycia się z jednostką liniową — z góry można przewidzieć, że nie będą interesować się osiedlem, bo nie będą żyć w tym środowisku, jego sprawami, nie będzie im na tym zależało. Wkrótce pójdą gdzie indziej, a my tu zostaniemy, czekając na dzień, różniący się od poprzedniego, gdy wreszcie zacznie się coś dziać…

Dowódca garnizonu wysłuchuje zarzutów w skupieniu, cały czas z tą samą spokojną twarzą. Sprawia wrażenie, jakby je znał i dlatego nie dziwią go zupełnie. Ku mojemu zaskoczeniu — nie wije się jak piskorz w wykrętach i nie próbuje niczego tuszować. Ani też przesadnie wybielić. Monotonnym, jakby smutnym głosem oddaje realia:

Warunki, w jakich pracuje klub garnizonowy, naprawdę są nie do pozazdroszczenia. Znajduje się on w zaadaptowanej części budynku mieszkalnego. Ani powierzchnią, ani funkcjonalnością pod żadnym wzglądem nie spełnia podstawowych wymogów. Niemniej jednak robimy w nim tyle, na ile pozwalają możliwości. Błędem z naszej strony jest — i tu bijemy się w piersi — że klub bardziej ukierunkował swoją działalność na potrzeby kadry, mniej zaś młodzieży. Z drugiej strony, tej dorastającej, nie ma w garnizonie zbyt wiele, więc tych kilka głosów z pretensjami nie można traktować jako bicie na alarm…

Za obecny stan rzeczy trzeba trochę winić kierownika klubu garnizonowego. Jego poprzednik bardziej żył sprawami młodzieży. Obecny jest może mniej energiczny, może mniej rozumie młodych, ale już na pewno nieprawdą jest, że działa na ich szkodę.

Był projekt powołania klubu młodzieżowego; zaadaptowania na ten cel kilku piwnic. Wymagałoby to jednak znacznych nakładów, zatrudnienia dodatkowego personelu… l to zaprzątało głowę kierownika — nie zaś niechęć do klubu. Były próby oddania klubu w ajencję „Ruchowi”, który by wyposażył go i obsługiwał. Ale że przedsiębiorstwo jest samofinansujące — postawiło warunek: klub musi być dochodowy. Na to nie mogliśmy przystać. Myślę, że nowy klub garnizonowy, z którego budową ruszymy pod koniec roku — rozwiąże te palące problemy. Ale i tak wyszliśmy na prostą. Wszyscy pamiętają czas, kiedy bufet w klubie czynny był sporadycznie — dziś działa codziennie i mamy w nim kelnera. Na dyskoteki popyt zmalał, toteż zmniejszyliśmy ich ilość, ale jedna w tygodniu jest. Powstał „Moto-fanklub”, klub „Moto-rodeo”. W nowej szkole od nowego roku szkolnego ruszy klub mikrokomputerowy. Nie można więc powiedzieć, że nic się w garnizonie nie dzieje.

Kierownik klubu garnizonowego jest dziś nieuchwytny. Wyjechał kontrolować kolonię, jako członek komisji sztabu POW ds. wypoczynku dzieci i młodzieży. Zastępujący go instruktor winą za marazm w garnizonie obarcza jego mieszkańców, nastawionych do kultury i do wszystkiego, co się wokół dzieje wyłącznie konsumpcyjnie. Dziwi się, że „zespół muzyczny nie gra”, „dyskotek nie ma”… A tymczasem życie toczy się dalej…

Najmilsi goście

— Pójdzie pan prosto, potem skręci w lewo, i jakieś dwieście metrów za zakrętem będzie dom dziecka — informują mnie mieszkańcy miasteczka. Rzeczywiście. Wcale nietrudno trafić. Gromadka bawiących się na podwórku malców przytakuje — tak, to jest właśnie nasz dom. W środku przyjemne ciepło. Dwie dziewczynki przyglądają mi się z zaciekawieniem. O czym myślą? Może, że czyjś rodzic przypomniał sobie o dziecku? Może że przyszedłem któreś z nich adoptować? Niestety, nie, gdyż pytam o panią Marię Krajewską — wychowawczynię domu dziecka, z którą umówiłem się wcześniej na rozmowę o wojskowej pomocy domowi. Dziewczynki prowadzą mnie do sali, którą nazywają „uczelnią”.

Początkowo dzieci nie zwracają na mnie uwagi. Zajęte są odrabianiem lekcji. Dopiero gdy wyciągam reporterski magnetofon i aparat fotograficzny — ożywiają się wyraźnie. Nie przeszkadzają jednak w rozmowie. A pani Maria mówi, że najowocniej współpraca układa się z podchorążymi SPR-u. Państwowy dom dziecka odwiedzają zwłaszcza absolwenci kierunków pedagogicznych, reprezentujący nauki ścisłe: matematycy, fizycy, chemicy. Ale bywają też poloniści. Pomagają dzieciom w pokonywaniu szkolnych trudności, wyrównywaniu braków, czy zwyczajnie przy odrabianiu lekcji. Częstymi gośćmi bywają też żołnierze służby zasadniczej. Ci organizują gry, zabawy, biwaki. Zabierają dzieci na spacery.

Oglądam pokoiki. Są dwu-trzyosobowe. Są też jedynki! Gromada dzieci nie odstępuje mnie ani na krok. Każde z nich chciałoby mieć zdjęcie. To z lalką, to z ulubioną książką, albo w świetlicy lub czytelni, no i koniecznie ze swoją panią. Przekrzykują się nawzajem. A to jeszcze w tym pokoju nie byłem, a to dołączyło się jakieś dziecko, które nie miało zrobionego zdjęcia… Chyba już uwieczniłem wszystkich. Teraz można usiąść i porozmawiać.

Kto z was był z żołnierzem na lodach?

Ja, ja i ja też byłem — wyrywają się, podnosząc paluszki do góry, jak przy szkolnej odpowiedzi.

Fajnie było. Byliśmy w kawiarni. Chodzimy grupkami. Po trzy albo pięć osób.

Macie kolegów wśród żołnierzy?

Taak! — odpowiadają chórem. — Ja mam Andrzeja — chwali się Ania. Kasia nie chce być gorsza. Ona ma Zbyszka.

Mam zdjęcie tego żołnierza, ale nie wiem, gdzie je położyłam — smuci się Iza.

Są też i chłopcy. Mówią o pomocy w nauce.

Mnie w matematyce pomagał żołnierz. Mówiłem mu, czego nie rozumiem i on mi wytłumaczył. — Lepiej niż pani w szkole.

Przyszli kiedyś żołnierze i spytali wychowawcę, czy mogą nas zabrać do miasta — opowiada Sylwia. — Najpierw obejrzeli z nami film w telewizji, a później poszliśmy na lody. Oranżadę nam kupili…

Jak się jednemu z nas popsuł rower — odzywa się Krzyś — to naprawili.

Teraz proszę dzieci, żeby narysowały żołnierzy, przedstawiły na obrazkach wspomnienia z nimi związane. W tym czasie rozmawiam z Iwoną w jej pokoiku. Przerwałem jej pisanie listu do chłopca z wakacji, ale ona nie gniewa się za to na mnie. Jako jedna z nielicznych dziewcząt nie rwała się do zdjęć, ani wywiadów. Jest typem samotnika. Poza tym ma jakieś kłopoty z koleżankami. Woli siedzieć w pokoju. W domu dziecka jest od dwóch lat. Przyszła tu po śmierci tatusia. Macocha powiedziała jej, że będzie lepiej jak odejdzie do domu dziecka. Rodzona matka też się jej wyrzekła. Babcia zmarła — nie miała więc do kogo pójść.

Tu w domu dziecka mam przynajmniej jeszcze kogoś nad sobą. Sama bym sobie nie dała rady — mówi.

Jeden z dwóch chłopców, którzy przyszli do pokoju Iwony, żeby podzielić się ze mną swoimi wrażeniami z ich kontaktów z mundurowymi — w domu dziecka jest już od czterech lat. Wcześniej był w rodzinie zastępczej. Ucieczki z domu, wagary — trafił więc tu i jest zadowolony. Drugi znalazł się tu po rozwodzie rodziców. Pewnie rozeszli się dlatego, że ojciec pił i robił wiecznie awantury. A i matka nie była lepsza. Włóczy się gdzieś teraz.. — mówi chłopiec — i nawet mnie nie odwiedzi.

Darmowy fragment

Samowolka

Darmowy fragment

Skarby pana Mariana

Darmowy fragment

Strzelanie nocą

Darmowy fragment

Wspomnienia o czasie minionym

Darmowy fragment

Zapach rodzinnego domu

Darmowy fragment

Ona i on

Darmowy fragment

Teleexpress — przed odjazdem

Darmowy fragment

Wycieczka na dno

Darmowy fragment

A teatr żył będzie

Darmowy fragment

Chłopak z lasu

Darmowy fragment

Pociąg do Hollyłódź

Darmowy fragment

Rysownik z duszą historyka

Darmowy fragment

Sługa książek

Darmowy fragment

Szkoła na prawym brzegu

Darmowy fragment

Wyszedł z domu

Darmowy fragment

Dom stu dramatów

Darmowy fragment

Droga do wolności

Darmowy fragment

Farciarz

Darmowy fragment

Franek

Darmowy fragment

Janosik

Darmowy fragment

Koszarówki

Darmowy fragment

Miss ma „zgryz”

Darmowy fragment

Przemiany

Darmowy fragment

Rzut granatem

Darmowy fragment

Śmierć z opóźnionym zapłonem

Darmowy fragment

Uwierzyć w siebie

Darmowy fragment

Wbrew barierom

Darmowy fragment

Życie to nie bajka

Darmowy fragment

A było jak w raju…

Darmowy fragment

Człowiek ze stygmatem śmierci

Darmowy fragment

Jasnowidz z Człuchowa

Darmowy fragment

Pielgrzymka do Katynia

Darmowy fragment

Pomoc w kolorze munduru

Darmowy fragment

Winny niewinny

Darmowy fragment

Wstępniaka napisał Piłsudski

Darmowy fragment

Cichociemna jedynaczka

Darmowy fragment

Droga przez mękę

Darmowy fragment

„Drużynka”

Darmowy fragment

Inny

Darmowy fragment

Nie dla mnie wojo

Darmowy fragment

Ten straszny las…

Darmowy fragment

Znak nowego początku

Darmowy fragment

A mnie się marzy...chata

Darmowy fragment

Dosługa

Darmowy fragment

Historia jednego obrazu

Darmowy fragment

Jakem Piłsudskiego witoł

Darmowy fragment

Łut szczęścia

Darmowy fragment

Manager w sutannie

Darmowy fragment

Nieprzystosowany

Darmowy fragment

Długa linia życia

Darmowy fragment

Draka u strażaka

Darmowy fragment

Sobowtóry

Darmowy fragment

Głupota rezerwisty

Darmowy fragment

Oszustka

Darmowy fragment

Pilski Kuwejt

Darmowy fragment

Dzieci McCartney’a

Darmowy fragment

Orkiestra Wojskowej Pomocy

Darmowy fragment

Tubylcza mentalność

Darmowy fragment

Kareta niezgody

Darmowy fragment

Łzy oficera

Darmowy fragment

Nie kradnij… dzwonu

Darmowy fragment

Ojcobójczyni

Darmowy fragment

Pijane pogotowie

Darmowy fragment

Polska czarownica

Darmowy fragment

Spowiedż narkomana

Darmowy fragment

Żywcem zakopana

Darmowy fragment

Ciechocińskie VIP-y

Darmowy fragment

Desperacki krok

Darmowy fragment

Gdzie jesteś Joanno?

Darmowy fragment

Blef

Darmowy fragment

Klan Pułaskich

Darmowy fragment

Kochaś autobusów

Darmowy fragment

Królowa ciszy

Darmowy fragment

Leśny Neron

Darmowy fragment

Mańkowi się zmarło…

Darmowy fragment

Miss dyskwalifikacja

Darmowy fragment

Przeprowadzka nieboszczyka

Darmowy fragment

Sfałszowane galaretki

Darmowy fragment

Szamani

Darmowy fragment

Wyłowione życie

Darmowy fragment

Żywa wśród martwych

Darmowy fragment

Ech, ta Hellada…

Darmowy fragment

Noc desperatów

Darmowy fragment

Ale cyrk!

Darmowy fragment

Bogu na chwałę, ludziom na pożytek

Darmowy fragment

Człowiek… orkiestra

Darmowy fragment

Czynić dobro

Darmowy fragment

Drewno w tubce

Darmowy fragment

Dzieci — śmieci?

Darmowy fragment

Dzieci z lasu

Darmowy fragment

Miednoje: podróż bólu i cierpienia

Darmowy fragment

Saga książęcego rodu

Darmowy fragment

Serca dwa

Darmowy fragment

Święta wojna

Darmowy fragment

Życie jak w… Korpusie

Darmowy fragment

Czapki pana Jerzego

Darmowy fragment

Głowa nie od parady

Darmowy fragment

Jak w byłym pegeerze

Darmowy fragment

Jaka to melodia…

Darmowy fragment

Krajobraz po bitwie

Darmowy fragment

„Paradox” Steckiego

Darmowy fragment

Prawdziwie na niby

Darmowy fragment

Szeregowiec Saadou

Darmowy fragment

Dealer i inni

Darmowy fragment

Grabarska dola

Darmowy fragment

Jedyni tacy…

Darmowy fragment

Kawiarenki… kawiarenki…

Darmowy fragment

Komandosi

Darmowy fragment

Koń jaki jest…

Darmowy fragment

Pochówek w „Sex-Ie”

Darmowy fragment

Szkoła inna niż wszystkie

Darmowy fragment

Teleratunek

Darmowy fragment

Życie, jak zły sen

Darmowy fragment

Dom najwyższego ryzyka

Darmowy fragment

Kaleki los

Darmowy fragment

Bydgoska bieda

Darmowy fragment

Z Afryką w sercu

Darmowy fragment

Kominiarskie opowieści

Darmowy fragment

Ksiądz, który gotuje

Darmowy fragment

Bydgoskie wrota piekielnej kuchni

Darmowy fragment

Prywatna Bydgoszcz Felskich

Darmowy fragment