Anastazja Drapata

Miejsce uniwersytetu w średniowiecznej Europie

© Anastazja Drapata, 2022

Niniejsza publikacja omawia wpływ średnioweicznych uniwersytetów na kulturę, naukę i życie społeczne średniowiecznej Europy. Powstanie uniwersytetów radykalnie zmieniło mentalność ludzi wieków średnich, podniosło poziom wykształcenia, a fakt istnienia uczelni świadczył o pozycji państwa na mapie Europy. Wiele elementów średniowiecznego szkolnictwa wyższego istnieje w czasach obecnych, a metody wykładania stosowane na uczelniach ze zmianami przetrwały do dziś.

ISBN 978-83-8273-726-4

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Wstęp

Średniowiecze jest okresem w kulturze między starożytnością a nowożytnością. Niektórzy badacze historii dzielą tę epokę na trzy okresy: wczesne średniowiecze (koniec Vw. — IXw.), mianowicie okres „Tardoantico” (późnej starożytności) i narodzin feudalizmu; klasyczne średniowiecze (X — XIIIw.) — okres wielkiego rozkwitu kultury stanowej i późne średniowiecze (XIV — XVw.) — czas kryzysu[1] Starego Ładu opierającego się na maksymie „oratores, bellatores, laboratores”, czyli „modlący się, walczący, pracujący” albo duchowieństwo, rycerstwo i chłopi[2]. Data końcowa średniowiecza nie jest jednoznacznie określona. W historiografii przyjmuje się za koniec średniowiecza 1453 r. — aneksja Bizancjum przez Imperium Osmańskie bądź 1492 r. — wyprawa Krzysztofa Kolumba do Ameryki.

Z perspektywy kultury jest to okres między regresem starożytnego szkolnictwa a upublicznieniem szkół w XIX wieku, epoka dialogu między kulturą nauki a kulturą ludową, zabobonu, mistycyzmu.

Niniejsza praca podejmie próbę analizy wpływu uniwersytetów na rozwój europejskiej kultury i nauki.

[1] M. Banniard, Geneza kultury europejskiej, Warszawa 1995, str. 15.

[2] J. Le Goff, Świat średniowiecznej wyobraźni, Warszawa 1985, str. 25—27.

Powstanie uniwersytetów

W klasztorach od VI w. prowadzono nauczanie mające na celu podniesienie poziomu intelektualnego mnichów. Kształcenie w murach klasztorów polegało na nauce czytania, pisania, lekturze Biblii i przepisywaniu ksiąg religijnych. Szkoły klasztorne nie zaspokajały potrzeb społeczeństwa V — VIII w. Szkoły publiczne występowały tylko w największych miastach królestw barbarzyńskich plemion, co obniżało poziom intelektualny ludności. Nauczano w tych szkołach podstaw, gramatyki i retoryki (pozostałość po szkołach antycznych)[1].

W XI w. szkoły klasztorne zaczęły przyciągać osoby świeckie. Napływ osób świeckich spowodował powstanie studium generale. Studium generale miało program bardziej zaawansowany niż szkoły lokalne uczące podstaw z elementami retoryki i gramatyki, mianowicie poznawanie sztuk wyzwolonych — trivium (retoryka, gramtyka, dialektyka) i quadrivium (muzyka, arytmetyka, geometria, astronomia). Bulle papieskie ustanowiły międzynarodowy status takiego typu uczelni, dlatego nazwę studium generale nosiły wszystkie średniowieczne uniwersytety do końca średniowiecza. W XII w. rozpoczął się intensywny proces urbanizacji, wraz z którym studium generale przejęły hierarchię panującą w cechach (uczniowie, czeladnicy, mistrzowie). Nowe społeczeństwo potrzebowało wykształconych ludzi.[2]

Pierwsze studium generale powstało w Bolonii w 1088 roku. Nie była to jednolita uczelnia, lecz dwie odrębne uczelnie wschodzące w skład korporacji uniwersyteckiej: ultramontańska (dla studentów spoza Alp) i cytramontańska (dla studentów włoskich). Te zaś składały się z dużej ilości nacji skupiających studentów.

Drugi w Europie uniwersytet powstał w Paryżu na początku XIII w. przez połączenie kilku szkół monastycznych. Swoją obecną nazwę zawdzięcza Robertowi de Sorbon, kapelanowi króla Francji Ludwika IX, który w 1257 założył szkołę dla ubogich.

Kolejny ważny pod względem organizacji uniwersytet został założony przez Fryderyka II w 1224 w Neapolu. Decyzja ta była przełomowa, ponieważ wyzwalała uczelnię spod władzy papieskiej.

Inne studium generale powstały w Oksfordzie (1167), Cambridge (1209), Palencii (1214), Salamance (1218), Padwie (1222), Montpellier (1289). Europa Wschodnia dążyła do utworzenia własnych uczelni wyższych. Wskutek tego powstał Uniwersytet Karola w Pradze (1348), później Akademia Krakowska (1364).

Powstanie pierwszych universitas magistrorum et scholarorum zmieniło kulturowo-naukowe oblicze średniowiecznej Europy.

[1] M. Banniard, op. cit., Warszawa 1995, str. 75, 83.

[2] T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2005, str. 150,151.

Program nauczania

Szkolnictwo wczesnego średniowiecza

W VI — VII w. rozpoczął się rozwój sieci szkół klasztornych w celu podniesienia poziomu wykształcenia mnichów. W szkołach klasztornych dzielono na illiterati — nowicjuszy, literatti — umiejących czytać i pisać, psalteratti — znających psałterz. Pomimo nauki trivium w przyklasztornych uczelniach wprowadzano elementy quadrivium. W program nauczania arytmetyki wchodziło wykonywanie prostych obliczeń na cyfrach rzymskich. Nauczanie geometrii polegało na dokonywaniu pomiarów oraz wykonywaniu konstrukcji geometrycznych. Astronomia polegała na przewidywaniu zjawisk niebieskich oraz układaniu kalendarzy kościelnych. W nauczanie muzyki wchodził śpiew liturgiczny i nauka harmonii. W praktyce nauka quadrivium ograniczała się do muzyki oraz arytmetyki.[1] Większość czasu przewidzianego na nauczanie poświęcano na kopiowanie Biblii i dzieł cieszących się autorytetem. Przepisywanie Księgi Ksiąg miało na celu kultywację cierpliwości, skurpulatności oraz precyzji u mnichów.

Szkoły publiczne opierały swój program nauczania na podstawie programowej szkół antycznych. Nauczano w tych szkołach podstawowych umiejętności, gramatyki i retoryki. Jako pomoce naukowe służyły dzieła rzymskich poetów: Wergiliusza, Horacego, Kwintyliana. Gramatyka pełniła funkcję zbioru zasad poprawnej składni oraz fleksji. Nauczanie retoryki ochrzczonej przez Kwintyliana mianem ars bene dicendi (sztuka dobrego mówienia) polegało na nauczaniu prawidłowej wymowy w połączeniu z umiejętnością redagowania ściśle uporządkowanych przemówień (od narracji poprzez argumentację do podsumowania)[2].

Szkoły te znajdowały się tylko w największych miastach państw germańskich plemion. Wraz z upadkiem królestw barbarzyńskich w VII — VIII w. zanikło szkolnictwo publiczne wzorowane na systemie edukacyjnym Cesarstwa Rzymskiego. Życie intelektualne toczyło się jedynie w klasztorach.

Pierwsze studia generale

[1] M.Banniard, op.cit., Warszawa 1995, str. 174

[2] Korolko M., „Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny”. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990

[3] Andrzej Wyczański, „Historia Polski i świata”, T. 1. „Historia Polski. Polska do 1586”, Mediasat Group S.A. dla Gazety Wyborczej, 2007, s. 528.

[4] J. Baszkiewicz, „Młodość uniwersytetów”, Warszawa 1963, str.102

[5] Wł. Seńko, „Jak rozumieć filozofię średniowieczną”, Kęty 2001, s.53

[1] T. Manteuffel, op.cit., str. 275.

[2] T. Manteuffel, op.cit., str. 150.

[3] G. Duby: „Czasy katedr.Sztuka i społeczeństwo 980—1420” Warszawa 1986, str. 195, 218.

[1] Andriejewski I.,Arseniew K., Pietruszewski F., „Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona”, Petersburg 1907

[2] Maroto, J. Historia del Arte, Casals, ISBN 978-84-218-4021-4, pg. 195

[1] G. Duby, op. cit., str. 324.

[2] E. Howard, An Introduction to the History of Mathematics, Saunders College Pub. 1990, str. 272.

[3] Anthony Bonner, The Art and Logic of Ramon Llull: A User’s Guide. Brill Academic Publishers 2007, str. 188.

[4] Laurence Bergreen, Marco Polo: od Wenecji do Xanadu, Poznań 2008.

[1] G. Duby, op. cit., str. 318, 201, 26.

[1] J. Le Goff: „Inteligencja w wiekach średnich” 1966, str.108.

[2] G. Duby, op. cit., str. 318, 279, 172.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.