Dariusz Zielonka

JEZUICKIE MISJE LUDOWE NA ŚLĄSKU W LATACH 1851 — 1852

© Dariusz Zielonka, 2025

W 1851 roku grupa jezuitów z Galicji przeprowadziła misje ludowe na Górnym Śląsku. W roku następnym fala misji przeszła także przez Dolny Śląsk. Według rektora seminarium we Wrocławiu ks. F. Speila były to najwspanialsze misje, jakie odbyły się na Śląsku. Ks. prof. R. Rak dodał: I chyba najowocniejsze.

Autor za powyższą pracę został wyróżniony w konkursie im. W. Wawrzynka na najlepszą pracę magisterską poświęconą historii, kulturze i problemom społecznym Śląska (Instytut Śląski, Opole 2001).

ISBN 978-83-8414-288-2

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

WYKAZ SKRÓTÓW

AK — Ateneum Kapłańskie

AP Chełm — Archiwum parafii p.w. Trójcy Przenajświętszej w Chełmie Śląskim

AP Mysłowice — Archiwum parafii p. w. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Mysłowicach

APP — Archiwum parafii p. w. Imienia NMP i Św. Bartłomieja Apostoła w Piekarach Śląskich

ATJKr — Archiwum Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie

EJ — Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564 — 1994

EK — Encyklopedia katolicka

HbKG — Handbuch der Kirchengeschichte

kapł. — święcenia kapłańskie

LThK — Lexikon für Theologie und Kirche

NP — Nasza Przeszłość

NW — Nasze Wiadomości. T 1 — 11, Kraków 1904 — 1938

SBDŚl — Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa na Śląsku w XIX i XX wieku

SBKSP — Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce

SJ — Societas Jesu

SPTK — Słownik polskich teologów katolickich

SSHT — Śląskie Studia Historyczno — Teologiczne

STV — Studia Theologica Varsoviensia

sygn. — sygnatura

TJ — Towarzystwo Jezusowe

ur. — urodzony

WNZ — Bzowski T., Drzymała K., Wspomnienia naszych zmarłych 1820 — 1982, t. 1 — 4, Kraków 1982.

wst. — wstąpił do zakonu jezuitów

wyst. — wystąpił z zakonu jezuitów

zm. — zmarł

WSTĘP

W 1851 roku grupa wygnanych jezuitów z Galicji z inicjatywy proboszcza piekarskiego ks. Jana A. Ficka przeprowadziła misje ludowe na Górnym Śląsku. W roku następnym fala misji przeszła także przez Dolny Śląsk. Według ojca duchownego, a następnie rektora seminarium we Wrocławiu ks. Ferdynanda Speila były to najwspanialsze misje jakie odbyły się na Śląsku[1]. W 1920 roku historyk Kościoła śląskiego ks. Jan Kudera pisał: „te misje są jeszcze w pamięci ludu śląskiego, a owoce tych misji (wiara i trzeźwość) trwały aż do kulturkampfu”[2]. Niniejsza praca stawia sobie za cel całościowe ukazanie misji ludowych prowadzonych przez jezuitów w diecezji wrocławskiej w latach 1851 — 1852. Istnieje dość bogata literatura dotycząca tematu, ale ograniczająca się bądź do ukazania misji poprzez pryzmat jednego misjonarza — o. Karola Antoniewicza SJ (F. Speil, J. Badeni), bądź ograniczająca się do przedstawienia misji wyłącznie jezuitów galicyjskich (S. Załęski), bądź do terenu Górnego Śląska (J. Wycisło). Natomiast fragmentarycznie ukazywano działalność misyjną pośród ludności niemieckojęzycznej na terenie Dolnego Śląska.

Kilka innych motywów wpłynęło także na podjęcie tego tematu. Autor niniejszej pracy od dawna interesuje się historią Śląska. Ważną rolę stanowi także zafascynowanie osobą jednego z najwybitniejszych kaznodziei polskich XIX wieku o. Karolem Antoniewiczem SJ, który przewodniczył ekipie galicyjskich misjonarzy ludowych w 1851 roku.

Wyznaczony cel pragnie autor osiągnąć w oparciu o teksty źródłowe. Bogatym źródłem są opublikowane wspomnienia z misji o. Karola Antoniewicza: „Krzyż missyjny” i „Pamiątka missyi górnoszląskiej odbytej w roku 1851” oraz „Pod krzyżem, pamiątka missyi odbytej w roku 1852”. Wykorzystano korespondencję misjonarzy z tamtego okresu, kroniki i diariusze znajdujące się w Archiwum Małopolskiej Prowincji Towarzystwa Jezusowego w Krakowie. Źródła dotyczące pobytu jezuitów na probostwie ks. Ficka zebrano z Archiwum Parafialnego w Piekarach Śląskich. Szczególnie ważnym dla ukazania działalności jezuitów niemieckojęzycznych prowincji jest zebrany przez B. Duhra SJ zbiór dokumentów, listów, fragmentów artykułów prasowych czy wspomnień, dotyczący historii misji ludowych jezuitów w Niemczech w latach 1848 — 1872. Korzystałem także z materiałów prasowych. Szczególnie ważne źródło stanowi urzędowy „Schlesisches Kirchenblatt”. Pomocnym dla autora okazała się znajomość języka niemieckiego. Artykuły zamieszczone w poznańskim „Przeglądzie Powszechnym” (1870), a potem na łamach „Katolika” (1895) pozwalają na odtworzenie atmosfery religijno-społecznej, jaka towarzyszyła misjom. Szczegółowy wykaz materiałów źródłowych i opracowań zamieszczono w dołączonej do pracy bibliografii.

Praca podzielona jest na cztery rozdziały. W pierwszym rozdziale pracy została przedstawiona geneza jezuickich misji ludowych na Śląsku. Ukazano sytuację społeczno — religijną Śląska w połowie XIX wieku oraz Kościoła w Niemczech, który wskutek wydarzeń Wiosny Ludów i dzięki nowej konstytucji pruskiej uzyskał więcej wolności. Jedną z możliwości wykorzystania tych swobód było odprawianie misji ludowych. Zostały opisane początki tej działalności prowadzonej przez jezuitów w Niemczech oraz dorobek w dziedzinie misji ludowych galicyjskiej prowincji jezuitów. Przedstawiono przyczyny oraz samo rozproszenie jezuitów galicyjskich. Ukazano pobyt kilku wygnanych jezuitów i ich różnorodną działalność w Piekarach. Przedstawione zostały narodziny pomysłu przeprowadzenia misji na Górnym Śląsku i bezpośrednie przygotowania do ich realizacji.

Celem drugiego rozdziału jest omówienie sposobu przeprowadzania misji ludowych przez jezuitów w XIX wieku. Najpierw nakreślono główne założenia metody prowadzenia misji jezuickich, ich czas trwania oraz wskazania dla parafii przygotowujących się do misji. W drugiej części rozdziału w oparciu o źródła ukazano plan przebiegu misji ludowych na Śląsku. Opisano plan dnia misyjnego. Omówione zostały poszczególne punkty programu misji: nabożeństwa misyjne, kazania, katechizacje i życie sakramentalne. Zarysowana została działalność misjonarzy wobec chorych i więźniów. Poruszona została sprawa ożywiania i tworzenia podczas misji ludowych nowych bractw religijnych zwłaszcza Bractwa Trzeźwości.

W trzecim rozdziale omawia się przebieg poszczególnych misji ludowych. Najpierw chronologicznie przedstawiono misje na Górnym Śląsku. Omówiono przygotowania do przeprowadzenia misji w 1852 roku. Misje tego roku ukazano również w sposób chronologiczny. Na koniec przedstawiono w zarysie dalsze losy misjonarzy jezuickich.

Czwarty rozdział próbuje ukazać znaczenie i skutki misji przeprowadzonych przez jezuitów. Omówiono religijne i społeczne następstwa misji. Wskazano także na narodowościowe skutki misji dla ludności polskiej Górnego Śląska. Zarysowano stosunek państwa pruskiego wobec misjonarzy. Przedstawiono protesty władz Kościoła ewangelickiego i polemikę z katolikami. Bezpośrednim owocem misji dla jezuitów było utworzenie domów zakonnych i pozostanie na Śląsku. Szkicowo ukazano zatem zakładanie i działalność domów misyjnych jezuitów. Rozdział kończy się krótkim zarysem dalszych prac misyjno — rekolekcyjnych misjonarzy jezuickich na ziemi śląskiej. Zastosowane metody historyczno — syntetyczna i historyczno — analityczna umożliwiły autorowi prezentacje wybranego tematu.

Wyrażam swą wdzięczność śp. ks. prof. dr hab. Józefowi Swastkowi za przyjęcie go do seminarium naukowego z historii Kościoła, a ks. prof. PWT dr hab. Michałowi Pieli SDS dziękuje za wszelkie sugestie i pomoc w trakcie pisania pracy. Niniejsza publikacja to moja praca magisterska napisana w 2000 roku na seminarium z historii Kościoła na Papieskim Fakultecie Teologicznym we Wrocławiu. Rok później, w 2001 roku otrzymała wyróżnienie w konkursie im. Wojciecha Wawrzynka na najlepszą pracę magisterską poświęconą historii, kulturze i problemom społecznym Śląska organizowanym przez Państwowy Instytut Naukowy — Instytut Śląski w Opolu.

[1] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, Breslau 1875, s. 44.

[2] J. Kudera, Obrazy Ślązaków wspomnienia godnych, Mikołów 1920, s. 20.

I. GENEZA MISJI JEZUICKICH NA ŚLĄSKU

1. 1. Sytuacja społeczno-religijna na Śląsku w połowie XIX wieku

Po wojnie z Austrią na mocy traktatu w Berlinie (1742 r.) Fryderyk II Wielki wcielił do Prus większą część Śląska. Zajęty teren obejmował prawie całe biskupstwo wrocławskie. 16 lipca 1821 roku bulla „De salute animarum” podporządkowała to biskupstwo bezpośrednio pod Stolicę Apostolską[1]. Z panowaniem pruskim rozpoczęła się nowa fala germanizacji Śląska. Protestanci cieszyli się specjalnym poparciem władz, natomiast ludność polska poddana została ostrej polityce germanizacyjnej, a katolicy protestantyzacji. Od 1758 roku rozpoczął się proces przejmowania parafii katolickich i oddawania ich protestantom. Najcięższym ciosem dla Kościoła na Śląsku była sekularyzacja, przeprowadzona w okresie wojen napoleońskich na podstawie edyktu sekularyzacyjnego z 30 X 1810 roku. Na własność państwa przeszły dobra kościelne głównie z księstw biskupich — Grodkowskiego i Nyskiego. Na skutek sekularyzacji upadły kapituły katedralna i kolegiackie, 68 klasztorów, liczne szkoły i szpitale. Życie zakonne na Śląsku niemal zamarło. Przestało istnieć 96% męskich domów zakonnych i 76% żeńskich[2]. Dekretem rządowym z 1811 roku władze ogłosiły, że ponad 100 parafii katolickich na Śląsku uważa się za „wygasłe”, a następnie przekazały je protestantom. Tylko dzięki niepowodzeniom w wojnach napoleońskich nie wykonano tego reskryptu rządowego. Drogą administracyjną próbowano także podporządkować biskupa wrocławskiego utworzonemu w 1815 roku protestanckiemu konsystorzowi, ze względu jednak na silny opór katolików prób tych zaniechano. Według danych z roku 1821 tylko Górny Śląsk miał bezwzględną przewagę katolików, podczas gdy na Dolnym Śląsku przewagę stanowili protestanci. Podczas wakansu stolicy biskupiej po śmierci bpa Emanuela Schimonsky’go (+1832 r.) władze państwowe ogłosiły edykt, który wskazywał dokładnie, które parafie i kościoły katolickie należy uważać za „wygasłe”. Mimo protestu wikariusza kapitulnego do 1839 roku zabrano i przekazano 122 świątynie protestantom. Likwidacja katolickich parafii natrafiła na opór ze strony ludności i konsystorza wrocławskiego, dlatego też władze pruskie dekretem królewskim z 20 VIII 1840 roku wstrzymały dalszą kasatę parafii katolickich[3]. W 1852 roku w biskupstwie wrocławskim istniało 579 parafii z 1 072 682 wiernymi[4].

W 1803 roku rząd pruski w dekrecie o małżeństwach mieszanych zabronił zawierać przed ślubem układów w sprawie wychowania dzieci, nakazał je wychowywać w religii ojca w razie niezgodności rodziców w tej sprawie. W większości protestanci żenili się z katoliczkami, przez co Kościół katolicki liczebnie słabł w Prusach. Za wierność prawom kościelnym poszedł do twierdzy w Minden w 1837 roku abp koloński Klemens August von Droste-Vischering, a w 1839 roku abp gnieźnieńsko-poznański Marcin Dunin do więzienia w Kołobrzegu. Jedynie biskup wrocławski Leopold Sedlnicki opowiedział się po stronie rządowej i nie żądał gwarancji katolickiego wychowania potomstwa z mieszanych małżeństw[5]. W okresie jego rządów kryzys życia religijnego na Śląsku osiągnął szczyty. Nie wydał ani jednego listu pasterskiego i nie wygłosił ani jednego kazania. Wobec braku „katolickiego zmysłu myślenia”, stałości i zdecydowania pod naciskiem opinii własnych księży i na żądanie papieża Grzegorza XVI zrezygnował on z biskupstwa wrocławskiego w 1840 roku[6].

Przy założonym w 1811 roku Uniwersytecie Wrocławskim utworzono wydział teologii katolickiej, a katedry profesorskie obsadzono febronianistami i józefinistami. W tych kręgach zrodziły się ruchy reformistyczne o zabarwieniu nacjonalistyczno — niemieckim. Ten ruch neologów wniósł wiele zamieszania w życiu religijnym wrocławskiej diecezji. Zwolennicy tego kierunku domagali się zaprowadzenia niemieckiej liturgii Mszy św., brewiarza i rytuału, zwalczali celibat duchowieństwa, występowali przeciw autorytetowi Stolicy Apostolskiej i kościelnej hierarchii, usiłowali poddać Kościół świeckiej władzy. Źródłem tych błędów był racjonalizm i protestantyzm. Wśród nich ważniejszą rolę odegrał ks. Antoni Theiner, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, który zawarł swe idee w dwóch książkach: „Kościół katolicki na Śląsku przedstawiony przez pewnego księdza katolickiego” (1826 r.) i „Reformatorskie dążenia w Kościele katolickim” (1845 r.). Innym przejawem wpływów neologicznych na Śląsku była działalność ks. Jana Ronge, któremu okazję do gwałtownych napaści na Kościół i późniejszej powolnej apostazji dało publiczne wystawienie tuniki Chrystusa w katedrze w Trewirze w 1844 roku. Ówczesna prasa, niechętna Kościołowi katolickiemu, obdarzyła ks. Ronge mianem nowego Lutra. W 1845 roku ks. Ronge wspólnie z ks. Janem Czerskim zwołał do Lipska narodowy sobór, zakładając niemiecko-narodowy kościół. Przeciwko nowej sekcie wystąpił stanowczo biskup wrocławski Melchior Diepenbrock[7] (1845 — 1853). Czasy jego rządów w diecezji nie należały do spokojnych, był to okres wolnościowych prądów i rewolucyjnych ruchów. Lata czterdzieste XIX wieku przebiegały na Śląsku pod znakiem wrzeń rewolucyjnych. Konkurencja przemysłu włókienniczego doprowadziła do pauperyzacji tkaczy na Pogórzu Sudeckim i wywołała w rezultacie powstanie tkaczy śląskich w 1844 roku. W roku 1848 wybuchła rewolucja w Berlinie. Podobnie było we Wrocławiu i innych miastach Dolnego Śląska. Pauperyzacja wynikająca ze sposobu przeprowadzenia reform agrarnych, lata nieurodzaju, głodu, epidemii sprawiły, że wrzenie dotknęło także wsi śląskiej. Na Górnym Śląsku atmosfera była szczególnie radykalna, a hasła w obronie języka znajdowały niejako podbudowę w równoległym podziale klasowym i językowym: niemieckie warstwy były posiadające, polskie — zaś to ludność chłopska i coraz liczniejsi robotnicy przemysłowi. Początkowo chłopi zbierali się na rady i spisywali swe skargi, wysyłając je często w formie petycji do króla i ministrów. Niebawem zaczęły się wystąpienia przeciwko panom. Ograniczano się na razie do odmowy pańszczyzny i płacenia danin, tu i ówdzie jednak chłopi w drodze zbrojnej demonstracji zmuszali panów do wydania im na piśmie zwolnień od wszelkich obowiązków względem dworu. Gdzieniegdzie składano z urzędu zbyt gorliwych sołtysów albo zmuszano do wyjazdu szczególnie znienawidzonych rządców i administratorów. Odmawiano płacenia podatków. W niektórych miastach, jak np. w Raciborzu i Nysie, dochodziło do rozruchów, w czasie których demolowano domy należące do dokuczliwych spekulantów. W maju 1848 roku w Gliwicach, Bytomiu i Mikołowie pozbawieni pracy górnicy i hutnicy dopuszczali się z nędzy napadów na sklepy i rabunków. Władze odpowiedziały tworzeniem straży obywatelskich, powołano pod broń cztery bataliony obrony krajowej tzw. landwery, wysyłano w niektóre miejsca oddziały wojskowe. Jednocześnie odezwami nawoływano do pełnienia nadal dotychczasowych obowiązków pod rygorem użycia wojska i aresztowania osób zakłócających porządek publiczny[8]. Biskup wrocławski listami pasterskimi starał się uspokoić umysły i przestrzegać przed rozruchami i gwałtami. Dla uśmierzenia nastrojów rewolucyjnych działał także założony we Wrocławiu 8 czerwca 1848 roku Związek Katolików, który stał się centralą dla organizacji filialnych. W połowie 1849 roku liczył 220 tys. członków, a jego ogniwa najliczniej powstawały na Górnym Śląsku m.in. w Opolu, Koźlu, Gliwicach, Piekarach, Lublińcu, Pszczynie, Raciborzu, Nysie, Paczkowie, Mikołowie i Mysłowicach.

Wiosna Ludów 1848 roku przyspieszyła zakończenie reform agrarnych. Zniesiono własność zwierzchnią pana lennego oraz ciążący na gruntach chłopskich obowiązek pracy ze stosowanym w danej okolicy wynagrodzeniem. Chłop musiał zrzec się jednej trzeciej gruntów, na których pracował, by uzyskać prawo własności do reszty. W ten sposób powstały wielkie majątki, a z drugiej strony niesamowystarczalne gospodarstwa chłopskie. Samodzielny, wolny, lecz ograniczony w swoich gospodarczych możliwościach chłop nie mógł już liczyć na patriarchalną pomoc właściciela. Rodziny były bardzo liczne, np. rodziny bytomskie miały przeciętnie po dziesięcioro dzieci, choć większość z nich umierała przed siódmym rokiem życia. Położenie ich, mimo oczywistej zmiany sytuacji prawnej w wyniku zniesienia poddaństwa, nie uległo — w zakresie sytuacji ekonomicznej — zasadniczemu polepszeniu. Wprost przeciwnie, w ogromnej masie przypadków nastąpiło pogorszenie. Chłop został skonfrontowany z rynkiem i jego brutalnymi prawami młodego kapitalizmu, zmuszony na tymże rynku sprzedawać płody swego zmniejszonego gospodarstwa; musiał sobie sam radzić na wypadek klęsk żywiołowych — posuchy, głodu, zarazy tyfusowej — częstych na Śląsku w I połowie XIX wieku; nałożone zostały na niego nowe obowiązki — podatki. Nowym zjawiskiem stawało się zatem nieznane na taką skalę zadłużenie. Tymczasem dodatkowych źródeł dochodu nie było. Hutnictwo tradycyjne, oparte na energii wodnej chyliło się ku upadkowi. Dla wielu pozostawała tylko frustracja lub emigracja. Nieprzypadkowo na połowę lat pięćdziesiątych XIX wieku przypadają początki zamorskiej emigracji Ślązaków do Teksasu. Wcześniej jeszcze frustracja doprowadziła do rozszerzenia się plagi pijaństwa.

Na wschodnich krańcach Górnego Śląska rozwój nowoczesnego przemysłu dopiero się rozpoczynał, powstawały nowoczesne zakłady, których technologia opierała się na koksie. Wzrosło zapotrzebowanie i wydobycie węgla kamiennego. Powstawały nowe kopalnie tego surowca. Nastąpiła rozbudowa sieci kolejowej. W połowie XIX wieku Górny Śląsk odgrywał przodującą rolę w przemyśle niemieckim; wieloma wskaźnikami wyprzedzał Zagłębie Ruhry.

Melchior von Diepenbrock, biskup wrocławski

Wraz z objęciem rządów w diecezji przez biskupa Melchiora Diepenbrocka rozpoczęła się nowa epoka w dziejach diecezji i katolicyzmu śląskiego, a sam biskup był człowiekiem nowych czasów[9]. Udało mu się podnieść Kościół katolicki na Śląsku dzięki przeprowadzanym wizytacjom pasterskim, misjom ludowym, sprowadzeniu nowych zakonów i reformie wychowania duchowieństwa. Odnowił personel profesorski wydziału teologicznego, zreformował alumnat, utworzył małe seminarium (1850 r.)[10]. Zakładał nowe parafie i dekanaty. Księży zobowiązywał do odprawiania dorocznych rekolekcji. Poparł nowo powstałe elżbietanki i jadwiżanki, a do pracy w szpitalach sprowadził boromeuszki i szarytki[11]. Popierał rozwój prasy katolickiej[12]. Duchowieństwo wobec klęsk głodu i zarazy tyfusowej spełniało wiernie swe obowiązki duszpasterskie, niosąc dotkniętym plagom pomoc duchową i materialną. Ofiarnie opiekowali się chorymi bonifratrzy[13].

W XIX wieku doszło do gwałtownej industrializacji Śląska, co rodziło poważne problemy natury moralnej. Wzrosła w miastach liczba proletariatu, bezrobocie, nędza materialna i moralna. Trudne warunki w zakładach przemysłowych zwiększały liczbę inwalidów, kalek i chorych. Z przeludnionych wsi ludzie szukali zajęcia w miastach, w rozwijającym się przemyśle. Świat męski ogarniała plaga alkoholizmu. Na Górnym Śląsku było około 4900 szynków — 1 szynk na 300 mieszkańców[14]. Błogosławioną działalność rozwinął proboszcz piekarski ks. Alojzy Ficek[15], zwłaszcza w zwalczaniu pijaństwa wśród ludu śląskiego, którego stan pod tym względem był zastraszający w połowie XIX wieku. Przyczyną tego był m.in. fakt, że niemieccy pracodawcy płacili robotnikom częściowo wódką. Założył on w 1845 roku Bractwo Trzeźwości, które skupiło na Górnym Śląsku przeszło 200 tysięcy członków. Ta akcja abstynencka została następnie przeszczepiona do Galicji i Wielkopolski. Do pracy duszpasterskiej wprzęgnął także słowo drukowane. Rozwinęła się prasa polska. Wielkie zasługi dla rozbudzenia polskiej świadomości narodowej oraz wzrostu religijnego położyli katoliccy księża górnośląscy: Norbert Bończyk, Konstanty Damrot, Józef Szafranek[16] oraz nauczyciel Józef Lompa. Zauważali oni postępującą dechrystianizację życia społeczeństwa śląskiego. Przejawiała się ona m.in. pijaństwem, w nastrojach i rozruchach rewolucyjnych, lekceważeniem przykazań Bożych i kościelnych, rozluźnieniem więzi małżeńskich, zaniedbywaniem obowiązków stanowych, opuszczaniem codziennej modlitwy, dyspensowaniem się z błahych powodów od niedzielnych Mszy świętych, egoizmem, pychą i brakiem stałej opieki nad religijnym wychowaniem dzieci. Widoczne stawały się też uczucia zazdrości, nienawiść międzysąsiedzka, zaniedbywanie dobrowolnie przyjętych kiedyś obowiązków religijnych wymaganych przez udział w organizacjach religijnych oraz uleganie poglądom sprzecznym z ideałami chrześcijańskimi. Wiara i pobożność ludu śląskiego była raczej płytka, często wynikająca z lokalnej tradycji. Ksiądz Ficek, inspirator i organizator misji ludowych roku 1851, widział potrzebę ożywienia religijnego. Jednym ze sposobów do realizacji tego celu było właśnie przeprowadzenie misji ludowych.

1. 2. Początki jezuickich misji ludowych w Niemczech w XIX wieku

W Niemczech jezuici udzielali misje od chwili swego przybycia aż do rozwiązania zakonu. W XVIII wieku, w stuleciu ich zniesienia, misje ludowe przeżywały swój rozkwit i przynosiły błogosławione owoce, dlatego w różnych częściach Niemiec zakładano stałe misje lub własne fundacje dla regularnego ich przeprowadzania np. w Dolnym Renie, w Trewirze, w Frankonii, Szwabii, Bawarii i Tyrolu[17]. Powstała w całych Niemczech gęsta sieć centrów misyjnych. Rozwiązanie zakonu w 1773 roku zadało cios temu dziełu. Eksjezuici częściowo od czasu od czasu je przeprowadzali. Misje stawały się coraz bardziej zapomniane, do czego przyczyniły się brak odpowiednich misjonarzy, wielka sekularyzacja i smutne okoliczności czasu. Kościół w Niemczech przeżywał wówczas trudny czas. Wówczas papież Pius VII mocno propagował i popierał misje i rekolekcje dla kleru[18]. Wobec słabej złej pozycji Kościoła niemieckiego w pierwszym ćwierćwieczu XIX wieku papież Leon XII uważał urządzanie misji ludowych za najwłaściwszy środek dla podwyższenia osłabłej świadomości wiary. Wyraźnie to podkreślono w piśmie nuncjusza apostolskiego z Monachium z 22 kwietnia 1824 roku do koadiutora z Regensburga Michaela Sailera dotyczącym misji ludowych w Niemczech. Według planu Leona XII do tego celu powinni być oddelegowani odpowiedni księża diecezjalni, którzy wysłani do Rzymu na specjalnych kursach przyswoiliby sobie sztukę przeprowadzania misji ludowych[19]. W odpowiedzi Sailer również podkreślił ważną rolę misji ludowych. W 1840 roku jeden z prałatów rzymskich stwierdził: „Dajcie niemieckim księżom rekolekcji, niemieckiemu ludowi misji, a Niemcy będą ocalone”[20].

Zobaczmy jak wyglądało przeprowadzanie misji ludowych w innych krajach europejskich w I połowie XIX wieku. We Francji po kilkuletniej przerwie w końcowym okresie cesarstwa zostały wznowione misje natychmiast po restauracji Burbonów. Najpierw były one prowadzone przez księży diecezjalnych, później przez zgromadzenia zakonne, które się specjalizowały w tym apostolacie. Rewolucja lutowa przygasiła ten ruch, który często posiadał akcenty polityczne[21]. Wkrótce jednak odrodziły się znów misje, może o mniejszej spektakularności i zewnętrzności, ale za to z większym oddziaływaniem wewnętrznym. We Włoszech po rewolucyjnych zawirowaniach ruch misyjny szybko się odrodził. W Szwajcarii na początku lat dwudziestych XIX wieku jezuita o. Roothann[22] zainicjował ponownie misje ludowe. Szczególnie aktywni byli tu jezuici i kapucyni[23]. Od 1843 roku Włosi, o. L. Gentili i pasjonista D. Barberi rozpoczęli przeprowadzanie misji ludowych w Anglii i Irlandii. W USA austriacki jezuita F. X. Weninger (1805 — 88) po 1848 roku przeprowadził około 800 misji[24].

Fenomenalnym misjonarzem głoszącym porywające kazania po holendersku, niemiecku, angielsku i francusku w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej był redemptorysta Bernard Hafkenscheid (1807 — 1865)[25].

W niemieckich krajach z powodu nałożonych przez władze ograniczeń misje nie mogły się pomyślnie rozwijać. W Austrii od 1840 roku zaczęto je szerzej przeprowadzać. W Niemczech plany odnośnie misji ludowych urzeczywistniły się dopiero w związku z osiedleniem się redemptorystów w Bawarii. Ale zaistniały tam przeszkody różnego rodzaju ze strony bawarskiego rządu. Ordynariat Regensburga musiał kierować prośby do królewskiego rządu Dolnej Bawarii np. 1 października 1844 roku o pozwolenie na przeprowadzenie sześciodniowej misji w Neissing i na kazania na świeżym powietrzu wobec dużego napływu wiernych. Wymagano także szczególnego zezwolenia policji, gdy czas trwania misji miał przekroczyć 4 dni, na co jedynie zezwalał rząd[26]. Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło jako dodatek do ogólnego Prawa Związkowego wyjątkowe zarządzenie przeciwko zakonom misyjnym: po wszystkie czasy z terenu Rzeszy Niemieckiej mieli być wypędzeni jezuici, liguorianie i redemptoryści. Jednakże wskutek rozpadnięcia się Zgromadzenia Narodowego ustawa nie stała się obowiązującym prawem[27].

W Niemczech przede wszystkim po 1848 roku zaczęto szerzej przeprowadzać misje ludowe[28]. Ten rok przyniósł Kościołowi katolickiemu jutrzenkę wolności. W Prusach Kościół dzięki nowej konstytucji z 1848 roku oraz z 1850 roku uzyskał szersze możliwości działalności. Do tych możliwości rozwoju należały na początku nieśmiałe próby organizowania misji, później już organizowane na większą skalę. Państwo usiłowało początkowo uniemożliwić przeprowadzanie misji i rekolekcji, żądając pozwoleń, ale też ich nie wydając. Biskupi Geissel i Diepenbrock, najznakomitsze osobowości episkopatu pruskiego, zostali w 1850 roku kardynałami. Kardynał Geissel próbował korzystne dla Kościoła prawa z 1848 roku chronić i powiększać oraz pogłębiać życie religijne za pomocą ultramontańskich form pobożności[29]. Za pomocą zakonów Geissel pragnął ożywić zapomniane od czasów oświecenia misje ludowe. Restauracja misji ludowych w Niemczech w sposób najściślejszy była związana z odżywaniem rekolekcji ignacjańskich, które na początku lat czterdziestych XIX wieku przygotowały glebę dla misji.

8 listopada 1848 roku na spotkaniu biskupów niemieckich w Würzburgu po długiej debacie wystosowano oficjalne oświadczenie, w którym episkopat wykazywał, że misje ludowe są bardzo potrzebne i wysoce pożądane dla ponownego przebudzenia kościelnego życia[30]. Z okazji tych negocjacji Döllinger wypowiedział się w sposób szczególnie zdecydowany o misjach: „Wobec nadzwyczajnego zła naszych czasów Kościół musi również podejmować nadzwyczajne środki. To znaczy przede wszystkim takie, które ożywią wiarę i moralność, a do tego szczególnie się nadają misje ludowe”. Potrzeba misji była ogólnie wyczuwana. „Nie znam żadnego inteligentnego duchownego, który nie przyzna, że zwyczajne środki nie wystarczą”. W Würzburgu zastanawiano się kto ma misje prowadzić, mówiono o założeniu nowej wspólnoty księży diecezjalnych; przypominano dzieła redemptorystów i jezuitów w Tyrolu, którzy tam działali jako księża świeccy. Żadna ostateczna decyzja nie zapadła. Zdarzenia same częściowo przyniosły rozwiązanie. Jezuici zostali w 1847 roku wygnani z Szwajcarii i w 1848 roku z Austrii. Wielu z rozproszonych zakonników wyjechało zza morze, zwłaszcza do Ameryki, inni jako wychowawcy i duszpasterze znajdowali posady w Niemczech.

Jan Philipp Roothaan, generał jezuitów

Generał jezuitów o. Roothann już w 1844 roku stwierdził: „Jeżeli chce się uratować Niemcy, powinno się duchownym udzielić rekolekcji, a ludowi misji”. Podczas swej podróży z Trewiru do Belgii w lipcu 1849 roku zwołał rozproszonych współbraci w Westfalii na naradę do Kolonii. Na spotkanie z wypędzonym generałem o. Roothannem i jego towarzyszem o. Villefortem przybyli ojcowie Minoux (prowincjał), Behrens, Devis, Józef von Klinkowström[31], Stoppar i Burgstahler. W spotkaniu wziął udział także graf Józef v. Stolberg[32]. Zastanawiano się nad pytaniem postawionym przez konferencję episkopatu w Würzburgu: czy nie nadszedł już stosowny czas, wobec zawirowań politycznych i rewolucyjnych, aby przeprowadzić misje ludowe w Niemczech i w ten sposób od wewnątrz zatamować gorączkę rewolucyjną. Najczęściej pojawiały się wątpliwości, czy wobec braków personalnych jezuici są w stanie podjąć to wyzwanie czasu. Graf Stolberg wypowiedział się znacząco: teraz lub nigdy. Jego opinia była popierana przez o. Behrensa i o. Devisa. Pomysł podjęcia apostolatu misji ludowych był głęboko zakorzeniony w zawierzeniu Opatrzności Bożej. Ustalono, że jezuici odpowiedzą pozytywnie na apel biskupów i podejmą się dzieła głoszenia misji[33]. Postanowiono, że misjonarzowanie w Niemczech tak na południu jak i na północy powinno się podjąć wszelkimi możliwymi siłami, dlatego o. Minoux jako prowincjał otrzymał polecenie, aby do tego dzieła przeznaczyć jeszcze innych ojców. Zatem do apostolatu misji ludowych zostali skierowani: o. Ketterer przybyły z Anglii, o. Maksymilian v. Klinkowström[34] z Australii, później o. Roh[35] i von Zeil z Belgii, o. Haßlacher[36] z Francji, o. Anderledy[37] i o. Pottgeißer z Ameryki[38].

W 1849 roku, jeszcze przed konferencją jezuici czynili pierwsze próby przeprowadzenia misji. Pierwsze misje przeprowadzone zostały w Hopsten w Wielkim Tygodniu przez o. Behrensa. Starania o nie podejmował bp Ketteler[39]. Dalsze misje odbyły się w Beckum na Boże Ciało pod kierunkiem o. Behrensa i o. Józefa v. Klinkowström oraz w Ostenfelde, gdzie do grona ekipy misyjnej doszedł o. Rohmann. Przy tych dwóch ostatnich misjach współpracował z jezuitami ks. kanonik Kaal z Münster. Pierwsza właściwa misja odbyła się po kolońskiej naradzie w Harsewinkel. Rozpoczęła się 14 października 1849 roku, a przeprowadzili ją oo. Burgstahler, Maksymilian v. Klinkowström i Ketterer. Następne misje zorganizowano w Diestedde, Freckenhorst, Westkirchen i Hötmar. W Ostenfelde baronowa v. Nagel — Doornik założyła misjonarzom małą rezydencje. Z powodu licznego zapotrzebowania na misje na początku 1850 roku utworzono drugą ekipę misjonarzy w składzie: Behrens, Józef v. Klinkowström i Stöger. Wynajęli oni mieszkanie u proboszcza Aumöllera w St. Mauritz (Münster). Pierwsza misja w większym mieście odbyła się od 24 do 31 marca 1850 roku przy katedrze w Münster. Przeprowadzili ją bracia v. Klinkowström i o. Burgstahler. To były początki misji na północy kraju.

Na południu kraju już przed 1848 rokiem arcybiskupie władze we Freiburgu poszukiwały możliwości przeprowadzenia misji, ale musiały je odłożyć, ponieważ misje zostały przez rząd zakazane. Wkrótce wybuchła badeńska rewolucja i do jej zwalczania przybyły pruskie oddziały. Po ucieczce wielkiego księcia w Badeni rządzili: komisarz cywilny poseł pruski z Karlsruhe von Savigny i komisarz wojskowy generał von Schreckenstein. Pozwolili oni w całym kraju zorganizować misje jezuickie, podobnie jak w sąsiadującej Alzacji przez jezuitów wypędzonych z Szwajcarii. W Alzacji przeprowadzali misje o. Neltner i Burgstahler w Reichshofen (11 — 25 II 1849 r.) i o. Neltner i Haßlacher w Nothalten (28 X — 6 XI 1849 r.). Ci ostatni dali pierwszą misje w Badeni od 11 — 21 listopada w Säckingen[40]. Misjonarze kierowali swe nauki także ku robotnikom, którzy zaczynali kierować swe sympatie ku radykalnemu proletariatowi. Poprzez misje pogłębiono pośród średnich i najniższych klas społecznych wpływy kościelne i wiedzę religijną. Po początkowej nieufności znalazły misje ludowe pośród niektórych władz państwowych aprobatę, ponieważ kaznodzieje występowali przeciw rewolucji, socjalizmowi i demokracji, a opowiadali się za konserwatywnymi autorytetami.

Misje w Niemczech obok jezuitów przeprowadzali redemptoryści, lazaryści, kapucyni i franciszkanie. Spośród księży diecezjalnych zasługuje na wyróżnienie niezmordowany misjonarz z Padeborn ks. Hillebrand[41]. Wszyscy biskupi niemieccy u których odbyły się misje błogosławili je. Ujmowali się nierzadko w oficjalnych pismach do rządów w obronie misjonarzy i misji[42].

Zawirowania roku 1848 wygnały niemieckich, austriackich i galicyjskich jezuitów z ich domów na wygnanie do sąsiednich państw. Później okazało się, że to wygnanie przyniosło błogosławione owoce dla Kościoła i zakonu. Niemiecka prowincja jezuitów, która dotąd była ograniczona działalnością do terenów szwajcarskich, założyła w zachodnich Niemczech nowe domy i znalazła nowe pole pracy. Wkrótce po roku 1848 rozpoczęły się w Niemczech największe misje ludowe. Nigdy później nie osiągnęły one takich rozmiarów i wyników. W owych czasach misje były czymś nowym i zarówno u katolików jak i protestantów robiły wielkie wrażenie. Dodatkowo misjonarzami byli wyjątkowo utalentowani jezuici: Roh, Roder, Haßlacher, Wertemberg, v. Waldburg — Zeil, Pottgeißer, Józef i Maksymilian v. Klinkowström, czy późniejszy generał zakonu Anderledy. W latach 1849 — 1872, czyli do roku zniesienia Towarzystwa Jezusowego w Niemczech, jezuici przeprowadzili około 1500 misji w różnych częściach tego kraju[43]. W tym czasie również na terenie Śląska odbywały się misje ludowe, prowadzone przez misjonarzy jezuickich z zachodnich części Niemiec, Austrii, ale przede wszystkim z Galicji[44].

1. 3. Misje jezuitów galicyjskich w I połowie XIX wieku

Od sprowadzenia do Polski jezuici angażowali się w prowadzenie misji ludowych. W XVI wieku nieliczni jeszcze jezuici polscy podejmowali wyprawy misyjne na tereny zagrożone protestantyzmem lub prawosławiem. Objęto tą akcją m.in. Śląsk, Spisz, Podole, Wołyń i Inflanty. Po pokryciu Rzeczpospolitej siatką swoich kolegiów i rezydencji w XVII wieku zaprzestano dalszych wypraw misyjnych i pracę ograniczano do najbliższej okolicy. W każdym niemal kolegium byli wyznaczeni do dyspozycji misjonarze. Jedni poświęcali się misjom ludowym, inni byli misjonarzami dworskimi[45].

Po wydaleniu z Rosji w 1820 roku jezuici osiedlili się w Galicji i podjęli zapomnianą od 1772 roku na tamtych terenach inicjatywę organizowania misji ludowych. W 1826 roku z okazji ogłoszonego przez papieża Leona XII roku jubileuszowego jezuici na zaproszenie arcybiskupa lwowskiego Ankwicza[46] głosili we Lwowie kazania i nauki jubileuszowe. Była to formalna misja. Również w listopadzie, w Tarnopolu odbyła się jubileuszowa trzydniowa misja. W diecezji tarnowskiej jezuici z Tyńca pod kierunkiem o. Karola Snarskiego[47] przeprowadzili misje w Bochni, Szczepanowie, Jordanowie i Żywcu. W kilkunastu wioskach małopolskich odprawiono quasi — misje, również w Królestwie udało się je gdzieniegdzie przeprowadzić (m.in. misja w Starej Wsi, w Trościańcu, w Dubiach)[48].

W 1828 roku prowincjał Świętochowski zwrócił się z propozycją w sprawie misji do konsystorza arcybiskupiego we Lwowie, jednakże arcybiskup Ankwicz był im przeciwny. Nowy prowincjał o. Jakub Pierling[49] skierował do cesarza bezpośrednią prośbę o pozwolenie na misje ludowe. Rząd we Wiedniu postanowił zbadać w tej sprawie opinie biskupów galicyjskich. Jedynie biskup tarnowski Franciszek Pisztek[50] zdecydowanie poparł starania zakonu o otrzymanie pozwolenia cesarskiego w sprawie misji. Mimo nawet negatywnych zastrzeżeń kanclerza Pillersdorfa cesarz Franciszek I wyraził 27 września 1833 roku zgodę na odbywanie misji, zobowiązując jednocześnie biskupów do porozumiewania się z prowincjałem w sprawie ich terminu, miejsca oraz do przysyłania sprawozdań z ich przebiegu[51].

Biskup tarnowski Pisztek pierwszy zaprosił jezuitów na misje do swej diecezji[52]. Rozpoczęto je 8 czerwca 1834 roku w Łodygowicach, gdzie na prośbę hrabiny Bożęckiej przybyło czterech jezuitów (m.in. o. Karol Snarski — kierownik misji, o. Józef Perkowski[53]). W tym roku odbyły się w diecezji tarnowskiej jeszcze trzy misje: w Brzeźnicy, Chełmie i Nagoszynie. Przyniosły one pełne powodzenie. Do sakramentów przystąpiło około 40 tysięcy ludzi, a w nabożeństwach udział wzięło około 180 tysięcy[54]. Mimo widocznych sukcesów misjonarzy przeciwnicy ostro krytykowali misje, wywlekając sprawę egzorcyzmu na opętanej dziewczynie, którego dokonano w Łodygowicach, podkreślano, że na misjach łamane jest prawo[55]. W maju i czerwcu 1835 roku jezuici odprawili misje w Staniątkach, Niegowici i Lisiogórze. W sprawozdaniu z tego roku bp Pisztek pisał m.in. „Wbrew złośliwym zarzutom, jakie podnoszą nieprzyjaciele jezuitów, a raczej katolicyzmu, płynęły tysięczne rzesze na misje. Do spowiedzi cisnęło się tyle ludu, że nie wszyscy mogli być wysłuchani, chociaż po 18 do 20 księży słuchało bezustannie spowiedzi przez 7 a nawet 8 dni tak, że reszta dopiero w swoich parafiach mogła po skończonej misji się wyspowiadać. Około 30 tysięcy ludu przyjęło Komunię świętą w czasie tych misji”[56].

W maju 1836 roku o. Snarski bezskutecznie prosił o pozwolenie na misje nowego biskupa tarnowskiego Franciszka Zacharyasiewicza[57]. Ze względu na brak danych źródłowych trudno stwierdzić, czy misje organizowano w latach 1836 — 1840. Prawdopodobnie ograniczono ich rozmiary wobec wrogiego nastawienia terenowych władz państwowych, które ubolewały, że jezuici wygłaszali kazania z pamięci, bez uprzedniego okazania tekstów cenzurze starostów. Kolejną pewną wiadomość o przeprowadzeniu misji mamy z września 1841 roku, kiedy to ekipa jezuitów pod kierunkiem Karola Snarskiego przeprowadziła misje w Pieczychwostach pod Żółkwią. Następna misja odbyła się w Stanisławowie (11 — 26 IV 1842 r.) na zaproszenie biskupa ormiańskiego Stefanowicza. Na zakończenie tej misji przybył arcybiskup lwowski Pisztek, który poświęcił krzyż misyjny i zaprosił jezuitów na misje do dóbr arcybiskupich latem 1843. Zatem zorganizowano misje w Dobraczynie (18 IV — 3 VII), którą sprawowali ojcowie Karol Snarski, Stefan Załęski[58], Franciszek Kiejnowski[59] i Władysław Kiejnowski. Na jej zakończenie przybył arcybiskup Pisztek wraz z biskupem podlaskim Marcelim Gutkowskim. Celebrowali oni Eucharystię oraz uczestniczyli przy stawianiu krzyża misyjnego. Pod koniec lipca bracia Kiejnowscy przeprowadzili misje we lwowskim więzieniu dla 500 więźniów. Tego roku jezuici przeprowadzili jeszcze trzy misje: w Rzęsnej Polskiej (27 VIII — 11 IX), w Wiśniowczyku koło Podhajec (od 17 IX) i w Prusach pod Lwowem (8 — 23 X). W 1844 roku ojcowie S. Załęski, M. Budźko, F. Kiejnowski, K. Snarski, J. Zaleski[60] i M. Harder[61] przeprowadzili misje w czterech miejscowościach archidiecezji lwowskiej: w Pieniakach (15 VI — 1 VII), w Załoźcach (14 VII — 21 VII), w Brodach (we wrześniu) oraz w Kamionce Strumiłłowej. Duchowieństwo diecezjalne, zarówno łacińskie jak i unickie, wspierało misjonarzy w konfesjonałach, przy udzielaniu Komunii św. i organizowaniu katechez. Najpierw odbywano tzw. małą misję, udzielając informacji i nauk katechizmowych w okolicznych miejscowościach, a następnie wielką misję w samej parafii. Szczególnego znaczenia nabrały misje pokutne we Lwowie zorganizowane od 14 do 30 czerwca 1845 roku wspólnie przez kler diecezjalny i jezuitów pod kierunkiem ks. proboszcza infułata Ostrowskiego. Misjonarze jezuiccy (głównie K. Snarski i F. Kiejnowski) wygłaszali codziennie 8 nauk, prowadzili katechezy, a ponadto spowiadali. W misjach udział wzięła ludność miasta jak i okolicznych wiosek w liczbie 14 — 20 tysięcy[62]. Po misjach w archidiecezji lwowskiej odezwały się głosy krytyki i oskarżeń o latynizowanie Rusinów. Sprawa trafiła do Rzymu. Jezuici w swej obronie podkreślali, że podczas misji starali się zachowywać z klerem ruskim dobre stosunki, a w naukach, które słuchali wierni prawosławni, zaznaczali jedność wiary pomimo różnicy obrządków[63].

Do zaprzestania misji w archidiecezji lwowskiej przyczyniło się kilka wydarzeń, a mianowicie — śmierć abpa Pisztka, a następnie rzeź galicyjska[64] wszczęta w tym samym miesiącu (19 II 1846 r.). W dziedzinie religijnej skutki rabacji były katastrofalne. W jej tragicznych dniach w wielu parafiach ustał kult religijny. Biskup tarnowski Wojtarowicz[65] postanowił przeorać całą diecezję misjami, które prowadzili głównie jezuici i misjonarze, a w kilku wypadkach sam biskup. W marcu arcyksiążę Ferdynand i starosta sądecki Bochyński[66] zwrócili się do bpa Wojtarowicza, aby wysłał w porozumieniu z rektorem kolegium jezuitów w Nowym Sączu kilku zakonników w okolicę Chochołowa jako misjonarzy i administratorów wakujących probostw, ponieważ duchowni diecezjalni zostali uwięzieni za uczestnictwo w powstaniu przeciw Austrii[67]. Biskup tarnowski skierował oficjalną prośbę do prowincjała jezuitów o podjęcie pracy misyjnej na terenie jego diecezji dla uspokojenia wzburzonych wydarzeniami lutowymi umysłów wiernych. Na misje po rabacji zostało oddelegowanych 10 ojców z różnych kolegiów: Karol Antoniewicz[68], Ignacy Skrocki[69], Józef Perkowski, Stefan Załęski, obydwaj Kiejnowscy, Stefan Nikolka, Andrzej Peterek[70], Stefan Tock i Augustyn Markiewicz. Zaś do pomocy Jozafat Zalewski, Michał Kawecki, Mikołaj Budźko, Iwo Czeżowski[71] i Augustyn Lipiński[72].

Najpierw jezuici urządzili pięć misji w okolicach podkarpackich, gdzie miało miejsce powstanie chochołowskie: w Chochołowie, Szaflarach, Poroninie, Zakopanem i Białce[73]. Starosta sądecki Bochyński w swym sprawozdaniu do rządu z dnia 9 maja pisał pochlebnie o wynikach i owocach tych misji[74]. W dniach od 16 kwietnia do 21 lipca odbyły się kolejne wielkie misje w następujących 8 parafiach: w Bobowej, Bruśniku, Ciężkowicach, Lipnicy, Wilczyskach, Podolu, Rożnowie i Tropiu. W tych właśnie okolicach była największa rabacja pod wodzą osławionego Korygi. W misjach wzięło udział około 50 tysięcy ludu[75]. Przeprowadzili je misjonarze z Nowego Sącza. Karol Antoniewicz stał na czele ekipy misjonarskiej po rabacji i przeprowadził wraz ze swymi współbraćmi 15 wielkich misji. Odbyły się one jeszcze w Brzanach, Gromniku, Korzennie, Staniątkach (23 VIII — 3 IX) i w Nagoszynie (20 — 29 IX). Inna grupa misjonarzy głosiła nauki misyjne w Brzeźnicy (4 — 13 IX), w Oleśnie koło Dąbrowy (20 — 28 IX) i w Radgoszczy (28 IX — 4 X). W Wiewiórce[76] (29 IX — 4 X), gdzie podczas rabacji w miejscowej karczmie zostało zamordowanych 24 skrępowanych osób, odbyła się ostatnia i najliczniejsza misja po rabacji. W końcowej procesji uczestniczyło około 12 tysięcy ludzi. Podczas misji ojcowie głosili codziennie od czterech do sześciu nauk. Kaznodzieje zmierzali do poprawy obyczajów słuchaczy, piętnowali morderstwa, rabunki, pijaństwo, pogardę religii, nawoływali do uznania winy i pokuty za grzechy. Wielu po wysłuchanych naukach odprawiło spowiedź generalną. Do spowiedzi przystępowały tłumy ludzi. Niektórzy oddawali rzeczy zrabowane właścicielom. Do pomocy misjonarzom włączyli się okoliczni księża diecezjalni. Na zakończenie misji w Róży koło Wiewiórki, nieopodal miejsca rzezi dokonanej przez chłopów podczas rabacji, wzniesiono krzyż misyjny przy którym porywające kazanie wygłosił o. Antoniewicz.

Dalszej działalności misjonarzy ludowych, a szczególnie jezuitów, sprzeciwił się nowy starosta tarnowski Czetsch de Lindenwald. W piśmie z 25 września 1846 roku do rządu gubernialnego we Lwowie stwierdził, że misje ludowe mogą łatwo przybrać szkodliwą tendencję dla rządu i prosił, aby w przyszłości nie pozwalać na ich urządzanie. Zapowiedziana wcześniej misja w Machowej już się nie odbyła. Próby urządzenia misji w 1847 roku w Nagoszynie i w Wiewiórce również spełzły na niczym. Akcją misyjną po rzezi galicyjskiej objęto około 20 parafii przyczyniając się w niemałym stopniu do uspokojenia rejonów objętych powstaniem i rabacją[77]. Skuteczność misji przeszła wszelkie oczekiwania. Dnia 19 maja 1847 bp Wojtarowicz skierował list do prowincjała Baworowskiego[78], w którym podziękował jezuitom za ich prace misyjne w jego diecezji.

Doświadczenia zdobyte na misjach ludowych w Galicji, zwłaszcza po rabacji, przydały się wielu jezuitom podczas przeprowadzania misji na Śląsku, Wielkopolsce i Warmii w trakcie rozproszenia zakonu.

1. 4. Rozproszenie galicyjskiej prowincji jezuitów

Terenowe władze administracyjne i policyjne Galicji okazywały niezadowolenie w raportach z rozmiarów i przebiegu pracy misyjnej jezuitów. Przede wszystkim zaznaczano, że nauki dla ludności wygłaszane są wyłącznie w języku polskim i w duchu niebezpiecznym dla panujących stosunków społecznych, a ponadto podrywają autorytet proboszczów. Miano za złe misjonarzom nazywanie ludności Słowianami, przytaczanie wzniosłych przykładów z historii Polski, bezpośredniość w zwracaniu się do niższych warstw społecznych. Pracę misyjną określano jako agitację za katolicyzmem. Te sprawozdania i opinie przesyłano do kancelarii nadwornej we Lwowie, skąd po odpowiednim opracowaniu i dołączeniu opinii — z reguły pozytywnych — arcybiskupa lwowskiego i gubernatora generalnego Galicji księcia Ferdynanda, były wysyłane na dwór cesarski we Wiedniu[79].

W 1848 roku pod wpływem rewolucji lutowej w Paryżu fala nastrojów rewolucyjnych z silnym ruchem antyjezuickim ogarnęła Zachodnią Europę. Kilkudziesięciu jezuitów z Włoch i Szwajcarii musiało udać się na emigracje. Na krótki czas kilku z nich znalazło schronienie w kolegiach jezuickich w Galicji. Z czasem rewolucja objęła także cesarstwo austriackie. Nowy gubernator Galicji hrabia Stadion nie tamował ruchu rewolucyjnego we Lwowie. Na wieść o rewolucji we Wiedniu 18 marca tłumy przed gmachem gubernatora domagały się uchwalenia nowej konstytucji. Wśród manifestantów znaleźli się ojciec Kiejnowski i Antoniewicz wraz z młodzieżą z konwiktu jezuickiego[80]. 19 marca wręczono gubernatorowi Stadionowi petycję żądającą zapewnienia praw narodowości, języka polskiego, sejmu, samorządu, amnestii i zniesienia pańszczyzny. Następnego dnia młodzież akademicka utworzyła gwardię narodową, do której zapisywali się także starsi chłopcy z konwiktu jezuitów. Dnia 28 marca w kościele jezuitów odbyło się dziękczynne nabożeństwo za nadanie konstytucji, podczas którego ojciec Antoniewicz wygłosił patriotyczne kazanie[81].

Mimo tych patriotycznych postaw jezuitów wkrótce wrogość wobec nich się objawiła. W Radzie Narodowej, a następnie w gwardii akademickiej przeważyły radykalne żywioły. Wieczorem 17 kwietnia rozszalały tłum po demonstracji wybił szyby w domu jezuitów przy kościele świętego Mikołaja[82]. Kolejnym krokiem antyjezuickim była uchwała rewolucyjnej Rady Narodowej wzywająca jezuitów do opuszczenia miasta, planowano bowiem zamienić ich konwikt na koszary dla gwardii. Jezuici oczywiście jej nie spełnili. Wymyślono także oczerniającą plotkę, że superior Perkowski dał z góry arcyksięciowi Ferdynandowi d’ Este rozgrzeszenie na rzeź szlachty podczas rabacji. Zaczęto wypominać jezuitom, że do planowanego powstania roku 1846 nie przyłączyli się sami, ani swych podopiecznych z konwiktu. Padały zarzuty udawania patriotyzmu. Za radą hrabiego Stadiona zebrano liczne podpisy spośród liberalnego i radykalnego obozu i wysłano do Wiednia memoriał domagający się zniesienia jezuitów.

Petycja dotarła do Wiednia w odpowiednią porę. W stolicy cesarstwa panowała anarchia. W tym czasie ruch rewolucyjny żądał zniesienia redemptorystów. Ministrowi spraw wewnętrznych baronowi Pillersdorfowi, wrogo usposobionemu wobec działalności jezuitów, petycja lwowska była na rękę. Już w 1833 roku Pillersdorf występując przeciw misjom jezuickim twierdził, że będą one „psuć całą robotę rządowi”. Jednogłośnie uchwalono więc w ministerstwie, aby przedłożyć cesarzowi wniosek o zniesienie obu zakonów. Pod naciskiem ruchu rewolucyjnego i z powodu wrogiej postawy wyższych urzędników ministerstwa spraw wewnętrznych, posądzających zakonników o podburzanie ludności do buntu, cesarz Ferdynand wyraził 7 maja 1848 roku zgodę na skasowanie dwu zakonów, najbardziej konserwatywnych, a zarazem najaktywniejszych, tj. redemptorystów i jezuitów[83]. Jako powód podano właśnie wielokrotne podburzanie, a ponadto sprzeniewierzanie się swojemu przeznaczeniu, zbyteczność zakonników wobec zaspokajania potrzeb religijnych i kształcenia ludu przez istniejące instytucje kościelne. Nazajutrz, 8 maja komunikat o kasacie zamieściła gazeta urzędowa „Wiener Zeitung” (nr. 128)[84]. Po miesiącu czasu dekret w tej sprawie otrzymało gubernium we Lwowie.

Jezuici galicyjscy nadal pozostali w swych kolegiach, a nawet pobierali do 1 lipca rządowe pensje. Jednak Rada Narodowa domagała się od konsystorzy szybkiego wydalenia jezuitów z ich domów, odebrania im kościołów i parafii. Najpierw zabrano jezuitom parafię w Łańcucie. W międzyczasie w „Gazecie Narodowej” i „Kurierze Lwowskim” ukazały się paszkwile na jezuitów[85].

Katoliccy lwowscy odpowiedzieli na komunikat prasowy o kasacie zakonu petycją z dnia 26 maja, aby pozostawić duszpasterzy przy parafii świętego Mikołaja. Nie wręczono jednakże jej gubernatorowi Stadionowi, gdyż za inicjatywą Seweryna Morawskiego zaczęto zbierać podpisy katolików w całym Lwowie pod obszernym memoriałem domagającym pozostawienia jezuitów w Galicji. Zbieranie podpisów zajęło kilka dni, a hrabia Stadion wyjechał do Innsbrucku, dlatego też petycje przedłożono 12 czerwca zastępcy gubernatora Agenorowi Gołuchowskiemu[86]. Tenże prośbę przesłał do ministerstwa spraw wewnętrznych dołączając własną opinie, w której prosił o pozostawienie zakonników na parafiach. Na wstępie zaznaczył, że wprawdzie niemożliwie jest cofnięcie dekretu, ale byłoby pożądane, aby jezuici krajowi mogli pozostać nadal w Galicji na parafiach jako świeccy księża, ponieważ zjednali sobie zaufanie i przywiązanie parafian przez przykładne życie i bezinteresowność w spełnianiu służby Bożej. Dalej prosił, aby na parafiach pracowało po dwóch jezuitów, ponieważ „nawykli oni do życia wspólnego, a w ten sposób oszczędzi się im przykrości pojedynczego rozproszenia, bowiem… samo zniesienie jezuitów, które ściśle wziąwszy można by zaczepić jako przeciwne konstytucji, dotknęło ciężko zakonników, a przeto jest też obowiązkiem rządu dokładać wszelkich starań, żeby ich doli, ile możności, ulżyć”[87].

Dnia 5 lipca ministerstwo negatywnie odpowiedziało na prośbę o zachowanie jezuitów w Galicji, jednakże dzięki odważnemu orędownictwu Gołuchowskiego dodało: „nic nie przeszkadza, ażeby księża jezuici po swej sekularyzacji, o ile są obywatelami austriackimi, jako świeccy księża zostali skierowani przez ordynariaty do duszpasterstwa, jednakże ich liczbę należy ustawić w normalnym stosunku z liczbą mieszkańców”[88]. W gruncie rzeczy więc tylko od biskupów galicyjskich zależało czy będą chcieli zatrudniać na parafiach po dwóch jezuitów. Biskupi pozwolili jezuitom pracować na parafiach, ale jedynie pojedynczo.

„Były” prowincjał Baworowski otrzymał rozkaz, aby nie przyjmował nowicjuszów, wydalił wszystkich, którzy są jeszcze bez ślubów zakonnych, odwołał jezuitów zatrudnionych przy parafiach chyba, że zechcą się oni zsekularyzować. Żądano także zdania dokładnego wykazu majątku zakonnego, który zostanie skasowany. Prowincjał złożył oficjalny protest przeciw żądaniom rządu. Pozostał w Lwowie, mieszkając w klasztorze karmelitów i korzystając z różnych form pomocy swego krewnego A. Gołuchowskiego[89]. W Wiedniu liczono się wówczas ze zdaniem Gołuchowskiego i ostatecznie rozmieszczono jezuitów po parafiach we wszystkich trzech diecezjach galicyjskich. Prawdopodobnie dzięki jego wsparciu jezuici opuścili jedynie rezydencję we Lwowie pozostając nadal w kolegium w Tarnopolu, Nowym Sączu i Starej Wsi. Starostom, w których cyrkułach znajdowały się domy zakonne jezuitów, dano z gubernium do zrozumienia, aby w rugowaniu ich nie byli zbyt gorliwi. Rząd przyznał dla zupełnie niezdolnych do pracy, a pozbawionych wsparcia swej rodziny stałą pensje, a dla wyjeżdżających za granicę, czy powracających do swego rodzinnego kraju zaliczkę na podróż. Niektórzy jezuici pojedynczo nadal pracowali duszpastersko na parafiach w Galicji. Inni szukali przytułku w klasztorach i dworach szlacheckich. Kilkunastu opuściło granice Galicji udając się do Belgii i Francji, kilku wyjechało na misje w koloniach niemieckich w Ameryce Południowej. Niektórzy przenieśli się do innych prowincji zakonnych. Bracia zakonni tułali się po dworach szlacheckich jako towarzysze księży, czasem pełniąc obowiązki oficjałów, a nawet będąc sługami. Kleryków umieszczono w seminariach na terenie Francji — głównie w Laval i Vals[90]. Jednakże główny trzon działalności, zwłaszcza misyjnej jezuici przenieśli na tereny państwa pruskiego. Kilku górnośląskich proboszczów ks. Jan Alojzy Ficek z Piekar, ks. Ludwik Markewka z Mysłowic, jego brat ks. Leopold Markewka z Bogucic i ks. Karol Pressfreund z Pilchowic zaprosiło wygnańców do pracy do swych parafii przygotowując grunt pod przyszłe misje ludowe na Śląsku.

Rozproszenie prowincji galicyjskiej trwało krótko, bo tylko cztery lata. Nie odbierało zakonnikom praw obywatelskich, ani nie skazywało na wygnanie czy internowanie jezuitów pochodzących z Galicji[91]. Jednakże wiązało się z wieloma przykrościami, ale także i z pokusami niezależności i swobody, dlatego też w latach 1848 — 52 zakon opuściło 6 księży, 15 kleryków i 2 braci, razem 23 osoby. W 1848 roku prowincja liczyła 179 osób, natomiast w 1853 roku 123[92]. Dekretem z 23 czerwca 1852 roku cesarz Franciszek Józef przywrócił zakon w swoim państwie, a zakonnicy powrócili do swoich siedzib i przerwanej pracy.

Wskutek rozproszenia roku 1848 kilku jezuitów znalazło się na Śląsku i tu rozpoczęli misje ludowe, które z czasem objęły jeszcze Wielkopolskę, Prusy Zachodnie i Warmię. Burza, która rozproszyła zakon — jak to ujął W. Chotkowski — stała się „błogosławioną siejbą na zgłodniałe niwy polskiego ludu w Prusach”[93].

1. 5. Pobyt jezuitów w Piekarach Śląskich

Na początku maja 1848 roku w cesarstwie austriackim rozwiązano zakon jezuitów. W wyniku tej politycznej decyzji rządu 78 księży jezuitów z prowincji galicyjskiej rozpoczęło tułaczkę, szukając stałej pracy duszpasterskiej poza granicami ówczesnej Austrii. Kilku z nich zdecydowało się zatrzymać w parafiach polskich na pruskim Śląsku[94]. W czerwcu 1848 roku o. Augustyn Lipiński, pochodzący ze Śląska, przybył do proboszcza w Piekarach ks. Alojzego Ficka z prośbą o przytułek i z gotowością pracy w konfesjonale i na ambonie. Ksiądz Ficek przyjął z wielką radością młodego zakonnika, słynącego z głoszenia pięknych kazań.

Piekary, położone niedaleko Bytomia na Górnym Śląsku, były pielgrzymkową miejscowością ze względu na cudowny obraz Matki Bożej — „Mater admirabilis”. Do słynącej łaskami „Matki Boskiej Piekarskiej” przybywały od maja do listopada tłumy pielgrzymów ze Śląska i sąsiedniego Królestwa Kongresowego. W okresie nasilenia pielgrzymkowego pomoc kapłana dla proboszcza była bezcenna. Radość z przybycia o. Lipińskiego spotęgowana była świadomością, że to właśnie jezuici: Andrzej Pospeliusz i Tomasz Witkowicz założyli w Piekarach dom zakonny i objęli w 1679 roku administrację parafii piekarskiej. Dzięki duszpasterskiej trosce jezuitów został rozsławiony cudowny obraz Matki Bożej Piekarskiej[95], a Piekary stały się znaną miejscowością pielgrzymkową. Po śmierci 19 kwietnia 1790 roku ostatniego superiora i proboszcza o. Jana Kranicha parafię objęli księża diecezjalni. W XIX wieku Piekary otrzymały gorliwego duszpasterza w osobie księdza Alojzego Ficka, dzięki którego działalności Piekary stały się centrum życia religijnego Górnego Śląska, skąd wyszły cenne inicjatywy duszpasterskie[96]. Ks. Ficek właśnie w jezuitach widział niejako prawowitych „właścicieli” sanktuarium piekarskiego. Zamierzał na powrót przekazać Piekary jezuitom. W tym celu zebrał nawet 300 talarów, które miały im ułatwić powtórne zagospodarowanie się w tym miejscu[97]. Ich działalność na Śląsku w latach 1848 — 1856 była tak owocna i tak dobrze się zapowiadała, że planowali oni nawet założenie domu zakonnego w Piekarach. Zamiar ten nie został jednak zrealizowany z powodów bliżej nieznanych[98]. Za o. Augustynem Lipińskim kilku dalszych jezuitów przybyło do gościnnego probostwa księdza Ficka[99]. Następny do Piekar dotarł dotychczasowy socjusz nowicjatu jezuitów w Starej Wsi o. Andrzej Peterka. Tu obok pomocy w pracy duszpasterskiej poprowadził chór kościelny oraz udzielał dzieciom i młodzieży korepetycji[100].

ks. Alojzy Ficek, proboszcz piekarski

Mimo serdecznego przyjęcia przez ks. Ficka wypędzonych z Galicji zakonników istniała konieczność — zgodnie z przepisami ówczesnego prawa kanonicznego i administracyjnego — uregulowania ich status quo. Posiadali oni wydane przez prowincjała tzw. listy kredencyjne, czyli pisma uwierzytelniające ich stan duchowny, oraz aktualne paszporty austriackie. Ze względów kościelnych najważniejszym dokumentem jezuitów było świadectwo konsystorza biskupiego z diecezji w Galicji, w której ostatnio pracowali. To świadectwo przedstawiało szczegółowo ich dotychczasowe zajęcia duszpasterskie, osiągnięcia w pracy kapłańskiej i świadectwo moralności. Zadaniem proboszcza goszczącego jezuitów w swej parafii było wyproszenie u swego biskupa ordynariusza zatwierdzenia ich pobytu oraz udzielenia im fakultetów tj. uprawnień diecezjalnych do spełniania różnych posług duszpasterskich[101]. W związku z załatwianiem kwestii pobytu jezuitów w Piekarach książę biskup wrocławski Melchior Diepenbrock nie żądał od nich paszportów, ani nawet świadectw konsystorskich, wystarczało mu, że są to wygnani z Galicji jezuici[102]. Zatwierdził ich pobyt w Piekarach w charakterze wikariuszy[103]. Tym samym jezuici zostali zaopatrzeni w fakultety, które były nie tylko potrzebne dla celów kościelnych, ale i dla państwowych. Bywały bowiem dokładnie sprawdzane przez pruskich urzędników, a szczególnie przez policję. Ksiądz Ficek uzyskał także z Berlina specjalny reskrypt ministerialny z dnia 23 września 1849 roku, zezwalający na korzystanie z posług duszpasterskich księży pochodzących z „obcych diecezji”, pod warunkiem by posiadali ważne paszporty i byli lojalni wobec pruskiego rządu. Zezwolono na tę praktykę ze względu na brak księży diecezjalnych zdziesiątkowanych tyfusem w 1847 roku[104].

Latem 1848 roku do Piekar zawitał po raz pierwszy jezuita o. Karol Antoniewicz, niezwykle popularny wśród polskiego społeczeństwa kaznodzieja, poeta i pisarz[105]. Odegrał on ogromną rolę w przyszłych misjach ludowych.

K. Antoniewicz, Jeden dzień w Piekarach, Lwów 1849.

W broszurce pt. „Jeden dzień w Piekarach, czyli ustęp z pielgrzymki mego życia” opisał swój pobyt w Piekarach. Ksiądz Ficek znał już o. Antoniewicza nie tylko z licznych opowiadań jezuitów przebywających w Piekarach, ale także z innych źródeł[106]. Zakonnik ten zasłynął z niezwykle udanych w Galicji misji ludowych po rzezi galicyjskiej. Ksiądz Ficek za namową o. Antoniewicza zaprowadził w Piekarach pierwsze na Górnym Śląsku nabożeństwo majowe z myślą o opiece Matki Bożej nad budową nowego kościoła. Nabożeństwo to przybrało szybko patriotyczny charakter[107]. W niedzielę poprzedzającą konsekrację nowego kościoła w Piekarach Antoniewicz wygłosił płomienne kazanie, przygotowujące Górnoślązaków do tej uroczystości[108]. Współpraca między Fickiem a Antoniewiczem nawiązała się też na polu wydawniczym. Ks. Ficek wydał w Piekarach kilka książeczek Antoniewicza: „W kaplicy Matki Boskiej Bolesnej w Staniątkach” (1848), „Ochronka” (1848), „Misja w Krobi” (1851) i „Krzyż missyjny. Pamiątka z roku 1851”[109]. Ojciec Antoniewicz zamieszczał w założonym przez ks. Ficka „Tygodniku Katolickim” swoje cykle artykułów religijno-patriotycznych pt. „Listy z Krakowa” i „Groby świętych polskich”[110], polecił także Fickowi wydawnictwo Mechitarzystów we Wiedniu dla wydania dzieł Skargi[111]. Dnia 14 stycznia 1849 roku ojciec Lipiński, odpowiadając na apel generała jezuitów o. Roothaana, wyjechał na misje do Brazylii, do pracy wśród niemieckich kolonizatorów. Na jego miejsce przybył z Tarnopola ojciec Kamil Praszałowicz[112]. Kardynał Diepenbrock konsekrował w 22 sierpnia 1849 roku wybudowany przez ks. Ficka kościół mariacki i przy tej okazji osobiście poznał jezuitów Peterkę i Praszałowicza. Z tym ostatnim pozostawał nawet w pewnej zażyłości, ponieważ jezuita ten pełnił wielokrotnie funkcje jego polskiego kaznodziei oraz osobistego tłumacza podczas wizytacji duszpasterskich na Górnym Śląsku. Przekładał także na język polski niemieckie kazania i listy pasterskie kardynała[113].

24 marca 1850 roku przyjechał do Piekar kolejny jezuita ojciec Iwo Czeżowski i poświęcił się głoszeniu kazań, rekolekcji, misji ludowych oraz pracy pisarskiej[114]. Wespół z księdzem Fickiem ojcowie Andrzej Peterek, Kamil Praszałowicz oraz Iwo Czeżowski zajmowali się redagowaniem pierwszego polskiego na Górnym Śląsku religijnego czasopisma „Tygodnika Katolickiego”[115]

[1] M. Banaszak, Historia Kościoła, cz. 3, Czasy nowożytne 1758 — 1914, Warszawa 1991, s. 67.

[2] P. Gach, Kasaty zakonów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska w latach 1773 — 1914, Lublin 1984, s. 69 — 78.

[3] B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, Czasy najnowsze 1815 — 1914, Lublin 1991, s. 125 — 126.

[4] „Schlesisches Kirchenblatt”, nr. 51 z 18 XII 1852 r.

[5] M. Banaszak, Historia Kościoła, cz. 3, s. 131 — 132.

[6] B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 127.

[7] Melchior Diepenbrock, kardynał, książę bp wrocławski; ur. w 1798 r. w Bocholt (Westfalia), kapł. 27 XII 1823 r. w Regensburgu z rąk bpa M. Sailera, członek kapituły regensburskiej od 1830 r., wikariusz generalny w Regensburgu od IV 1842 r. W 1844 roku kapituła wrocławska wybrała go na księcia — biskupa, odrzucił to stanowisko, przyjmując je dopiero w wyniku nalegań Stolicy Apostolskiej i króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV. Papież zatwierdził wybór 21 IV 1845 r. Konsekracja biskupia 9 VI 1845 r. w Salzburgu, natomiast rządy w diecezji objął 27 VII t. r. W 1850 r. został kardynałem. Zmarł 20 I 1853 r. w Jabłonkowie. M. Pater, Diepenbrock Melchior, w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, red. M. Pater, Katowice 1996, [dalej: SBDŚl] s. 83 — 85.

[8] A. Brożek, Górny Śląsk w połowie XIX wieku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary Śląskie w XIX wieku, red. J. Wycisło, Katowice 1992, s. 13n.

[9] W. Marschall, Geschichte des Bistums Breslau, Stuttgart 1980, s. 130 — 136.

[10] B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 151.

[11] A. Rogalski, Kościół katolicki na Śląsku. Studia nad dziejami diecezji wrocławskiej, Warszawa 1955, s. 44; B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 152.

[12] W. Urban, Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowym tysiącleciem 1815 — 1965, Rzym 1966, s. 299 — 341.

[13] W. Urban, Zarys dziejów diecezji wrocławskiej, Wrocław 1962, s. 198 — 199; A. Targ, Duszpasterska i dobroczynna działalność duchowieństwa w okresie klęsk żywiołowych na Górnym Śląsku, NP, 24 (1966), s. 259 — 274.

[14] J. Swastek, Zarys życia i duchowości sługi Bożego ks. R. Spiskego założyciela sióstr św. Jadwigi, w: Ludzie Kościoła katolickiego na ziemi śląskiej. Zbiór studiów pod red. K. Matwijowskiego, Wrocław 1994, s. 79.

[15] Jan Alojzy Nepomucen Ficek (Fiecek, Fietzek), ks; ur. 9 V 1790 r. w Dobrzeniu Wielkim, kapł. 19 VII 1817 r. w Krakowie, od 1826 r. administrator, a potem proboszcz w Piekarach, od 1834 r. dziekan bytomski, od 1835 r. komisarz rejonu pszczyńskiego, od 1838 r. kanonik honorowy wrocławskiej kapituły katedralnej, zm. 18 II 1862 r. w Piekarach; duszpasterz, krzewiciel i organizator ruchu trzeźwości na Górnym Śląsku, autor i wydawca polskich pism, organizator misji ludowych roku 1851, budowniczy kościoła w Piekarach, zwany „apostołem Śląska”. M. Pater, Ficek (Fiecek, Fietzek) Jan Alojzy Nepomucen, w: SBDŚl., s. 99 — 102.

[16] Józef Szafranek, ks; ur. 19 II 1807 r. w Gościęcinie, kapł. 9 III 1831 r. we Wrocławiu, od 1839 r. administrator, a następnie proboszcz parafii NMP w Bytomiu, zm. 4 V 1874 r. w Bytomiu; duszpasterz, działacz społeczny, polityczny i narodowy, poseł do Zgromadzenia Narodowego w Berlinie, autor i wydawca, w 1851 r. zaprosił do swej parafii jezuitów dla przeprowadzenia misji ludowych. M. Pater, Szafranek Józef, w: SBDŚl., s. 407 — 411.

[17] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte der Jesuitenmissionen in Deutschland 1848 — 1872, Freiburg im Breisgau 1903, s. V.

[18] R. Aubert, Die katholische Kirche nach dem Wiener Kongress, w: Handbuch der Kirchengeschichte, red. H. Jedin, Band VI/I, Die Kirche in der Gegenwart, Freiburg-Basel-Wien 1985, s. 115.

[19] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. VIII.

[20] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 40.

[21] R. Aubert, Die Fortführung der katholischen Erneuerung in Europa, w: HbKG, VI/I, s. 438.

[22] Jan Filip Roothaan SJ, ks; ur. 23 XI 1785 r. w Amsterdamie, wst. 18 VI 1804 r. w Dyneburgu, kapł. 27 I 1812 r. w Połocku, zm. 8 V 1853 r. w Rzymie, wybitny misjonarz ludowy, generał zakonu, rozwinął zakon po jego przywróceniu, odnowił ratio studiorum (1832), przetłumaczył ćwiczenia ignacjańskie z komentarzami, wpłynął na duchowość SJ w XIX wieku, w 1935 r. rozpoczęto jego proces beatyfikacyjny. H. Wolter, Roothaan Joannes Philippus SJ, w: Lexikon für Theologie und Kirche (LThK), red. J. Höfer, K. Rahner, Freiburg, t. 9, s. 39.

[23] R. Lill, Die Anfänge der katholischen Bewegung in Deutschland, w: HbKG, VI/I, s. 271.

[24] R. Aubert, Die Fortführung der katholischen Erneuerung in Europa, w: HbKG, VI/I, s. 439.

[25] M. Pirożyński, Nowoczesna misja parafialna, Wrocław 1948, s. 30.

[26] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. IX.

[27] M. Piela, Kobieta o apostolskim sercu. Błogosławiona Maria od Apostołów (Teresa von Wüllenweber) 1833 — 1907, Kraków 1996, s. 74.

[28] E. Gatz, Rheinische Volksmission im 19. Jh, Düsseldorf 1963.

[29] R. Lill, Die Länder des Deutschen Bundes und die Schweiz 1848 — 1870, w: HbKG, VI/I, s. 535.

[30] Z. Lec, Jezuickie misje ludowe na Śląsku w latach 1851 — 1872, mps, s. 1.

[31] Józef von Klinkowström SJ, ks; ur. 31 I 1813 r. we Wiedniu jako najstarszy syn sławnego konwertyty i malarza Friedricha Augusta von Klinkowström z szwedzkiej części Pomorza, wst. 31 VIII 1831 r. w Graz, studiował teologię w Rzymie, wyświęcony na kapłana w 1846 r., zm. 30 III 1876 r. w S. Andrä. W czasie rozproszenia opuścił Austrię i pracował jako wychowawca, a następnie jako misjonarz ludowy w Westfalii. W 1852 r. wrócił do Austrii i założył na nowo dom we Wiedniu. W latach 1859 — 73 pracował we Wiedniu jako kaznodzieja i kierownik duchowny. Sławny kaznodzieja i misjonarz ludowy. Działał na Śląsku w 1852 r. L. Koch, Jesuiten — Lexikon, Paderborn 1934, s. 999; E. Bülow, Lebensbilder aus der österreichisches Provinz der GJ, Wien 1902.

[32] Józef Graf v. S. — Stolberg z Westheim, ur. 12 VIII 1804 r. w Gut Lütkenbeck koło Münster, zm. 5 IV 1859 r. w Tournai; jezuita w latach 1824 — 33, po wystąpieniu oficer w austriackiej armii, landrat w Büren i Westfalii. Parlamentarzysta, przywódca katolickiego ruchu w Westfalii. W 1849 r. założyciel, organizator i pierwszy prezydent związku św. Bonifacego. Po wypędzeniu jezuitów z Szwajcarii przyjął ich i pomógł w osiedleniu się w Niemczech. Popierał misje ludowe, położył duże zasługi dla jezuickich misji zagranicznych. L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 1697.

[33] Z. Lec, Jezuickie misje ludowe, s. 2.

[34] Maksymilian von Klinkowström SJ, ks; ur. 21 X 1818 r., młodszy brat Józefa, wst. 14 VIII 1834 r. w Graz, studia teol. w Innsbrucku, zm. 28 III 1896 r. w Kalksburgu koło Wiednia; W czasie rozproszenia przez 2 lata duszpasterz emigrantów w Australii. Superior we Wiedniu (1856 — 58) i Leibach (1887 — 91), misjonarz ludowy i kaznodzieja we Wiedniu, Pradze, Innsbrucku i Bratysławie. Przeprowadzał misje ludowe na Śląsku w 1852 r. i w 1855 r. L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 999.

[35] Peter Roh SJ, ks; ur. 14 VIII 1811 r. w Conthey (Kt. Wallis), wst. do SJ w 1829 r., kapł. w 1840 r., zm. 17 V 1872 r. w Bonn; Od 1842 r. profesor dogmatyki we Fryburgu, od 1845 r. w Lucernie, następnie działał we Włoszech, od 1850 roku w Niemczech jeden ze znaczących misjonarzy ludowych tego czasu, jego kazanie odznaczały się przejrzystością, wielką siłą wyrazu, często wygłaszane ludowym językiem, głosił m.in. we Wrocławiu. W. Croce, Roh Peter SJ, w: LThK, t. 8, s. 1361; L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 1555.

[36] Peter Haßlacher SJ, ks; ur. 14 VIII 1810 r. w Koblencji, studiował medycynę, wst. do SJ w 1840 r., kapł. w 1844 r., zm. 5 VII 1876 r. w Paryżu; W latach 1844 — 49 kaznodzieja katedralny w Strassburgu, w latach 1850 — 63 misjonarz ludowy, potem duszpasterz Niemców w Paryżu. B. Schneider, Haßlacher Peter SJ, w: LThK, t. 5, s. 25 — 26; L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 772.

[37] Antoni Maria Anderledy SJ, ks; ur. 3 VI 1819 r. w Berisal, wst. 5 X 1838 r. w Brig, zm. 18 I 1892 r. w Fiesole we Włoszech; profesor teologii moralnej, misjonarz ludowy, prowincjał niemieckiej prowincji SJ (1859 — 65), asystent generała (1870 — 83), wikariusz generalny (1883 — 87), generał zakonu (1887 — 92). Popierał naukową i pisarską działalność zakonu. „Stimmen aus Maria — Laach”, 1892, I, s. 241 — 265; H. Becher, Anderledy Anton Maria SJ, w: LThK, t. 1, s. 507.

[38] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. IX — X.

[39] L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 1825.

[40] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. XI.

[41] Tamże, s. XII.

[42] Tamże, s. XIII.

[43] L. Koch, Jesuiten — Lexikon, s. 1825.

[44] A. Rothe, Schlesische Jesuiten aus dem 19. Jahrhundert, Archiv für schlesische Kirchengeschichte 18 (1960), s. 222.

[45] Misje ludowe, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564 — 1996, red. L. Grzebień, Kraków 1996, [dalej: EJ] s. 428.

[46] Andrzej Alojzy Ankwicz (1777 — 1838), abp; metropolita lwowski (1815 — 33), od 1817 r. prymas Królestwa Galicji i Lodomerii, metropolita praski (1834 — 38), inspirator odrodzenia religijnego w Galicji, rozbudował szkolnictwo miejskie i wiejskie, podniósł karność wśród duchowieństwa. B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 128 — 129.

[47] Karol Snarski SJ, ks; ur. 4 XI 1779 r. w Starosielsku na Białorusi, wst. 14 VIII 1796 r. w Połocku, kapł. 1809 r. w Połocku, zm. 31 VII 1862 r. w Śremie; kaznodzieja, misjonarz ludowy, rekolekcjonista, ojciec duchowny w Seminarium Duchownym we Lwowie (1836 — 47), operariusz w Piekarach Śląskich (1852 — 56). Wchodził w skład ekipy misjonarzy ludowych działających na Śląsku w l. 1851 / 52. EJ, s. 627; Bzowski T., Drzymała K., Wspomnienia naszych zmarłych 1820 — 1982, Kraków 1982 (dalej cyt. WNZ), t. 3, s. 53.

[48] M. Pirożyński, Nowoczesna misja parafialna, s. 30; S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. 5, cz. 2, Kraków 1906, s. 545n i 575n.

[49] Jakub Pierling SJ, ks; ur. 18 V 1784 r. w Petersburgu, wst. 16 IX 1803 r. w Dyneburgu, kapł. 30 V 1809 r. w Połocku, zm. 10 IV 1870 r. w Rzymie; profesor i rektor szkół jezuickich, prowincjał galicyjski (1831 — 37 i 1843 — 46), prowincjał austriacki (1838 — 43 i 1846 — 50), od 1850 r. asystent przy generale zakonu. EJ, s. 506.

[50] Franciszek de Paula Pisztek, bp; ur. 6 IV 1786 r. w Prèicach koło Pragi, kapł. 21 VIII 1808 r., od 1824 r. sufragan praski, bp tarnowski (1832 — 36), metropolita lwowski (1836 — 46), zm. 1 II 1846 r. we Lwowie. Jeden z pionierów odrodzenia religijnego i aktywny duszpasterz, przeprowadzał wizytację diecezji, wznowił misje ludowe, rozwijał ruch trzeźwościowy, otworzył małe seminarium (1843) i szkołę organistowską (1838). B. Kumor, Diecezja tarnowska, dzieje ustroju i organizacji 1786 — 1985, Kraków 1985, s. 259 — 261.

[51] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie jezuitów w Galicyi 1820 — 1848, Warszawa 1904, s. 101 — 107.

[52] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 580 — 584.

[53] Józef Ignacy Perkowski SJ, ks; ur. 17 IV 1781 r. w Srownie k. Mohylewa, wst. 14 VIII 1796 r. w Połocku, kapł. 23 XII 1806 r. w Połocku, zm. 20 IX 1857 r. w Staniątkach; profesor, prefekt szkół w Petersburgu, sekretarz prowincjalny (1819 — 22), wicerektor w Tyńcu (1827 — 29), superior we Lwowie, doradca i powiernik gubernatora Galicji arcyksięcia Ferdynanda d’Este, misjonarz ludowy. W latach 1848 — 52 pracował na Śląsku austriackim, ojciec duchowny w Śremie, historyk, autor broszur religijnych. EJ, s. 499.

[54] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 107 — 111.

[55] Egzorcyzmy były zakazane w cesarstwie austriackim dekretem cesarzowej Marii Teresy z 1 III 1775 roku. S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 582.

[56] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 112 — 113.

[57] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 585.

[58] Stefan Załęski SJ, ks; ur. 5 XII 1794 r. w Witebsku, wst. 9 VIII 1809 r. w Dyneburgu, zm. 8 II 1866 r. w Staniątkach; profesor i regens szkół jezuickich, kaznodzieja i operariusz we Lwowie (1842 — 46), podczas rozproszenia jezuitów pracował w duszpasterstwie w diecezji lwowskiej, a następnie w Piekarach Śląskich do 1852 roku. Należał do ekipy misjonarzy ludowych, działających na Śląsku w 1851 roku. EJ, s. 780; WNZ, t. 1, s. 109.

[59] Franciszek Ksawery Kiejnowski (Kieynowski) SJ, ks; ur. 6 XII 1802 r. w Tomaszpolu, wst. 14 VIII 1816 r. w Puszy, kapł. VIII 1828 r. w Przemyślu, zm. 6 III 1863 r. w Łańcucie; profesor gimnazjalny historii Kościoła, kaznodzieja w Tarnopolu (1843 — 44), kaznodzieja abpa Łukasza Baranieckiego w latach 1851 — 53. W 1851 roku pracował na Śląsku w ekipie misjonarzy ludowych, znany w Galicji misjonarz ludowy. EJ, s. 277.

[60] Jozafat Zaleski (Zalewski) SJ, ks; ur. 16 IX 1785 r. w Czeczersku na Białorusi, wst. 1801 r. w Połocku, kapł. VIII 1812 r. w Petersburgu, zm. 23 I 1868 r. w Tarnopolu; profesor, kaznodzieja we Lwowie (1837 — 39), Tarnopolu (1841 — 48), w czasie rozproszenia jezuitów misjonarz abpa lwowskiego Łukasza Baranieckiego (1848 — 58), rekolekcjonista w Tarnopolu (1863 — 68). EJ, s. 779.

[61] Michał Harder SJ, ks; ur. 29 VII 1808 r. w Völs w Tyrolu, wst. 28 VIII 1832 r. w Grazu, kapł. 2 IX 1840 r. w Tarnowie, zm. 26 XI 1886 r. w Zückmantel (Sośnica); kaznodzieja niemiecki i nauczyciel katechizmu w konwikcie we Lwowie (1841 — 48). Podczas rozproszenia jezuitów w Galicji operariusz w Kamionce Strumiłowej (1848 — 49) i Lwowie (1849 — 51), zbudował kościół dla kolonistów niemieckich w Sygniówce. Od 1851 r. działał na Śląsku jako misjonarz ludowy, a następnie także jako rekolekcjonista; operariusz w Nysie, Śremie i Sośnicy. Autor kazań w języku niemieckim wydanych we Lwowie i Nysie. EJ, s. 210; WNZ, t. 4, s. 98.

[62] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 117.

[63] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 586n.

[64] Pod wpływem haseł wolnościowych płynących z Zachodu przygotowywano w Galicji i w Wielkopolsce powstanie, które miało objąć wszystkie zabory. Nie przygotowano jednakże do powstania wsi, choć liczono na chłopów. Duchowieństwo odniosło się bardzo pozytywnie do tej akcji narodowej. Biurokracja austriacka (baron F. Krieg, starosta tarnowski J. Breinl) dowiedziała się o organizowanym powstaniu i postanowiła przeciwstawić chłopów powstaniu, wykorzystując w tym celu antagonizmy pomiędzy wsią a dworami ziemiańskimi. Zamiast powstania doszło w lutym 1846 r. do masowej rzezi szlachty. Jednym z głównych przywódców był Jakub Szela. Pogromowi uległo 470 dworów, zginęło z rąk chłopskich 1 500 osób głównie w starostwach tarnowskim, bocheńskim, sądeckim, przemyskim i samborskim. B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 134 — 137.

[65] Józef Grzegorz Wojtarowicz, bp; ur. w 1791 r. w Szynwałdzie, kapł. 27 VIII 1817 r. w Wiedniu, w 1839 r. administrator diec. przemyskiej, bp tarnowski (1840 — 50), podniósł poziom oświaty na wsi, rozwinął ruch abstynencki (towarzystwa trzeźwościowe), na żądanie władz austriackich musiał zrzec się diecezji za sprzyjanie polskości, zmarł jako wygnaniec 31 V 1875 r. w Krakowie. B. Kumor, Diecezja tarnowska, s. 264 — 272.

[66] Bochyńskiemu zależało na spokoju na terenach nieudanego powstania chochołowskiego. Natomiast arcyksiążę Ferdynand zwrócił się bezpośrednio do prowincjała J. Pierlinga, aby wysłał misjonarzy do miejscowości, gdzie szalała najwięcej „zbrodnia”. P. Stach, Misje jezuitów w diecezji tarnowskiej, AK t. 45 (1946), s. 389 — 390, 392; S. Załęski, Historia zniesienia jezuitów i jego zachowanie na Białej Rusi, Lwów 1874 — 1875, s. 496.

[67] Na Podhalu nie udało się Austriakom nastawić chłopów przeciwko powstaniu. Dzięki działalności ks. L. Kmietowicza, ks. S. Głowackiego, ks. Janiczaka z Szaflar oraz organisty z Chochołowa J. Andrusikiewicza doszło do tzw. powstania chochołowskiego (1846), w którym udział wzięli górale. Powstanie upadło, posypały się represje, więzienia. B. Kumor, Historia Kościoła, cz. 7, s. 135.

[68] Karol Bołoz Antoniewicz SJ, ks; ur. 6 XI 1807 r. w Skwarzawie, wst. 11 IX 1839 r. w Starej Wsi, kapł. 18 IX 1844 r. we Lwowie, zm. 14 XI 1852 r. w Obrze. Pochodził z rodziny ormiańskiej. W 1827 r. ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim. Brał czynny udział w powstaniu listopadowym. W 1833 r. wstąpił w związek małżeński z Zofią Nikorowicz i miał pięcioro dzieci. Po przedwczesnej śmierci dzieci opiekował się chorymi i opuszczonymi, zamieniając swój dwór w Skwarzawie na szpital i szkołę, a po śmierci żony wstąpił do zakonu. Zasłynął jako kaznodzieja i misjonarz, szczególnie podczas rozruchów chłopskich roku 1846, zwalczał pijaństwo oraz inicjował akcje charytatywne. Po rozproszeniu jezuitów galicyjskich w 1848 r. głosił kazania w Krakowie, w l. 1851 — 52 prowadził misje ludowe na Śląsku, a w końcu w Poznańskiem. Zorganizował placówkę jezuicką w Nysie i w Obrze. Niosąc pomoc zarażonym na cholerę, sam padł ofiarą epidemii. Pozostawił bogatą spuściznę literacką — opowiadania, listy, poezje. Jest autorem popularnych pieśni religijnych. EJ, s. 12; M. Pirożyński, Nowoczesna misja parafialna, s. 31; J. Poplatek, Ks. Karol Bołoz — Antoniewicz TJ, AK 55 (1957), s. 447 — 454; J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz SJ, Kraków 1896, s. 84 — 143; J. Drzymała, Ks. Karol Antoniewicz SJ, HD 27 (1958), s. 21 — 27; M. Pater, Antoniewicz Karol Bołoz, w: SBDŚl., s. 13 — 14.

[69] Ignacy Skrocki SJ, ks; ur. 21 I 1799 r. w Klimowicach na Białorusi, wst. 4 IX 1813 r. w Puszy, kapł. 1828 r. w Przemyślu, zm. 5 IV 1851 r. w Piekarach Śląskich; profesor języków klasycznych, rosyjskiego, Pisma Św. w kolegiach jezuickich, ojciec duchowny w Nowym Sączu, po rozproszeniu pracował na parafiach w Bliznem, Pilchowicach i Piekarach Śląskich. EJ, s. 622; WNZ, t. 2, s. 8 — 9.

[70] Andrzej Peterek SJ, ks; ur. 11 XI 1807 r. w Kocurach na Śląsku, wst. 2 XI 1829 r. w Starej Wsi, kapł. 2 VII 1838 r. w Tarnowie, zm. 24 IV 1876 r. w Nowym Sączu. Wychowawca w konwikcie w Tarnopolu (1838 — 39), kapelan więzienia we Lwowie (1839 — 43), socjusz mistrza nowicjatu w Starej Wsi (1845 — 47) oraz kaznodzieja w Nowym Sączu (1847 — 48). Podczas rozproszenia jezuitów przebywał w Piekarach, działał na Śląsku w ekipie misyjnej w roku 1851, rok później superior misjonarzy jezuickich w Piekarach. Cieszył się wielkim szacunkiem i sympatią u kardynała von Diepenbrocka. Po wznowieniu działalności zakonu w Galicji kapelan więzienia w Nowym Sączu (1854 — 65), superior w Nowym Sączu (1865 — 67), kaznodzieja w Krakowie (1867 — 70), superior w Rudzie (1870 — 71) i Nowym Sączu (1871 — 76). Autor książek i broszur religijnych, współredaktor „Tygodnika Katolickiego”. A. Rothe, Schlesische Jesuiten, s. 219 — 220; EJ, s. 501; WNZ, t. 2, s. 45.

[71] Iwo Czeżowski SJ, ks; ur. 25 X 1814 r. w Kołodziejówce, wst. 19 VII 1832 r. w Starej Wsi, kapł. 10 VIII 1841 r. w Tarnowie, zm. 12 VIII 1889 r. w Krakowie. Profesor gramatyki w gimnazjum w Nowym Sączu (1841 — 45), filozofii w Nowym Sączu (1845 — 47) i retoryki w Starej Wsi (1847 — 48). W 1846 r. brał udział w misjach prowadzonych na Podhalu. W czasie rozproszenia pracował w Nagoszynie, Czerwonogrodzie i Piekarach Śl. Należał do ekipy misjonarzy ludowych, działających na Śląsku w 1851 r. oraz we Wrocławiu. Po wznowieniu działalności jezuitów profesor teologii moralnej w Krakowie (1867 — 70) oraz retoryki w Starej Wsi (1870 — 73 i 1881 — 283). Kaznodzieja i operariusz we Lwowie i Nowym Sączu. W 1870 r. dał inicjatywę wydawania „Tygodnika Soborowego”. Napisał wiele broszur religijnych oraz pieśni kościelnych, m.in. „Idźmy, tulmy się jak dziatki”. Rozpowszechniał w Galicji nabożeństwa majowe. Głosił misje i rekolekcje. EJ, s. 113; L. Grzebień, Czeżowski Iwo, w: SPTK, t. I, red. H. Wyczawski, Warszawa 1981, s. 352 — 354; W. Urbanik, Czeżowski Iwo SJ, w: EK, t. 3, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, Lublin 1979, k. 848 — 849.

[72] Augustyn Mateusz Lipiński SJ, ks; ur. 2 IX 1809 r. w Cieszynie, wst. 17 X 1828 r. w Starej Wsi, kapł. 26 VII 1837 r. we Lwowie, zm. 10 V 1870 r. w Nowym Sączu; wychowawca, prefekt w gimnazjum w Tarnopolu i Nowym Sączu, po rabacji galicyjskiej uczestniczył w misjach na Podhalu. Po rozproszeniu przeniósł się do Piekar Śląskich i otworzył tam misję jezuicką. W 1849 r. wyjechał do Brazylii i Paragwaju, gdzie utworzył kilka stacji misyjnych dla niemieckich emigrantów. Po powrocie do Galicji w 1867 r. kaznodzieja niemiecki w Krakowie i superior w Nowym Sączu. A. Rothe, Schlesische Jesuiten, s. 219; EJ, s. 365; WNZ, t. 2, s. 86 — 87.

[73] S. Załęski, Historia zniesienia jezuitów, s. 499; tenże, Jezuici w Polsce, s. 612nn.; W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 123.

[74] P. Stach, Misje jezuitów w diecezji, s. 390 — 391.

[75] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 600 — 612.

[76] P. Stach, Misje jezuitów w diecezji, s. 394 — 395.

[77] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 123.

[78] Mikołaj Baworowski SJ, ks; ur. 7 IX 1796 r. w Kopyczyńcach, wst. 28 IX 1826 r. w Starej Wsi, kapł. 18 VI 1834 r. w Tarnowie, zm. 27 VIII 1887 r. w Starej Wsi; profesor teologii i wychowawca w Tarnopolu i Nowym Sączu, sekretarz prowincjalny (1840 — 44), wiceprowincjał (1844 — 46), prowincjał (1846 — 1854), kaznodzieja. EJ, s. 31.

[79] P. Gach, Kasaty zakonów na ziemiach, s. 148.

[80] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 733 — 734.

[81] K. Antoniewicz, Przemowa podczas dziękczynnego nabożeństwa za nadaną krajowi naszemu konstytucyą, miana w kościele księży jezuitów we Lwowie dnia 28 marca 1848 przez…, Lwów 1848; W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 124.

[82] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 734.

[83] P. Gach, Kasaty zakonów na ziemiach, s. 150; W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 125.

[84] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 735 — 736.

[85] Tamże, s. 746 — 748.

[86] Tamże, s. 745 — 746.

[87] Tamże, s. 748 — 749; W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 125 — 127.

[88] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 749.

[89] Tamże, s. 749 — 752.

[90] Tamże, s. 752 — 757.

[91] W. Chotkowski, Powrót i powtórne zniesienie, s. 128.

[92] ATJKr, Catalogus Provinciae Galicianae Societatis Jesu ineunte anno 1848, s. 5 — 16; sygn. 2447, Catalogus dispersae Provinciae Galicianae Societatis Jesu ineunte anno 1849, k. 3 — 11; Catalogus dispersae Provinciae Galicianae Societatis Jesu ineunte anno 1850, Kraków 1901, s. 30 — 41.

[93] W. Chotkowski, Mowa w pięćdziesięcioletnią rocznicę śmierci ks. Karola Antoniewicza TJ powiedziana w kościele św. Barbary w Krakowie, 14 listopada 1902, Lwów 1903, s. 14 — 19.

[94] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej w Piekarach Śląskich, t. 1, Katowice 1991, s. 204; J. Myszor, Listy ks. Alojzego Ficka z lat 1850 — 61, SSHT 19/20 (1986 — 1987), s. 273 i 276; A. Kiełbasa, Biskup Adrian Włodarski 1807 — 1875, Trzebnica 1995, s. 49.

[95] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 758.

[96] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821 — 1914, Katowice 1991, s. 139.

[97] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 241.

[98] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 131.

[99] Prace naszych Ojców w Niemieckich Piekarach w czasie dyspersyi Prowincji. List p. Józefa Heera do o. A. Lipińskiego TJ, misjonarza w Brazylii z 14 IX 1849 r., „Nasze Wiadomości”, 1912, t. 3 (nr. 17) z. 5, s. 173.

[100] J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S in seinem schlesischen Teil, Katowice 1936, s. 341.

[101] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 759.

[102] APP, Parochie — Akten des Pfarrers Fietzek, List ks. Ficka do biskupa M. Diepenbrocka z dnia 4 października 1848 r.; List kard. M. Diepenbrocka z 12 października 1848 r.; List nadprezydenta wrocławskiego do kard. Diepenbrocka z dnia 21 października 1848 r.; List M. Diepenbrocka do ks. Ficka z 11 listopada 1848 r.

[103] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 205.

[104] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 759.

[105] Wracając z leczenia, z Graefenbergu na Śląsku austriackim do Lwowa zatrzymał się w Piekarach. Oto jego wspomnienia z tego pobytu: „…od czasu rozproszenia naszego, bawi tu dwóch naszych księży — Lipiński i Peterka. Pierwszy miewa tu kazania, drugi wydaje pisemko periodyczne […]. Modliłem się w tym kościele, gdzie są jeszcze groby ojców naszych i pisałem w tym samym domku, gdzie oni żyli i pracowali na chwałę Bożą. I my, nowi wygnańce, w tymże samym domku na jakiś czas przytułek zdobyliśmy. Są tu jeszcze książki i dyariusze ojców naszych.” ATJKr, sygn. 932A, t. 3, List o. Antoniewicza z 1848 roku, k. 24 — 25; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 754.

[106] Ojciec Karol Antoniewicz opublikował swoje wspomnienia o misjach ludowych w Galicji m.in. w „Schlesisches Kirchenblatt” 1850, nr 23 — 38.

[107] J. Wycisło, Piekary jako centrum katolicyzmu społecznego na Górnym Śląsku w XIX wieku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 154 — 155.

[108] ATJKr, sygn. 932, Pisma ks. Karola Antoniewicza SJ. Poświęcenie kościoła w Piekarach.

[109] J. Wycisło, Ks. Jan Alojzy Ficek, Zarys działalności religijno-społecznej, Katowice 1992, s. 77 — 79.

[110] A. Kowalska, Ks. Jan Alojzy Ficek jako inspirator polskiego życia kulturalnego na Śląsku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 110 — 111.

[111] J. Wycisło, Ks. Jan Alojzy Ficek, s. 69.

[112] Kamil Praszałowicz SJ, ks; ur. 14 VII 1817 r. w Sanoku, wst. 22 XII 1834 r. w Starej Wsi, kapł. 10 VIII 1845 r. w Tarnowie, zm. 6 IV 1883 r. w Krakowie. Profesor gimnazjum w Nowym Sączu (1839 — 48) oraz filozofii w Tarnopolu (1846 — 47). Podczas rozproszenia pracował w Piekarach Śląskich (1849 — 52). Jeden z misjonarzy ludowych na Śląsku w 1851 r. oraz we Wrocławiu w 1852 r. Superior w Śremie (1854 — 64) i we Lwowie (1870 — 71). Wybitny kaznodzieja. EJ, s. 537; J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S, s. 342; WNZ, t. 2, s. 10 — 11.

[113] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 761.

[114] Wydał w Piekarach kilka modlitewników: Miesiąc maj zamykający w sobie modlitwy, pienia, uwagi i litanie dla używania przy majowym nabożeństwie, Piekary 1848; Nabożeństwo do konającego Serca Jezusowego za konających, Piekary 1850; Manualik dla użytku członków ustanowionego od Ojca Św. Piusa IX Bractwa Trzeźwości pod opieką Najświętszej Maryi Gromnicznej zawierający w sobie społeczne nabożeństwa, modlitwy do Mszy św., Spowiedzi i Komunii św. z dodatkiem wykazu przyjęcia do tegoż Bractwa i do Związku Nadziei Św. Aniołów Stróżów, Niemieckie Piekary 1854; Nabożeństwo na cześć bł. Andrzeja Boboli męczennika, Niemieckie Piekary 1854; Westchnienia do Boskiego Serca Pana Jezusa i do Niepokalanego Serca Najświętszej Panny Maryi, Piekary 1856; Modlitwa do Najczystszej Bogarodzicy na uproszenie zwyciężenia wszelkich pokus, Piekary 1856. Przygotował i wydał we Wrocławiu w 1850 roku: Lekcje i Ewangelie na cały rok kościelny z szczególnym uwzględnieniem świąt diecezji wrocławskiej, z dodatkiem patronów polskich i modlitw niektórych. Przełożył także z języka francuskiego książkę: Pokutnik naszego wieku, zdarzenie prawdziwe z czasów Piusa VII papieża, Piekary 1850.

[115] J. Wycisło, „Tygodnik Katolicki” — pierwsze religijne czasopismo na Górnym Śląsku, „Przegląd Powszechny” 10 (1986), s. 96 — 101; W. Ogrodziński, Dzieje piśmiennictwa śląskiego, Katowice 1965, s. 114; J. Kwiatek, Związki Górnego Śląska z Galicją na przełomie XIX i XX wieku, Opole 1994, s. 20.

[116] Książeczka jubileuszowa zamykająca w sobie naukę o jubileuszu, z dodatkiem modlitw służących do pozyskania tegoż jubileuszu miesięcznego, dla diecezji wrocławskiej od 2 do 31 marca 1851 r. naznaczonego, Niemieckie Piekary 1851.

[117] J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S, s. 343.

[118] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 760.

[119] Antoni Proniewski SJ, ks; ur. 29 V 1798 r. w Połocku, wst. 8 VIII 1816 r. w Puszy, zm. 23 I 1862 r. w Nowym Sączu. Profesor teologii moralnej i prawa kanonicznego w Innsbrucku (1844 — 46). Do Galicji przybył w 1846 r. Duchowny domu w Nowym Sączu (1847 — 48), misjonarz przy internowanym w Opawie biskupie Karolu Skórkowskim (1849 — 51), od grudnia 1851 r. pracował wśród Polaków w Tarnowskich Górach, operariusz. EJ, s. 540; J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S, s. 343; WNZ, t. 1, s. 66.

[120] Józef Wawretschka (Wawreczka) SJ, ks; ur. 15 I 1808 r. w Krziwetz koło polskiej Ostrawy, wst. 31 I 1830 r. w Starej Wsi, kapł. 2 VII 1838 r. w Tarnowie, zm. 2 I 1893 r. w Starej Wsi. Wychowawca w konwikcie w Tarnopolu (1838 — 43), socjusz mistrza nowicjatu w Starej Wsi (1843 — 44 oraz 1869 — 70). Podczas rozproszenia pracował na Morawach, a potem jako kapelan dworski Wojciecha Hazy Radlitza w Lewicach do 1852 r., następnie misjonarz ludowy w Piekarach do 1854 i we Śremie do r. 1869, superior w Rudzie Śl. (1871 — 72), duchowny domu w Starej Wsi (1872 — 78 i 1884 — 93) oraz Lwowie (1878 — 84). Współpracował z ks. Teofilem Baczyńskim przy organizowaniu zgromadzenia sióstr Służebniczek NMP. Misjonarz ludowy głoszący na Śląsku w 1852 r., w Poznańskiem i na Warmii. EJ, s. 726; A. Rothe, Schlesische Jesuiten, s. 220; J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S, s. 345; WNZ, t. 1, s. 7.

[121] Jan Nepomucen Knapiński SJ, br; ur. 1 V 1823 r. w Bochni, wst. 12 X 1844 r. w Starej Wsi, wyst. 19 VI 1856 r. w Nowym Sączu. Stolarz w Starej Wsi (1844 — 47) i infirmiarz w Nowym Sączu (1847 — 48). Po rozproszeniu zakonu przeniósł się do Piekar Śl., gdzie ok. 1850 r. rzeźbił ołtarz główny. W latach 1853 — 56 kucharz w Nowym Sączu. EJ, s. 286.

[122] Piekary Śląskie, w: EJ, s. 505.

[123] ATJKr, sygn. 160, Wiersze o. Ignacego Skrockiego T. J pisane w Piekarach Wielkich w latach 1848 — 1851 w czasie rozproszenia Prowincji Towarzystwa Jezusowego w Galicji; I. Czeżowski, Pieśń z powodu uroczystości złotego wesela… pana Józefa Heer… i małżonki jego pani Maryi, rodzonej Matzke… dnia 20 maja 1850, Piekary 1850; Uczucie radości z powodu wyniesienia od Piusa IX na godność kardynała… biskupa wrocławskiego Melchiora de Diepenbrocka, Piekary 1850; Na dzień imienia najprzewielebniejszego J. M. księdza Jana Nepomucena Alojzego Fietzek, kanonika i komisarza biskupa wrocławskiego, proboszcza w Niemieckich Piekarach, 1851; Pieśń w dzień imienia W. J. ks. Jędrzeja Peterek z T. J dnia 30 listopada 1851, Piekary; Wiersz przewielebnemu Imci ks. Ludwikowi Markefce, dziekanowi bytomskiego… od współbraci w dowód przywiązania ofiarowany w Mysłowicach dn. 12 III 1851.

[124] Ks. Ficek w liście z 26 I 1854 r. do o. Tomasza Brzeski pisał: „…od lipca 1848 r. w Piekarach znajdują się misjonarze jezuiccy, którzy w czasie cieplejszych miesięcy i dłuższych dni prowadzili misje parafialne w wielu miejscowościach Górnego Śląska”. J. Myszor, Listy ks. Alojzego Ficka, s. 273 i 276.

[125] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 180.

[126] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 760.

[127] AP Chełm, sygn. 67, Inventarium ecclesiae parochialis Chełmensis 6 Juni 1792; A. Schletz, Działalność kulturalna misjonarzy polskich w latach 1651 — 1861, „Polonia Sacra” 29, (1957), nr 2 — 3, s. 266.

[128] ATJKr, sygn. 287 — I, List I. Czeżowskiego do Fryderyka Schicktana z dnia 6 V 1881 r., k. 102 — 103; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 760.

[129] Sprawozdania zamieszczane w śląskich gazetach mówiły o błogosławionych skutkach misji odprawianych przez redemptorystów w hrabstwie kłodzkim. J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 180.

[130] Teofil Baczyński SJ, ks; ur. 15 X 1816 r. w Bogdanówce, wst. 9 XII 1837 r. w Starej Wsi, kapł. 10 VIII 1845 r. w Tarnowie, zm. 13 VII 1886 r. w Chyrowie. Syn księdza greckokatolickiego. Profesor gramatyki w gimnazjum w Nowym Sączu (1845 — 47). W czasie rozproszenia misjonarz na Śląsku, a następnie w Poznańskiem, gdzie współpracował z Edmundem Bojanowskim przy zakładaniu Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP. Wydalony w 1861 r. przez rząd pruski pracował krótko na Śląsku Cieszyńskim oraz w l. 1862 — 84 prowadził aktywną działalność rekolekcyjną i katechetyczną w Galicji. Wygłosił ponad 250 misji ludowych, wiele z nich trzytygodniowych. Propagował bractwa trzeźwości. Jako superior grupy misjonarzy ludowych przygotował kadrę młodych jezuitów do pracy misyjnej. Był administratorem parafii w Starej Wsi (1862 — 69) oraz superiorem w Stanisławowie (1883 — 86). Autor popularnych broszur religijnych. EJ, s. 23; L. Grzebień, Baczyński Teofil SJ, w: EK, t. 1, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1973, k. 1250 — 1251.

[131] APP, sygn. 28, Parochie — Akten des Pfarrers Fietzek.

[132] Józef Woygtechowsky SJ, ks; ur. 25 XI 1819 r. w Welwarach k. Pragi, wst. do SJ jako kapłan 20 IV 1841 r. w Grazu, kapł. 2 VIII 1835 r. w Pradze, zm. 24 XI 1875 r. w Łańcucie. Profesor gramatyki w Nowym Sączu (1844 — 48). Podczas rozproszenia pracował na Śląsku w Rozdziałowicach i Bogucicach. Misjonarz ludowy m.in. na Śląsku w l. 1851/ 52. Po wznowieniu działalności zakonu kaznodzieja w Łańcucie, Pradze i Rudzie Śl. (1869 — 70). EJ, s. 752; WNZ, t. 4, s. 92.

[133] ATJKr, sygn. 932A — t. 2, List ks. K. Antoniewicza z 3 III 1851 r., k. 143 — 154.

[134] Antoni Alojzy Kurowski SJ, ks; ur. 21 VI 1814 r. w Przemyślu, wst. 3 X 1831 r. w Starej Wsi, kapł. 24 IX 1842 r. we Lwowie, zm. 8 VIII 1863 r. w Nancy we Francji. Wychowawca w gimnazjum (1836 — 38) i regens konwiktu (1843 — 47) w Tarnopolu. Podczas rozproszenia kapelan domowy w Żyżelu, kaznodzieja i misjonarz ludowy m.in. na Śląsku w l. 1851/ 52. W 1857 r. wyjechał do Metzu, gdzie opiekował się polską młodzieżą męską z jezuickiego konwiktu. EJ, s. 348.

[135] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 763.

[136] R. Rak, Ks. Jan Alojzy Fiecek, wielki duszpasterz XIX wieku (1790 — 1862), HD 31 (1962), s. 202.

[137] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 125.

[138] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 761.

[139] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 42.

[140] A. Nowack podkreśla rolę księdza dr Westhoffa z Westfalii w genezie misji górnośląskiej, który po latach zaniechania organizowania rekolekcji zamkniętych dla duchownych diecezji wrocławskiej przeprowadził rekolekcje dla kleru we Wrocławiu, Górze świętej Anny i Nysie. We wrześniu 1850 roku ks. dr Westhoff listownie zachęcił poznanego podczas rekolekcji ks. Ficka do przeprowadzenia misji (o ile będzie to możliwe w Niemczech), „ponieważ one muszą iść w parze z rekolekcjami duchownymi i tylko dzięki pomocy łaski niebieskiej można doczekać się powszechnego odrodzenia ku dobru” (tłum. własne autora). Również ks. Westhoff miał poprzeć u kardynała prośbę ks. Ficka o odbycie misji ludowych na Górnym Śląsku. A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 40 n.

[141] J. Miodek, Kościół śląski w dziejach polszczyzny, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 144.

[142] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 762.

[143] Tamże, s. 760.

[144] J. Wycisło, Misje ludowe na Górnym Śląsku, „Gość Niedzielny” 9 (1982), s. 4.

[145] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 762n.

[146] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 211.

[147] „Katolik”, nr. 55 z 1895 r.

[1] L. Grzebień, Jezuickie misje, w: EK, t. 7, red. S. Wielgus, J. Duchniewski, M. Daniluk, Lublin 1997, k. 1276.

[2] G. Siwek, Kaznodziejstwo misyjno — rekolekcyjne, HD 61 (1992) nr. 1, s. 24.

[3] Misje ludowe, w: EJ, s. 428.

[4] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 125.

[5] Por. M. Piela, Kobieta o apostolskim sercu, s. 70.

[6] ATJKr, sygn. 143, Nauki Duchowne dla żołnierzy y innego ludu zgromadzonego przy Missjach ktore zwykli czynić Księża Towarzystwa Jezusowego; sygn. 79, Vade mecum ad Missionem; sygn. 592, J. Pierling, Praxis Missionis pagis peragendam ad MDG ad usu. missionarium SJ. R. 1834; sygn. 86, Praxis Missionis in pagis peragendam i pieśni nabożne wzywające na Misję świętą; sygn. 90, Jan Woyszwiłło SJ, Praxis Missionis peragendae in pagis Collegii Dynaburgensis SJ. Rok 1810; podręcznik Mikołaja Lewonicza SJ, misjonarza łotewskiego w Chalczu.

[7] J. Wycisło, Katolicka i polska działalność społeczna na Górnym Śląsku w XIX wieku, Skoczów — Pszczyna 1989, s. 13.

[8] W dekanacie bytomskim i tarnogórskim ks. Ficek załatwiał tę sprawę.

[9] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 127.

[10] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 183.

[11] J. Wycisło, Misje ludowe, s. 4.

[12] Po nauce lud miał powtarzać za misjonarzem: „Chwała i dziękczynienie bądź w każdym momencie, Jezusowi w Najświętszym, boskim Sakramencie! Ile minut w godzinie, a godzin w wieczności, Tylekroć bądź pochwalon Jezu — ma miłości!” J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 184.

[13] K. Antoniewicz, Missya, czyli przysposobienie się do Missyi, jej działanie i skutki, Leszno 1852, s. 26 — 27.

[14] Tamże, s. 28.

[15] Schl. K. nr. 11 z 13 III 1852 r., s. 125.

[16] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 212.

[17] Tamże, s. 213.

[18] Tamże, s. 219.

[19] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 185.

[20] Schl. K. nr. 37 z 1851 r.

[21] F. Speil, P. Karl Antoniewicz. Missionär der Gesselschaft Jesu. Ein Lebensbild, Breslau 1875, s. 326.

[22] K. Antoniewicz, Missya, czyli przysposobienie, s. 29; J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 215.

[23] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi górnoszląskiej odbytej w roku 1851 (przez…), Niemieckie Piekary, s. 23; F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 341.

[24] Bericht des Pfarrers Fischer an Kardinal und Fürstbischof Melchior v. Diepenbrock. Frankenstein. — Mission, 25 II 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 109.

[25] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 210.

[26] K. Antoniewicz, Missya, czyli przysposobienie, s. 31.

[27] K. Antoniewicz, Missya wiejska, Kraków 1851, s. 12, 34.

[28] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 215.

[29] V. Schurr, Volksmission, w: LThK, t. 10, s. 859.

[30] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 327 — 332.

[31] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 184.

[32] Bericht des Pfarrers Fischer, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 109.

[33] M. Brzozowski, Teoria kaznodziejstwa, w: Dzieje teologii katolickiej w Polsce, t. 3, cz. 2, red. M. Rechowicz, s. 114.

[34] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 125.

[35] J. Krukowski, Teologia pasterska katolicka, Lwów 1874, s. 259; J. Szpaderski, O zasadach wymowy, mianowicie kaznodziejskiej, t. 1, 1870 — 71, s. 264.

[36] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 101.

[37] K. Antoniewicz, Kazania misyjne, wyd. 3, Kraków 1906.

[38] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 103.

[39] Tamże, s. 101.

[40] J. S. Pelczar, Zarys dziejów kaznodziejstwa w Polsce, Kraków 1917, s. 330 — 331.

[41] K. Antoniewicz, Missya wiejska, s. 47.

[42] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 324.

[43] K. Antoniewicz, Missya wiejska, s. 62.

[44] Schl. K. nr. 37 z 13 IX 1851 r., s. 459.

[45] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 58n.

[46] K. Antoniewicz, Missya, czyli przysposobienie, s. 28 — 29.

[47] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 209.

[48] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 185.

[49] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 216.

[50] ATJKr, sygn. 977 — B, List A. Kurowskiego do pani Julii Konwackiej z 23 VII 1851 r., k. 57.

[51] Schl. K. nr. 37 z 13 IX 1851 r., s. 459.

[52] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 40 — 42; tenże, Missionserinnerungen, Breslau 1852, s. 50 — 59; J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 192; Schl. K. nr. 37 z 1851 r.

[53] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 126.

[54] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 333.

[55] J. Wycisło, Katolicka i polska działalność, s. 14.

[56] Pfarrer Heide über die Mission bei den Strafgefangenen, (Beilage der Schlesischen Zeitung nr. 173 z 23 VI 1852 r.) w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 145 — 146; J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 191.

[57] Aus dem Tagebuche des P. Max von Klinkowström, Mission im Zuchthause, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 146.

[58] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 244.

[59] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 358.

[60] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 245.

[61] K. Antoniewicz, Missya, czyli przysposobienie, s. 30.

[62] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 186.

[63] P. Haßlacher an den Bischof Anastasius Sedlag von Kulm, Konitz. — Mission, 23 VII 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 149.

[64] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 215.

[65] P. Haßlacher an den Bischof Anastasius, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 149.

[66] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 216.

[67] ATJKr, sygn. 879, Obrazek. Pamiątka z Wrocławia. 1852, nr. 32; J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 214.

[68] M. Piela, Kobieta o apostolskim sercu, s. 77.

[69] K. Antoniewicz, Missya wiejska, s. 47n.

[70] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 186.

[71] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 216.

[72] Bericht des Pfarrers Fischer. Frankenstein. — Mission, 25 II 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 108 — 9; Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 1 III 1852 r., Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 8 III 1852 r., w: Tamże, s. 120 — 121; Pfarrer Heide an den Kardinal von Diepenbrock, Mission, Ratibor, 26 VI 1852 r., w: Tamże, s. 145; Pfarrer Hermann Welz an Fürstbischof Heinrich Förster über die Mission (9 — 23 X), Striegau, 31 X 1853 r., w: Tamże, s. 219.

[73] M. Piela, Kobieta o apostolskim sercu, s. 76.

[1] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 334; J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 126; S. Załęski podaje datę rozpoczęcia misji w Piekarach na 12 lipca. Różnica może wypływać z faktu, że Załęski przyjął za datę sobotę, bowiem w tym dniu jezuici zwykle rozpoczynali misje. Natomiast w wypadku Piekar rozpoczęcie misji nastąpiło 13 lipca w niedziele, kiedy to przybył z Krakowa superior o. Antoniewicz: S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 763.

[2] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 11.

[3] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 425.

[4] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 217.

[5] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 181; I. Polkowski, Wspomnienie o życiu i pismach księdza Karola Antoniewicza, Warszawa 1861, s. 84 — 85.

[6] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 187.

[7] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 43.

[8] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 763.

[9] Schl. K. nr. 36 z 6 IX 1851 r.

[10] ATJKr, sygn. 977B, List A. Kurowskiego do Julii Konwackiej z 23 VII 1851 r., k. 57.

[11] J. Wycisło, Ksiądz Jan Alojzy Ficek, s. 58.

[12] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 5; tenże, Missionserinnerungen, s. 20.

[13] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 218.

[14] ATJKr, sygn. 977B, List A. Kurowskiego z 23 VII 1851 r.; F. Speil podaje liczbę zgromadzonych powyżej 15 000: F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 334.

[15] „Katolik”, nr. 63 z 1892 r.

[16] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 219.

[17] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 335.

[18] Schl. K. nr. 30 z 1851 r.; J. Wycisło, Ksiądz Jan Alojzy Ficek, s. 57; „Katolik”, nr. 94 z 1 XII 1882 r.

[19] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 763; F. Speil uściśla liczbę przystępujących do Komunii: ponad 7 000 podczas oficjalnej misji i następne 5 000 bezpośrednio po misjach, F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 335.

[20] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 222.

[21] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764.

[22] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 335.

[23] Tamże, s. 339.

[24] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 17n; B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 444.

[25] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 340.

[26] Schl. K. nr. 36 z 1851 r.

[27] J. Wycisło, Ksiądz Jan Alojzy Ficek, s. 61.

[28] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 339.

[29] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 23; F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 341.

[30] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 26; tenże, Missionserinnerungen, s. 39.

[31] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 343; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764; Natomiast J. Wycisło podaje datę poświęcenia krzyża misyjnego w Tarnowskich Górach na 9 sierpnia: J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 224.

[32] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764.

[33] Schl. K. nr. 36 z 1851 r.

[34] Schl. K. nr. 37 z 13 IX 1851 r., s. 459.

[35] ATJKr, sygn. 932A — t. 3, List K. Antoniewicza z Tarnowskich Gór, k. 161.

[36] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 343; J. Wycisło, Ksiądz Jan Alojzy Ficek, s. 62 — 63.

[37] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 226 — 227.

[38] Schl. K. nr. 36 z 1851 r.

[39] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 36; I. Polkowski, Wspomnienie o życiu, s. 85.

[40] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 40 — 42; tenże, Missionserinnerungen, s. 50 — 59.

[41] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 191.

[42] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 343.

[43] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 47n.

[44] Tenże, Missionserinnerungen, s. 52 — 53.

[45] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 346.

[46] Schl. K. nr. 37 z 13 IX 1851 r., s. 459; P. Karl Antoniewicz S. J. über die Mission, Biskupitz, 23 VIII 1851 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 89 — 90.

[47] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 351.

[48] J. Kudera, Historia parafii mysłowickiej, Katowice 1934, s. 258.

[49] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 69n.

[50] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 192.

[51] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 352.

[52] Beilage zur Schl. K. nr. 39 z 1851 r., s. 485 — 486.

[53] Schl. K. nr. 39 z 1851 r.; J. Kudera, Historia parafii mysłowickiej, s. 114.

[54] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 60; AP Mysłowice, Misje.

[55] J. Kudera, Historia parafii mysłowickiej, s. 238; J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 127.

[56] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 353.

[57] Beilage zur Schl. K. nr. 39, s. 485 — 486.

[58] J. Kudera, Historia parafii mysłowickiej, s. 259.

[59] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 192.

[60] Schl. K. nr. 41 z 11 X 1851 r., s. 506 — 507; K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 75. J. Myszor twierdzi, że przybyli oni głównie z okolic Cieszyna: J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 127.

[61] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 353.

[62] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764.

[63] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 354.

[64] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 87n.

[65] Schl. K. nr. 44 z 1 XI 1851 r., s. 543.

[66] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764; Schl. K. nr. 41 z 11 X 1851 r., s. 506 — 507.

[67] ATJKr, syn. 932A, List K. Antoniewicza z 10 X 1851 r. z Pszczyny do ks. Sapieżyny.

[68] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 193.

[69] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 88.

[70] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 354.

[71] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 97n.

[72] Tamże, s. 101; tenże, Missionserinnerungen, s. 101; F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 354 — 356.

[73] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 356.

[74] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 193.

[75] Schl. K. nr. 47 z 22 XI 1851 r.

[76] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 115n; Beilage zur Schl. K. nr. 49 z 1851 r., s. 617 — 8; F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 358 — 359.

[77] S. Załęski informuje, że wiernych było tu więcej niż w Pszczynie: S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 764.

[78] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 194.

[79] ATJKr, sygn. 932A, List K. Antoniewicza z 29 X 1851 r. z Toszka do mgr. Wielopolskiej.

[80] J. Kwiatek, Związki Górnego Śląska z Galicją, s. 21; F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 359.

[81] Schl. K. nr. 50 z 12 XII 1851 r., s. 627.

[82] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 116; J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 195.

[83] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 765; P. Karl Antoniewicz S. J. über die Mission, Beuthen, 9 XI 1851 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 93.

[84] K. Antoniewicz, Krzyż misyjny. Pamiątka z r. 1851 dla ludu górnośląskiego, s. 23; „Katolik”, nr. 68 z 1895 r.

[85] F. Speil, P. Karl Antoniewicz, s. 361.

[86] Tamże, s. 362; P. Karl Antoniewicz S. J. über die Mission, Beuthen, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 94.

[87] Schl. K. nr. 50 z 12 XII 1851 r., s. 627.

[88] R. Rak, Charyzmat ks. Jana Alojzego Ficka, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 124.

[89] I. Polkowski, Wspomnienie o życiu, s. 110 — 111.

[90] Tamże, s. 89.

[91] K. Antoniewicz, Misye w Górnym Szląsku, „Przegląd Poznański” 14 (1852), s. 169 — 175.

[92] Schl. K. nr. 50 z 1851 r.

[93] Kardinal Melchior Diepenbrock über die Missionen in Schlesien, Breslau, 6 XI 1851 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 92 — 93.

[94] ATJKr, sygn. 287 — I, Historia Soc. Jesu in Borussia Silesia Superiori an. 1852 — 1853, k. 104 — 112; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 766.

[95] ATJKr, sygn. 932A, List ks. Antoniewicza z 7 XI 1851 r. z Bytomia do mgr. Wielopolskiej; List z 25 XI 1851 r. z Bytomia do mgr. Wielopolskiej; List z 20 XII 1851 r. z Nysy do br. Konopczyny.

[96] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 963.

[97] J. Kiedos, Zakony i zgromadzenia zakonne w życiu diecezji katowickiej do wybuchu II wojny światowej, Katowice 1996, s. 32.

[98] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 188.

[99] Henryk Candon SJ, ks; ur. 25 VI 1801 r. w Wels w Austrii, wst. 10 IX 1838 r. w Starej Wsi, zm. 30 I 1869 r. w Nysie; rekolekcjonista i misjonarz ludowy. B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 170.

[100] Fryderyk Kolinek SJ, ks; ur. 7 III 1815 r. w Tarnopolu, wst. 19 VII 1832 r. w Starej Wsi, kapł. 18 IX 1844 r. we Lwowie, zm. 14 XII 1881 r. w Krakowie, profesor gramatyki w gimnazjum w Nowym Sączu i we Lwowie. Po rozproszeniu jezuitów kaznodzieja w Nowym Sączu, a następnie we Francji. W 1852 r. należał do ekipy misjonarzy działającej na Śląsku. Po wznowieniu działalności zakonu kaznodzieja w Nowym Sączu (1852 — 56), wychowawca i profesor języka polskiego w Tarnopolu (1856 — 66), rektor i mistrz nowicjatu w Starej Wsi (1866 — 71), duchowny w Śremie, Tarnopolu i Lwowie, w końcu superior w Nowym Sączu. EJ, s. 292.

[101] Bischof Anastasius Sedlag von Kulm an den P. Devis, Superior zu Münster, Pelplin, 30 I 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 103. Bischof Anastasius Sedlag von Kulm an P. Nikolaus Baworowski, Provinzial in Lemberg, Pelplin, 19 III 1853 r., w: Tamże, s. 202. Der Bischof von Ermland (Joseph Ambrosius Geritz) an den Bischof von Kulm, Schmolainen, 17 VI 1852 r., w: Tamże, s. 144 — 145.

[102] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 770 — 771.

[103] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 203 — 204.

[104] Andreas Prinz SJ, ks; ur. 21 X 1809 r. w Bergreichenstein na Morawach, kapł. 18 VII 1838 r. w Graz, zm. 28 III 1896 r. w Kalksburgu koło Wiednia; misjonarz ludowy. H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln. Die Tätigkeit der Jesuiten in den Fürstenthümern Oppeln und Ratibor, den Standesherrschaften Beuthen und Plass, in Oberglogau und Ziemientzitz in Oppeln, Tarnowitz und Piekar in den Volksmissionen und den neuen Niederlassungen, Breslau 1934, s. 395.

[105] ATJKr, sygn. 977B, List A. Kurowskiego do J. Kownackiej z 17 V 1852 r., k. 57; sygn. 879 — II, Listy Fryderyka Kolinka, k. 90, 92.

[106] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 766.

[107] ATJKr, sygn. 879 — II, List F. Kolinka, k. 90.

[108] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 245.

[109] Beilage zur Schl. K. nr. 8 z 1852 r., s. 97; nr. 21 z 1852 r., s. 262; nr. 22 z 1852 r., s. 270.

[110] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 100.

[111] Beilage zur Schl. K. nr. 8 z 1852 r., s. 96; Bericht des Pfarrers Fischer an Kardinal und Fürstbischof Melchior v. Diepenbrock. Frankenstein. — Mission, 25 II 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 108 — 109.

[112] Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 55 z 24 II 1852 r., Frankenstein. — Mission, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 107 — 108.

[113] Schl. K. nr. 11 z 13 III 1852 r., s. 125 — 127.

[114] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 102 — 104.

[115] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 109.

[116] Schl. K. nr. 11 z 1852 r., s. 128.

[117] ATJKr, sygn. 932A, List ks. Antoniewicza z 23 I 1852 r. z Nysy do ks. Sapieżyny.

[118] Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 65 z 5 III 1852 r., Neisse. — Mission (28 II — 7 III 1852 r.), w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 121 — 122.

[119] Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 1 III 1852 r.; Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 8 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 120 — 121.

[120] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 437.

[121] ATJKr, sygn. 932A, List ks. Antoniewicza z 10 III 1852 r. z Wrocławia do ks. Sapieżyny.

[122] Beilage zur Schl. K. nr. 14 z 1852 r., s. 173.

[123] Tamże, s. 174.

[124] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 439.

[125] Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 76 z 16 III 1852 r., Ohlau. — Mission (13 — 21 III 1852 r.), Bericht der Kreuzzeitung nr. 68 z 20 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 124.

[126] Schl. K. nr. 13 z 27 III 1852 r., s. 155 — 156.

[127] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 439.

[128] ATJKr, sygn. 932A, List ks. Antoniewicza z 27 III 1852 r. z Opola do mgr. Wielopolskiej.

[129] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 395.

[130] J. Kopiec, Dzieje Kościoła katolickiego na Śląsku opolskim, Opole 1991, s. 81.

[131] Beilage zur Schl. K. nr. 16 z 1852 r., s. 198 — 200.

[132] ATJKr, sygn. 932A, List ks. Antoniewicza z 19 IV 1852 r. z Wrocławia do br. Konopczyny.

[133] Beilage zur Schl. K. nr. 17 z 1852 r., s. 209.

[134] Dankadresse der Mitglieder der katholischen deutschen Pfarrgemeinde an Kardinal von Diepenbrock, Oppeln. — Mission, 10 IV 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 125.

[135] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 396.

[136] „Przegląd Poznański”, 14 (1852), s. 299.

[137] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 425.

[138] Schl. K. nr. 18 z 1 V 1852 r., s. 219.

[139] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 443.

[140] Beilage zur Schl. K. nr. 21 z 1852 r., s. 263 — 264; H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 396 — 397.

[141] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 440; Beilage zur Schl. K. nr. 22 z 1852 r., s. 275.

[142] Beilage zur Schl. K. nr. 22 z 1852 r., s. 276.

[143] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, 398 — 399.

[144] Tamże, 400.

[145] J. Kopiec, Dzieje Kościoła katolickiego, s. 81.

[146] Pfarrer Heide an den Kardinal von Diepenbrock, Mission, Ratibor, 26 VI 1852 r.; Pfarrer Heide über die Mission bei den Strafgefangenen, (Beilage der Schlesischen Zeitung nr. 173 z 23 VI 1852 r.) w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 145 — 146.

[147] Aus dem Tagebuche des P. Max von Klinkowström, Mission im Zuchthause, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 146.

[148] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 439.

[149] Beilage zur Schl. K. nr. 25 z 1852 r., s. 315; H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 398.

[150] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 189.

[151] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 442; Beilage zur Schl. K. nr. 25 z 1852 r., s. 314 — 315.

[152] Schl. K. nr. 26 z 26 VI 1852 r.

[153] I. Brandt, Den Hochwürdigen Herren Missionspriestern, Vätern der GJ… am Gemeinde zu Schweidnitz, drukowany u Ludwiga Heege w Świdnicy 8, s. 4.

[154] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Schweidnitz, Breslau 1930, s. 333 — 336.

[155] Beilage zur Schl. K. nr. 26 z 1852 r., s. 326 — 328.

[156] Schl. K. nr. 25 z 19 VI 1852 r.

[157] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 430.

[158] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 807.

[159] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 425.

[160] Beilage zur Schl. K. nr. 31 z 1852 r., s. 390 — 392.

[161] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 435.

[162] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 401; Beilage zur Schl. K. nr. 30 z 1852 r., s. 379.

[163] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 402.

[164] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 440.

[165] Beilage zur Schl. K. nr. 32 z 1852 r., s. 403 — 404.

[166] AJTKr, sygn. 879 — II, Korespondencja dotycząca Misyj oo. Jezuitów prowincji galicyjskiej z lat 1852 — 55, List ks. Fryderyka Kolinka z 4 X 1852 r., k. 90.

[167] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 807.

[168] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 423.

[169] Tamże, s. 430.

[170] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 402.

[171] Beilage zur Schl. K. nr. 41 z 1852 r., s. 522.

[172] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 438.

[173] Beilage zur Schl. K. nr. 43 z 1852 r., s. 547.

[174] Gesuch des Erzpriesters Thiel im Namen der Archipresbyteratsgeistlichen der Stadt Breslau um eine Volksmission. 12 XI 1851 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 169.

[175] Petition: Am 29. April 1852 wurde „durch eine Deputation von sechs Personen, an deren Spitze Appellationsrat v. Schlebrügge”, nachstehende Petition an den Kardinal v. Diepenbrock übergeben, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 169 — 170.

[176] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 424.

[177] Teodor Schmude SJ, ks; ur. 22 V 1823 r. w Bytomiu, wst. 21 VIII 1842 r. w Graz, kapł. 6 XII 1849 r. w Regensburgu, zm. 14 IV 1889 r w Mariaschein na Morawach; rektor w Pradze i Mariaschein, przełożony w Bratysławie, Pradze i Graz, pisarz religijny, kaznodzieja, rekolekcjonista i misjonarz ludowy np. w roku 1852 w Limburgu, Ingolstadt, Eichstätte i Wrocławiu oraz w 1855 w Brzegu, Legnicy i Trzebnicy. Opiekował się przez kilka lat tercjarzami. H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 415; E. Bülow, Lebensbilder aus der österreichisch — ungarischen Provinz S. J., s. 169.

[178] Teodor Rohmann SJ, ks; ur. 25 I 1818 r. we Wiedniu, wst. 28 VIII 1834 r. w Graz, zm. 19 VIII 1880 r. w Bozen w Tyrolu. B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 134.

[179] Bericht der Schlesischen Zeitung z 24 X 1852 r., Breslau. — Mission (23 X — 7 XI 1852 r.), w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 170.

[180] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 807.

[181] Schl. K. nr. 44 z 1852 r., s. 555.

[182] Würzburger Kath. Sonntagsblatt z 5 XII 1852 r. w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 172.

[183] Urteil der „Neuen Preuß. (Kreuz-) Zeitung” nr. 263 z 12 XI 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 171 — 172.

[184] Beilage zur Schl. K. nr. 46 z 1852 r., s. 586.

[185] Dank des Archipresbyteratsklerus der Stadt Breslau an Kardinal v. Diepenbrock, 9 XI 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 172.

[186] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 768 — 769.

[187] „Wyjazd o. Hardera z mej diecezji jest stratą, której chętnie chciałbym uniknąć. Jeżeli za łaską Bożą wszystkim bez wyjątku jezuitom zakonu udało się na pierwszym zaraz wstępie w mej diecezji wzorowym, kapłańskim i roztropnym swym postępowaniem wsławić święty Kościół i swój zakon, wymusić na najzawziętszych nawet przeciwnikach uznanie i szacunek, i przez to na wdzięczność mej diecezji sobie zasłużyć, to podzięka ta, należy się przede wszystkim o. Harderowi. Dowiaduję się także, że inni księża pozostający w mej diecezji mają być odwołani. Nie mam zamiaru naruszać w czymkolwiek interesu zakonu, który może podobnego odwołania domaga się, z obowiązku jednak mojego, zwracam uwagę na to, że zupełne usunięcie się Jezuitów ze Śląska, w chwili, w której tak zakorzenione uprzedzenia szczęśliwie pokonawszy, pozyskali dla siebie opinię publiczną, mogłoby na przyszłość, w razie powtórnego ich osiedlenia się, trudniejsze stawić przeszkody”. S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 769; Fürstbischof Heinrich Förster an den Provinzial Baworowski S.J in Lemberg., Breslau, 21 XII 1853 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 220.

[188] J. Wycisło, Jan Ficek, Katowice 1989, s. 14.

[189] AP Chełm, Acta, Misje, Kronika, cz. 2, 18.

[1] I. Polkowski, Wspomnienie o życiu, s. 87.

[2] K. Antoniewicz, Pamiątka missyi, s. 11.

[3] P. Karl Antoniewicz S. J. an die Redaktion des Przeglad Poznanski, Neisse, 27 I 1852 r. w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 101; K. Antoniewicz, Misye w Górnym Szląsku, „Przegląd Poznański” 14 (1852), s. 169 — 170.

[4] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 121, 169.

[5] Kath. Sonntagsblatt, Würzburg 9 V 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 125; Schl. K. nr. 16 z 1852 r., Beilage zur Schl. K. nr. 17.

[6] K. Antoniewicz, Misye w Górnym Szląsku, „Przegląd Poznański” 14 (1852), s. 169 — 170.

[7] Tenże, Pod krzyżem. Pamiątka Missyi odbytej roku 1852, Opole 1852, s. 10nn.

[8] Tenże, Pamiątka missyi, s. 71.

[9] J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej, s. 218.

[10] M. Bednarz, Jezuici a religijność polska (1564 — 1964), NP 20 (1964), s. 216 — 218; Ojcowie i Bracia T. J. Prowincji galicyjskiej, Ku czci Maryi. Zbiór pieśni i wierszy, Kraków 1904.

[11] K. Wilk wymienia 6 pieśni Antoniewicza (Chwalcie łąki umajone, Nie opuszczaj nas, O Maryjo na głos sługi, O Maryjo, przyjm w ofierze, W krzyżu cierpienie, Biedny, kto Ciebie nie zna) które po misjach na stałe zadomowiły się w kościołach śląskich. K. Wilk, Gwiazdy katolickiej Polski, t. 2, Mikołów 1939, s. 336.

[12] Antoni Langer SJ, ks; ur. 8 IX 1833 r. w Nysie w niemieckiej rodzinie, wst. 28 IX 1852 r. w Starej Wsi, kapł. 20 XII 1861 r. w Rzymie, zm. w 8 IV 1902 r. w Krakowie, nauczył się j. polskiego, sławny kaznodzieja, przez 20 lat profesor filozofii w Starej Wsi, Laval (Francja) i Krakowie, 10 lat rektor w Krakowie, przełożony w Zuckmantel i Troppau, od 1899 r. prowincjał galicyjskiej prowincji. J. S. Pelczar, Zarys dziejów kaznodziejstwa w Polsce, s. 407; A. Rothe, Schlesische Jesuiten, s. 223; Ojcowie i bracia, s. 102.

[13] A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 124.

[14] Wilhelm Merkel SJ, ks, ur. 27 V 1827 r. w Paczkowie, kapł. 22 VI 1850 r. we Wrocławiu, wst. do SJ 29 IX 1852 r. w Starej Wsi, zm. 17 II 1891 r. w Krakowie, niemiecki kaznodzieja w Lwowie, nauczyciel w Tarnopolu, przełożony w Świdnicy (1867 — 73), misjonarz ludowy, po wygnaniu z Prus przez 13 lat socjusz prowincjalny. Od 1882 r. wyjeżdżał potajemnie na Górny Śląsk, gdzie udzielał rekolekcji zgromadzeniom zakonnym. Ojcowie i bracia, s. 56; A. Nowack, Lebensbilder schlesischer Priester, s. 188, 190; EJ, s. 416; WNZ, t. 4, s. 92.

[15] A. Rothe, Schlesische Jesuiten, s. 222 — 223.

[16] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 128.

[17] J. Kopiec, Dzieje Kościoła katolickiego, s. 81.

[18] Bericht des Pfarrers Neumann z 8 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 121.

[19] K. Drzymała, Ks. Karol Antoniewicz, HD 27 (1958), s. 25.

[20] A. Kwiatek, Przywódca i przywództwo narodowe na Górnym Śląsku w polskiej tradycji (1848 — 1914), Opole 1991, s. 29.

[21] Urteil der „Neuen Preuß. (Kreuz-) Zeitung” nr. 150 über die Jesuitenmissionen, 30 VI 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 136.

[22] J. Odziemkowski, Antoniewicz, w: SBKSP, t. I, s. 8.

[23] P. Karl Antoniewicz S. J. über die Mission, Beuthen, 9 XI 1851 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 94; P. Karl Antoniewicz S. J. an die Redaktion des Przeglad Poznanski, Neisse, 27 I 1852 r., w: Tamże, s. 102.

[24] P. Karl Antoniewicz S. J. an die Redaktion, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 102; Dankadresse der Mitglieder der katholischen deutschen Pfarrgemeinde an Kardinal von Diepenbrock, Oppeln. — Mission, 10 IV 1852 r., w: Tamże, s. 125; Hirtenschreiben an den Klerus. Kardinal Melchior von Diepenbrock, Fürstbischof von Breslau, Breslau, Fronleichnam — 10 VI 1852 r., w: Tamże, s. 131.

[25] K. Dola, Wpływ Kościoła na kulturę życia codziennego mieszkańców Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w drugiej połowie XIX wieku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 44; C. Sputek, I. Sroka, Ks. Jan Alojzy Ficek — inicjator akcji trzeźwościowej na Górnym Śląsku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 87 — 88.

[26] J. Wycisło, Katolicka i polska działalność społeczna, s. 11; J. Wycisło, Piekary jako centrum, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 153.

[27] J. Wycisło, Ks. Jan Alojzy Ficek, s. 50 i 73; A. Kowalska, Ks. Jan Alojzy Ficek jako inicjator polskiego życia kulturalnego, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 112.

[28] J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne, s. 84 i 87.

[29] M. Pater, Antoniewicz Bołoz Karol, w: SBDŚl., s. 14.

[30] K. Antoniewicz, Misye w Górnym Szląsku, „Przegląd Poznański” 14 (1852), s. 169 -170.

[31] A. Brożek, Górny Śląsk w połowie XIX wieku, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 19.

[32] J. Myszor, Listy ks. Alojzego Ficka, s. 273.

[33] M. Pater, Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku, cz. I (do 1870 r.), Wrocław — Warszawa, s. 89, 138, 237.

[34] „Katolik”, nr. 64 z 1895 r.

[35] J. Knossalla, Das Dekanat Beuthen O/S, s. 358.

[36] Beilage zur Schl. K. nr. 8, s. 100; Beilage zur Schl. K. nr. 12, s. 148; Beilage zur Schl. K. nr. 30, s. 379; Schl. K. nr. 42, s. 528.

[37] T. Gospodarek, Walka o kulturę narodową ludu na Śląsku (1815 — 1863), Wrocław 1968, s. 261.

[38] A. Kwiatek, Ks. Jan Alojzy Ficek w śląskiej tradycji, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 133.

[39] M. Pater, Ruch polski na Górnym Śląsku w latach 1879 — 93, Wrocław 1967, s. 63.

[40] Tamże, s. 279.

[41] „Katolik”, nr. 73 z 20 IX 1881 r.; „Goniec Górnośląski”, nr. 72 z 17 IX 1881 r.

[42] „Katolik”, nr. 96 z 9 XII 1881 r.

[43] A. Kwiatek, Ks. Jan Alojzy Ficek w śląskiej tradycji, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 135.

[44] „Orędownik”, nr. 83 z 17 IX 1881 r.

[45] „Nowiny Raciborskie”, nr. 61 z 30 X 1889 r.; nr. 53 z 4 VII 1891 r.; nr. 45 z 4 VI 1892 r.

[46] M. Pater, Antoniewicz Bołoz Karol, w: SBDŚl., s. 14.

[47] „Nowiny Raciborskie”, nr. 43 z 31 V 1890 r.

[48] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 185.

[49] Z. Lec, Jezuickie misje ludowe, s. 3.

[50] Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 8 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 121.

[51] M. Pater, Katolicki ruch polityczny na Śląsku Pruskim w latach 1848 — 1871, Wrocław 1967, s. 123 — 124.

[52] Tenże, Polskie postawy narodowe, s. 207.

[53] ATJKr, sygn. 932A, t. 3, List ks. Antoniewicza z 28 VII 1851 r., k. 164 — 165.

[54] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 188.

[55] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 121.

[56] Erlaß der preuß. Minister von Raumer i von Westphalen über die Missionen. Berlin, 22 V 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 128 — 129.

[57] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 122.

[58] M. Piela, Kobieta o apostolskim sercu, s. 79.

[59] Tamże, s. 80.

[60] Proboszcz Neumann w liście do kardynała Diepenbrocka o misjach w Nysie pisał: „Książe Hohenzollern wraz z rodziną jak i wielu protestantów było wczoraj jak i dzisiaj w kościele, i Józef von Klinkowström, który wczoraj i dzisiaj głosił, wywarł również na niekatolikach głębokie wrażenie.” Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 1 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 120; Schl. K. nr. 11 z 13 III 1852 r.

[61] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 281.

[62] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 767.

[63] Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 65 z 5 III 1852 r., Neisse. — Mission (28 II — 7 III 1852 r.), w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 121; Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 76 z 16 III 1852 r., Ohlau. — Mission (13 — 21 III 1852 r.), w: Tamże, s. 121; Bericht der Kreuzzeitung nr. 68 z 20 III 1852 r., w: Tamże, s. 124.

[64] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 124.

[65] Bericht der Schlesischen Zeitung nr. 55 z 24 II 1852 r., Frankenstein. — Mission, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 107 — 108.

[66] Pfarrer Hermann Welz an Fürstbischof Heinrich Förster über die Mission (9 — 23 X), Striegau, 31 X 1853 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 219.

[67] Bericht des Pfarrers Neumann an den Kardinal v. Diepenbrock. Neisse. — Mission, 1 III 1852 r., Bericht des Pfarrers Neumann an den K. v. Diepenbrock. Neisse, 8 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 120 — 121; Pfarrer Heide an den Kardinal von Diepenbrock, Mission, Ratibor, 26 VI 1852 r., w: Tamże, s. 145.

[68] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 123.

[69] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 767.

[70] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 122.

[71] Tamże, s. 124.

[72] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 768.

[73] Urteil des „Evangelischen Kirchen= und Schulblattes für Schlesien und Posen” über die Jesuitenmissionen, nr. 20 z 13 V 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 126 — 127.

[74] Erlaß des evangel. Oberkirchenrats und Verfügung des K. Konsistorii, das Verhalten der evangel. Geistlichen gegenüber den Jesuitenmissionen betreffend. 24 maja 1852 r. (Evangelisches Kirchen= und Schulblatt für Schlesien und Posen nr. 29 z 1852 r.) w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 129.

[75] J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 201; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 768.

[76] Beilage zur Schl. K. nr. 41 z 1852 r., s. 522.

[77] Der evangelische Oberkirchenrat über die Jesuitenmissionen, Berlin, 10 VI 1852 r. (Köln. Zeitung nr. 142 z 13 VI 1852 r.), w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 129 — 130.

[78] Beilage zur Schl. K. nr. 50 z 1852 r., s. 636.

[79] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 126.

[80] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 157 — 160.

[81] Erlaß des evangel. Oberkirchenrats und Verfügung des K. Konsistorii, das Verhalten der evangel. Geistlichen gegenüber den Jesuitenmissionen betreffend. 24 maja 1852 r. (Evangelisches Kirchen= und Schulblatt für Schlesien und Posen nr. 29 z 1852 r.); Der evangelische Oberkirchenrat über die Jesuitenmissionen, Berlin, 10 VI 1852 r. (Köln. Zeitung nr. 142 z 13 VI 1852 r.), w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 129 — 130.

[82] Hirtenschreiben an den Klerus. Kardinal Melchior von Diepenbrock, Fürstbischof von Breslau, Breslau, Fronleichnam — 10 VI 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 130 — 131; S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 768.

[83] „Czas”, z 8 i 9 X 1852 r.; J. Badeni, Ksiądz Karol Antoniewicz, s. 202 — 203.

[84] „Czas”, z 7 X 1852 r.

[85] Erlaß des evangel. Oberkirchenrats, den Hirtenbrief des Kardinal=Fürstbischofs Dr. v. Diepenbrock betreffend. Berlin. 29 VII 1852 r. (Evangelisches Kirchen= und Schulblatt, zunächst für Schlesien und das Grossherzogtum Posen, nr. 33, z dn. 12 VIII 1852 r.); Das Breslauer Domkapitel gegen den Erlaß des evangelischen Oberkirchenrats vom 29 VII 1852 r., Breslau, August. In der Oktave Mariä Himmelfahrt, w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 130 — 134.

[86] Schl. K. nr. 21 z 22 V 1852 r., s. 259 przeciw artykułowi w „Schlesische Zeitung”; Beilage zur Schl. K. nr. 20 z 1852 r., s. 250 przeciw artykułowi z „Deutsch. Allgemeine Zeitung”; Opinie protestanta o tzw. jezuickich knowaniach, Beilage zur Schl. K. nr. 28 z 1852 r., s. 349 — 351; Schl. K. nr. 29 z 17 VII 1852 r., s. 353 — 355; Schl. K. nr. 30 z 24 VII 1852 r., s. 368 — 370; Schl. K. nr. 34 z 21 VIII 1852 r., s. 422 — 423; Beilage zur Schl. K. nr. 34 z 1852 r., s. 425 — 426; Beilage zur Schl. K. nr. 36 z 1852 r., s. 458; Schl. K. nr. 43 z 23 X 1852 r., s. 537 — 541; Beilage zur Schl. K. nr. 50 z 1852 r., s. 636 — 638.

[87] Schl. K. nr. 25 z 19 VI 1852 r., s. 305 — 308.

[88] Dr. Hubert Joseph Reinkens verteidigt die Jesuitenmissionen in Schlesien, Breslau, 22 VII 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 146 — 148.

[89] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 768.

[90] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 126.

[91] Adresse der Katholiken Breslaus an S. Majestät den König, betreffend des Ministerial-Verbot der Jesuiten-Anstalten, w: Schl. K. nr. 41 z 9 X 1852 r., s. 516 — 518.

[92] M. Pater, Katolicki ruch polityczny, s. 127 — 129, 132.

[93] Z. Lec, Jezuickie misje ludowe, s. 5.

[94] Bischof von Passau (Heinrich v. Hosstätter) an Staatsminister Dr. v. Ringelmann, Passau, 13 III 1852 r., w: B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 122 — 123.

[95] A. Sträter, Die Vertreibung der Jesuiten aus Deutschland im Jahre 1872, Freiburg im Breisgau 1914, s. 4.

[96] ATJKr, sygn. 994, Akta das Missionshaus in Neisse betreffend; sygn. 778, Historia Residentiae Nissensis S. J. Rok 1860 — 1869.

[97] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 963.

[98] ATJKr, sygn. 1166, Akta odnośnie rezydencji T. J w Świdnicy z lat 1866 — 70, głównie listy, sygn. 710; sygn. 717, Diarium Domus Swidnicensis S.J. Rok 1868 — 1872.

[99] Nysa Śląska, w: EJ, s. 467.

[100] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 964.

[101] Tamże, s. 967.

[102] Tamże, s. 964.

[103] Tamże, s. 965.

[104] Świdnica, w: EJ, s. 678; H. Hoffmann, Die Jesuiten in Schweidnitz, s. 336 — 348.

[105] H. Hoffmann, Die Jesuiten in Schweidnitz, s. 349.

[106] Ruda Śląska, w: EJ, s. 582.

[107] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 966.

[108] E. Raszczyk, Historia i 10 — letni plan pracy duszpasterskiej w parafii Matki Boskiej Różańcowej w Rudzie Śląskiej, 1962, s. 27. F. Strzódka, Parafia św. Józefa w Rudzie Śląskiej, s. 3 — 4.

[109] E. Raszczyk, Historia i 10 — letni plan, s. 26 — 27.

[110] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 967.

[111] F. Strzódka, Parafia św. Józefa, s. 21.

[112] E. Raszczyk, Historia i 10 — letni plan, s. 41.

[113] J. Kiedos, Zakony i zgromadzenia, s. 177.

[114] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 807 — 809; B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 421 — 448; H. Hoffmann, Die Jesuiten in Oppeln, s. 403 — 404.

[115] S. Załęski, Jezuici w Polsce, s. 770.

[116] ATJKr, sygn. 879 — II, Korespondencja dotycząca Misyj oo. Jezuitów prowincji galicyjskiej z lat 1852 — 55, List ks. K. Praszałowicza do o. prowincjała z 4 II 1857 r., k. 110.

[117] ATJKr, sygn. 879 — II, Korespondencja dotycząca Misyj oo. Jezuitów prowincji galicyjskiej z lat 1852 — 55, List ks. Kamila Praszałowicza do o. prowincjała z 31 X 1854 r., k. 113.

[118] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 437.

[119] Tamże, s. 439.

[120] Tamże, s. 439.

[121] Tamże, s. 435.

[122] Tamże, s. 448.

[123] J. Myszor, Rola i znaczenie misjonarzy, jezuitów i zmartwychwstańców w życiu i działalności ks. Jana Alojzego Ficka, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary, s. 100.

[124] Ch. Moufang, Aktenstücke betreffend die Jesuiten in Deutschland, Mainz 1872, s. 81 — 94.

[1] R. Rak, Ks. Jan Alojzy Fiecek, HD 1962, nr. 3 (109) 31, s. 202.

[2] M. Pirożyński, Nowoczesna misja parafialna, s. 30 — 31.

[3] B. Duhr, Aktenstücke zur Geschichte, s. 172 — 173.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.