Rafał Rybicki

Między wojną a pokojem

Porozumienia pokojowe w prawie międzynarodowym

Ilustracja na okładce Kreator Obrazów Microsoft Bing

Redaktor Stefan Matlak

© Rafał Rybicki, 2023

Można zaryzykować stwierdzenie, że prawo międzynarodowe wywodzi się od traktatów pokoju. Pierwszym znanym z historii aktem prawa międzynarodowego był traktat pokoju zawarty między Egipcjanami a Hetytami w 1280 r. p.n.e. Przez tysiące lat właśnie do traktatów pokoju ograniczały się zawierane między władcami umowy. Mimo delegalizacji wojny we współczesnym prawie międzynarodowym zjawisko to nie zniknęło.

ISBN 978-83-8369-038-4

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Pamięci mojego Dziadka,

Franciszka „Rysia” Cierniewskiego,

książkę tę poświęcam

Wykaz skrótów

AJIL — American Journal of International Law

Dz. U. — Dziennik Ustaw

EJIL — European Journal of International Law

EUROFOR — European Forces in Bosnia and Herzegovina

ICAO — International Civil Aviation Organization

ICJ — International Court of Justice (Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości)

ICJ Rep. — International Court of Justice Reports

ICLQ — International and Comparative Law Quarterly

IFOR — Implementation Forces in Bosnia and Herzegovina

KFOR — International Security Forces in Kosovo

KNZ — Karta Narodów Zjednoczonych

KPT — Konwencja o prawie traktatów sporządzona w Wiedniu dnia 23 maja 1969 r.

MFO — Multinational Forces and Observers

MKCK — Międynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MTS — Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

NATO — North Atlantic Treaty Organisation

OBWE — Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OHR — Office of High Representative

ONZ — Organizacja Narodów Zjednoczonych

PCIJ — Permanent Court of International Justice (Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej)

RIAA — Reports of International Arbitral Awards

SFOR — Stabilization Forces in Bosnia and Herzegovina

STSM — Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

UNHCR — United Nations High Commissioner on Refugees

UNMOT — United Nations Mission of Observers in Tajikistan

UNTS — United Nations Treaty Series

URNG — Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca

WNP — Wspólnota Niepodległych Państw

ZSRS — Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

Wstęp

Friede ist mehr als die bloße

Abwesenheit von Krieg.

(Pokój to coś więcej niż zaledwie brak wojny.)

Helmut Kohl, kanclerz Niemiec,

na uroczystości podpisania

Układu z Dayton.

Można zaryzykować stwierdzenie, że prawo międzynarodowe wywodzi się od traktatów pokoju. Pierwszym bowiem znanym z historii aktem prawa międzynarodowego był traktat pokoju zawarty między Egipcjanami a Hetytami w 1280 r. p.n.e.[1] Przez kolejne trzy tysiące lat właśnie do traktatów pokoju (obok umów dynastycznych) ograniczały się zawierane między władcami umowy, które dziś określamy umowami międzynarodowymi. Mimo delegalizacji i dezinstytucjonalizacji wojny we współczesnym prawie międzynarodowym zjawisko to — czego dowodzi praktyka międzynarodowa ostatnich 70 lat — nie zniknęło i zapewne nigdy nie zniknie. Wojny (konflikty zbrojne) były są i — niestety — będą, dlatego tak istotne jest zbadanie zagadnienia porozumień pokojowych jako optymalnego narzędzia zakończenia konfliktu i przywrócenia normalnych relacji między dawnymi beligerantami.

W książce przyjęto cenzus roku 1945 jako daty początkowej, włączając do rozważań w zasadzie tylko porozumienia pokojowe zawarte po zakończeniu II wojny światowej. Przyczyna przyjęcia takiej właśnie daty granicznej jest jasna — od zakończenia II wojny światowej i podpisania Karty Narodów Zjednoczonych datuje się współczesne prawo międzynarodowe. Oczywiście nie oznacza to zlekceważenia wcześniejszej praktyki międzynarodowej oraz dorobku judykatury i doktryny sprzed 1945 roku. Odniesienia do nich, są obecne w pracy w zakresie, w którym się one nie zdezaktualizowały. Wyjątek stanowią rozważania rozdziału pierwszego, w dużej części poświęconego rozważaniom o charakterze historycznoprawnym, bez których obraz współczesnych porozumień pokojowych jako instrumentów prawa międzynarodowego byłby zdecydowanie niepełny.

W zakresie aksjologicznym niniejsza rozprawa przywoływać może skojarzenia z popularnymi niegdyś badaniami nad pokojem, która to tematyka zarzucona została w zasadzie przez polską naukę prawa w ostatnim ćwierćwieczu. Przyczyną tego odwrotu było niewątpliwie uwikłanie tej tematyki w kontekst polityczny — sporu między obozem państw socjalistycznych i kapitalistycznych, którego najlepszą ilustracją był żart, w myśl którego Związek Sowiecki będzie bronił pokoju do ostatniego naboju. Odnotować należy, że w ostatnich latach badania nad pokojem na nowo popularyzują się, choć przyjęty w nich paradygmat jest odmienny od tego funkcjonującego dawniej, czego przykładem może być opublikowanie w ostatnich latach przynajmniej dwóch (skądinąd ciekawych) publikacji w tej tematyce, to jest „Wsparcie pokoju we współczesnych stosunkach międzynarodowych” Edyty Krzysztofik (Warszawa 2009) oraz pracy zbiorowej „Z problematyki pokoju w stosunkach międzynarodowych” (pod redakcją Wiesława Lizaka i Anny Solarz, Warszawa 2014). W odróżnieniu jednak od powyższych prac, rozprawa niniejsza nie ma ambicji związanych z politologiczną analizą zjawiska pokoju, lecz ma charakter czysto prawniczy, stawiając w centrum zainteresowania instrument prawa międzynarodowego, jakim jest porozumienie pokojowe. Nie sposób w tym miejscu pominąć także prac Christine Bell (Peace Agreements and Human Rights, Oksford 2000, On the Law of Peace: Peace Agreements and the Lex Pacificatoria, Oksford 2008), która ujmuje jednak tematykę porozumień pokojowych bardziej z perspektywy prawno-socjologicznej niż prawnomiędzynarodowej.

Problematyka pracy została ujęta w siedmiu rozdziałach. Osnową każdego z nich jest odniesienie do porozumień pokojowych, rozpatrywanych w kontekście prawa międzynarodowego. Zgodnie z obranym tytułem, współczesne porozumienia pokojowe są centralnym punktem prowadzonych rozważań, a prawo międzynarodowe — perspektywą, z jakiej porozumienia te są oglądane i analizowane.

Pełen korpus przebadanych dokumentów źródłowych, w większości umów międzynarodowych, ale też aktów jednostronnych oraz aktów o wątpliwej klasyfikacji prawnej, liczy kilkaset dokumentów związanych z zakończeniem kilkudziesięciu konfliktów zbrojnych toczących się na świecie w ciągu ostatnich z górą 70 lat. Wśród najważniejszych aktów prawnych wykorzystanych w rozprawie wymienić można zwłaszcza: traktaty pokoju z państwami sojuszniczymi Rzeszy w Europie (Włochami, Węgrami, Bułgarią, Rumunią i Finlandią) podpisane w 1947 roku; traktat pokojowy z Japonią z 1952 roku; porozumienie o zakończeniu wojny i przywróceniu pokoju w Wietnamie z 1973 r.; traktaty pokojowe zawarte przez Izrael z Egiptem (1979 rok) i Jordanią (1994 rok); Ogólny Traktat Pokoju między Salwadorem i Hondurasem z 1980 r. Akt Końcowy Paryskiej Konferencji dotyczącej Kambodży z 1991 roku, stanowiący porozumienie pokojowe kończące wojnę w Kambodży oraz Układ z Dayton z 1995 r. kończący wojnę w Bośni i Hercegowinie. Ponadto, głównie na potrzeby rozważań wstępnych, ujętych w rozdziale pierwszym, analizie poddano historyczne traktaty pokoju, w szczególności traktaty westfalskie kończące wojnę trzydziestoletnią, traktaty kończące wojny napoleońskie, wraz z Aktem Końcowym Kongresu Wiedeńskiego oraz traktaty pokoju podpisane z państwami centralnymi po I wojnie światowej (w tym przede wszystkim Traktat Wersalski).

O wiele skromniejsza jest judykatura — tematyka porozumień pokojowych poruszony jest w zaledwie kilku orzeczeniach sądów i trybunałów międzynarodowych. W odniesieniu do dorobku doktryny zauważyć należy, że w kontraście do bardzo obszernej literatury naukowej dotyczącej zagadnień prawa wojennego i przeciwwojennego, znikoma jest w polskim piśmiennictwie prawniczym liczba publikacji dotykających przedmiotu porozumień pokojowych i ich miejsca w prawie międzynarodowym. W polskiej doktrynie prawa międzynarodowego problematyka prawna porozumień pokojowych i innych sposobów przejścia od stanu wojny do stanu pokoju jest niemal nieobecna od pół wieku, kiedy to podejmowali ją m.in. A. Klafkowski, W. Morawiecki czy J. Sawicki. Wyjątek stanowiły regularnie pojawiające się do czasu zawarcia tzw. Traktatu 2+4 publikacje dotyczącego uregulowania konsekwencji II wojny światowej. Publikacje istniejące najczęściej dotyczą kwestii związanych z regulacją pokojową z Niemcami i nie obejmują często kwestii teoretycznych związanych z porozumieniami pokojowymi jako instytucją prawa międzynarodowego. To właśnie brak kompleksowej analizy prawnej zagadnień porozumień pokojowych, przy jednoczesnej złożoności problemu stał się inspiracją do napisania niniejszej książki.

[1] Zob. A. Orakhelashvili, The Idea of European International Law, EJIL Vol. 17 no.2, s. 329. W literaturze można znaleźć również inne daty zawarcia tego traktatu, np. rok 1284 p.n.e., zob. J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2017, s.12 lub rok 1269 p.n.e. zob. T.M. Fazal, The Fall and Rise of Peace Treaties, AJIL, vol. 108 (2014), s. 46—51.

I. Pojęcie i cel porozumienia pokojowego

Wojna i pokój

Nie sposób rozprawiać na temat porozumień pokojowych nie podejmując najpierw próby skrótowego chociaż wyjaśnienia pojęć wojny i pokoju. Oba te terminy są bowiem kluczowe dla dalszych rozważań i będą się często pojawiać w ich toku. Zdefiniowanie więc tych pojęć pozwoli na prowadzenie wywodu bez semantycznej niepewności.

Wojna jest terminem, którego rozumienie w prawie międzynarodowym nie jest jednoznaczne. Wydawać by się mogło, że termin ten nie powinien nastręczać wielu trudności definicyjnych. Łatwo sformułować intuicyjną definicję wojny, w której termin ten oznaczać będzie sytuację, w którą zaangażowane są co najmniej dwa podmioty prawa międzynarodowego, polegającą na wzajemnym użyciu przemocy (siły) w celu podporządkowania sobie przeciwnika (przeciwników) i narzucenia mu (im) woli zwycięzcy.[1] W definicji tej brak wielu istotnych elementów, stanowi jednak ona dobrą bazę do dalszych rozważań, w których kluczowa będzie odpowiedź na następujące pytania: Czy wojna jest instytucją prawną, czy tylko stanem faktycznym? Jakie są konsekwencje zaistnienia stanu wojny? Kiedy wojna się zaczyna, a kiedy kończy? Czy istnienie stanu wojny jest związane z subiektywną oceną zaangażowanych stron, czy też jest stanem podlegającym ocenie obiektywnej, niezależnej od stron? Jaka jest relacja między pojęciem wojny a pojęciami konfliktu zbrojnego i użycia siły? Ponadto rozważyć należy pojęcie prawa wojennego oraz kwestię legalności wojny w prawie międzynarodowym.

Rozumienie terminu „wojna” przeszło w prawie międzynarodowym długą ewolucję, dlatego nie sposób podejmować rozważań na temat współczesnego podejścia do wojny z pominięciem kontekstu historycznego, z którego wszak obecne rozumienie tego terminu wyrasta. Hugo Grocjusz, w swoim sławnym dziele „O wojnie i pokoju”[2] definiował wojnę jako „stan, w jakim znajdują się osoby toczące spór przy użyciu siły”[3], przy czym terminem tym objął tak spory publiczne (które dziś nazwalibyśmy wojną właśnie), jak i „wojny prywatne”, z którymi — w zasadzie — nie mamy współcześnie do czynienia. Rola wojny w dawnym prawie międzynarodowym była na tyle znacząca, że całe prawo narodów (jak niegdyś nazywano prawo międzynarodowe) dzieliło się na dwie części: jedna dotyczyła relacji między państwami w stanie pokoju, druga zaś kompleksowo regulowała sprawy związane z wojną.[4] W owym czasie (a mowa tu o okresie do połowy XX wieku, cezurą jest tu przede wszystkim wejście w życie Karty Narodów Zjednoczonych)[5] wojna była mocno sformalizowanym konceptem prawnym. Rzeczą ważniejszą więc od realnie prowadzonych działań militarnych było samo przeświadczenie stron konfliktu, że spór między nimi ma charakter wojny (takie stanowisko musiała utrzymywać przynajmniej jedna ze skonfliktowanych stron, przy czym nie musiało się to uzewnętrzniać w postaci wypowiedzenia wojny, mogło wynikać z oficjalnych deklaracji poczynionych już w trakcie faktycznego trwania konfliktu)[6] i chęć prowadzenia działań wojennych, czyli animus belligerendi.[7] Zaistnienie takiego formalnego stanu wojny między stronami rodziło konsekwencje w postaci zaktualizowania się praw i obowiązków walczących stron wynikających z prawa wojennego, pewne zobowiązania powstawały w tym momencie także dla państw trzecich, niezaangażowanych w konflikt (zasady neutralności). Co najistotniejsze, wojna, o ile prowadzona była zgodnie z odpowiednimi regułami, była powszechnie akceptowanym i legalnym środkiem prowadzenia polityki zagranicznej. Prawo państwa do wszczęcia wojny wywodzono wprost z koncepcji suwerenności, uznając za jeden z jej podstawowych atrybutów prawo do wszczęcia wojny w celu realizacji swoich interesów.[8] Jak napisał Carl von Clausevitz, jeden z najsłynniejszych niemieckich wojskowych XIX wieku, w swym dziele O wojnie, wojna była przedłużeniem dyplomacji.[9] Powyższe nie oznacza bynajmniej, że prowadzenie wojen nie podlegało żadnym regułom. Wręcz przeciwnie — prawo międzynarodowe w zasadzie od swego zarania regulowało kwestie związane z wojnami, z rozróżnieniem wojny sprawiedliwej i niesprawiedliwej na czele. Wojną sprawiedliwą była wojna toczona ze słusznych powodów, np. wojna obronna lub w reakcji na naruszenie prawa. Wojna sprawiedliwa prowadzona być mogła wyłącznie z czystą intencją.[10] Wojna niesprawiedliwa to taka, która nie spełniała kryteriów wojny sprawiedliwej. Zagadnienie rozróżnienia wojny sprawiedliwej i wojny niesprawiedliwej było obecne od samego początku polskiej nauki prawa narodów, to jest od czasów Pawła Włodkowica. To właśnie Włodkowic postulował oderwanie oceny sprawiedliwości wojny od kryteriów religijnych (w średniowieczu wojna mająca na celu szerzenie chrześcijaństwa z definicji była wojną sprawiedliwą) i zobiektywizowanie tego pojęcia poprzez powiązanie go z prawem do samoobrony.[11] Niezależnie jednak od tego rozróżnienia wojna cały czas — aż do wieku XX — pozostawała podstawowym sposobem rozstrzygania sporów między państwami.

Sytuacja swobody państw w prowadzeniu wojen znacząco zmieniła się w pierwszej połowie XX wieku, kiedy kreujący prawo międzynarodowe dostrzegli, że wojna jest stanem, który w znaczący sposób oddziałuje nie tylko na zaangażowane w konflikt strony, lecz na całą społeczność międzynarodową. Wyrazem tego poglądu stał się artykuł 11 Paktu Ligi Narodów o następującej treści: „Oświadcza się wyraźnie, że wszelka wojna lub groźba wojny, niezależnie od tego, czy dotyka bezpośrednio jednego z członków Ligi, czy też nie dotyka — interesuje całą Ligę i że Liga powinna przedsięwziąć wszelkie środki, mogące skutecznie zabezpieczyć pokój między narodami. […] Oświadcza się poza tym, że każdy członek Ligi ma prawo w przyjacielski sposób zwrócić uwagę Zgromadzenia lub Rady na każdą okoliczność, która może wpłynąć, na stosunki międzynarodowe i która grozi w następstwie zakłóceniem pokoju lub dobrego porozumienia między narodami, od którego zależy pokój”.[12] Pakt Ligi Narodów nie zakazywał jednak wojny, a jedynie zobowiązywał państwa — strony do poszukiwania rozwiązań pokojowych i powstrzymywania się od wojny najdłużej, jak to możliwe (służył temu m.in. art. 12, mówiący o tym, że państwa nie powinny uciekać się do wojny przed upływem 3 miesięcy od wydania decyzji rozjemczej lub sądowej w spornej sprawie). Kolejnym znaczącym krokiem było podpisanie tzw. Paktu Brianda-Kelloga (Traktatu przeciwwojennego z 27 sierpnia 1928 r.)[13] — pierwszego instrumentu prawnomiędzynarodowego, w którym państwa wprost wyrzekają się stosowania wojny jako sposobu rozwiązywania sporów międzynarodowych. Traktat przeciwwojenny początkowo podpisany został przez 15 państw, zaś do 1939 jego stronami było ich już 75. Fakt, że w praktyce nie przestrzegano jego postanowień nie powinien przesłaniać doniosłego znaczenia, jakie pakt miał dla rozwoju koncepcji delegalizacji wojny w stosunkach międzynarodowych. Zdaniem T. Leśko, kluczowe znaczenie i doniosłość tego paktu polegało przede wszystkim na tym, że po raz pierwszy w umowie międzynarodowej ustanowiona została norma międzynarodowego prawa przeciwwojennego w postaci zakazu wojny agresywnej.[14]

Ostatecznym przełomem w postrzeganiu wojny w prawie międzynarodowym była zaś Karta Narodów Zjednoczonych uchwalona i podpisana w 1945 roku, która stworzyła podwaliny pod system prawa międzynarodowego funkcjonujący współcześnie.[15] Przełom polegał na dezinstytucjonalizacji wojny w prawie międzynarodowym. We współczesnym prawie międzynarodowym, jak pisał H. Lauterpacht, wojna jest faktem rozpoznawanym przez prawo międzynarodowe, a nawet w wielu punktach regulowanym przez nie, ale nie instytucjonalizowanym.[16] Sama Karta Narodów Zjednoczonych nie posługuje się zresztą pojęciem wojny tylko groźby lub użycia siły. Co wymaga podkreślenia, mimo delegalizacji i dezinstytucjonalizacji wojny we współczesnym prawie międzynarodowym zjawisko to — czego dowodzi praktyka polityki międzynarodowej ostatnich 70 lat — nie zniknęło i zapewne nigdy nie zniknie.

Zakaz użycia siły w stosunkach międzynarodowych (a co za tym idzie — delegalizacja wojny) wywodzony czy to z KNZ czy z prawa zwyczajowego, ma bardzo szeroki zakres, nie jest jednak absolutny. Są od niego dwa wyjątki, wprost określone w KNZ. Tymi wyjątkami są wynikające z art. 42 KNZ prawo Rady Bezpieczeństwa do podjęcia takiej akcji „przy pomocy sił powietrznych, morskich lub lądowych, jaka mogłaby okazać się konieczną do utrzymania albo przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. KNZ przedkłada więc w tym miejscu zbiorowe bezpieczeństwo społeczności międzynarodowej, za które odpowiedzialną czyni Radę Bezpieczeństwa, nad zasadę nieużywania siły.[17] Drugi wyjątek przewidziany w art. 51 KNZ to niezbywalne prawo każdego państwa do samoobrony w przypadku napaści zbrojnej na to państwo. Wyjątek ten jednak został wyraźnie ograniczony — podjęte przez napadnięte państwo działania podlegają zgłoszeniu Radzie Bezpieczeństwa a ta, działając w zwykłej procedurze dotyczącej sytuacji zagrażających pokojowi władna jest wydać zalecenia, jakie uzna za stosowne, włączając w to nakazanie powstrzymania działań zbrojnych, także przez państwo korzystające z prawa do samoobrony. Zakaz użycia siły w stosunku do innego państwa wynika nie tylko z treści KNZ, ale także z prawa zwyczajowego, w którym zakaz ten ma charakter normy ius cogens, co podkreślił Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Nikaragua vs. USA.[18] R. Baxter zwrócił uwagę na cztery główne konsekwencje delegalizacji użycia siły w KNZ: (i) zniesienie pojęcia „stanu wojny” oraz związanych z nim, obecnych w tradycyjnym prawie narodów uprawnień beligerantów, takich jak prawo konfiskaty mienia należącego do obywateli wrogich państw; (ii) zmiany zasady neutralności — państwa nieuczestniczące w konflikcie zbrojnym nie mogą w sposób równy traktować wszystkich jego uczestników (tak agresora, jak i ofiarę agresji), ponieważ muszą, tak jak wszystkie inne państwa, podporządkować się Radzie Bezpieczeństwa ONZ; (iii) użycie siły przez państwo działające legalnie (w ramach samoobrony lub środków zaleconych przez Radę Bezpieczeństwa) musi być proporcjonalne i nacelowane wyłącznie na przywrócenie status quo ante; (iv) państwo, które używa siły w sposób nielegalny nie może legalnie nabyć terytorium, które zajęło podczas konfliktu zbrojnego, ale też państwo działające w samoobronie nie może zająć większego terytorium, niż to, którym władało przed rozpoczęciem konfliktu (zakaz zmiany granic na skutek konfliktu zbrojnego).[19]

Od połowy XX wieku można także zauważyć ogólną tendencję odchodzenia od sprawiającego kłopoty definicyjne terminu „wojna” na rzecz szerszego terminu „konflikt zbrojny”. Jak zauważa K. Partsch, zastąpienie konceptu „wojny’” przez „konflikt zbrojny” to nie tylko zmiana terminologiczna, ale także zmiana materialnoprawna.[20] Przez pojęcie konfliktu zbrojnego rozumieć należy działania podejmowane z użyciem siły przez dwa lub więcej podmiotów prawa międzynarodowego, niezależnie od tego, czy same te podmioty uznają istnienie między nimi stanu wojny.[21] W prawie międzynarodowym wyróżnia się często międzynarodowy konflikt zbrojny i konflikt zbrojny o charakterze niemiędzynarodowym,[22] jednak, jak słusznie zauważa M. Shaw, różnica ta zaciera się w ostatnim czasie.[23] Należy podkreślić, że dla potrzeb niniejszej pracy rozróżnienie między konfliktem zbrojnym międzynarodowym oraz niemiędzynarodowym nie jest niezbędne, ponieważ każdy z tych rodzajów konfliktów zbrojnych może zostać zakończony podpisaniem porozumienia pokojowego.

Wśród pojęć, które powinny zostać wyjaśnione w tym miejscu pracy znajduje się także pojęcie wojny domowej, pod którym tradycyjnie rozumie się walki zbrojne pomiędzy różnymi grupami zamieszkującymi jedno państwo.[24] Pojęcie wojny domowej koresponduje w dużej mierze z pojęciem konfliktu zbrojnego o charakterze niemiędzynarodowym i znajduje się z nim w relacji analogicznej do relacji pojęć „wojna” i „konflikt zbrojny”. Co istotne, konflikt, który początkowo ma charakter niemiędzynarodowy przerodzić się może, na skutek interwencji państw trzecich w międzynarodowy konflikt zbrojny.[25]

Tak jak wojna, także pokój sprawia trudności definicyjne. Podobnie jak wojna (czy też konflikt zbrojny) pokój może mieć charakter międzynarodowy (dotyczyć będzie więc relacji między dwoma lub więcej państwami) lub niemiędzynarodowy, wewnętrzny (dotyczyć będzie sytuacji w danym państwie). E. Lauterpacht zauważa, że pokój jest stanem naturalnym, zwyczajnym między państwami[26] (w przeciwieństwie do wojny, która jest zaburzeniem stanu naturalnego), nie podaje jednak definicji pojęcia pokój. Podobnież stanem naturalnym (warunkami naturalnymi) nazywa pokój K. Skubiszewski, który definiuje ten stan jako sytuację, w której państwa utrzymują porządek i sprawiedliwość, rozwiązując swoje problemy przez współpracę i wykluczając przemoc.[27] Powszechnie prezentowane dziś stanowisko, że pokój jest stanem naturalnym społeczności międzynarodowej jest całkowitym zaprzeczeniem argumentacji G. Wilsona, który w 1938 r. zwrócił uwagę na to, że przez trzy tysiące lat znanej nam historii ludzkości, lat pokoju było kilkanaście razy mniej, niż lat wojny.[28]

Możliwe definicje pokoju można podzielić na dwie grupy: definicje negatywne,[29] opierające się na prostej koncepcji pokoju jako braku wojny i definicje pozytywne, usiłujące znaleźć inne niż prosty brak wojny elementy konstrukcji zwanej pokojem.[30]

Negatywna definicja pokoju zasadniczo nie sprawia większego problemu — wg tej koncepcji pokojem nazywać się będzie stan w stosunkach międzynarodowych (i — analogicznie — w sytuacji wewnętrznej państwa), kiedy nie toczy się konflikt zbrojny[31] (stan wolny od przemocy). Tak zdefiniowany pokój nazwać też można pokojem sensu largo. Jednak ta definicja, choć łatwa do skonstruowania, pozostawia niedosyt poznawczy i nie daje odpowiedzi na pewne pytania, takie jak np. czy pokój równoznaczny jest z przyjaznymi stosunkami? Dlatego właśnie warto poszukiwać definicji pozytywnej pokoju, odpowiadającej na pytanie, co jeszcze, oprócz samego braku przemocy, składa się na pokój?

Definicja pozytywna pokoju do elementu braku wojny dodaje konieczność ustanowienia stabilnego i sprawiedliwego porządku międzynarodowego, w którym urzeczywistnione są prawa człowieka, a społeczność międzynarodowa podejmuje działania na rzecz rozwoju, ochrony środowiska, etc.[32] Stan pokoju pozytywnego jest z założenia trwalszy od pokoju negatywnego ponieważ jego konstytutywnym elementem jest wyeliminowanie czynników stanowiących potencjalne zagrożenie pokoju (napięcia społeczne, niezaspokojone roszczenia państw, etc.).[33] Jak pisał W. Phillimore „Pragniemy trwałego pokoju. Ale pragniemy też pokoju trwałego. Pragniemy go, bo pokój inny niż pokój sprawiedliwy nie może być pokojem trwałym”.[34] Główną wadą tak skonstruowanych definicji pokoju pozytywnego jest jednak ilość składających się na nią niedookreślonych pojęć mogących wywoływać spory interpretacyjne. Zaletą idei pokoju „pozytywnego” jest to, że koncepcja ta, nawet jeśli ma określone wady, to jednak próbuje wnieść coś w rozwój prawa międzynarodowego

W dyskursie naukowym od kilkudziesięciu lat pojawia się także zagadnienie prawa do pokoju.[35] Najważniejsze pytania związane z tym tematem można przedstawić w sposób następujący: czym jest prawo do pokoju? Czy prawo do pokoju jest prawem podmiotowym jednostek, czy też prawem przysługującym państwom? Czy prawo do pokoju faktycznie obowiązuje?

Punktem odniesienia w rozważaniach dotyczących prawa do pokoju jest niewątpliwie przyjęta 12 listopada 1984 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracja o prawie narodów do pokoju.[36] Oczywiście, jako akt niewiążący, rezolucja ta nie ma mocy prawnej, może być jednak przydatną wskazówką w poszukiwaniu odpowiedzi na wyżej postawione pytania. Deklaracja posługuje się pojęciem prawa do pokoju, lecz go nie wyjaśnia, z treści dokumenty można jednak wywnioskować, że prawo do pokoju to uprawnienie narodów do funkcjonowania w pokoju, czego gwarancją ma być istniejące równolegle zobowiązanie państw do prowadzenia polityki mającej na celu wyeliminowanie zagrożenia wojną, dzięki czemu możliwe będzie pełne zrealizowanie praw i wolności jednostek wynikających z prawa międzynarodowego (pełna implementacja praw człowieka).

Prawo do pokoju (jeżeli w ogóle założyć jego istnienie) jest prawem zbiorowym (prawem przynależnym narodom), nie zaś prawem indywidualnym (prawem człowieka). Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia przede wszystkim to, że przedmiot tego prawa (pokój) jest pojęciem z zakresu stosunków międzynarodowych. Jednostka nie może być z nikim w stanie wojny, nie może także być z nikim w stanie pokoju. Nie zmienia to jednak faktu, że między prawem do pokoju a prawami człowieka zachodzą wzajemne związki.[37] Prawami człowieka, które wiążą się z prawem narodów do pokoju są na pewno prawo do życia, prawo do wolności osobistej i wszystkie inne prawa, których realizacja jest niemożliwa lub utrudniona podczas konfliktu zbrojnego. Wyrazem związku między prawem do pokoju a prawami człowieka jest art. 28 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r., który brzmi: „Każdy człowiek ma prawo do takiego porządku społecznego i międzynarodowego, w którym prawa i wolności zawarte w niniejszej Deklaracji byłyby w pełni realizowane.” Porządkiem międzynarodowym, w którym zrealizowane mogą być w pełni prawa i wolności zawarte w Deklaracji Praw Człowieka jest niewątpliwie utrzymujący się w stosunkach międzynarodowych stan pokoju (rozumianego zgodnie z definicją pozytywną), utrzymanie zaś tego stanu jest naczelnym celem prawa do pokoju.

Prawo narodów do pokoju, jak wspomniano wyżej, łączy się ze zobowiązaniem państw powstrzymania się od użycia siły, co zresztą jest podstawą współczesnego porządku międzynarodowego. Podobnie jak w przypadku związków prawa do pokoju z prawami człowieka, także związek między prawem narodów do pokoju a zakazem użycia siły, a nawet stosowania groźby użycia siły w stosunkach międzynarodowych, jest oparty na zasadzie sprzężenia zwrotnego, to znaczy z jednej strony prawo do pokoju implikuje zakaz użycia siły, z drugiej zaś zakaz użycia siły pozwala urzeczywistnić prawo do pokoju. Zwolennikiem tego typu koncepcji prawa do pokoju zdaje się być T. Leśko, który prawo do pokoju wywodzi z Karty Narodów Zjednoczonych (z preambuły oraz przepisów dotyczących procedur w razie zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju i aktów agresji).[38]

Naczelną wadą koncepcji prawa do pokoju jest to, że jest ono wyłącznie konstruktem teoretycznym doktryny prawa międzynarodowego, nie ma zaś przełożenia na rzeczywiście obowiązujące prawo międzynarodowe. Nie ma bowiem żadnej normy prawa międzynarodowego, czy to traktatowego, czy zwyczajowego, która ustanawiałaby prawo do pokoju. Wszelkie teoretyczne próby rekonstrukcji takiej normy z innych, istniejących norm prawa międzynarodowego (prawa człowieka, zakaz użycia siły) opierają się jedynie na zbieżności celów tych norm z prawem do pokoju, nie są jednak wystarczające do tego, by stwierdzić obiektywne istnienie prawa do pokoju jako normy prawa międzynarodowego. Należy jednak zaznaczyć, że podejmowane są próby prawnego zagwarantowania pokoju poprzez tworzenie regionalnych systemów pokoju i bezpieczeństwa, czyli traktatowych i instytucjonalnych mechanizmów zobowiązujących uczestniczące w nich państwa do współdziałania na rzecz międzynarodowego pokoju. Przykładami takich prób są Organizacja Państw Amerykańskich i Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.[39]

Grocjusz pisał, że „nie ma niczego pośredniego pomiędzy wojną i pokojem”.[40] Jak jednak zauważył K. Skubiszewski, dychotomiczny podział na pokój i wojnę jest krytykowany we współczesnej doktrynie prawa międzynarodowego, ponieważ przesadnie upraszcza skomplikowane relacje między państwami.[41] Z tego właśnie powodu rozważa się czasem słuszność wprowadzenia do prawa międzynarodowego pojęcia trzeciego, pośredniego (bądź przejściowego, tymczasowego) stanu.[42] Stan przejściowy między pokojem a wojną miałby charakteryzować się, zdaniem P. Jessupa, współistnieniem trzech elementów: (i) poczucia wrogości między stronami, (ii) istnienia sporu o fundamentalnym charakterze i (iii) braku decyzji o wszczęciu wojny.[43] Jednak, jak słusznie podkreślił K. Skubiszewski, wskazane przez P. Jessupa czynniki mają charakter bardziej polityczny, niż prawny i nie tworzą stanu odrębnego niż pokój, jakkolwiek kruchy by on nie był.[44] O wiele bardziej interesujące, szczególnie w kontekście rozważań o porozumieniach pokojowych, jest istnienie „trzeciego stanu” jako stanu przejściowego między wojną a pokojem, np. w okresie pomiędzy faktycznym zakończeniem działań zbrojnych a podpisaniem porozumienia pokojowego przez strony konfliktu zbrojnego. Z jednej bowiem strony, stan taki może wydawać się już stanem pokoju (rozumianym w myśl definicji negatywnych, jako brak wojny) — nie są już bowiem prowadzone działania wojenne. Z drugiej jednak strony, nawet w myśl definicji negatywnych, pokój powinien być stanem trwałym (przynajmniej z założenia), zaś trwałość nie zawsze jest cechą stanu bezpośrednio po ustaniu walk (dopóki strony nie zawrą ostatecznego porozumienia pokojowego, ryzyko wznowienia walk jest często bardzo wysokie). Z powyższych względów słusznym wydaje się być wyróżnienie stanu rozejmu, jako stanu przejściowego między stanem wojny a stanem pokoju. W stanie rozejmu strony nie prowadzą działań zbrojnych, nie utrzymują jednak stosunków charakterystycznych dla stanu pokoju. W nawiązaniu do Grocjusza można rzec, że stan rozejmu, to nie pokój (pax), lecz spokój (otium).[45] Stan rozejmu w odróżnieniu od stanu pokoju (rozumianego w sposób negatywny) nie ma cechy trwałości — albo zakończy się powrotem do stanu wojny (wznowienie walk), albo ulegnie przekształceniu w stan pokoju (na skutek zawarcia porozumienia pokojowego bądź w sposób dorozumiany, przez stopniowe wytworzenie się stosunków pokojowych między dawnymi stronami konfliktu). Co istotne, stan rozejmu, tak jak stan wojny i stan pokoju, to kwestia faktyczna, a nie instytucja prawa międzynarodowego.

Historyczny rozwój porozumień pokojowych

Porozumienia pokojowe od zarania prawa narodów do pierwszej połowy XX wieku

Starożytność

Historia porozumień pokojowych sięga drugiego tysiąclecia przed naszą erą. Za jeden z najwcześniejszych znanych badaczom traktatów pokoju uchodzi traktat zawarty między faraonem Ramzesem II a królem Hetytów Hattusilim z 1280 r. p.n.e.[46] Jego znaczenie jest nie do przecenienia dla naukowców zajmujących się porozumieniami pokojowym, ponieważ — mimo że powstał on ponad 3 tysiące lat temu — znamy jego kompletną treść.[47] Zachowany do czasów współczesnych w dwóch wersjach — egipskiej i hetyckiej, w pewnym zakresie różniących się lecz komplementarnych względem siebie. O jego wyjątkowym znaczeniu dla historii prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych jako takich świadczy fakt, że jego kopia wyeksponowana została w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku. Wśród kluczowych postanowień tego historycznego traktatu wymienić można: (i) zakończenie stanu wojny pomiędzy Egipcjanami a Hetytami; (ii) uznanie istniejącej granicy między królestwami i nakaz wzajemnego poszanowania integralności terytorialnej drugiej strony traktatu; (iii) zawarcie sojuszu na wypadek ataku państw trzecich na jedno z królestw; (iv) zakaz udzielania schronienia uciekinierom z drugiego państwa.

Warte wzmiankowania są również inne znane ze Starożytności traktaty pokoju — seria układów zawartych pomiędzy Rzymem a Kartaginą pomiędzy 509 r. p.n.e. i 202 r. p.n.e. jako konsekwencja toczonych przez te państwa wojen. Pierwszy traktat, z 509 r. p.n.e. ustanawiał pokój między stronami oraz określał szczegółowe zobowiązania, jakie strony na siebie przyjęły, m.in.: (i) ograniczał prawa handlowe Rzymian na terytorium kontrolowanym przez Kartaginę; (ii) zakazywał Rzymianom żeglugi na określonym obszarze Morza Śródziemnego; (iii) zakazywał Kartagińczykom budowy fortec na terytorium Lacjum; (iv) ustanawiał trybut, jaki Kartagina miała płacić Rzymowi. Drugi traktat, z 348 r. p.n.e. zawierał, m.in. postanowienia dotyczące (i) zakazu budowy miast przez Rzymian na określonym obszarze oraz (ii) kwestii związanych z jeńcami i niewolnikami pojmanymi podczas wojny przez obie strony. Zawarty po drugiej wojnie punickiej traktat z 202 r. p.n.e. określał dalsze ustępstwa, na jakie zgodziła się Kartagina.[48]

Średniowiecze

Średniowiecze to okres dalszego rozwoju instytucji traktatów pokoju. Jednymi z pierwszych tego typu instrumentów w historii Polski były traktaty pokoju z Niemcami zawarte przez Bolesława Chrobrego w Merseburgu w roku 1013 i w Budziszynie w roku 1018. Niestety, nie zachowały się one do naszych czasów w całości, ani nawet fragmentach, jednak dzięki pracom historykom znamy, w przybliżeniu, ich treść. W traktacie z Merseburga zamieszczono, obok kwestii zakończenia walk, kilka kluczowych postanowień: (i) Łużyce i Milsko uznano za część Polski; (ii) Bolesław Chrobry zobowiązał się do złożenia hołdu królowi niemieckiemu Henrykowi II; (iii) Bolesław pozostawić miał do dyspozycji Henryka oddział 300 wojów na planowaną wyprawę do Rzymu (w zamian za co analogiczną pomoc zapewnić miał Henryk Bolesławowi w razie wyprawy na Ruś); (iv) syn Bolesława — Mieszko — poślubi Rychezę, córkę palatyna Nadrenii.[49] Pokój w Budziszynie z 1018 r. przyniósł analogiczne rozstrzygnięcia co do kwestii terytorialnej (Łużyce i Milsko przynależne Polsce) oraz militarnej (wzajemne zobowiązania sojusznicze).[50]

Także koniec polskiego średniowiecza, czyli wiek XV, przynosi znaczące traktaty pokoju. Chodzi o porozumienia zawarte przez Polskę i Litwę z Zakonem Krzyżackim w Toruniu w latach 1411 i 1466. Pierwszy pokój toruński, zawarty 1 lutego 1411 r. kończył tzw. Wielką Wojnę z Zakonem Krzyżackim z lat 1409—1411. Jako strony traktatu wymienieni są: po jednej stronie Władysław, król Polski, najwyższy książę Litwy i dziedzic Pomorza i Rusi oraz Witold, wielki książę Litwy, a także książęta mazowieccy i książę słupski; po drugiej zaś — brat Henryk von Plauen, wielki mistrz Zakonu Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Uzgodnienia traktatu obejmowały następujące postanowienia: (i) zakończenie wojny i nastanie pokoju; (ii) wzajemne wydanie jeńców; (iii) zwrot drugiej stronie zdobytych miast, zamków i ziem, oraz zwolnienie poddanych jednej strony z jakichkolwiek przysiąg złożonych stronie przeciwnej; (iv) zakaz niszczenia lub grabieży zwracanych dóbr przed ich przekazaniem drugiej stronie; (v) Żmudź pozostanie w posiadaniu Władysława i Witolda dożywotnio, jednak powróci do Zakonu o ich śmierci; (vi) zwrot ziemi Zawkrze księciu mazowieckiemu Ziemowitowi; (vii) podział pewnej części ziem pomorskich między Polskę i Zakon; (viii) spór o Drezdenko i Santok zostanie poddany arbitrażowi; (ix) spory graniczne między Zakonem, a książętami mazowieckimi i księciem słupskim, w kwestii rybołówstwa oraz żeglugi na Wiśle i Drwęcy zostaną poddane arbitrażowi; (x) dobra kościołów gnieźnieńskiego i włocławskiego znajdujące się na terenach Zakonu oraz dobra biskupów krzyżackich znajdujące się w Polsce pozostaną przy dawnych właścicielach; (xi) ustanowiono wolność handlu kupców obu stron na terytoriach stron przeciwnych; (xii) ustanowiony zostanie specjalny trybunał arbitrażowy do rozstrzygania przyszłych sporów; (xiii) obie strony zobowiązały się skłaniać niewiernych w swych krajach do przyjęcia wiary chrześcijańskiej; (xiv) do swoich dóbr mogą powrócić uciekinierzy, zostanie im zagwarantowane bezpieczeństwo; (xv) do traktatu pokojowego może przystąpić król węgierski Zygmunt; strona polsko-litewska zobowiązuje się tymczasowo powstrzymać od działań zbrojnych przeciw Węgrom (za wyjątkiem samoobrony); (xvi) obie strony zachowają swoje prawa; (xvii) obie strony zobowiązują się nie atakować się wzajemnie oraz nie przystępować do sojuszy z nieprzyjaciółmi drugiej strony.[51]

II Pokój toruński z 19 października 1466 roku, kończący wojnę trzynastoletnią, przyniósł następujące postanowienia: (i) Zakon oddawał Polsce ziemię chełmińską i Pomorze Gdańskie, część Prus z Malborkiem i Żuławami, Elbląg z przyległościami oraz kilka pomniejszych okręgów; (ii) do polskiej administracji kościelnej (pod zwierzchnictwem archidiecezji gnieźnieńskiej) włączono biskupstwa chełmińskie oraz warmińskie; (iii) całość ziem krzyżackich została inkorporowana do Królestwa Polskiego, co oznaczało, mimo faktycznego władztwa Zakonu nad jego ziemiami, odebranie Zakonowi suwerenności; (iv) każdy nowo obrany wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego został zobowiązany składać królowi polskiemu przysięgę wierności; (v) wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego oraz jego następcy mieli otrzymać godność senatora Królestwa Polskiego; (v) Zakon został zobowiązany do udzielania Polsce pomocy zbrojnej w razie takiej potrzeby; (vi) w skład Zakonu mieli zacząć być przyjmowani także poddani króla polskiego; (vii) poddanym obu stron zapewniono amnestię oraz prawo do powrotu uchodźców, którzy jednakże mogli wybrać prawo osiedlenia się na terytorium drugiej strony, jeśli taka była ich wola; (viii) zapewniono wolność handlu między stronami traktatu; (ix) dokonano pewnej wymiany przygranicznych miast i twierdz.[52]

Pokój westfalski

Za jedno z najbardziej przełomowych wydarzeń w dziejach Europy uchodzi zawarcie w 1648 r. pokoju westfalskiego. W istocie chodzi o trzy traktaty pokoju kończące wojnę trzydziestoletnią: pierwszy z 30 stycznia 1648 r. zawarty w Münster pomiędzy Republiką Zjednoczonych Prowincji (Niderlandami) a Królestwem Hiszpanii oraz dwa zawarte 24 października 1648 roku odpowiednio w Münster — między Świętym Cesarstwem Rzymskim (Habsburgami) a Francją — oraz w Osnabrücku między Świętym Cesarstwem Rzymskim (Habsburgami) a Szwecją — przy udziale sojuszników wszystkich głównych stron. Do najważniejszych postanowień rozpatrywanych łącznie traktatów wchodzących w skład pokoju westfalskiego zaliczyć można: (i) uznanie przez mocarstwa europejskie niepodległości Konfederacji Helweckiej (Szwajcarii) oraz Republiki Zjednoczonych Prowincji (Niderlandów); (ii) zmiany terytorialne (m.in. nabycie określonych terytoriów przez Szwecję i Francję, przesunięcia własności pewnych terytoriów pomiędzy państwami wchodzącymi w skład Rzeszy Niemieckiej); (iii) ustanowienie wolności żeglugi na Renie; (iv) zniesienie bądź ograniczenie barier w handlu między stronami traktatów; (v) zmiany w ustroju Rzeszy Niemieckiej; (vi) modyfikację zasady cuius regio, eius religio, poprzez zaliczenie kalwinizmu do katalogu denominacji chrześcijańskich mogących uzyskać status religii panującej w wybranych państwach oraz zagwarantowanie możliwości praktykowania wiary przedstawicielom wyznań innych niż wyznanie panujące w danym kraju (z pewnymi ograniczeniami).[53]

Porozumienia pokojowe po wojnach napoleońskich wraz z Aktem Końcowym Kongresu Wiedeńskiego

Półtora wieku po ustanowieniu ładu westfalskiego Europa doznała wstrząsu, jakim była Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie, zaistniała potrzeba ustanowienia nowego porządku międzynarodowego.[54] Efektem tego był Akt Końcowy Kongresu Wiedeńskiego z 1815 roku[55] (zawierający łącznie kilkanaście traktatów i innych aktów prawnych) oraz towarzyszące mu traktaty pokoju, jakie główne mocarstwa europejskie zawarły z Francją.[56] Ze względu na ilość powiązanych ze sobą aktów prawnych oraz szerokość regulacji, stwierdzić można, że u podstaw porządku wiedeńskiego legł pierwszy system pokoju w rozumieniu, jaki przedstawiony zostanie w dalszych częściach niniejszej pracy.[57] Na Akt Końcowy Kongresu Wiedeńskiego składały się m.in. następujące dokumenty: (i) traktat ogólny, podsumowujący osiągnięte na przez mocarstwa porozumienie, w tym przypieczętowujący kwestie terytorialne; (ii) dwustronne traktaty: między Rosją i Austrią oraz między Rosją i Prusami (te dwa traktaty stały się podstawą nowego podziału dawnych ziem polskich pomiędzy zaborcami oraz utworzenia Królestwa Polskiego — tak zwanego Królestwa Kongresowego)[58], a także traktat między Prusami i Saksonią; (iii) trójstronny traktat między Austrią, Prusami i Rosją dotyczący Krakowa, wraz z konstytucją Wolnego Miasta Krakowa; (iv) konstytucja Rzeszy Niemieckiej; (v) porozumienia o wolności żeglugi na niektórych rzekach europejskich, w tym na Renie;[59] (vi) deklaracja mocarstw o zniesieniu handlu niewolnikami; (vii) porozumienie dotyczące precedencji przedstawicieli dyplomatycznych. Warto zwrócić uwagę w szczególności na dwa ostatnie z wymienionych wyżej aktów. Deklaracja o zniesieniu handlu niewolnikami była rozwinięciem idei zawartej wcześniej w I traktacie paryskim z 1814 r., znalazła też potwierdzenie w II traktacie paryskim z 1815 r.[60] Porozumienie o precedencji przedstawicieli dyplomatycznych było zaś pierwszym aktem pisanego prawa międzynarodowego w zakresie prawa dyplomatycznego we współczesnym rozumieniu.[61] Częścią II traktatu paryskiego z 1815 r. była też deklaracja i protokół dotyczący uznania i udzielenia przez strony gwarancji wieczystej neutralności Szwajcarii.[62]

Porozumienia pokojowe po I wojnie światowej

Bez wątpienia najważniejszymi dwudziestowiecznymi traktatami pokoju w okresie przed ustanowieniem Karty Narodów Zjednoczonych były traktaty, które państwa sprzymierzone (Ententa) podpisały z pokonanymi w I wojnie światowej Państwami Centralnymi: Traktat Wersalski z Niemcami z 28 czerwca 1919 r., traktat z Saint-Germain z Austrią z 10 września 1919 r., Traktat z Neuilly z Bułgarią z 27 listopada 1919 r., oraz traktat z Trianon z Węgrami z 4 czerwca 1920 r. Na Konferencji Paryskiej wynegocjowano także traktat z Sevres z Imperium Osmańskim, jednakże nie wszedł on w życie ze względu na brak jego ratyfikacji przez stronę turecką (został on następnie zastąpiony traktatem z Lozanny z 24 lipca 1923 r.). Zostaną one omówione wspólnie z względu na wzajemne podobieństwa i systemowe powiązania:

— Część pierwszą w każdym z wymienionych powyżej traktatów pokoju stanowił Pakt Ligi Narodów;[63]

— po Pakcie Ligi Narodów następowały postanowienia dotyczące granic państw pokonanych;

— następnie w traktatach zamieszczono część III o tytule „Przepisy polityczne europejskie”, który dotyczył stosunku państw pokonanych do niektórych państw europejskich. Przepisy te traktowały, m.in. o: zrzeczeniu się przez państwa pokonane roszczeń terytorialnych i innych wobec państw określonych w traktacie; prawie opcji dla w odniesieniu do obywatelstwa, archiwów i innych dokumentów itp.; demilitaryzacji określonych terytoriów; plebiscytów na określonych obszarach; rzek międzynarodowych (Ren); majątków prywatnych na terytoriach cedowanych; jurysdykcji cywilnoprawnej; zwolnień celnych;

— część czwarta dotyczyła relacji interesów państw pokonanych poza Europą (tej części nie umieszczono w traktacie z Bułgarią),

— część piąta to klauzule dotyczące wojska, marynarki i lotnictwa, w szczególności dotyczące ograniczeń w liczebności armii, ograniczeń w uzbrojeniu, regulacji poboru i ćwiczeń wojskowych, zburzenia fortyfikacji, przekazania mocarstwom sprzymierzonym części swoich okrętów i samolotów; ponadto ustanowione zostały komisje kontroli składające się z przedstawicieli mocarstw sprzymierzonych;

— część szósta dotyczyła jeńców wojennych i grobów żołnierzy;

— część siódma przynosiła nowoczesną na owe czasy koncepcję osądzenia zbrodniarzy wojennych przez międzynarodowy trybunał, specjalnie powołany do tego celu. W przypadku Traktatu Wersalskiego dodatkowo postanowiono o postawieniu w stan oskarżenia byłego przywódcę państwa pokonanego — byłego cesarza Niemiec Wilhelma II Hohenzollerna;

— część ósma dotyczyła reparacji (w polskim tłumaczeniu oficjalnym — odszkodowań) mających być wypłacone przez państwa pokonane mocarstwom sprzymierzonym oraz restytucji mienia; ponadto postanowienia części ósmej dotyczyły powstania Komisji Reparacyjnych (Odszkodowawczych) oraz ustalenia jej kompetencji, a także przyznania jej członkom przywilejów i immunitetów dyplomatycznych na terytorium Niemiec

— część dziewiąta zawierała inne postanowienia finansowe, niezależne od kwestii reparacyjnych (kwestie zadłużenia państw pokonanych i sposobu jego spłaty itp.),

— część dziesiąta dotyczyła kwestii gospodarczych — zasad handlu międzynarodowego, w tym zwalczania nieuczciwej konkurencji w handlu, ograniczeń ceł, rybołówstwa, majątków prywatnych i szeroko rozumianego prawa cywilnego; ubezpieczeń społecznych; ważne były także zawarte w części dziesiątej postanowienia dotyczące stosowania w stosunkach między mocarstwami sprzymierzonymi a państwami pokonanymi określonych konwencji międzynarodowych dotyczących spraw gospodarczych — co warte podkreślenia jest to mechanizm charakterystyczny także dla późniejszych traktatów pokoju; w tej części przewidziano także ustanowienie mieszanych trybunałów arbitrażowych (rozjemczych);

— część jedenasta dotyczyła regulacji żeglugi powietrznej;

— część dwunasta regulowała kwestie żeglugi, portów, dróg i kolejnictwa; w tej części znalazły się istotne z punktu widzenia prawa międzynarodowego postanowienia dotyczące umiędzynarodowienia rzek: Odry, Łaby, Wełtawy, Niemna i Dunaju; potwierdzono także międzynarodowy status Renu, ustalony w Konwencji Mannheimskiej z 17 października 1868 r.;[64]

— trzynastą częścią traktatów była Konstytucja Międzynarodowej Organizacji Pracy;

— ostatnia część — „Przepisy różne” (piętnasta w przypadku Traktatu Wersalskiego, czternasta w traktatach z Węgrami i Austrią, trzynasta w traktacie z Bułgarią) — dotyczyły uznania przez państwa pokonane mocy wiążącej traktatów pokoju, jakie państwa sprzymierzone zawrą z innymi z państw pokonanych oraz uznać nowe granice tych państw;

— Traktat Wersalski zawierał także część czternastą zatytułowaną „Gwarancje wykonania”, określające zasady okupacji części terytorium Niemiec dla zagwarantowania wykonania traktatu.

Na mocy przepisów ostatniej części traktatów pokoju zawartych po I wojnie światowej zniesiono postanowienia końcowego Aktu Kongresu Wiedeńskiego z 1815 r. Oficjalnie w stosunkach międzynarodowych zakończyła się więc epoka porządku ustanowionego przez ten Kongres. Nastąpił nowy etap w historii — ład wersalski.

Traktat ryski

Traktat ryski z 1921 r.[65] był ostatnim porozumieniem pokojowym, którego stroną Polska stała się przed 1945 r. Zawarty po wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku zawierał następujące postanowienia: (i) ustanie stanu wojny pomiędzy stronami, (ii) szczegółowe ustalenie przebiegu granicy między Polską a republikami sowieckimi oraz zasad jej wytyczania, (iii) prawo wolnej żeglugi i spławu na rzekach granicznych, (iv) obowiązek wycofania wojsk i administracji (w ciągu 14 dni) z miejscowości, które zgodnie z postanowieniami traktatu przynależeć miały do drugiej strony, (v) wzajemne zrzeczenie się przez strony wszelkich roszczeń do ziem położonych po drugiej stronie przyjętej w traktacie granicy, (vi) zobowiązanie poszanowania suwerenności drugiej strony oraz nieingerowania w jej sprawy wewnętrzne, w szczególności strony zobowiązały się nie tworzyć i nie popierać istnienia organizacji mających na celu obalenie ustroju drugiej strony, (vii) obwarowane pewnymi warunkami prawo opcji w odniesieniu do obywatelstwa dla osób znajdujących się na terytorium obu stron, (viii) zapewnienie praw mniejszości narodowych w obu państwach, oraz swoboda wyznania, (ix) wzajemne zrzeczenie się zwrotu kosztów wojennych oraz odszkodowań za straty wojenne, (x) potwierdzenie uprzednio zawartego Układu o repatriacji z 24 lutego 1921 r., (xi) wzajemne zobowiązanie poszanowania grobów wojennych, (xii) wzajemna amnestia dla obywateli drugiej strony za przestępstwa polityczne, (xiii) zwrot przez stronę sowiecką Polsce trofeów wojennych z lat 1772—1918, bibliotek, zbiorów archeologicznych i zabytków oraz archiwów, (xiv) zobowiązanie wzajemnego poszanowania własności państwowej jednej strony, znajdującej się na terytorium drugiej strony traktatu, (xv) strona sowiecka zobowiązała się do wypłacenia sumy 30 milionów złotych rubli, z tytułu udziału ziem polskich w życiu gospodarczym byłego Imperium Rosyjskiego, (xvi) wzajemny zwrot określonego rodzaju mienia transportowego, (xvii) zwrot przez stronę sowiecką kapitału zgromadzonego przez obywateli polskich w instytucjach finansowych pozostałych po stronie sowieckiej, (xviii) powołanie Mieszanej Komisji Reewakuacyjnej oraz Mieszanej Komisji Rozliczeniowej dla przeprowadzenia określonych traktatem zwrotów majątku i kapitału, (xix) przyznanie Polsce klauzuli najwyższego uprzywilejowania w dziedzinie restytucji mienia za okres rewolucji i wojny domowej w Rosji i na Ukrainie, (xx) postanowienia o charakterze gospodarczym, w tym dotyczące tranzytu dóbr oraz wymiany handlowej między stronami traktatu. Ponadto na mocy Umowy o przedwstępnych warunkach pokoju z 12 października 1920 r. strony powołały Mieszaną Komisję Graniczną, do której kompetencji należało szczegółowe wyznaczenie i demarkacja granicy.

Ewolucja porozumień pokojowych a rozwój prawa narodów

Przedstawiony w poprzednim punkcie rys historii porozumień pokojowych, wychodzi poza ścisły zakres przedmiotu niniejszej pracy, która skupia się na współczesnych porozumieniach pokojowych, to jest tych, które zawarto po roku 1945. Ma to na celu nie jedynie opisanie traktatów, które poprzedzały współczesne porozumienia pokojowe, lecz przede wszystkim — pokazanie dwóch zjawisk. Po pierwsze — ewolucji samych porozumień pokojowych. Po drugie zaś — rozwoju prawa międzynarodowego jako takiego, który dokonywał się dzięki traktatom pokoju i poprzez nie. W związku z tym świadomie pominięte zostały ważne z historycznego lub politycznego punktu widzenia traktaty pokoju, takie jak trzy traktaty pokoju (Wrocław 1742, Drezno 1745, Hubertusburg 1763) kończące wojny śląskie czy traktat paryski z 1763 roku kończący wojnę siedmioletnią, ponieważ nie przyczyniły się one znacząco do rozwoju prawa narodów, ograniczając się głównie do postanowień terytorialnych, dynastycznych i reparacyjnych.

Ewolucji porozumień pokojowych i rozwoju prawa międzynarodowego (czy też prawa narodów, jak zwane było ono historycznie) w okresie od czasów starożytnych do końca I wojny światowej nie sposób od siebie oddzielić. Przez większą część dziejów prawa międzynarodowego traktaty pokoju były jedynymi bądź niemal jedynymi (obok umów dynastycznych) traktatami istniejącymi w obrocie prawa narodów. Zgodnie z panującą tendencją, początkowo traktaty pokoju zawierane były jako umowy między władcami — potem dopiero (od czasów nowożytnych) między państwami. Dzięki traktatom pokoju następował skokowy rozwój instytucji prawa narodów — to w nich znajdowały po raz pierwszy zastosowanie rozwiązania, które w późniejszych czasach na stałe wpisały się w prawo międzynarodowe.

Jedną z dziedzin prawa międzynarodowego, do której rozwoju przyczyniły się traktaty pokoju jest np. arbitraż i sądownictwo międzynarodowe. Zdumiewa dojrzałość rozwiązań prawnych w tym zakresie zastosowanych w I pokoju toruńskim z 1411 r., a więc ponad 600 lat temu. Zgodnie z owym traktatem, ustanowiony mieć był specjalny trybunał arbitrażowy do rozstrzygania przyszłych sporów między stronami. Składać się on miał z 12 arbitrów, po 6 wyznaczonych przez każdą ze stron traktatu. W przypadku, gdyby arbitrzy nie byli w stanie wydać wyroku, sprawa oddana miała być do wyższej instancji — superarbitrażu papieskiego.[66] Takie uregulowanie kwestii arbitrażu nie ustępuje rozwiązaniom stosowanym w XXI wieku, a w zakresie mechanizmu automatycznego przekazywania spraw nierozstrzygniętych przez arbitrów do drugiej instancji — można by rzec, że wręcz przewyższa rozwiązania nam współczesne, gdzie zazwyczaj odmowa lub niemożność rozstrzygnięcia sprawy przez wyznaczonych arbitrów zamyka drogę dochodzenia sprawy przed arbitrażem międzynarodowym i sprawia, że zapis na arbitraż wygasa.

Rozwiązanym pokrewnym w pewnym zakresie do arbitrażu jest instytucja wspólnych komisji, mających za zadanie dokonywać rozstrzygnięć w drobniejszych, wykonawczych sprawach, gdzie zachodzić może konflikt interesów między stronami lub jednostkami. Pierwsze rozwiązanie tego typu odnaleźć można w pokoju westfalskim — komisję ds. restytucji miały być powołane wspólnie przez strony, które miały zwracać i odbierać mienie. W przypadku braku zgody co do składu komisji, wyboru dokonywać miał cesarz.[67] Późniejsze porozumienia pokojowe często korzystały z podobnych instytucji — przywołać tu można chociażby traktaty kończące wojny napoleońskie, na mocy których powołano kilkadziesiąt dwu- lub wielostronnych komisji (np. traktat paryski z 1815 r., część pierwsza — Traktat Ostateczny, art. I przewidywał utworzenie wspólnych komisji ds. wytyczenia szczegółowego przebiegu granic; Traktat Ogólny, czyli pierwsza część Aktu Końcowego Kongresu Wiedeńskiego przewidywał m.in. utworzenie różnych komisji w art. XXIV, XXVII, XXXI, XLI, XLV, LXII, XCVI. W ich kompetencji znajdować się miało m.in. wytyczanie dróg i granic, dokonywanie obrachunków i rozliczeń, rozstrzyganie kwestii spornych). Również współcześnie rozwiązanie to jest stosowane powszechnie w porozumieniach pokojowych (zob. rozdział IV).

Inną instytucją prawa międzynarodowego, do której rozwoju walnie przyczyniły się kolejne traktaty pokoju jest instytucja wolności żeglugi na rzekach międzynarodowych. Umiędzynarodowienie pierwszej rzeki — Renu — dokonało się w traktatach westfalskich,[68] poprzez ustanowienie wolności żeglugi na tej rzece — zakazano stawiania jakichkolwiek przeszkód dla żeglugi na Renie oraz poboru opłat i ceł od statków płynących po nim. Rozwój koncepcji umiędzynarodowienia Renu nastąpił w traktatach kończących wojny napoleońskie.[69] Oprócz zapewnienia wolności żeglugi na tej rzece, ustanowiono specjalną komisję[70] (złożoną z przedstawicieli państw położonych nad Renem), której zadaniem było zapewnienie przestrzegania i wykonywania Porozumienia dotyczącego żeglugi na Renie. Ponadto Akt Końcowy Kongresu Wiedeńskiego przewidywał ustanowienie wolności żeglugi na kilku innych rzekach — Neckarze, Mozeli, Menie, Mozie i Skaldzie. Późniejsze postanowienia części dwunastej Traktatu Wersalskiego dotyczące rzek międzynarodowych były już w zasadzie tylko potwierdzeniem zasad ukształtowanych przez wcześniejsze traktaty.

Kolejną dziedziną prawa międzynarodowego, której rozwój nastąpił za sprawą traktatów pokoju było prawo dyplomatyczne. Reguły protokołu dyplomatycznego, ustalone w siedemnastej części Aktu Końcowego Kongresu Wiedeńskiego, czyli porozumieniu dotyczącym reguł precedencji przedstawicieli dyplomatycznych, w niezmienionej w zasadzie formie obowiązują do dzisiaj,[71] potwierdzone konwencją wiedeńską o stosunkach dyplomatycznych z 18 kwietnia 1961 r.[72]

Traktaty pokoju przyczyniły się również do wykształcenia tak istotnych instytucji prawa narodów jak uznanie państwa (pokój westfalski — uznanie niepodległości Szwajcarii oraz Republiki Zjednoczonych Prowincji, czyli Niderlandów — art. LXIII traktatu z Münster) oraz neutralność (uznanie wieczystej neutralności Szwajcarii w traktacie paryskim z 1815 r. — część szósta traktatu — Akt uznania i gwarancji neutralności Szwajcarii oraz nienaruszalności jej terytorium). Także powstanie pierwszej na świecie powszechnej organizacji międzynarodowej o celach ogólnych — Ligi Narodów — związane było z zawarciem traktatów pokoju (po I wojnie światowej). Wskazać również można, że traktaty pokoju nie tylko przyczyniły się do rozwoju ogólnych zasad i instytucji prawa narodów, ale były także zaczynem, na którym wyrastało prawo materialne, czego przykładem może być kwestia zakazu handlu niewolnikami, podjęta w traktatach pokojowych po wojnach napoleońskich (zob. wyżej), a funkcjonująca w prawie międzynarodowym do dziś — aktualnie w formie np. Konwencji Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi, sporządzonej w Warszawie 16 maja 2005 r.[73]

W rozważaniach na temat roli porozumień pokojowych w rozwoju prawa międzynarodowego szczególne miejsce zająć muszą traktaty zawarte po zakończeniu I wojny światowej, w szczególności Traktat Wersalski — najbardziej rozbudowany spośród nich. Odnaleźć w nim można konstrukcje prawne odpowiadające już w zasadzie tym stosowanym we współczesnym prawie międzynarodowym. Wskazać tu można np. typowe dla współczesnych porozumień pokojowych postanowienia dotyczące stosowania w stosunkach między mocarstwami sprzymierzonymi a państwami pokonanymi określonych konwencji międzynarodowych (w części dziesiątej).[74]

Porozumienia pokojowe po zakończeniu I wojny światowej niosły także swój wkład w potwierdzenie koncepcji przenikania się prawa wewnętrznego i międzynarodowego i potwierdzenie zasady prymatu prawa międzynarodowego nad prawem krajowym. Art. 241 Traktatu Wersalskiego stanowił: „Niemcy zobowiązują się ogłosić, utrzymać w mocy i opublikować wszystkie ustawy, regulaminy i dekrety, któreby się okazały niezbędnemi dla zapewnienia całkowitego wykonania niniejszych postanowień.” Obowiązkiem państwa, które przyjmuje na siebie zobowiązania wynikające z prawa międzynarodowego jest zapewnić takie ukształtowanie prawodawstwa krajowego, aby zrealizować postanowienia wynikające z umowy międzynarodowej

Traktaty po I wojnie światowej przyniosły też przełomową w prawie narodów koncepcję osobistej odpowiedzialności jednostek (władców, ale też innych osób) za zbrodnie wojenne i naruszenie traktatów. Tu także pojawiła się koncepcja powołania międzynarodowego trybunału dla osądzenia osób winnych takich naruszeń prawa narodów. Obie te (powiązane ze sobą) koncepcje są także współcześnie wykorzystywane w porozumieniach pokojowych (zob. rozdział IV niniejszej pracy).

Ewolucja porozumień pokojowych oznaczała nie tylko rozwój ich postanowień, lecz także zanikanie niektórych ich rodzajów. Niegdyś normą było regulowanie w traktatach pokoju kwestii dynastycznych (odpowiednie małżeństwo gwarantować miało trwałość zawartego traktatu) — co było odzwierciedleniem stanu ówczesnej polityki międzynarodowej i panującego obyczaju. Wraz z przekształcaniem się traktatów pokoju z umów między władcami w umowy między państwami, kwestie dynastyczne przestały odgrywać ważną rolę i zaniknęły. Do pewnego momentu porozumienia pokojowe były jednocześnie traktatami sojuszniczymi — dawni beligeranci stawali się sojusznikami — w szczególności zobowiązywali się udzielać sobie nawzajem pomocy militarnej na wypadek konfliktów zbrojnych z państwami trzecimi. Tego typu postanowienia pojawiały się w starożytnych (Egipt-Hetyci) i średniowiecznych (Merseburg, Budziszyn, Toruń) traktatach pokoju. W okresie późniejszym taka praktyka została zarzucona, a pokrewne do sojuszniczych obowiązki ograniczono do niewspierania sił wrogich drugiej stronie traktatu. Traktaty sojusznicze wyodrębniły się jako odrębna od traktatów pokoju kategoria umów międzynarodowych.

Porozumienie pokojowe jako umowa międzynarodowa

Uwagi wprowadzające

Prawo międzynarodowe jest najbardziej specyficznym spośród systemów prawa. Systemowi prawa międzynarodowego brak charakterystycznych dla innych porządków prawnych elementów, Mowa tu o skonkretyzowanym katalogu źródeł prawa, jasnych zasadach tworzenia prawa, hierarchicznym uporządkowaniu norm składających się na dany system oraz aparacie przymusu umożliwiającym skuteczną egzekucję ustanowionych praw.[75] Z powodu braku wyżej wymienionych elementów definiujących system prawa, kluczową kwestią w rozważaniach dotyczących prawa międzynarodowego jest ustalenie, czy dana norma stanowi w istocie normę prawa międzynarodowego? Rzecz, która w większości systemów prawnych — przede wszystkim za sprawą istnienia określonego katalogu źródeł prawa i sposobu tworzenia norm — jest kwestią niezaprzątającą uwagi prawników, w przypadku prawa międzynarodowego staje się warunkiem sine qua non dalszych rozważań. Normą prawa międzynarodowego będzie zawsze tylko taka norma, którą za prawo uznają państwa — suwerenne podmioty tego systemu — i którą one same będą chciały się związać.

Jak pisze D. Kennedy,[76] debata o źródłach prawa międzynarodowego zazwyczaj obraca się wokół czterech klasycznych źródeł zawartych w artykule 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.[77] Artykuł ten, traktowany jest jako umowny katalog źródeł prawa międzynarodowego i jako taki stanowi punkt wyjścia większości rozważań w tym temacie.[78] Co ważne, art. 38 Statutu MTS nie jest katalogiem powszechnie wiążącym, w rozważaniach teoretycznych ma on charakter jedynie pomocniczy, skierowany jest bowiem do Trybunału, wskazując, jakie źródła prawa międzynarodowego powinien brać pod uwagę rozstrzygając sprawy przed nim zawisłe. Do źródeł tych artykuł 38 Statutu MTS zalicza: po pierwsze — umowy międzynarodowe; po drugie — zwyczaj międzynarodowy; po trzecie — zasady ogólne prawa, uznane przez narody cywilizowane; i wreszcie po czwarte — jako pomocniczy środek ustalania norm prawa — wyroki sądowe i opinie najznakomitszych znawców prawa publicznego różnych narodów.[79] Należy przy tym odnotować, że sam MTS w swoim orzecznictwie podkreślał wagę art. 38 Statutu jako punktu wyjścia do rozważań o źródłach prawa międzynarodowego.[80] Jednocześnie zauważyć należy, że wśród źródeł prawa wskazanych w art. 38 Statutu MTS brak jest takich źródeł, jak akty jednostronne państw i organizacji międzynarodowych.[81] Choć w prawie międzynarodowym źródła prawa nie są zhierarchizowane, to jednak doktryna wskazuje na umowę międzynarodową i zwyczaj międzynarodowy jako na główne i najważniejsze źródła prawa. Jak piszą W. Czapliński i A. Wyrozumska, „źródła formalne mają w prawie międzynarodowym znaczenie równorzędne. Konieczne jest jednak uwzględnienie specyfiki źródeł. Ta właśnie specyfika sugeruje potrzebę innego potraktowania ogólnych zasad prawa, ponieważ główną ich funkcją jest wypełnienie luki w prawie zwyczajowym lub w umowie międzynarodowej, zatem mają one charakter podrzędny (subsydiarny) w stosunku do umowy i zwyczaju. Oznacza to, że w razie konfliktu między umową a ogólną zasadą prawa przeważać będzie (wyraźna) norma umowna”.[82]

Współcześnie umowa międzynarodowa jest instrumentem najczęściej używanym do kreowania norm prawa międzynarodowego.[83] Wzrost znaczenia umów międzynarodowych w ostatnich stu latach wiązany jest najczęściej z intensywnym rozwojem stosunków międzynarodowych i wymogiem konkretności i szczegółowości uregulowań coraz to nowych problemów, do których często nie ma zastosowania prawo zwyczajowe.[84]

Umowa międzynarodowa, podobnie jak inne pojęcia w dziedzinie prawa międzynarodowego, nie ma jednej, precyzyjnej i niezmiennej definicji. W doktrynie najczęściej przyjmuje się, że umową międzynarodową nazwać można zgodne oświadczenie woli dwu lub więcej podmiotów prawa międzynarodowego, które wywołuje skutki prawne (tworzy prawa i obowiązki) w obszarze prawa międzynarodowego[85]. Określenie „umowa międzynarodowa” jest pojęciem najszerszym, obejmującym swym zakresem używane w praktyce i teorii prawa międzynarodowego pojęcia takie jak traktat, porozumienie, protokół, pakt, konwencja, statut.[86] Użycie w praktyce jednego z powyższych terminów zależy najczęściej od tego, jakiego rodzaju umowa międzynarodowa jest zawierana, lecz rozróżnienie to nie ma w zasadzie znaczenia prawnego.[87] Pojęcia „traktatu”, „porozumienia”, „paktu” lub „konwencji” stosowane są powszechnie dla umów międzynarodowych o dowolnej treści i celu.[88] „Protokół” to nazwa stosowana najczęściej do umów międzynarodowych mających na celu zmianę lub uzupełnienie wcześniejszych umów.[89] „Statutem” nazywa się zazwyczaj umowy międzynarodowe na podstawie których tworzone są organizacje lub instytucje międzynarodowe.[90] Jak słusznie zauważa G. Schwarzenberg traktaty, konwencje, porozumienia, protokoły i inne określenia umów międzynarodowych powinny być traktowane jako synonimy, ponieważ wszystkie te terminy oznaczają to samo — zgodne porozumienie pod rządami prawa międzynarodowego.[91] Należy jednak odnotować, że w doktrynie podejmowano próby różnicowania, a nawet wartościowania umów międzynarodowych w zależności od nadanej im nazwy, jednak nie znalazły one większego odzewu.[92]

Gwałtowny rozwój umów międzynarodowych w XX wieku ujawnił konieczność kodyfikacji prawa traktatów. W rezultacie powstały dwie konwencje wiedeńskie, z 1969 r. o prawie traktatów[93] (odnosząca się wyłącznie do traktatów międzypaństwowych) — dalej KPT — oraz z 1986 r. o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi.[94] Należy w tym miejscu zaznaczyć, że Konwencja z 1986 roku pozbawiona jest znaczenia praktycznego, bowiem do dziś nie weszła w życie ze względu na brak wymaganej liczby ratyfikacji.[95]

Na potrzeby KPT przyjęto następującą definicję umowy międzynarodowej (traktatu): jest to międzynarodowe porozumienie między państwami, zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe, niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej dokumentach, i bez względu na jego szczególną nazwę (art. 2 KPT). Jak widać, definicja z KPT porusza trzy aspekty porozumień, które można nazwać umową międzynarodową — aspekt podmiotowy (określenie stron umowy), aspekt formalny (pisemność) i aspekt przedmiotowy (treść umowy podlegajaca prawu międzynarodowemu).[96] Co charakterystyczne, definicja ta zawęża pojęcie umowy międzynarodowej do porozumień pisemnych i zawartych jedynie między państwami, wykluczając stosowanie KPT do innego rodzaju umów międzynarodowych. Oczywiście, definicja zawarta w KPT ma w pracach teoretycznych jedynie pomocnicze zastosowanie, bowiem jej moc wiążąca ogranicza się jedynie do państw-stron KPT. niż państwa. Podsumowując, na potrzeby dalszych rozważań w tej pracy przyjęto następującą definicję umowy międzynarodowej — jest to zgodne oświadczenie woli dwu lub więcej podmiotów prawa międzynarodowego kształtujące prawa i obowiązki stron w obszarze prawa międzynarodowego, wyrażone w formie pisemnej.[97]

Warto przy tym odnotować, że zagadnienie mocy wiążącej norm zawartych w KPT jest problemem złożonym. O ile bez wątpienia tylko strony związane są normami, które KPT tworzy, o tyle w zakresie, w jakim KPT dokonuje kodyfikacji istniejącego uprzednio prawa zwyczajowego normami tymi związane są także inne podmioty prawa międzynarodowego, niezależnie od tego, czy są stronami KPT. Związanie to wynika jednak nie z mocy Konwencji, a z mocy prawa zwyczajowego. Do takiego równoległego obowiązywania norm o identycznej treści wprost odnosi się KPT w swym artykule 4.[98]

Istotą umowy międzynarodowej jest bez wątpienia jej treść normatywna. Akt, który nie zawiera treści normatywnych, to znaczy nie określa praw i obowiązków stron, jest z prawnego punktu widzenia bez znaczenia[99] i nie może być nazwany umową międzynarodową. Jak podkreśla się w doktrynie, ustanowienie w umowie międzynarodowej praw i obowiązków stron wiąże się jednocześnie z powstaniem między nimi określonego stosunku prawnego.

Rzecz jasna, nie ma jednego obowiązującego modelu umowy międzynarodowej, można jednak wyróżnić pewne typowe elementy w konstrukcji umów. Takimi elementami są, w przypadku umów pisemnych, tytuł umowy (najczęściej zawierający określenie stron umowy, miejsce i datę jej zawarcia oraz jej przedmiot), wstęp (zwany preambułą, opisujący okoliczności zawarcia umowy i określający motywy przyświecające umawiającym się stronom), dyspozycja umowy, czyli jej część merytoryczna (zawierająca określenie praw i obowiązków stron wynikających z danej umowy), postanowienia końcowe (dotyczące np. trybu wejścia w życie umowy, czasu jej obowiązywania, sposobu rozwiązania lub wypowiedzenia, języków autentycznych itp.). Spośród wyżej wymienionych elementów niezbędna jest tylko dyspozycja, zgodnie z zasadą, że istotą umowy międzynarodowej jest jej treść normatywna, pozostałe elementy, choć zazwyczaj występują, nie są elementami konstytutywnymi umowy międzynarodowej.

Kwestie definicyjne

Sformułowaniea „porozumienie pokojowe” i „traktat pokoju” sprawiają kłopoty definicyjne. Odnotować przy tym należy, że wskazane wyżej polskie pojęcia nie mają też pojedynczych odpowiedników w zagranicznej literaturze i praktyce międzynarodowej, w której obok pojęć peace treaty i treaty of peace pojawiają się takie jak peace accords czy peace agreement. Ponadto często spotkać się można z umowami międzynarodowymi, które można ze względu na ich cel i przedmiot zakwalifikować, jako porozumienia pokojowe, mimo że posiadają inne nazwy — przykładem może być Traktat państwowy z Austrią z 15 maja 1955 roku.[100] Wprowadzenie sztywnego rozróżnienia między pojęciami „porozumienie pokojowe” i „traktat pokoju” jest niemożliwe, a nawet niecelowe. W związku z powyższym, w niniejszej pracy pojęcia te stosowane będą naprzemiennie i z zasady synonimicznie.

W doktrynie spotkać można różne definicje porozumień pokojowych i traktatów pokoju. Ch. Bell definiuje porozumienia pokojowe bardzo szeroko, jako „dokumenty powstałe jako efekt rozmów ze wszystkimi, bądź niektórymi stronami konfliktu, których przedmiotem jest konflikt militarny, a celem — jego zakończenie”.[101] Definicja ta, jak przyznaje sama autorka, obejmuje nie tylko rzeczywiste porozumienia, czyli akty będące efektem uzgodnienia stron, lecz także np. rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ, mające na celu zakończenie konfliktu zbrojnego.[102] J. Kreutz definiuje porozumienie pokojowe w sposób następujący: „Jest to porozumienie dotyczące rozstrzygnięcia spraw spornych, podpisane oraz publicznie zaakceptowane przez wszystkich lub przez większość głównych stron konfliktu. Porozumienie powinno dotyczyć wszystkich lub głównych punktów spornych.”[103] W tej definicji brakuje, niestety, aspektu prawnego porozumienia pokojowego, jest więc ona zdecydowanie niewystarczająca. Bardziej precyzyjna jest definicja przedstawiona przez L. Vinjamuri i A. Boeseneckera, zgodnie z którą porozumienie pokojowe to „sformalizowane porozumienie pomiędzy dwiema lub więcej wrogimi stronami — państwami lub zbrojnymi grupami — które formalnie kończy wojnę lub konflikt zbrojny i ustanawia warunki, których dotrzymania zobowiązują się wszystkie strony”.[104] Także ta definicja me pewne wady (tautologiczne sformułowanie „wojna lub konflikt zbrojny”), jednak co ważne definicja przedstawiona przez Vinjamuriego i Boeseneckera zawiera istotne elementy niezbędne do wyjaśnienia pojęcia porozumienia pokojowego. Mankamentem, jednakże, powyższej definicji jest wciąż niedostateczne określenie prawnego statusu porozumień pokojowych (traktatów pokoju). Z punktu widzenia prawa międzynarodowego jest to kwestia kluczowa. Porozumienie pokojowe z zasady powinno być umową międzynarodową. Skoro bowiem zawierane jest przez podmioty prawa międzynarodowego (niezależnie od tego, czy będą to państwa, czy inne podmioty mające zdolność traktatową)[105] i ma za zadanie regulować ich prawa i obowiązki, to spełnione są przesłanki niezbędne do uznania porozumień pokojowych za umowy międzynarodowe. J. Kleffner proponuje definicję następującą: „traktaty pokoju to porozumienia między stronami konfliktu zbrojnego, które kończą stan wojny lub konflikt zbrojny między nimi” i dodaje, że „traktaty pokoju sensu stricto są porozumieniami zawieranymi pomiędzy walczącymi państwami w formie pisemnej i podlegają prawu międzynarodowemu”.[106] Wadą tej definicji, z kolei, jest ograniczenie funkcjonalne porozumień pokojowych do zakończenia stanu wojny pomiędzy jego stronami. Jednak pokój, to — zgodnie z przywołany we wstępie mottem — coś więcej niż tylko brak wojny. Konsekwencją zawarcia przez strony porozumienia pokojowego powinno być nie tylko samo zakończenie stanu wojny, lecz także ustanowienie między dawnymi beligerantami co najmniej normalnych, a w idealnym stanie rzeczy — przyjaznych, stosunków.

Powyższe rozważania wiodą do skonstruowania nowej, pełnej definicji porozumienia pokojowego (traktatu pokoju):

— Porozumienie pokojowe (traktat pokoju) to umowa międzynarodowa, zawierana przez walczące ze sobą dotychczas strony, której celem jest ostateczne i trwałe zakończenie konfliktu zbrojnego, ustanowienie pokoju i przywrócenie normalnych relacji między zwaśnionymi stronami.

W takim ujęciu porozumieniem pokojowym nazywana być może każda spełniająca sformułowane wyżej kryteria umowa międzynarodowa niezależnie od tego, czy jej stronami są wyłącznie państwa, czy również inne podmioty prawa międzynarodowego, nawet takie o ograniczonej podmiotowości. Nieco inaczej ujmuje ten problem J. Kleffner, który sugeruje zastrzeżenie nazwy „traktaty pokoju” (peace treaties) dla umów zawieranych między państwami, a dla umów zawieranych między państwami a innymi podmiotami lub umów, które podmioty niebędące państwami zawierają między sobą proponuje nazwę „porozumienia pokojowe” (peace agreements).[107] Wydaje się jednak, że takie rozróżnienie jest niezbyt trafne. Po pierwsze — w praktyce umowy zawierane między państwami często w nazwie zawierają sformułowanie „porozumienie pokojowe”, a nie „traktat pokoju”. Po drugie — o charakterze danego aktu nie decyduje jego nazwa, lecz treść. Po trzecie — umowy zawierane przez podmioty inne niż państwa lub przez te podmioty i państwa mogą być w świetle prawa międzynarodowego pełnoprawnymi umowami międzynarodowymi, a co za tym idzie, z punktu widzenia prawa mieścić się będą w tej samej kategorii, co umowy zawierane między państwami, nawet jeżeli nie będą (ze względu na swoją stronę podmiotową) podlegały uregulowaniom KPT. Pogląd taki znajduje potwierdzenie w doktrynie.[108] Co ważne — takie uregulowanie zawarte jest wprost w art. 3 KPT, zgodnie z którym fakt, że konwencji tej nie stosuje się do porozumień zawartych między państwami a innymi podmiotami prawa międzynarodowego lub między takimi innymi podmiotami prawa międzynarodowego nie wpływa na moc prawną takich porozumień oraz stosowanie do nich norm prawa międzynarodowego wynikających z innych źródeł (np. zwyczaju). K. Gałka z kolei postuluje użycie kategorii porozumień pokojowych jako pojęcia szerszego, w ramach którego mieszczą się zarówno traktaty w rozumieniu KPT, „instrumenty międzynarodowe” niebędące traktatami w rozumieniu KPT oraz dokumenty w ogóle nie będące aktami prawa międzynarodowego.[109]

Niezależnie od powyższego przyznać należy, że często określenie statusu prawnego poszczególnych porozumień pokojowych może być kłopotliwe.[110] Szczególną przyczyną tego ostatniego problemu jest fakt, że współczesne wojny prowadzone są często nie przez państwa między sobą, lecz przez państwa z podmiotami (strukturami) o niejasnym statusie prawnomiędzynarodowym (partyzantki, quasi-państwowe organizmy separatystyczne, kraje związkowe państw federalnych itp.). Choć więc współczesne prawo międzynarodowe dopuszcza częściową przynajmniej podmiotowość międzynarodową takich struktur jak partyzanci czy strona wojująca, a co za tym idzie przyznaje im możliwość związania się prawem międzynarodowym (przede wszystkim obejmuje to normy z zakresu prawa humanitarnego, ale obejmuje także prawo bycia właśnie stroną porozumienia pokojowego), to jednak każdy tego typu przypadek musi być oceniany z osobna.

Jeżeli przyjąć celowościowo-funkcjonalną definicję porzumienia pokojowego, jako umowy zawieranej przez strony konfliktu zbrojnego, która niezależnie od swej nazwy ma na celu zakończenie konfliktu i ukształtowanie pokojowych relacji między dotychczasowymi wrogami, to z łatwością można zauważyć, że do pojęcia porozumienia pokojowego zakwalifikować można dwie główne grupy dokumentów: po pierwsze akty, które bez wątpliwości są umowami międzynarodowymi (zawierane wyłącznie przez państwa) oraz akty, których kwalifikacja prawna jako umowy międzynarodowej może budzić wątpliwości, ze względu na podmioty występujące jako strony. W przeważającej większości przypadków jednak, wątpliwość ta może zostać z powodzeniem rozwiana. Zgodnie z art. 3 KPT, fakt, że KPT znajduje zastosowanie jedynie do traktatów zawieranych przez państwa z innymi państwami nie wpływa na istnienie ani ważność innych umów międzynarodowych — tych zawieranych między państwami a innymi podmiotami prawa międzynarodowego tudzież umów, które inne podmioty prawa międzynarodowego zawierają między sobą. Do takich umów jak najbardziej będą miały zastosowanie normy zwyczajowego prawa traktatów, które notabene są w większości tożsame z normami zawartymi w KPT.[111] Ciekawym aspektem poruszanego tu zagadnienia jest sytuacja, w której na początku konfliktu jedna (lub więcej) ze stron nie ma statusu państwa, zaś w czasie konfliktu (i wskutek jego przebiegu) jej status prawnomiędzynarodowy ewoluuje w stronę pełnej państwowości, co zostaje przypieczętowane właśnie porozumieniem pokojowym, na mocy którego podmiotowość prawnomiędzynarodowa nowopowstałego państwa zostaje potwierdzona i uznana przez pozostałe uczestniczące w konflikcie państwa. Za przykład takiej sytuacji Ch. Bell uznała powstanie Bośni i Hercegowiny po Układzie z Dayton z 1995 r.[112] Jednak należy pamiętać o tym, że Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość 3 marca 1992 r., do kwietnia została ona uznana przez kilkadziesiąt państwa, zaś już w maju tego roku, na mocy rezolucji nr 755 Rady Bezpieczeństwa Bośnia i Hercegowina stała się członkiem ONZ — w tej sytuacji stanowisko Ch. Bell jest dyskusyjne.[113]

Niezależnie od powyższego, w praktyce występują także dokumenty, które — choć mają na celu zakończenie jakiegoś konfliktu — porozumieniami pokojowymi nie są. Będą to najczęściej porozumienia sił politycznych danego państwa lub regionu, pozbawione cech umowy międzynarodowej.[114] Nie będąc porozumieniami pokojowymi, dokumenty takie mogą być elementami składowymi procesu pokojowego.

Całą kategorię, na którą składać się będą międzypaństwowe traktaty pokoju (umowy, których status prawny jako traktatu nie budzi wątpliwości), inne porozumienia pokojowe (np. porozumienia pokojowe, których stronami są aktorzy niepaństwowi — strona wojująca lub partyzanci), ale też dokumenty o niedookreślonym statusie prawnym (jak wspomniane wyżej akty o charakterze wewnętrznym) zbiorczo określić można jako ius post bellum. Pojęcie to stosowane jest w doktrynie prawa międzynarodowego, zarówno polskiej, jak i anglosaskiej, niestety brak jest konsensusu co do jego treści. C. Mik zwraca uwagę na problemy w określeniu zakresu materialnego ius post bellum i podkreśla warstwę aksjologiczną tego pojęcia, poprzez stwierdzenie, że „w doktrynie prawa międzynarodowego powszechnie uznaje się, że naczelną zasadą okresu po zakończeniu konfliktu jest sprawiedliwość.”[115] Ten sam autor zauważa, że szczególne znaczenie dla kategorii ius post bellum mają wszechstronne porozumienia pokojowe, zawierające postanowienia zarówno związane z wygaszeniem konfliktu, jak i odbudową państwa i stworzenia warunków dla pokoju.[116] C. Stahn podkreśla konieczność odejścia od koncepcji, w myśl której zawarcie pokoju ma służyć przywróceniu status quo antem, na rzecz rozumienia paradygmatu ius post bellum jako konieczności takiego ukształtowania porozumienia pokojowego, które umożliwi wyeliminowanie przyczyn konfliktu, a nie tylko zaleczenia jego skutków.[117] Biorąc pod uwagę powyższe opinie doktryny, opowiedzieć się należy za koncepcją, w myśl której ius post bellum to po prostu kategoria obejmująca całość norm dotyczących przejścia od stanu wojny (konfliktu zbrojnego) do stanu pokoju. W takim bowiem znaczeniu pojęcie to ma bowiem wyraźny walor poznawczy (systematyzujący), stanowi wyraźną kategorię, w ramach której można grupować pewnego rodzaju normy.

Klasyfikacja porozumień pokojowych

Tak jak nie ma jednorodnej definicji, tak też nie można w jednoznaczny sposób sklasyfikować porozumień pokojowych, można jednak spróbować dokonać pewnych kategoryzacji. Jednym ze sposobów klasyfikacji porozumień pokojowych jest podział ze względu na etapy zawierania na porozumienia wstępne, porozumienia właściwe (ramowe) i porozumienia wykonawcze.[118] Inna możliwa klasyfikacja to podział ze względu na zawartość na porozumienia kompletne i częściowe. Kolejna możliwa klasyfikacja porozumień pokojowych to podział ze względu na strony porozumienia na umowy zawierane wyłącznie przez państwa, przez państwa i inne podmioty oraz przez wyłącznie podmioty nie będące państwami. Porozumienia pokojowe można też podzielić na umowy zawierane dobrowolnie i traktaty narzucone.[119]

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego najistotniejsze wydają się dwa podziały. Po pierwsze wymienić tu należy podział porozumień pokojowych na traktaty kończące konflikty międzynarodowe (gdzie stronami są wyłącznie państwa lub organizacje międzynarodowe — czyli bezsporne podmioty prawa międzynarodowego), oraz na umowy kończące konflikty o charakterze niemiędzynarodowym (wojny domowe), gdzie przynajmniej po jednej ze stron występuje podmiot o nie do końca sprecyzowanym statusie prawnomiędzynarodowym (partyzanci, strona wojująca itp.). Podział ten jest istotny, ponieważ o ile w pierwszym wypadku bez większych wątpliwości można stwierdzić, że mamy do czynienia z porozumieniami pokojowymi, to w drugim przypadku wymagana będzie każdorazowa pogłębiona analiza kwestii podmiotowości przynajmniej jednej ze stron, która to analiza dopiero pozwoli stwierdzić, czy w danym wypadku mamy rzeczywiście do czynienia z porozumieniem pokojowym.

Drugim istotnym podziałem porozumień pokojowych będzie podział na takie, w których pozycja stron jest równorzędna i takie, które zwycięzca zawiera z pokonanym, co w większości przypadków oznacza całościowe lub przynajmniej częściowe narzucenie traktatu. W tym przypadku kluczowa, z punktu widzenia prawa międzynarodowego, jest kwestia woli stron jako konstytutywnego elementu zawarcia umowy międzynarodowej i dopuszczalności wyjątków od tej zasady.

Cel porozumienia pokojowego

Cel umowy międzynarodowej — pojęcie i znaczenie, sposoby jego określania

Pojęcie celu traktatu, choć nie zostało nigdy zdefiniowane w wiążący sposób, jest jednym z najważniejszych pojęć prawa traktatów. W samej KPT pojęcie to występuje wielokrotnie.[120] Określenie celu traktatu może być konieczne z wielu względów, np. w związku z potrzebą ustalenia zakresu obowiązków umawiających się stron wynikających z zakazu podejmowania działań mogących udaremnić przedmiot i cel traktatu[121] lub w związku z potrzebą ustalenia dopuszczalności zastrzeżeń do traktatu.[122] Określenie celu umowy międzynarodowej jest także niezbędne w procesie jej interpretacji, ze względu na to, że obowiązek interpretacji traktatu w zgodzie z jego celem jest jedną z części składowych ogólnej zasady interpretacji traktatów, skonkretyzowanej w art. 31 KPT.[123] Ustalenie celu umowy może być także przydatne dla potrzeb kategoryzacji danej umowy międzynarodowej, np. dla ustalenia, czy dana umowa międzynarodowa jest porozumieniem pokojowym.

Pojęcie celu traktatu było rozważane wielokrotnie przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (m.in. w sprawie zastrzeżeń do konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa,[124] w sprawie łowisk islandzkich,[125] w sprawie personelu dyplomatycznego i konsularnego USA w Iranie,[126] w sprawie działań militarnych i paramilitarnych w Nikaragui),[127] a także przez Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (np. w sprawie szkół mniejszości w Albanii),[128] jednak Trybunały te także nie zdefiniowały w sposób jednoznaczny tego pojęcia.

Podejmując próbę wyjaśnienia pojęcia celu traktatu można wskazać, że jest to stan rzeczy, jaki strony chciały osiągnąć przez zawarcie umowy międzynarodowej, przy czym należy mieć na względzie, że celu traktatu nie można dekodować bez uwzględnienia przyczyn jego zawarcia, to znaczy ratio legis traktatu.[129] Sprawę dodatkowo komplikuje to, że cel traktatu z jednej strony powinien być możliwy do obiektywnego określenia przez postronnego obserwatora, z drugiej zaś nie może być oderwany od czynnika subiektywnego w postaci woli stron — twórców traktatu.

Źródłami poznania celu traktatu mogą być tytuł traktatu lub treść jego preambuły, cel traktatu może być wprost określony w jego postanowieniach, np. w pierwszych artykułach, czasem jednak określenie celu traktatu wymaga pewnych zabiegów interpretacyjnych, włączając w to sięganie do prac przygotowawczych.[130]

Preambuła porozumienia pokojowego i jej znaczenie normatywne

Preambuła, czyli uroczysty wstęp do traktatu, bywa często lekceważona w procesie analizy umowy międzynarodowej, w doktrynie częsty jest pogląd, jakoby preambuła pozbawiona była znaczenia normatywnego,[131] jednak pogląd ten powinien zostać poddany krytycznej weryfikacji. Preambuła ma często znaczenie dla ustalenia samej istoty zobowiązania prawnomiędzynarodowego, jaką jest zgoda strony umowy międzynarodowej na przyjęcie obowiązków wynikających z umowy (sformułowania zawarte w preambule pozwalają odróżnić umowę międzynarodową od innych aktów międzynarodowych pozbawionych charakteru prawa, np. wspólnych stanowisk czy oświadczeń o naturze politycznej). Pogląd, że preambuła traktatu może mieć charakter normatywny zajął Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie Obywateli Amerykańskich w Maroku (wyrok z 1952 r.).[132]

Preambuła traktatu zajmuje szczególne miejsce w procesie ustalania celu traktatu. Wstęp do umowy międzynarodowej jest tą częścią traktatu, która najczęściej zawiera wskazówki przydatne w dekodowaniu celu umowy.[133] Jak pisze M. Frankowska, preambuła zawiera motywy, którymi kierują się strony zawierające umowę, a także wyjaśnia cel, do którego strony zmierzają oraz okoliczności towarzyszące zawarciu umowy, co może mieć istotne znaczenie przy interpretacji postanowień części głównej umowy.[134]

W sporze pomiędzy zwolennikami tezy o normatywnym charakterze wstępu do umowy międzynarodowej i jej przeciwnikami najwłaściwszym wydaje się być stanowisko umiarkowane, zgodnie z którym preambuła może, lecz nie musi zawierać treści o charakterze normatywnym. Nie jest w związku z tym możliwe abstrakcyjne rozstrzygnięcie powyższego problemu, niezbędna bowiem jest każdorazowa analiza treści preambuły badanej umowy międzynarodowej.[135]

Preambuła ma szczególne znaczenie dla porozumień pokojowych. Jest ona najczęściej nośnikiem treści politycznych, wyjaśnia motywy, jakimi kierowały się strony zawierając umowę, wskazuje cele, jakie przyświecają stronom. Preambuła porozumienia pokojowego może, ale nie musi wskazywać na stronę, która ponosi odpowiedzialność za wywołanie wojny, którą dany traktat pokoju kończy. Należy przy tym zaznaczyć, że w zdecydowanej większości porozumień pokojowych zawartych w okresie objętym zakresem czasowym niniejszej pracy nie została wskazana strona odpowiedzialna za wywołanie wojny. Za powód takiego stanu rzeczy należy z największym prawdopodobieństwem przyjąć założenie, jakie przyświeca stronom porozumień pokojowych, że traktat pokoju ma stanowić „nowe otwarcie” w stosunkach między dotychczas skonfliktowanymi stronami, czemu nie sprzyjałoby wskazywanie w sposób otwarty jednej ze stron, jako odpowiedzialnej za rozpoczęcie wojny. Nie zmienia to jednak faktu, że analiza treści wielu z tych traktatów pozwala z łatwością wskazać stronę, która zostaje obarczona odpowiedzialnością za wojnę — wskazywać może na to przede wszystkim nierównomierny rozkład praw i obowiązków wynikających z porozumienia. Przykładem tego typu traktatu może być Traktat pokoju między Japonią i Indonezja z 1958 r.,[136] w którym Japonia, choć niewskazana wprost jako strona odpowiedzialna za wojnę, zobowiązuje się do wypłaty reparacji na rzecz Indonezji. Przykładami porozumień pokojowych, w których preambułach wskazane zostały państwa odpowiedzialne za rozpoczęcie wojny są zawarte po II wojnie światowej (1947 r.) traktaty pokoju z europejskimi państwami sojuszniczymi III Rzeszy (Włochy, Bułgaria, Rumunia, Węgry, Finlandia — określone w tych traktatach jako współodpowiedzialne za wojnę).

Podstawowe cele porozumień pokojowych

Jak wyjaśniono powyżej, cele porozumień pokojowych mogą być dekodowane zarówno z preambuły, jak też z treści poszczególnych postanowień porozumienia. Do podstawowych celów porozumienia pokojowego zaliczyć można zakończenie wojny, ustanowienie trwałego pokoju i przywrócenie normalnych stosunków między stronami konfliktu.

Cel porozumienia pokojowego, jakim jest zakończenie wojny między stronami umowy, w przeważającej większości przypadków jest osiągnięty już w momencie podpisywania porozumienia,[137] jest więc to przedmiot swoistej kurtuazji stron zawierających umowę. Można też przyjąć, że określenie celu porozumienia pokojowego w postaci zakończenia stanu wojny między układającymi się stronami ma mieć charakter uroczystego potwierdzenia tego faktu przez strony i jest jednocześnie wyrazem woli stron umowy, by utrzymać taki stan rzeczy. W takiej sytuacji cel porozumienia pokojowego, jakim jest zakończenie wojny należy odczytywać raczej jako chęć ostatecznego i permanentnego powstrzymania się od dalszych działań zbrojnych. Przykłady sformułowań traktatowych wskazujących na zakończenie wojny, jako cel traktatu znaleźć można, m.in. w jednobrzmiących akapitach preambuł[138] traktatów pokoju z Włochami,[139] Węgrami[140], Rumunią[141], Finlandią[142] i Bułgarią[143] z 1947 r., w preambule Traktatu Pokoju między Japonią i Indonezja z 1958 r.,[144] w preambule izraelsko-egipskiego traktatu pokoju z 26 marca 1979 r.,[145] czy w preambule porozumienia o pokoju w Wietnamie z 1973 r.[146]

Kolejnym celem porozumień pokojowych jest ustanowienie trwałego pokoju między sygnatariuszami umowy. Jest to bez wątpienia esencjonalny i najważniejszy cel każdego porozumienia pokojowego, jednak najbardziej logicznym zdaje się być umiejscowienie go na drugim miejscu w niniejszym opracowaniu, bowiem nie sposób ustanowić trwałego pokoju nie zakończywszy uprzednio w sposób ostateczny działań wojennych. Pokój, jako podstawowy cel zawarcia porozumienia pokojowego powinien być ujmowany zgodnie z pozytywną definicją tego pojęcia, a więc nie tylko jako brak wojny, ale jako stan wzajemnego szacunku i pogłębionej współpracy stron mającej na celu wyeliminowanie wszelkich potencjalnych zarzewi konfliktu. Pokój, do którego dążą strony porozumienia pokojowego bywa dookreślany jako „wytrzymały”,[147] „trwały i ostateczny”,[148] „sprawiedliwy”,[149] „wszechstronny”.[150] Przymiotniki te występują często w przeróżnych kombinacjach, co podkreślić ma zamiar stron porozumienia nadania umowie charakteru bardzo uroczystego oraz uwypuklić wagę, jaką strony przywiązują do zachowania pokoju, który ustanawiają danym traktatem, niemniej jednak określenia te pozostają prawnie irrelewantne. Pokój ze swej definicji musi być stanem trwałym, inaczej bowiem będzie jedynie chwilową przerwą w walkach — stanem rozejmu. Ustanowienie pokoju, którego podstawą jest zgoda co do rozstrzygnięcia kwestii spornych, musi zostać uznane za naczelny cel porozumień pokojowych pozwalający na wyodrębnienie tego rodzaju umów, w tym na rozróżnienie porozumień pokojowych od rozejmów, których celem jest zakończenie walk, ale bez ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii spornych.

Kolejnym z podstawowych celów porozumień pokojowych jest ustanowienie (przywrócenie) normalnych stosunków między stronami konfliktu. Ustanowienie normalnych stosunków między stronami oznacza stworzenie warunków współistnienia stron porozumienia we wspólnocie międzynarodowej analogicznych do panujących między stronami konfliktu a państwami trzecimi, niezaangażowanymi po żadnej ze stron.

Podstawą ustanowienia normalnych stosunków między stronami porozumienia pokojowego jest wzajemne uznanie stron. Przez uznanie prawo międzynarodowe rozumie z zasady jednostronny akt, na mocy którego podmiot uznający (może, lecz nie musi nim być państwo) stwierdza istnienie jakiegoś faktu i przyznaje mu określone skutki prawne.[151] Uznanie może dotyczyć państwa, rządu, strony wojującej. Uznanie wzajemne oznacza, że każda ze stron porozumienia uznaje drugą stronę. Przykładami porozumień pokojowych, w których występuje wzajemne uznanie stron są Układ z Dayton,[152] izraelsko-egipski traktat pokoju z 1979 r.,[153] izraelsko-jordański traktat pokoju z 1994 r.[154] Przykładem jednostronnego uznania zawartego w porozumieniu pokojowym może być uznanie Korei przez Japonię w Traktacie Pokoju z San Francisco z 1951 r.[155]

Konsekwencją uznania jest ustanowienie przez strony wzajemnych stosunków dyplomatycznych i konsularnych[156] (lub ich odnowienie, jeżeli takie stosunki funkcjonowały przed wojną i zostały zerwane bądź zawieszone po rozpoczęciu konfliktu zbrojnego). Z ustanowieniem stosunków dyplomatycznych i konsularnych wiąże się także ustanowienie szeroko pojętych stosunków politycznych, na co składa się, m.in. utworzenie mechanizmów konsultacji politycznych w sprawach będących przedmiotem zainteresowania stron traktatu oraz uczestnictwo w tych samych organizacjach międzynarodowych.[157]

Obok utrzymywania stosunków politycznych na pojęcie normalnych stosunków między stronami porozumienia pokojowego bez wątpienia składać się będzie utrzymywanie kontaktów ekonomicznych (przez co rozumieć należy przede wszystkim regularną wymianę handlową oraz realizację wspólnych przedsięwzięć gospodarczych)[158] oraz istnienie wszelkich innych objawów normalnego współistnienia państw na arenie międzynarodowej (kontakty kulturalne, turystyka etc.).[159]

Cel porozumienia pokojowego w postaci przebudowy stosunków panujących między dotychczas skonfliktowanymi stronami nie musi ograniczać się do ustanowienia stosunków normalnych (poprawnych), lecz może przyjąć postać bardziej zaawansowaną, to znaczy, traktat pokoju może ustanawiać między stronami stosunki przyjazne, pod którym to pojęciem rozumieć należy ustanowienie politycznego lub militarnego sojuszu między stronami.[160]

Reintegracja państwa jako główny cel porozumień pokojowych kończących konflikty niemiędzynarodowe

W przypadku dużej części porozumień pokojowych — umów kończących konflikty zbrojne o charakterze niemiędzynarodowym — obok naczelnego celu umowy, jakim jest ustanowienie pokoju, kluczowe znaczenie ma drugi cel, czyli reintegracja państwa. Pod pojęciem reintegracji państwa rozumieć należy proces przejścia od stanu, w którym na obszarze państwa działają dwa (czasem nawet więcej niż dwa) konkurencyjne ośrodki władzy, dysponujące walczącymi ze sobą siłami zbrojnymi, prowadzące niezależną politykę i sprawujące rządy na określonych obszarach do stanu, w którym funkcjonuje jeden rząd, wykonujący realną władzę nad całym obszarem państwa i zamieszkującą go ludnością, a składający się z przedstawicieli wszystkich walczących ze sobą uprzednio stron. W procesie reintegracji państwa następuje włączenie do centralnego ośrodka władzy wszystkich dotychczas walczących stron, a co za tym idzie dokonuje się likwidacja podmiotowości prawnomiędzynarodowej strony wojującej, który to podmiot był jedną ze stron porozumienia pokojowego będącego podstawą procesu reintegracji. Narzędziami do osiągnięcia celu porozumienia pokojowego, jakim jest reintegracja państwa po wojnie domowej będą np. reformy konstytucyjne lub przeprowadzenie nowych wyborów.

Wśród porozumień pokojowych, których głównym celem jest reintegracja państwa po zakończeniu konfliktu zbrojnego o charakterze niemiędzynarodowym wymienić można np. zawarte 29 grudnia 1996 r. w mieście Gwatemali Porozumienie o trwałym i ostatecznym pokoju, którego stronami są Rząd Republiki Gwatemali i Narodowe Zjednoczenie Rewolucyjne Gwatemali[161] (dalej — Porozumienie Gwatemalskie)[162] czy też Porozumienie o wszechstronnym politycznym rozstrzygnięciu konfliktu w Kambodży podpisane w Paryżu 23 października 1991 r.[163]

Wnioski

Pojęciami kluczowymi dla rozważań o porozumieniach pokojowych są terminy „wojna” i „pokój”. Oba te terminy sprawiają problemy definicyjne, jednak można i należy podjąć próbę ich dookreślenia. Wojna, czyli sytuacja, w której co najmniej dwa podmioty prawa międzynarodowego używają siły, by podporządkować sobie przeciwnika i narzucić mu wolę zwycięzcy. Historycznie wojna była jednym z najważniejszych pojęć prawa międzynarodowego. Aktualnie prawo międzynarodowe odeszło od formalizowania stanu wojny, uznając go za stan faktyczny, z którym wiążą się określone skutki prawne (aktualizacja określonych norm, np. prawa humanitarnego), nie zaś za stan prawny. Wiąże się to przed wszystkim z delegalizacją wojny (jak również wszelkiego innego użycia siły, a nawet groźby jej użycia) w prawie międzynarodowym. Zakaz ten wywodzi się z Karty Narodów Zjednoczonych, a także jest powszechnie uznawany za element zwyczajowego prawa międzynarodowego. Z ewolucją postawy prawa międzynarodowego wobec zjawiska wojny związana jest też zmiana terminologiczna — obecnie pojęcie „wojna” jest używane rzadziej i ustąpiło miejsca sformułowaniu „konflikt zbrojny”.

Trudności definicyjne sprawia także pojęcie „pokoju”. Aktualnie dominuje w doktrynie prawa międzynarodowego pogląd, że pokój jest stanem naturalnym w stosunkach międzynarodowych. Pokój zdefiniować można w sposób negatywny bądź pozytywny. Pokój w sensie negatywnym (pokój sensu largo) to stan w stosunkach międzynarodowych (ale także w sytuacji wewnętrznej państwa), w którym nie toczy się konflikt zbrojny. Pokój w sensie pozytywnym (pokój sensu stricto) to stan, w którym nie tylko nie toczy się konflikt zbrojny, ale ponadto istnieje stabilny i sprawiedliwy porządek międzynarodowy, w którym urzeczywistnione są prawa człowieka, a społeczność międzynarodowa podejmuje wspólne działania na rzecz rozwoju. Z pojęciem pokoju koresponduje także zagadnienie prawa do pokoju, czyli uprawnienia narodów do funkcjonowania w pokoju. Z ewentualnym istnieniem prawa narodów do pokoju łączy się zobowiązanie państw do powstrzymania się od użycia siły, co zresztą i tak stanowi podstawę współczesnego prawa międzynarodowego. Wadą koncepcji prawa do pokoju jest to, że istnieje jedynie jako koncept teoretyczny, bowiem brak jest jakiejkolwiek normy prawa międzynarodowego, która w rzeczywisty sposób ustanawiałaby takie prawo.

Dychotomiczne rozróżnienie wojny i pokoju skłania niekiedy do poszukiwania stanu trzeciego, pośredniego pomiędzy nimi. Taki stan przejściowy może mieć miejsce przed wybuchem wojny lub — co wydaje się być o wiele sensowniejsze — po jej zakończeniu (po ustaniu działań zbrojnych, a przed ustanowieniem pokoju). Stan rozejmu charakteryzuje się tym, że nie są już prowadzone działania zbrojne, co zbliża go do pojęcia pokoju w ujęciu negatywnym, nie jest to jednak stan trwały.

Analiza ewolucji, jaką przeszły porozumienia pokojowe pokazuje, jak bardzo ich rozwój powodował rozwój całości prawa narodów. Niezmiennie od początku swego istnienia traktaty pokoju regulowały kwestie terytorialne oraz gospodarcze — wydaje się to być oczywistym, ponieważ właśnie spory terytorialne oraz sprawy związane ze sprzecznością interesów ekonomicznych od zawsze stanowiły przyczyny wojen. Nie dziwi więc chęć regulowania tych właśnie kategorii spraw w porozumieniach pokojowych. Dodatkowo jednak historyczne porozumienia pokojowe wpływały na powstawanie i doskonalenie wielu instytucji prawa międzynarodowego. Należą do nich chociażby: arbitraż i inne sposoby polubownego rozstrzygania sporów (komisje wspólne dwu- i wielostronne); wolność żeglugi i koncepcja rzek międzynarodowych; uznanie państw. Traktaty pokoju przyczyniły się do rozwoju myśli prawnomiędzynarodowej w zakresie wpływu wojny na obowiązywanie umów międzynarodowych czy kwestii związanych z prymatem prawa międzynarodowego nad prawem krajowym. Traktaty zawarte po wojnach napoleońskich na kolejne dwa wieki, aż do dziś, ustaliły wiele kwestii z zakresu prawa dyplomatycznego (rangi dyplomatyczne, precedencja).

Spośród historycznych traktatów pokoju szczególne jest znaczenie tych zawartych w związku z zakończeniem I wojny światowej, ponieważ w pewnym zakresie do dziś regulują one rzeczywistość międzynarodową. Dotyczy to przede wszystkim wielu europejskich granic, ale także pewnych zastosowanych tam nowoczesnych rozwiązań — takich chociażby jak koncepcja odpowiedzialności jednostek w prawie międzynarodowym, co znalazło swoje potwierdzenie po II wojnie światowej. Do kluczowych osiągnięć prawa międzynarodowego związanych z traktatami pokoju po I wojnie światowej należy również bez wątpienia powołanie Ligi Narodów.

Jednym z najważniejszych pojęć z dziedziny prawa traktatów jest pojęcie celu traktatu, którego ustalenie jest bardzo pomocne (a czasem wręcz niezbędne) w procesie interpretacji umowy międzynarodowej. Zgodnie z doktryną prawa międzynarodowego, celem traktatu nazywa się stan rzeczy, jaki strony chciały osiągnąć przez zawarcie umowy międzynarodowej. Dla ustalenia celu porozumienia pokojowego szczególne znaczenia ma preambuła. Do podstawowych celów porozumień pokojowych zaliczyć można ostateczne zakończenie działań wojennych oraz ustanowienie trwałego pokoju między stronami porozumienia oraz ustanowienie normalnych stosunków między stronami konfliktu. Pod tym ostatnim pojęciem rozumieć należy ustanowienie między stronami stosunków dyplomatycznych i konsularnych, a także rozwinięcie wymiany handlowej, kontaktów turystycznych, kulturalnych etc. W przypadku porozumień kończących konflikty zbrojne o charakterze niemiędzynarodowym obok naczelnego celu umowy, jakim jest ustanowienie pokoju, kluczowe znaczenie ma drugi cel, czyli reintegracja państwa. Porozumieniami pokojowymi nazywać można zarówno umowy zawierane wyłącznie przez państwa, jak też umowy, których stronami są inne podmioty prawa międzynarodowego. W obrocie międzynarodowym występują, jednakże, również akty, które — mimo celu właściwego porozumieniom pokojowym, jakim jest zakończenie konfliktu zbrojnego — nie są porozumieniami pokojowymi w rozumieniu prawa międzynarodowego (np. niewiążące porozumienia polityczne). Możliwe są różne klasyfikacje porozumień pokojowych, w zależności od trybu ich zawierania, ich zawartości, rodzaju stron, czy sposobu wyrażenia woli przez strony.

Podsumowując rozważania zawarte w niniejszym rozdziale należy stwierdzić, że porozumienie pokojowe to umowa międzynarodowa, której stronami mogą być zarówno państwa, jak i inne podmioty prawa międzynarodowego. Czynnikiem pozwalającym na zakwalifikowanie umowy międzynarodowej jako porozumienia pokojowego jest szczególny cel w postaci nie tylko ostatecznego zakończenia konfliktu zbrojnego, lecz również ustanowienia trwałego pokoju między stronami, na co składa się także takie uregulowanie na nowo stosunków między stronami, aby możliwe były w przyszłości normalne (nie wrogie) relacje między nimi, obejmujące obrót gospodarczy, turystyczny, kulturalny etc. Wyznacznikiem może być tutaj także nawiązanie bądź przywrócenie przez strony stosunków dyplomatycznych i konsularnych.

[1] Zob. K. Skubiszewski, Peace and War [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 4, Amsterdam 1982, s. 75. Warto przytoczyć także klasyczną definicję L. Oppenheima, który ujmował wojnę w sposób następujący: „Wojna to spór między dwoma lub więcej państwami, prowadzony z użyciem ich sił zbrojnych, w celu pokonania drugiej strony i narzucenia takich warunków pokoju, jakie usatysfakcjonują zwycięzcę”, L. Oppenheim, International Law, t. II, Londyn 1952, s. 202. Definicja L. Oppenheima jest punktem odniesienia dla konstruowania definicji pojęcia „wojna” przez doktrynę prawa międzynarodowego od ponad wieku, tj. od czasu pierwszego wydania jego słynnej monografii w latach 1905—1906. Zob. także Y. Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, Cambridge 2005, s. 5.

[2] H. Grotius, Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, w których znajdują wyjaśnienie prawo natury i prawo narodów, a także główne zasady prawa publicznego, Warszawa 1957.

[3] H. Grotius, Trzy…, s. 86.

[4] Zob. M. Ibanga, Concept of Armed Conflict in Public International Law: Some Reflections, Sri Lanka Journal of International Law, nr 14, 2002 r., s. 108.

[5] Dz. U. 1947 nr 23 poz. 90.

[6] Jak zauważa C. Greenwood, wbrew obiegowej opinii, znaczna większość wojen w XVIII i XIX wieku rozpoczynała się bez wypowiedzenia. C. Greenwood, The Concept of War in Modern International Law, ICLQ nr 36, 1987 r., s. 285.

[7] Zob. M. Ibanga, op. cit., s. 108.

[8] Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego w związku z konfliktem zbrojnym, Warszawa 2009, s. 9.

[9] C. von Clausevitz, O wojnie, [za:] L. Stomma, Anatomia wojny, Warszawa 2014, s. 5.

[10] Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 9—10, R. Kwiecień, Aksjologia prawa międzynarodowego a siła zbrojna w perspektywie historycznej [w:] J. Kranz (red.) Świat współczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa i polityki, Warszawa 2009, s. 25—28.

[11] Zob. E. Wesołowska, Paweł Włodkowic — współczesne znaczenie poglądów i dokonań, Toruń 1997, s. 42—47.

[12] Pakt Ligi Narodów, Dz. U. 1920 nr 35 poz. 200.

[13] Traktat Przeciwwojenny podpisany w Paryżu dnia 27 sierpnia 1928 r., Dz. U. 1929 nr 63 poz. 489.

[14] Zob. T. Leśko, Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych, Warszawa 1982, s. 23.

[15] Więcej na temat rozwoju międzynarodowego prawa przeciwwojennego zob. T. Leśko, Międzynarodowe prawo…, s. 14—23, T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia w prowadzeniu konfliktów zbrojnych, Warszawa 1990, s. 98—102, W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 9—23, R. Kwiecień, Aksjologia…, s. 22—75 oraz P. Grzebyk, Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji, Warszawa 2010, s. 18—44.

[16] H. Lauterpacht, International Law, 1952, s. 202. Inaczej widzi tę sprawę D. Kennedy, który uważa wojnę za instytucję prawną właśnie ze względu na to, że „obrosła” regulacjami prawnymi, zob. D. Kennedy, Modern War and Modern Law, International Legal Theory, nr 12, 2006 r., s. 60—62.

[17] Zob. A. J. Bellamy, International Law and the War Against Iraq, Melbourne Journal of International Law, nr 4, 2003 r., s. 501, a także J. A. Green, Questioning the Peremptory Status of the Prohibition of the Use of Force, Michigan Journal of International Law, nr 32, 2010—2011 r., s. 229.

[18] Obszerny wywód na temat zakazu użycia siły można znaleźć w paragrafach 187—191 wspomnianego wyroku MTS z 27 czerwca 1986 roku. Zob. także Y. Dinstein, War…, s. 91—97.

[19] R. Baxter., The Legal Consequences of the Unlawful Use of Force Under the Charter, American Society of International Law Proceedings, nr 62/1968,

[20] K. Partsch, Armed Conflict [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Amsterdam 1982, s. 27.

[21] Zob. E. Crawford, Armed Conflict, International, [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 1, Oksford 2012, s. 613, K. Partsch, op. cit., s. 26, M. Shaw, Prawo międzynarodowe, Warszawa 2011, s. 726.

[22] Zob. T. Marauhn, Z. Ntoubandi, Armed Conflict, Non-International [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 1, Oksford 2012, s. 626.

[23] Zob. M. Shaw, Prawo …, s. 726, zob. także A. Rubin, The Status of Rebels Under the Geneva Conventions of 1949, ICLQ, nr 21/1972, s. 472—496.

[24] Zob. M. Akehurst, Civil War [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Amsterdam 1982, s. 88.

[25] M. Akehurst, op. cit., s. 89.

[26] Zob. E. Lauterpacht, The Legal Irrevelance of the ‘State of War’, American Society of International Law Proceedings, nr 62, 1968 r, s. 67, a także cytowany przez E. Lauterpachta N. Feinberg, The legality of a „state of war” after the cessation of hostilities under the Charter of the United Nations and the Convenant of the League of Nations, Jerozolima 1961.

[27] Zob. K. Skubiszewski, Peace…, s. 74.

[28] G. Wilson, War declared and the Use of Force, American Society of International Law Proceedings, 32/1938, s. 106.

[29] Koncepcji negatywnej definicji pokoju, jako braku wojny ostro sprzeciwiał się F. Przetacznik, zob. F. Przetacznik, A Definition of Peace, Sri Lanka Journal of International Law, nr 11, 1999 r., s 200—204.

[30] Zob. A. Zwoliński, Między pokojem a wojną, Kraków 1994, s. 19.

[31] Zob. A. Skordas, Peace, Proposals for the Preservation of [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 8, Oksford 2012, s. 139.

[32] Zob. A. Skordas, op. cit., s. 139.

[33] Zob. D. Tehindrazanarivelo, R. Kolb, Peace, Right to, International Protection [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 8, Oksford 2012, s. 155.

[34] W. Phillimore, Three Centuries of Treaties of Peace and their Teaching, Boston 1919, s. 2.

[35] Zob. zwłaszcza J. Fried, The United Nations’ Effort to Establish a Right of the Peoples to Peace, Pace Yearbook of International Law, nr 2/1990, s. 21- 66; D. Tehindrazanarivelo, R. Kolb, op. cit., s. 155, T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s. 36—40.

[36] Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 39/11(1984).

[37] Zob. T. van Boven, Can Human Rights Have a Separate Existence from People’s Rights, Social Justice nr 16/1986 s. 12.

[38] Zob. T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s. 37—38.

[39] Zob. L. Łukaszuk, A. Skowroński, Europejskie prawo pokoju i bezpieczeństwa. Materiały i komentarze, Warszawa 2000, s. 24—26.

[40] H. Grotius, Trzy…, s. 480.

[41] K. Skubiszewski, Peace…., s. 77.

[42] Zob. zwłaszcza P. Jessup, Should International Law Recognize an Intermediate Status between Peace and War?, AJIL, nr 48/1954, s. 98—103, P. Jessup, Intermediacy, Nordisk Tidsskrift for International Ret, nr 23/1953, s. 16 i n., K. Skubiszewski, Peace…, s. 77.

[43] Zob. P. Jessup, Should…, s. 100—101.

[44] K. Skubiszewski, Peace…., s. 77.

[45] Zob. H. Grotius, Trzy…, s. 482.

[46] Zob. przypis 1.

[47] Tłumaczenie traktatu na język angielski dostępne pod adresem http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm, dostęp 21.01.2018 r., g. 11.02.

[48] Na temat traktatów między Rzymem i Kartaginą zob. R. Lessafer (red.), Peace Treaties and Interantional Law in European History, s. 121—127 oraz Polybius, Dzieje, T. I, Wrocław 1957, s. 127—131.

[49] Zob. G. Labuda, Pierwsze wieki monarchii piastowskiej, Poznań 2012, s. 91.

[50] Zob. G. Labuda, Pierwsze…, s. 95.

[51] Zob. S. Kuczyński, Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409—1411, Warszawa 1980, s. 533—534.

[52] Zob. M. Biskup, Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454—1466, Warszawa 1967, s. 704—708.

[53] Tekst traktatów w polskim tłumaczeniu zob. Pokój Westfalski (Traktaty w Monastyrze i Osnabrücku 24 X 1648) [w:] F. Feldman, Okres wojny trzydziestoletniej w świetle źródeł, Kraków 1923, s. 11 i n.

[54] Więcej na temat Kongresu wiedeńskiego i jego spuścizn zob. J. Menkes, E. Cała-Wacinkiewicz, J. Nowakowska-Małusecka, W. Pęksa, W. Staszewski (red.), Idee, normy i instytucje Kongresu wiedeńskiego — 200 lat później — perspektywa prawnomiędzynarodowa, Warszawa 2016.

[55] Tekst angielski zob. The Parliamentary Debates from the Year 1803 to the Present Time, Tom 32, Londyn 1816, s. 71—113.

[56] Traktat Paryski z 20 listopada 1815 r. The Parliamentary Debates from the Year 1803 to the Present Time, Tom 32, Londyn 1816, s. 246—310.

[57] Zob. rozdział II.

[58] Więcej na temat konsekwencji Aktu końcowego Kongresu wiedeńskiego dla Polski zob. P. Cichoń, Kongres wiedeński a sprawa polska [w:] J. Menkes i in. (red.) Idee…, s. 13- 25.

[59] Na temat rzek międzynarodowych i wpływu Kongresu wiedeńskiego na ich uregulowanie zob. A. Gadkowski, T. Gadkowski, Akt Końcowy Kongresu wiedeńskiego — źródło wolności żeglugi na rzekach międzynarodowych? [w:] J. Menkes i in. (red.) Idee…, s. 409—431 oraz B. Mielnik, Rzeki międzynarodowe z perspektywy prawa międzynarodowego od Kongresu wiedeńskiego do współczesności [w:] J. Menkes i in. (red.) Idee…, s. 433—448.

[60] Na temat postanowień Kongresu wiedeńskiego w sprawie zakazu handlu niewolnikami oraz ich konsekwencji dla współczesnego prawa międzynarodowego zob. B. Mikołajczyk, Powszechne prawo międzynarodowe przeciwko niewolnictwu — bilans dwustu lat [w:] J. Menkes i in. (red.), Idee…, s. 477—497.

[61] Na temat wpływu Kongresu wiedeńskiego na prawo dyplomatyczne, także współczesne, zob. E. Cała-Wacinkiewicz, W. Staszewski, Wpływ Kongresu wiedeńskiego na rozwój prawa i protokołu dyplomatycznego [w:] J. Menkes i in. (red.), Idee…, s. 355—372.

[62] Zob. M. Lewandowicz, Kongres wiedeński a budowa współczesnego ustroju Konfederacji Szwajcarskiej [w:] J. Menkes i in. (red.), Idee…, s. 563—576.

[63] W oficjalnym polskim tłumaczeniu opublikowanym w Dzienniku Ustaw: Umowa Związku Narodów.

[64] Tekst konwencji dostępny na stronie internetowej Centralnej Komisji żeglugi na Renie < http://www.ccr-zkr.org/files/conventions/convrev_e.pdf> dostęp 4.02.2018 r., g. 17.48

[65] Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 roku, Dz. U. z 1921 r. nr 49 poz. 300.

[66] Zob. S. Kuczyński, Wielka…, s. 534.

[67] Art. CVII traktatu z Münster.

[68] Art. LXXXIX traktatu z Münster.

[69] Porozumienie dotyczące żeglugi na Renie z 8 lutego 1815 r. — szesnasta część Aktu Końcowego Kongresu Wiedeńskiego.

[70] Art. X Porozumienia dotyczącego żeglugi na Renie z 8 lutego 1815 r.

[71] Zob. T. Orłowski, Protokół dyplomatyczny. Ceremoniał i etykieta, Warszawa 2005, s. 22—23.

[72] Dz. U. 1965 nr 37 poz. 232.

[73] Dz. U. 2009 nr 20 poz. 107.

[74] Zob. J. Pieńkos, Wpływ wojny na obowiązywanie umów międzynarodowych ze szczególnym uwzględnieniem traktatów pokoju po II wojnie światowej, Warszawa 1973, s. 125.

[75] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Sędzia krajowy wobec prawa międzynarodowego, Warszawa 2001, s. 11—12.

[76] Zob. D. Kennedy, The Sources of International Law, American University Journal of International Law and Policy, nr 2/1987, s. 1.

[77] Dz. U. 1947 nr 23 poz. 90.

[78] D. Kennedy, The Sources…, s. 2.

[79] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Sędzia…, s. 12.

[80] Zob. Wyrok MTS w sprawie Delimitacji granicy morskiej w obszarze Zatoki Maine, ICJ Rep. 1984, s. 48.

[81] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Sędzia…, s. 19.

[82] W. Czapliński, A. Wyrozumska, Sędzia…, s. 19.

[83] Zob. M. Frankowska, Umowy międzynarodowe. Wprowadzenie do prawa traktatów, Warszawa 1972, s. 10.

[84] Zob. M. Frankowska, Prawo traktatów, Warszawa 1997, str. 14.

[85] Zob. ibidem, str. 35, a także M. Frankowska, Umowy…, s. 30, W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004, str. 33; J. Sozański, Prawo traktatów, Poznań 2008, str. 39 oraz K. Doktór-Bindas, Zasada przestrzegania prawa międzynarodowego [w:] D. Dudek (red.), Zasady ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2009, str. 332.

[86] Zob. M. Brandon, Analysis of the Terms “Treaty” And “International Agreement” for Purposes of Rions Charter registartion Under Article 102 of the United Nations Charter, AJIL, nr 47 (1953), s. 49—69.

[87] Zob. M. Brandon, op. cit., s. 56.

[88] Np. Traktat singapurski o prawie znaków towarowych z dnia 27 marca 2006 r. (Dz. U. 2009 nr 100 poz. 838), Porozumienie ogólne w sprawie przywilejów i immunitetów Rady Europy z 2 września 1949 r. (Dz. U. 2001 nr 23 poz. 270), Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977 nr 38 poz. 169), Europejska konwencja kulturalna z 19 grudnia 1954 r. (Dz. U. 1990 nr 8 poz. 44).

[89] Np. Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 roku dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego (Protokół III) z 8 grudnia 2005 (Dz. U. 2010 nr 70 poz.447).

[90] Np. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 r. (Dz. U. 2003 nr 78 poz.708).

[91] G. Schwarzenberg, A Manual of International Law, Londyn 1967, s. 151.

[92] Zob. J. Gamble Jr, Multilateral Treaties: the Significance of the Name of the Instrument, California Western International Law Journal nr 10/1980, s. 1—24, a także D. Myers, The Names and Scopes of Treaties, AJIL, nr 51 (1957), s. 574—605. Przedstawione w powyższych pracach statystyki dotyczące ilości zawieranych na świecie umów międzynarodowych z użyciem określonych nazw (traktatu, porozumienie, konwencja itp.) mogą być traktowane jedynie w kategoriach ciekawostki.

[93] Konwencja o prawie traktatów sporządzona w Wiedniu dnia 23 maja 1969 r., Dz. U. 1990 nr 74, poz. 439.

[94] Dokument ONZ nr Doc. A/CONF.129/15. Polska nie jest stroną tej konwencji.

[95] Stan na marzec 2017.

[96] Zob. O. Corten, P. Klein, The Vienna Conventions on the Law of Treaties: A Commentary, Oxford 2000, s. 35.

[97] Należy w tym miejscu zauważyć, że podmioty prawa międzynarodowego mogą także zawierać umowy wywołujące skutki nie w obszarze prawa międzynarodowego, lecz w obszarze prawa wewnętrznego jednego z tych państw lub państwa trzeciego, albowiem, w większości przypadków, podmioty prawa międzynarodowego posiadają też podmiotowość prawną w wewnętrznych porządkach prawnych, a co za tym idzie, mogą zawierać np. umowy cywilnoprawne (np. nabywać nieruchomości, wynajmować je bądź dzierżawić). W żadnej jednak mierze tego typu umowy nie będą mogły zostać nazwane umowami międzynarodowymi, nawet jeśli po obu stronach danej umowy występować będą podmioty prawa międzynarodowego. Zob. np. A. Aust, Modern Treaty Law and Practice, Cambridge 2007, s. 20

[98] Zob. W. Czapliński, Sources of International Law in the Nicaragua Case, ICLQ nr 38/1989, s. 151—166 oraz M. Frankowska, Umowy…, s. 11, a także T. Jasudowicz, Zakaz stosowania normy rebus sic stantibus wobec traktatu ustanawiającego granicę, Studia Prawnicze, nr 3, 1974

[99] Zob. O. Corten, P. Klein, op. cit., s. 43.

[100] Traktat państwowy w sprawie odbudowy niezawisłej i demokratycznej Austrii podpisany w Wiedniu dnia 15 maja 1955 r., Dz. U. z 1957 r. Nr 19, poz. 94 (dalej: Traktat państwowy z Austrią). Zakwalifikowanie tego traktatu jako traktatu pokoju mogłoby pozornie budzić spory, zważywszy na fakt, że w treści samego traktatu nie ma mowy o przywróceniu pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonymi a Austrią. Co więcej — Austria jest w tym traktacie traktowana po części jako ofiara agresji niemieckiej. Nie zmienia to jednak faktu, że podpisanie traktatu państwowego było związane z zakończeniem okupacji Austrii przez wojska alianckie, a treść traktatu jest w wielu miejscach analogiczna do treści traktatów pokoju zawartych w 1947 roku z państwami satelickimi III Rzeszy. Traktat reguluje kwestie stosunków Austrii i mocarstw sprzymierzonych, zawiera m.in. klauzule ograniczające zbrojenia oraz dotyczące ustroju Austrii, a także roszczeń majątkowych wynikłych z II wojny światowej. Całościowa analiza Traktatu państwowego z Austrią pozwala wiec zaliczyć go do kategorii traktatów pokoju. Zob. J. Kunz, The State Treaty with Austria, AJIL, vol. 49 (1955) s. 535—542; E. Schwelb, The Austrian State Treaty and Human Rights, ICLQ vol. 5 (1956) s. 265—276; R. Knight, The Austrian State Treaty and Beyond, Contemporary European History, Vol. 10.1 (2001), s. 123—142.

[101] Ch. Bell, On the Law…, s. 53.: Peace agreements are documents produced after discussion with some or all of the conflict’s protagonists, that address military violent conflict with a view to ending it. Ta sama definicja użyta została w Ch. Bell, C. O’Rourke, Peace Agreements or Pieces of Paper? The Impact of UNSC Resolution 1325 on Peace Processes and Their Agreements, ICLQ vol. 59 (2010) s. 950.

[102] Ch. Bell przywołuje w tym miejscu Rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 z 10 czerwca 1999 r. — Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1244 (1999), dotyczącą zakończenia konfliktu w Kosowie. Zob. Ch. Bell, On the Law…, s. 53.

[103] J. Kreutz, How and when armed conflicts end: Introducing the UCDP Conflict Termination dataset, Journal of Peace Research vol. 47(2010), s. 245: An agreement concerned with the resolution of the incompatibility signed and/or publicly accepted by all, or the main, actors in a conflict. The agreement should address all, or the central, issues of contention.

[104] L. Vinjamuri, A. Boesenecker, Accountability and Peace Agreements Mapping trends from 1980 to 2006, Genewa 2007, s.6: Peace agreement: a formalised legal agreement between two or more hostile parties — either two states, or between a state and an armed belligerent group (sub-state or non-state) — that formally ends a war or armed conflict and sets forth terms that all parties are obliged to obey in the future.

[105] Więcej na ten temat zob. rozdział V.

[106] J. Kleffner, Peace Treaties [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 8, Oksford 2012, s.104—105: Peace treaties are agreement concluded between the parties to an armed conflict that end the state of war or the armed conflict between them […] peace treaties stricto sensu are agreements concluded between belligerent States in written form and governed by international law.

[107] Zob. J. Kleffner, Peace…, s.105.

[108] Zob. prace Ch. Bell, zwłaszcza On the law…, s. 128—129, a także M. Frankowska, Prawo…, s. 55.

[109] Zob. K. Gałka, Szczególna ochrona dziecka w porozumieniach pokojowych [w:] E. Karska (red.) Prawa dziecka w prawie międzynarodowym, Warszawa 2013, s. 276.

[110] Zob. zwłaszcza Ch. Bell, Peace Agreements: their nature and legal status, AJIL, nr 100/2006, str. 373—412.

[111] Zob. Ch. Bell, On the Law…, s. 129.

[112] Ogólne Porozumienie Ramowe dotyczące Pokoju w Bośni i Hercegowinie — The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina — Dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/50/790 oraz dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1995/999 — dalej jako Układ z Dayton.

[113] Zob. Bell, Peace… str. 380.

[114] Przykładem może tu być tzw. Porozumienie Ochrydzkie z 13 sierpnia 2001 r. (Framework Agreement, tekst dostępny na stronie , dostęp 1.04.2017 r., g. 11.30), którego sygnatariuszami są liderzy macedońskich i albańskich partii politycznych w Macedonii.

[115] C. Mik, Kongres wiedeński a współczesne koncepcje ius post bellum [w:] J. Menkes i in. (red.) Idee…, s. 249.

[116] Zob. C. Mik, Konges…, s. 252.

[117] Zob. C. Stahn, ‘Jus ad bellum’, ‘jus in bello’, ‘jus post bellum’? — Rethinking the Conception of the Law of Armed Force, EJIL vol. 17 (2007), s. 921—943.

[118] Tak np. Ch. Bell, Peace…, s. 376.

[119] Oczywiście, jedną z naczelnych zasad prawa traktatów jest swoboda związania się traktatem przez zawierający go podmiot, jednak w materii traktatów pokoju od tej zasady czynione są wyjątki. W szczegółach rozważania na ten temat zawarte są w rozdziale III niniejszej rozprawy. Zob. w szczególności S. Malawer, Imposed treaties and international law, California Western International Law Journal, nr 7, rok 1977, str. 1—178.

[120] zob. art. 18, art. 19, art. 20, art. 31, art. 33, art. 41, art. 58, art. 60 KPT.

[121] zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, str. 50, E. Villiger, Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Leiden 2009, s. 248—250.

[122] Zob. Report of the International law Commission. Fifty-ninth session, Nowy Jork, 2007, s. 77—82. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, Warszawa 2004, str. 60—61, E. Villiger, op. cit., s. 271—273. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości zastosował normę zakazującą uczynienia zastrzeżenia do traktatu, które sprzeciwiałoby się jego celowi już w 1951 roku, zob. ICJ Rep. 1951, s. 26—27.

[123] Zob. M. Frankowska, Prawo…, str. 119—124, E. Villiger, op. cit., s. 427—428.

[124] ICJ Rep. 1951.

[125] ICJ Rep. 1974.

[126] ICJ Rep. 1980.

[127] ICJ Rep. 1986.

[128] PCIJ Series A/B nr 34, 1935.

[129] Zob. V. Crnić-Grotić, Object and Purpose of Treaties in the Vienna Convention on the Law of Treaties, Asian Yearbook of International Law, nr 7/1997, s. 141—174.

[130] Zob. Report of the International Law Commission…, s. 78.

[131] zob. O. Corten, P. Klein, op. cit., s. 6.

[132] ICJ Rep. 1952 s. 183—184.

[133] I. Sinclair pisze wręcz, że preambuła traktatu jest naturalnym miejscem, w którym należy poszukiwać określenia celu umowy międzynarodowej. I. Sinclair, The Vienna Convention on the Law of Treaties, Manchester 1984, s. 128, 130.

[134] M. Frankowska, Prawo…, str. 47. Zob. także R. Lesaffer (red.), Peace Treaties and International Law in European History: From the Late Middle Ages to World War One, Cambridge 2004, s. 80.

[135] Zob. A. Kozłowski, Interpretacja traktatu międzynarodowego w świetle jego kontekstu, Warszawa 2002, s. 96—97. Szeroką analizę tego zagadnienia przedstawił także H. Samujłło w książce Prawne znaczenie wstępu do umów międzynarodowych, Zielona Góra 1974.

[136] Treaty of Peace. Signed at Djakarta, on 20 January 1958, UNTS nr 4688.

[137] Należy tu jednak zaznaczyć, że zdarzają się wyjątki, jak chociażby Porozumienie o wszechstronnym politycznym rozstrzygnięciu konfliktu w Kambodży, podpisane w Paryżu 23 października 1991 r (Agreement on a comprehensive political settlement of the Cambodia conflict, UNTS nr 28613).

[138] [Strony] uzgodniły zakończenie stanu wojny między nimi i w tym celu zawierają niniejszy traktat.

[139] Traktat Pokoju z Włochami podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 r., Dz. U. 1949 nr 50 poz. 378, dalej jako Traktat Pokoju z Włochami.

[140] Traktat Pokoju z Węgrami podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 r.- Treaty of peace with Hungary, UNTS nr 644, dalej jako Traktat Pokoju z Węgrami.

[141] Traktat Pokoju z Rumunią podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 r.- Treaty of peace with Romania,, UNTS nr 645, dalej jako Traktat Pokoju z Rumunią.

[142] Traktat Pokoju z Finlandią podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 r.- Treaty of peace with Finland, UNTS nr 746, dalej jako Traktat Pokoju z Finlandią.

[143] Traktat Pokoju z Bułgarią podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 r.- Treaty of peace with Bulgaria, UNTS nr 643, dalej jako Traktat Pokoju z Bułgarią.

[144] Japonia i Republika Indonezji, pożądając zakończenia stanu wojny między oboma krajami […] postanowiły, co następuje.

[145] Rząd Izraela i Rząd Egiptu […] pożądając zakończenia stanu wojny między nimi […] postanowiły, co następuje. Traktatu Pokoju między Państwem Izrael i Arabską Republiką Egiptu — Treaty of Peace Between the State of Israel and ahe Arab Republic of Egypt — UNTS nr 17855, dalej jako izraelsko-egipski traktat pokoju.

[146] Strony uczestniczące w paryskiej konferencji w sprawie Wietnamu, mając w perspektywie zakończenie wojny […] postanowiły, co następuje. Porozumienie o zakończeniu wojny i przywróceniu pokoju w Wietnamie, podpisane w Paryżu 27 stycznia 1973 r. — Agreement on ending the war and restoring peace in Viet-Nam, UNTS nr 13295.

[147] Eng. enduring. Przykład: Układ z Dayton (Strony […] pożądając […] wytrwałego pokoju).

[148] Eng. firm and lasting. Przykład: Ogólny Traktat Pokoju między Salwadorem i Hondurasem podpisany w Limie 30 października 1980 r. — General Peace Treaty Between the Republics of El Salvador and Honduras — UNTS nr 21856. (Rządy Salwadoru i Hondurasu […] pożądając zapewnienia trwałego i ostatecznego pokoju).

[149] Eng. just. Przykład: Traktat Pokoju między Izraelem i królestwem Jordanii z 26 października 1994 r. — Treaty of Peace Between the State of Israel and the Hashemite Kingdom of Jordan UNTS nr 35325, dalej jako izraelsko-jordański traktat pokoju. (Rząd Izraela i Rząd Królestwa Jordanii […] w celu osiągnięcia sprawiedliwego, ostatecznego i wszechstronnego pokoju).

[150] Eng. comprehensive. Przykład: izraeelsko-egipski traktat pokoju z 1979 r. (Rząd Izraela i Rząd Egiptu, przekonane o koniecznej potrzebie ustanowienia sprawiedliwego, wszechstronnego i ostatecznego pokoju).

[151] Zob. J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe Publiczne, Warszawa 2007, s.162. Więcej na temat uznania w prawie międzynarodowym zob. H. Lauterpacht, Recognition in International Law, Cambridge 1947.

[152] art. 10 Federalna Republika Jugosławii i Republika Bośni i Hercegowiny uznają się wzajemnie, jako suwerenne i niepodległe państwa w swoich granicach międzynarodowych […].

[153] art. 3 ust 1 pkt a: [strony] uznają i będą respektować suwerenność, integralność terytorialną i polityczną niepodległość drugiej strony.

[154] art. 2 ust. 1: [strony] uznają i będą respektować suwerenność, integralność terytorialną i polityczną niepodległość drugiej strony.

[155] art. 2 pkt a: Japonia, uznając niepodległość Korei, zrzeka się wszelkich praw, tytułów i roszczeń do Korei. Traktat Pokoju z Japonią, podpisany w San Francisco 8 września 1951 r. — Treaty of Peace with Japan — UNTS nr 1832.

[156] Jako przykład można przywołać art. 3 Porozumienia o normalizacji stosunków między Federalną Republiką Jugosławii i Republiką Chorwacji. Agreement on Normalization of Relations between the Federal Republic of Yugoslavia and the Republic of Croatia, Dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/51/318 oraz dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1996/706.

[157] Tego typu rozwiązanie wynika np. z art. 1 Traktatu o pokoju i przyjaźni zawarty między Chile i Argentyną 29 listopada 1984 r. w Watykanie, Treaty of Peace and Friendship, UNTS 17838.

[158] Zob. załącznik nr 9 do Układu z Dayton.

[159] Tytułem przykładu można u przywołać izraelsko-jordański traktat pokoju z 1994 r., w którego art. 5 ust. 2 Strony postanawiają współpracować na rzecz rozwoju stosunków ekonomicznych i kulturalnych, zaś w art. 12 strony zobowiązują się podjąć wspólne działania związane ze zwalczaniem przestępczości, w szczególności związanej z narkotykami.

[160] Przykładem może tu być Traktat o pokoju i przyjaźni zawarty między Chile i Argentyną z 1984 r.

[161] Hiszp.: Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca — dalej URNG

[162] Agreement on a firm and lasting peace. Załącznik do dokumentu Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/51/796 i Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/114.

[163] Agreement on a comprehensive political settlement of the Cambodia conflict, UNTS nr 28613.

II. Systemowe ujęcie porozumień pokojowych

Uwagi wprowadzające

Porozumienia pokojowe, jak pokazuje praktyka międzynarodowa, niemal nigdy nie występują jako pojedyncze akty prawne. Inaczej niż w przypadku większości umów międzynarodowych, wokół porozumień pokojowych wytwarzają się specyficzne „ekosystemy prawne”, na które składają się towarzyszące porozumieniom pokojowym inne akty prawne. Dotyczy to zarówno aktów, które mogą poprzedzać zawarcie porozumienia pokojowego (zawieszenia broni, rozejmy), jak i aktów, które mają względem porozumienia pokojowego charakter wtórny (dodatkowe i uszczegóławiające porozumienia zawierane równolegle z podpisaniem porozumienia pokojowego lub w jego następstwie).

Można wręcz zaryzykować twierdzenie, że porozumienia pokojowe nie mogą istnieć w próżni i nie mogłyby prawidłowo funkcjonować bez otoczenia prawnego, które się wokół nich wytwarza. Główną zaś przyczyną takiego stanu rzeczy jest szczególny rodzaj materii regulowanej porozumieniami pokojowymi i niezwykłe okoliczności polityczne, jakie towarzyszą zazwyczaj ich zawieraniu. Konieczność zawierania dodatkowych porozumień uszczegóławiających postanowienia porozumień pokojowych wynika również z kompleksowości zagadnień włączanych do porozumień pokojowych. Ogólne normy ustanawiane w porozumieniach pokojowych dla swojej pełnej skuteczności wymagają bowiem często zawarcia swoistych aktów wykonawczych, które je skonkretyzują.

Traktat pokoju to „klasyczna i idealna metoda zakończenia stanu wojny”.[1] Zawarcie porozumienia pokojowego jest sposobem na najbardziej kompleksowe, a zarazem sformalizowane zakończenie konfliktu zbrojnego i przejście ze stanu wojny do stanu pokoju, nie jest jednak jedynym możliwym sposobem. Jak pisał A. Klafkowski „praktyka międzynarodowa wypracowała różne sposoby ostatecznego ustalenia pokoju i przejścia ze stanu wojennego do stanu reorganizacji pokojowej. Traktat pokoju jest tylko jedną z form zakończenia stanu wojny, nie jest jedyna taką formą.”[2] Podstawowym, to jest najczęściej w praktyce spotykanym, obok zawarcia porozumienia pokojowego, sposobem przejścia od stanu wojny do stanu pokoju jest ustanowienie pokoju via facti, czyli poprzez faktyczne (rzeczywiste) zaprzestanie działań wojennych i nawiązanie pokojowych relacji między walczącymi wcześniej stronami.[3] Zaprzestanie działań zbrojnych może przy tym (lecz nie musi) zostać poprzedzone podpisaniem innej niż porozumienie pokojowe umowy (np. rozejmu, o czym w dalszej części rozprawy), bądź nawet szeregu porozumień (składających się na system pokoju, zob. niżej).

Porozumienia pokojowe a system pokoju

Obok pojęcia „porozumienie pokojowe” autor niniejszej pracy proponuje włączyć do rozważań jeszcze jedno pojęcie — „system pokoju”.[4] Choć pojęcia te mają wiele wspólnego ze sobą nawzajem, nie należy mylić ich znaczeń. Prawidłowe rozumienie powyższych terminów jest przy tym bardzo istotne dla rozważań przedstawionych w niniejszej pracy.

Jak zauważa A. Kozłowski, systemem prawa nazywać można uporządkowany zbiór norm pozostających ze sobą w określonych związkach i zależnościach. Aby można było mówić o zbiorze aktów prawnych jako o systemie prawa, konieczne jest, by zbiór ów spełniał kryteria formalne, na które składają się wymogi jednolitości i niesprzeczności (spójności).[5] Zgodne zaś z definicją H. Rota, system prawa jest pewną całością (jednością) norm prawnych, między którymi zachodzą określone wzajemne związki.[6] System prawa może, lecz nie musi wykazywać się zamkniętością lub hierarchicznością. Wprowadzenie nowej kategorii — systemu pokoju (jako szczególnego rodzaju systemu prawa) uzasadnione jest szczególną poznawczą rolą kategorii systemu prawa. Jak słusznie zauważa R. Kwiecień, posługiwanie się kategorią systemu prawa jest niezbędne w procesie wyjaśniania i wskazywania cech konstytutywnych danego porządku prawnego.[7]

Systemem pokoju należy więc nazywać kompleks uregulowań prawnych i instytucji mających na celu ustanowienie i utrzymanie pokoju na jakimś obszarze. Na system pokoju składać się więc będą porozumienia pokojowe (jeden lub kilka w zależności od przyjętej dla zakończenia danego konfliktu koncepcji), inne umowy międzynarodowe (umowy towarzyszące porozumieniom pokojowym, subsydiarne względem nich lub wykonujące bądź doprecyzowujące niektóre ich postanowienia, także umowy zmieniające postanowienia wcześniejszych umów), akty organizacji międzynarodowych i organy międzynarodowe lub umiędzynarodowione (specjalne rady lub komisje nadzorujące przebieg procesu pokojowego i wykonanie postanowień porozumień pokojowych, trybunały do osądzenia zbrodniarzy wojennych, w tym trybunały mieszane krajowo-międzynarodowe), a także często akty wewnętrzne oraz akty o niejasnym statusie prawnomiędzynarodowym.

Aby zespół aktów prawnych i instytucji uznać za system pokoju, powinien on spełniać następujące kryteria: po pierwsze — kryterium przedmiotowe — składające się na system pokoju akty i instytucje powinny za swój przedmiot mieć sprawy związane z zakończeniem wojny (wojen) i ustanowieniem trwałego pokoju na określonym obszarze; po drugie — kryterium podmiotowe — podmioty zaangażowane w tworzenie aktów i instytucji składających się na system pokoju powinny być tożsame z podmiotami zaangażowanymi uprzednio w konflikt (strony) lub w próby jego zażegnania (mediatorzy, świadkowie); wreszcie po trzecie — kryterium wewnętrznej spójności — akty składające się na system pokoju powinny układać się w sensowną, wewnętrznie niesprzeczną całość, nawet, jeśli nie są wprost swoim uzupełnieniem, to powinno być możliwe ustalenie wzajemnych relacji między nimi.[8] Za przykłady systemów pokoju mogą posłużyć system pokoju w krajach byłej Jugosławii po wojnach z lat 1991—1999, system pokoju na Dalekim Wschodzie po II Wojnie Światowej lub system pokoju w Europie po II Wojnie Światowej (w tym ostatnim, ze względu na jego rozbudowanie, wyróżnić można także poszczególne podsystemy pokoju z poszczególnymi państwami Osi).

Na system pokoju w krajach byłej Jugosławii składa się szereg aktów prawnych oraz innych dokumentów ustanowionych w celu zakończenia wojen i ustanowienia trwałego pokoju na terenie byłej Jugosławii, takich jak: Porozumienie Waszyngtońskie z 1 marca 1994 r. dotyczące utworzenia Federacji Bośni i Hercegowiny;[9] Porozumienie Erdutskie z 12 listopada 1995 r. dotyczące statusu regionu Wschodniej Slawonii, Baranji i Sremu;[10] Układ z Dayton wraz z szeregiem załączników, spośród których warto wymienić: Załącznik 1-A — Porozumienie o militarnych aspektach ustanowienia pokoju, Załącznik 1-B — Porozumienie o stabilizacji regionu, Załącznik 4 — Konstytucja Republiki Bośni i Hercegowiny, Załącznik 6 — Porozumienie o prawach człowieka, Załącznik nr 11 — Porozumienie o międzynarodowych siłach policyjnych; Porozumienie z Wright Patterson między Bośnią i Hercegowiną a Jugosławią;[11] Porozumienie o normalizacji stosunków między Jugosławią a Chorwacją zawarte w Belgradzie 23 sierpnia 1996 r.; Układ z Rambouillet z 23 lutego 1999 r. — Tymczasowe Porozumienie o Pokoju i Samorządności w Kosowie;[12] Wojskowo-techniczne porozumienie pomiędzy międzynarodowymi siłami bezpieczeństwa (KFOR), Rządem Federalnej Republiki Jugosławii i Republiką Serbii z 9 czerwca 1999 r.;[13] Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 z 10 czerwca 1999 r. Elementami systemu pokoju w byłej Jugosławii są też instytucje: Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii, ustanowiony na mocy Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 827 z 25 maja 1993 r.[14] oraz Urząd Wysokiego Przedstawiciela, ustanowiony na mocy Załącznika 10 do Porozumienia z Dayton.

Systemem pokoju na Dalekim Wschodzie po II wojnie światowej nazwać można zespół aktów prawnych i instytucji służących ustanowieniu i utrzymanie pokoju między Japonią i Aliantami,[15] na który składają się, m.in.: Traktat Pokoju z Japonią z 1951 r.; osiem not, na mocy których rząd Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[16] nota z 27 marca 1953 r., na mocy której rząd Unii Południowej Afryki, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[17] nota z 22 kwietnia 1953 r., na mocy której rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[18] nota z 24 kwietnia 1953 r., na mocy której rząd Pakistanu, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[19] nota z 25 kwietnia 1953 r., na mocy której rząd Francji, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[20] nota z 27 kwietnia 1953 r., na mocy której rząd Australii, zgodnie z art. 7 Traktatu Pokoju z Japonią, notyfikował rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[21] Porozumienie Waszyngtońskie z 12 czerwca 1952 dotyczące rozstrzygnięcia sporów narosłych wokół art. 15(a) Traktatu Pokoju z Japonią;[22] Traktat Pokoju między Republiką Chińską i Japonią, podpisany w Tajpej 28 kwietnia 1952 r.;[23] Traktat Pokoju między Unią Birmy i Japonią, podpisany w Rangunie 5 listopada 1954 r.;[24] Porozumienie między Unią Birmy i Japonią dotyczące reparacji i współpracy gospodarczej, podpisane w Rangunie 5 listopada 1954 r.;[25] Porozumienie między Republiką Filipin i Japonią dotyczące reparacji, podpisane w Manili 9 maja 1956 r.;[26] Traktat Pokoju między Japonią i Republiką Indonezji z 1958 r., Porozumienie między Japonią i Republiką Indonezji dotyczące reperacji, podpisane w Dżakarcie 20 stycznia 1958 r.;[27] Porozumienie między Japonią i Republiką Wietnamu dotyczące reparacji, podpisane w Sajgonie 13 maja 1959 r.;[28] Traktat o Pokoju i Przyjaźni między Japonią i Chińską Republiką Ludową, podpisany w Pekinie 12 sierpnia 1978 r.;[29] Komisja Dalekowschodnia oraz Aliancka Rada ds. Japonii, ustanowione na mocy Porozumienia Moskiewskiego z 27 grudnia 1945 r.;[30] Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu ustanowiony na mocy Karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu z 19 stycznia 1946 r.[31]

Jeszcze bardziej rozbudowany był system pokoju w Europie po II wojnie światowej,[32] składał się bowiem na niego szereg podsystemów pokoju z państwami Osi i ich sojusznikami, a więc podsystem pokoju z Włochami, podsystem pokoju z Węgrami, podsystem pokoju z Bułgarią, podsystem pokoju z Rumunią, podsystem pokoju z Finlandią i wreszcie rzecz najbardziej kontrowersyjna — podsystem pokoju z Niemcami.

Na podsystem pokoju z Włochami po II wojnie światowej[33] składają się następujące akty prawne i instytucje: Traktat Pokoju z Włochami; wymiana not między Chinami i Włochami dotycząca roszczeń wynikłych ze zniszczeń wojennych z 30 czerwca 1947 r.;[34] Porozumienie między rządem Stanów Zjednoczonych i rządem Włoch dotyczące rozliczenia niektórych roszczeń z czasów wojny i spraw powiązanych, podpisane w Waszyngtonie 14 sierpnia 1947 r.;[35] nota z 25 lutego 1948 r., na mocy której rząd Czechosłowacji, zgodnie z art. 44 Traktatu Pokoju z Włochami, notyfikował rządowi Włoch chęć utrzymania w mocy pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[36] nota z 1 maja 1948 r., na mocy której rząd Unii Południowej Afryki, zgodnie z art. 44 Traktatu Pokoju z Włochami, notyfikował rządowi Włoch chęć utrzymania w mocy lub reaktywacji pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[37] nota z 16 sierpnia 1949 r., na mocy której rząd Holandii, zgodnie z art. 44 Traktatu Pokoju z Włochami, notyfikował rządowi Włoch chęć utrzymania w mocy pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[38] Porozumienie między Włochami i Grecją dotyczące współpracy gospodarczej i rozwiązania kwestii spornych wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami, podpisane w Rzymie 31 sierpnia 1949 r.;[39] Traktat Pokoju, Przyjaźni i Współpracy między Gwatemalą i Włochami, podpisane w Gwatemali 10 września 1949 r.;[40] Porozumienie między Jugosławią i Włochami dotyczące podziału archiwów i dokumentów o charakterze administracyjnym lub historycznym, odnoszące się do terytoriów scedowanych na mocy Traktatu Pokoju, podpisane w Rzymie 23 grudnia 1950 r.;[41] Porozumienie między Holandią i Włochami dotyczące rozstrzygnięcia pewnych kwestii spornych wynikających z postanowień gospodarczych Traktatu Pokoju z Włochami, podpisane w Rzymie 15 czerwca 1951 r.;[42] Porozumienie zawarte w formie wymiany not między Kanadą i Włochami, dotyczące rozstrzygnięcia niektórych kanadyjskich roszczeń wojennych i uwolnienia zasobów włoskich w Kanadzie z 20 września 1951 r.;[43] Porozumienie między Holandią i Włochami dotyczące rozstrzygnięcia pewnych kwestii spornych związanych z własnością przemysłową, a wynikających z zastosowania środków będących rezultatem zaistnienia stanu wojny, podpisane w Rzymie 22 września 1952 r.;[44] porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 21 grudnia 1951 r. między Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Włochami, dotyczące zwolnienia Włoch z pewnych zobowiązań wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami;[45] porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 21 grudnia 1951 r. między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej i Włochami, dotyczące rewizji pewnych postanowień Traktatu Pokoju z Włochami;[46] porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 20 grudnia 1951 r. między Australią i Włochami, dotyczące rewizji niektórych artykułów Traktatu Pokoju z Włochami;[47] Porozumienie między Republiką Włoch i Federalną Republiką Ludową Jugosławii dotyczące ostatecznego rozstrzygnięcia wszystkich wzajemnych zobowiązań gospodarczych i finansowych wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami i powiązanych z nim porozumień, podpisane w Belgradzie 18 grudnia 1954 r.;[48] Porozumienie między rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki i rządem Włoch dotyczące roszczeń związanych ze zniszczeniami wojennymi, podpisane w Rzymie 29 marca 1957 r.;[49] Traktat między Włochami i Jugosławią dotyczący delimitacji granicy w części nie wskazanej w Traktacie Pokoju, podpisany w Osimo 10 listopada 1975 r.[50] (dotyczył podziału między Włochy i Jugosławię dawnego Wolnego terytorium Triestu).

Na podsystem pokoju z Węgrami po II wojnie światowej[51] składają się, co najmniej, następujące akty prawne: Traktat Pokoju z Węgrami; Porozumienie między rządem Federalnej Republiki Ludowej Jugosławii i rządem republiki Węgier w sprawie dostaw dóbr i materiałów, które mają zostać przekazane przez Węgry jako reparacje za zniszczenia spowodowane w Jugosławii przez węgierskie operacje wojskowe i okupację terytoriów jugosłowiańskich, podpisane w Budapeszcie 11 maja 1946 r.;[52] nota z 9 marca 1948 r., na mocy której rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Węgrami, notyfikował rządowi Węgier chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[53] nota z 27 lutego 1948 r., na mocy której rząd Czechosłowacji, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Węgrami, notyfikował rządowi Węgier chęć utrzymania w mocy pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[54] nota z 16 listopada 1948 r., na mocy której rząd Unii Południowej Afryki, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Węgrami, notyfikował rządowi Węgier chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[55] węgiersko-bułgarski Traktat o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy, podpisany w Sofii 16 lipca 1948 r.[56].

Na podsystem pokoju z Rumunią składają się m.in. następujące akty prawne: Traktat Pokoju z Rumunią; Porozumienie między rządem Królestwa Grecji i rządem Rumuńskiej Republiki Ludowej dotyczące rozstrzygnięcia spraw gospodarczych spornych między tymi krajami od 1939 r., podpisane w Atenach 25 sierpnia 1956;[57] nota z 26 lutego 1948 r., na mocy której rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Rumunią, notyfikował rządowi Rumunii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[58] nota z 1 marca 1948 r., na mocy której rząd Czechosłowacji, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Rumunią, notyfikował rządowi Rumunii chęć utrzymania w mocy pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[59] nota z 16 listopada 1948 r., na mocy której rząd Unii Południowej Afryki, zgodnie z art. 10 Traktatu Pokoju z Rumunią, notyfikował rządowi Rumunii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych.[60]

Na podsystem pokoju z Bułgarią[61] składają się m.in. następujące akty prawne: Traktat Pokoju z Bułgarią, Porozumienie między Królestwem Niderlandów i Bułgarską Republiką Ludową dotyczące rozstrzygnięcia spornych kwestii finansowych, podpisane w Sofii 7 lipca 1961 r.;[62] Porozumienie rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz rządu Bułgarskiej Republiki Ludowej dotyczące roszczeń obywateli amerykańskich i powiązanych spraw finansowych, podpisane w Sofii 2 lipca 1963 r.;[63] nota z 13 marca 1948 r., na mocy której rząd Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, zgodnie z art. 8 Traktatu Pokoju z Bułgarią, notyfikował rządowi Bułgarii chęć reaktywowania angielsko-bułgarskiego Porozumienia o przekazach pieniężnych z 7 czerwca 1925 r.;[64] nota z 8 marca 1948 r., na mocy której rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki, zgodnie z art. 8 Traktatu Pokoju z Bułgarią, notyfikował rządowi Bułgarii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych;[65] węgiersko-bułgarski Traktat o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy, podpisany w Sofii 16 lipca 1948 r.

Na podsystem pokoju z Finlandią po II wojnie światowej[66] składają się, m.in. następujące akty prawne: Traktat Pokoju z Finlandią; nota z 7 stycznia 1949 r., na mocy której Rząd Australii, zgodnie z Traktatem Pokoju z Finlandią, notyfikował rządowi Finlandii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych traktatów;[67] nota z 15 listopada 1948 r., na mocy której Rząd Unii Południowoafrykańskiej, zgodnie z art. 12 Traktatu Pokoju z Finlandią, notyfikował rządowi Finlandii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych traktatów;[68] nota z 12 marca 1948 r., na mocy której Rząd Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, zgodnie z art. 12 Traktatu Pokoju z Finlandią, notyfikował rządowi Finlandii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych traktatów;[69] porozumienie zawarte dnia 4 stycznia 1951 r. w formie wymiany not między Australią i Finlandią dotyczące uwolnienia środków należących do rezydentów Fińskich, które zostały zatrzymane w Australii oraz rozstrzygnięcia roszczeń australijskich przeciwko Finlandii związanych z drugą wojną światową;[70] Porozumienie między Finlandią i Związkiem Sowieckim z dnia 9 grudnia 1948 r. dotyczące przebiegu fińsko-sowieckiej granicy państwowej;[71] Porozumienie między Finlandią i Związkiem Sowieckim z dnia 23 czerwca 1960 r. dotyczące przebiegu fińsko-sowieckiej granicy państwowej i procedur rozwiązywania incydentów granicznych.[72]

Istnienie podsystemu pokoju z Niemcami pozornie może wydawać się wątpliwe, ze względu na brak jednego aktu prawnego mogącego zostać uznanym za traktat pokoju z Niemcami po II wojnie światowej. Wątpliwość ta jest jednak pozorna, ponieważ istnienie lub brak „centralnego” czy też „głównego” porozumienia pokojowego nie jest kryterium determinującym istnienie systemu pokoju. System pokoju bez wątpienia może składać się z wielu partykularnych aktów prawnych, które rozpatrywane łącznie tworzą ramy pokojowego współistnienia stron, niegdyś walczących ze sobą. Co więcej, w przypadku, kiedy po zakończeniu wojny (konfliktu zbrojnego) nie powstał jeden traktat pokoju, to właśnie koncepcja systemu pokoju z powodzeniem wypełnić może zaistniałą lukę, wskazując na mechanizmy przejścia od stanu wojny do stanu pokoju między uprzednio walczącymi ze sobą podmiotami. Bez wątpienia więc zespół aktów prawnych i instytucji powstałych po II wojnie światowej, a odnoszących się do Niemiec,[73] ich ustroju, pozycji prawnomiędzynarodowej i relacji z państwami dawnej koalicji Aliantów, można nazwać systemem pokoju z Niemcami po II wojnie światowej,[74] zaś uwzględniając jego pozycję w szerszym kontekście uregulowań pokojowych w Europie po II wojnie światowej, można go uznać za podsystem systemu pokoju w Europie po II wojnie światowej. Wśród najważniejszych aktów i instytucji składających się na system pokoju z Niemcami po II wojnie światowej wymienić można następujące: Deklaracja Berlińska z 5 czerwca 1945 r. dotycząca pokonania Niemiec i przejęcia wykonywania najwyższej władzy na terytorium Niemiec przez Rządy Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich i Tymczasowego Rządu Republiki Francuskiej;[75] Układ Poczdamski z 2 sierpnia 1945 r.;[76] Porozumienie rządów Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich oraz tymczasowego rządu Republiki Francuskiej dotyczące oskarżenia i ukarania głównych zbrodniarzy wojennych Osi Europejskiej, podpisane w Londynie 8 sierpnia 1945 r.;[77] Porozumienie zawarte w Waszyngtonie, dnia 8 kwietnia 1949 r. dotyczące zasad wykonywania władzy i odpowiedzialności rządów Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Francji po powstaniu Republiki Federalnej Niemiec;[78] Statut Okupacyjny z dnia 8 kwietnia 1949 r.;[79] konwencja między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej, Francją i Republiką Federalną Niemiec dotycząca stosunków między Trzema Mocarstwami i Republiką Federalną Niemiec, podpisana w Bonn 26 maja 1952 r.;[80] Konwencja Finansowa między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej, Francją i Republiką Federalną Niemiec, podpisana w Bonn 26 maja 1952 r.;[81] Konwencja między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej, Francją i Republiką Federalną Niemiec dotycząca rozstrzygnięcia spraw wynikających z wojny i okupacji, podpisana w Bonn 26 maja 1952 r.;[82] Protokół między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej, Francją i Republiką Federalną Niemiec dotyczący zakończenia okupacji Republiki Federalnej Niemiec, podpisany w Paryżu 23 października 1954 r.;[83] Protokół między Związkiem Socjalistycznych Republik Sowieckich i Niemiecką Republiką Demokratyczną dotyczący zaprzestania płatności reparacji przez Niemcy i innych środków służących pomniejszeniu finansowych i gospodarczych zobowiązań Niemieckiej Republiki Demokratycznej powstałych jako konsekwencja wojny, podpisany w Moskwie 22 sierpnia 1953 r.;[84] Układ między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków, podpisany w Warszawie 7 grudnia 1970 r.;[85] Traktat dotyczący ostatecznej regulacji w stosunku do Niemiec podpisany 12 września 1990 r.;[86] Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy, podpisany w Warszawie 14 listopada 1990 r.[87]

Każdy ze wskazanych powyżej systemów i podsystemów spełnia wymagania przyjętej definicji: składające się na dany system normy służą zakończeniu wojny oraz ustanowieniu i utrzymaniu pokoju na danym terytorium (kryterium przedmiotowe); normy wchodzące w skład poszczególnych systemów wiążą podmioty zaangażowane uprzednio w konflikt (kryterium podmiotowe) i są ze sobą powiązane i niesprzeczne (kryterium wewnętrznej spójności). Co więcej, w pewnym (choć ograniczonym zakresie) można mówić o wytwarzaniu się wewnątrz tych systemów pewnej hierarchii norm (która nie jest niezbędna dla uznania istnienia systemu, lecz wzmacnia jego strukturę i pozwala na jego ustrukturyzowanie). Można bowiem niejednokrotnie w ramach systemów pokoju wyróżnić akty nadrzędne (traktat pokoju, np. Traktat Pokoju z Japonią) i wykonawcze, wydane na podstawie swoistej delegacji zawartej w akcie nadrzędnym (jak noty[88], na mocy których państwa alianckie notyfikowały rządowi Japonii chęć utrzymania w mocy lub reaktywowania pewnych przedwojennych umów dwustronnych).

Kończąc tę część rozważań, należy zadać pytanie, czy prawidłowym jest wiązanie ze sobą poszczególnych europejskich systemów pokoju po II wojnie światowej (z Włochami, Węgrami, Bułgarią, Rumunią, Finlandią i Niemcami) i uznanie ich za podsystemy jednego większego systemu pokoju w Europie po II wojnie światowej? Odpowiedź na tak zadane pytanie musi być twierdząca, zważywszy na to, że wymienione systemy zarówno spełniają określone wyżej kryteria uznania za system pokoju, gdy są rozpatrywane pojedynczo, jak też spełniają te kryteria rozpatrywane łącznie, szczególnie ze względu na wzajemne odniesienia, zarówno wyrażone wprost, jak i możliwe do wyinterpretowania z ich treści. W szczególności należy tu wymienić wyrażony wprost obowiązek uznania traktatów pokoju zawartych z innymi państwami koalicji Osi ujęty w art. 18 Traktatu Pokoju z Włochami, art. 6 Traktatu Pokoju z Bułgarią, art. 7 Traktatu Pokoju z Węgrami, art. 7 Traktatu Pokoju z Rumunią i art. 10 Traktatu Pokoju z Finlandią. Nietypową konstrukcję „uznania traktatów” należy odczytywać jako obowiązek niekwestionowania skutków prawnych i faktycznych traktatów wymienionych w tych artykułach (bezpośrednio wymienione zostały tam Traktaty pokoju z Włochami, Węgrami, Bułgarią, Rumunią i Finlandią, a w ujęciu generalnym wzmiankowane są porozumienia, które Alianci zawarli lub zawrą z Niemcami, Austrią i Japonią dla przywrócenia pokoju).

Porozumienie pokojowe a zawieszenie broni i rozejm

W systemowych rozważaniach na temat porozumień pokojowych i ich roli w prawie międzynarodowym nie sposób nie wspomnieć o innych instrumentach związanych z procesem przechodzenia od stanu wojny do stanu pokoju, jakimi są zawieszenie broni i rozejm. O ile porozumienie pokojowe jest instrumentem prawnym o szerokim spektrum, obejmującym ostateczne zakończenie konfliktu zbrojnego, ustanowienie trwałego pokoju i uregulowanie na nowo stosunków między dotychczas wojującymi stronami (przede wszystkim politycznych, ale także militarnych, gospodarczych, kulturalnych i in.), o tyle zawieszenie broni i rozejm mają z zasady charakter nietrwały, a także partykularny, z reguły obejmują bowiem tylko sprawy związane z prowadzeniem (a konkretnie — zaprzestaniem prowadzenia) działań wojennych. W przeciwieństwie do porozumienia pokojowego, zawieszenie broni i rozejm przynależą do kategorii prawa wojennego — na co zwracał uwagę już Grocjusz[89] — choć mogą być krokiem w stronę ustanowienia w przyszłości pokoju.

Rozejm ma bogatą tradycję w prawie międzynarodowym od czasów starożytnych (można tu przywołać np. rozejmy między Atenami i Spartą w latach 451 p.n.e.[90] i 423 p.n.e.)[91]. Nie nastręcza też trudności znalezienie przykładów z okresu średniowiecza (np. polsko-krzyżacki rozejm w Łęczycy z 15 grudnia 1433)[92] i czasów nowożytnych (np. polsko-szwedzki rozejm w Starym Targu z 26 września 1629 roku,[93] polsko-rosyjski rozejm andruszowski zawarty 30 stycznia 1667)[94]. Wart odnotowania jest także fakt, że instytucja rozejmu obecna jest nie tylko w cywilizacji Zachodu, z którą zwykle utożsamia się rozwój prawa międzynarodowego, lecz także w innych wielkich cywilizacjach świata, jak np. w Islamie.[95] Uprawnione jest więc stwierdzenie, że rozejmy, podobnie zresztą jak traktaty pokoju, mają historię tak długą, jak długa jest historia konfliktów zbrojnych.

Pierwszym problemem, który należy omówić w tym miejscu jest kwestia terminologiczna. Oba pojęcia (zawieszenie broni i rozejm) nie znalazły dotąd w nauce jasnych definicji, a ich granice są nieostre. Nie inaczej sprawa się ma w przypadku anglosaskiej nauki prawa międzynarodowego, co więcej — w języku angielskim funkcjonuje kilka terminów, które mogą być tłumaczone jako rozejm lub zawieszenie broni. Te terminy to truce, armistice, cease-fire (czasem spotyka się formę zapisu ceasefire) oraz (rzadko używany) suspension of arms, a ich współistnienie w doktrynie to prawdziwy problem semantyczny.[96] Niektórzy autorzy próbują dokonywać rozróżnienia tych terminów.[97] inni uznają je za synonimy i zakładają możliwość wymiennego ich używania.[98]

Pozostawiając doktrynie anglosaskiej zadanie ujednolicenia znaczeń używanych przez nią terminów, warto podjąć próbę uporządkowania terminologii polskiej, czyli zdefiniowania pojęć „zawieszenie broni” i „rozejm”. Nie jest to zadanie łatwe, ze względu na liczne podobieństwa występujące między aktami obu rodzajów. Skutkiem tak zawieszenia broni, jak i rozejmu jest wstrzymanie działań wojennych między stronami. Zarówno w przypadku zawieszenia broni, jak i rozejmu osobami prowadzącymi negocjacje oraz zawierającymi w imieniu stron porozumienie mogą być dowódcy wojskowi, co jest niespotykane przy innego rodzaju aktach prawa międzynarodowego. Należy zaznaczyć, że zawieranie zawieszeń broni i rozejmów przez dowódców wojskowych jest nie tylko teoretyczną możliwością, ale częstą praktyką.[99] Jako przykłady można wymienić rozejm kończący działania zbrojne w wojnie koreańskiej[100] lub serię rozejmów, jakie zawarł w 1949 roku Izrael z państwami arabskimi.[101] Nie można jednak nie zauważyć, że we współczesnym świecie, którego cechą charakterystyczną jest wysoki stopień rozwoju środków komunikacji, osoba prowadząca negocjacje (zawierająca układ) jest w dużo większym niż kiedyś stopniu uzależniona od swoich mocodawców (władz politycznych), nawet jeżeli negocjacje toczą się tysiące kilometrów od stolicy państwa. Wskutek tego dowódcy wojskowi, nawet jeżeli prowadzą negocjacje, mające na celu uzyskanie zawieszenia broni lub rozejmu, nie są już (tak jak to miało miejsce niegdyś) w pełni osobami odpowiadającymi za ostateczny kształt zawieranego porozumienia.

Próbę rozróżnienia zawieszenia broni i rozejmu można podjąć, analizując formę, w jakiej zawierane są te porozumienia. Prawo międzynarodowe nie reguluje formy umów międzynarodowych, mogą być one zawierane zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej.[102] Odnosi się to także do porozumień ustanawiających zawieszenie broni i rozejm, nie ma bowiem żadnej normy szczególnej, która regulowałaby formę tych porozumień. Można jednak zaobserwować pewne różnice występujące w praktyce. Zawieszenie broni jest często zawierane ustnie (za przykład może posłużyć zawieszeni broni zawarte 5 października 1939 roku między dowódcami polskiej Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie i niemieckiej 13 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej, celem zawieszenia broni było stworzenie warunków do omówienia kapitulacji polskiej jednostki),[103] a nawet w sposób dorozumiany, gdy obie strony zgodnie, a bez wcześniejszego formalnego porozumienia, zaprzestają na jakiś czas walk (tak było np. w grudniu roku 1914, kiedy na froncie zachodnim doszło do zawieszenia broni na czas Bożego Narodzenia).[104] Rozejmy natomiast zawierane są zazwyczaj w formie pisemnej, w ich wypadku kładzie się większy nacisk na kwestie formalne, włącznie z rejestracją umowy w ONZ.[105] Wynika to przede wszystkim z innego celu rozejmu, co zostanie omówione w dalszej części rozdziału.

Innym kryterium, pozwalającym (przynajmniej w pewnym stopniu) na rozróżnienie zawieszenia broni i rozejmu, jest kryterium zasięgu porozumienia. Zawieszenie broni może (choć nie musi) zostać zawarte lokalnie, na mniejszym lub większym odcinku frontu (lub fragmencie obszaru objętego działaniami wojennymi). W takim wypadku osobami, zawierającymi porozumienie mogą być nawet oficerowie dowodzący pojedynczymi, ścierającymi się w danym miejscu oddziałami.[106] Inaczej jest z rozejmem, który z zasady powinien obejmować cały obszar działań wojennych i wszystkie walczące oddziały.

Podane wyżej sposoby odróżnienia zawieszenia broni i rozejmu są pomocne, ale granica między tymi dwoma rodzajami porozumień, nawet po przeanalizowaniu ich według powyższych kryteriów, wciąż pozostaje nieostra. Najwłaściwszym sposobem rozróżnienia pojęć „zawieszenie broni” i „rozejm” jest przyjęcie za kluczowe kryterium ich rozdziału celu, jaki ma zostać osiągnięty z wykorzystaniem danego aktu.[107] Jak wspomniano wyżej, pożądanym skutkiem zarówno zawieszenia broni, jak i rozejmu jest zaprzestanie prowadzenia działań wojennych. Celem zawieszenia broni jest osiągnięcie tego, pożądanego przez umawiające się strony stanu, w ściśle określonych ramach czasowych, dzięki czemu strony mogą podjąć pewne działania, których wykonanie podczas walki byłoby utrudnione lub niemożliwe, jak np. zebranie z pola bitwy rannych żołnierzy i ciał poległych.[108] Zawieszenie broni może też zostać przez strony uzgodnione ze względu na święto, które wszystkie strony konfliktu chcą uczcić.[109] Rozejm z kolei ma na celu bezterminowe wstrzymanie działań wojennych, dzięki czemu strony konfliktu mogą przygotować i przeprowadzić kolejne kroki na drodze do ustanowienia trwałego pokoju (negocjacje pokojowe, uzgodnienie i podpisanie porozumienia pokojowego).[110] Oczywiście, nie zawsze zawarcie rozejmu gwarantuje, że do takich kolejnych kroków dojdzie, jednak to właśnie bezterminowy charakter rozejmu jest cechą odróżniającą go od prostego zawieszenia broni (a raczej jedną z tych cech). Należy przy tym zauważyć, że cecha bezterminowości rozejmu nie jest jednoznaczna z trwałością stanu, jaki tworzy. Trwałe zaprzestanie walk bowiem, gwarantować może tylko ustanowienie między stronami pokoju. Rozejm może częściowo normalizować stosunki między walczącymi stronami (np. zawierać postanowienia dotyczące przepływu ludności między terytoriami stron)[111] nie reguluje natomiast kompleksowo sytuacji po zakończeniu działań wojennych, to jest bowiem zadaniem porozumienia pokojowego.[112]

Typowymi elementami rozejmu są postanowienia dotyczące wstrzymania walk, rozdzielenia sił zbrojnych uczestniczących w konflikcie (w tym wycofanie tych sił na ustalone pozycje), ustanowienia linii demarkacyjnych, wymiany jeńców, ustanowienia wspólnych (mieszanych) komisji rozejmowych.

Postanowienia dotyczące wstrzymania walk mogą wskazywać konkretną datę i godzinę, od której strony zobowiązują się wstrzymać ogień,[113] mogą także określać moment wstrzymania ognia w odniesieniu do momentu podpisania porozumienia,[114] bądź jego wejścia w życie. W przypadku braku szczegółowego określenia momentu wstrzymania wrogich działań należy przyjąć, że wstrzymanie ognia powinno nastąpić w momencie wejścia w życie rozejmu.[115]

[1] Y. Dinstein, War…, s. 34.

[2] A. Klafkowski, Granica polsko-niemiecka po II wojnie światowej, Poznań 1970, s. 95.

[3] Zob. J. Szydlak, Układ Polska-RFN z 7 XII 1970 o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków a umowa poczdamska, Poznań 1974, str. 146.

[4] Zaznaczyć należy, że zbliżone pojęcie „system regulacji pokojowej” pojawia się w przytaczanej już wcześniej pracy W. Czaplińskiego Odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego w związku z konfliktem zbrojnym, w odniesieniu do uregulowań pokojowych po II wojnie światowej. Autor nie rozwija jednak tego pojęcia. Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 176 i 179.

[5] Zob. A. Kozłowski, Interpretacja systemowa prawa międzynarodowego [w:] J. Kolasa, A. Kozłowski (red.) Rozwój prawa międzynarodowego — jedność czy fragmentacja? Wrocław 2007, s. 171—172.

[6] Zob. H. Rot, Elementy teorii prawa, Wrocław 1994, s. 91.

[7] Zob. R. Kwiecień, Wprowadzenie. Prawo międzynarodowe jako system prawa (przegląd zagadnień badawczych i koncepcja badań) [w:] R. Kwiecień (red.) Państwo a prawo międzynarodowe jako system prawa, Lublin 2015, s. 16.

[8] Zob. A. Bator, System prawa [w:] A. Bator (red.) Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warszawa 2010, s. 194—196, A. Bator, Niesprzeczność systemu prawa [w:] A. Bator (red.) Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warszawa 2010, s. 183—184, a także A. Redelbach, Wstęp do prawoznawstwa, Poznań 1994, s. 123.

[9] Framework Agreement For The Federation, tekst dostępny na stronie , dostęp 1.04.2017, g. 15.33.

[10] Basic agreement on the region of Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium, Dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/50/757 oraz dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1995/951

[11] Zawarte w nietypowej formie skierowania przez głowy dwóch państw jednobrzmiących not do sekretarza stanu USA, w których to notach Bośnia i Hercegowina oraz Jugosławia przyjęły na siebie pewne zobowiązania dotyczące, m.in. współpracy gospodarczej i kulturalnej, dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/50/790 oraz dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1995/999.

[12] Tekst dostępny na stronie , dostęp 20.01.2013 r.

[13] Military-technical agreement between the international security force (KFOR) and the Governments of the Federal Republic of Yugoslavia and the Republic of Serbia, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1999/682.

[14] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/827 (1993).

[15] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na system pokoju na Dalekim Wschodzie po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: J. Allison, The Japanese Peace Treaty and Related Security Pacts, American Society of International Law Proceedings nr 46/1952, s. 35—43.; R. Zanard, An Introduction to the Japanese Peace Treaty and Allied Documents, The Georgetown Law Journal, nr 40/1951—1952, s. 91—109; S. Metzger, The Liberal Japanese Peace Treaty, Cornell Law Quarterly, nr 37/1952, s. 382—402; J. Sparkman, Notes on the Japanese Peace Treaty, Journal of Public Law, nr 1/1952, s. 109—116; M. Yamamoto, Japan’s ‘unsettling’ past: Article 11 of San Francisco Peace Treaty and its ramifications, Journal of US-China Public Administration, nr 5/2010 (55), s. 1—16; K. Hara, Antarctica in the San Francisco Peace Treaty, Japanese Studies, nr 1/2006, s. 81—97; S. Lee, The 1951 San Francisco Peace Treaty with Japan and the Territorial Disputes in East Asia, Pacific Rim Law and Policy Journal, nr 11/2002, s. 63—146; S. Oda, The Normalization of Relations between Japan and the Republic of Korea, The AJIL, nr 61/1967, s. 35—56.

[16] Noty z 15 września 1952, 14 października 1952, 3 lutego 1953, 20 lutego 1953, 6 marca 1953, 13 kwietnia 1953, 22 kwietnia 1953 i 27 kwietnia 1953, UNTS nr 3154.

[17] UNTS nr 2258.

[18] UNTS nr 2341.

[19] UNTS nr 3013.

[20] UNTS nr 2500.

[21] UNTS nr 2612.

[22] Agreement for the settlement of disputes arising under article 15 (a) of the Treaty of Peace with Japan, UNTS nr 1869.

[23] Treaty of Peace between the Republic of China and Japan, UNTS nr 1858.

[24] Treaty of Peace between the Union of Burma and Japan, UNTS nr 3542.

[25] Agreement between the Union of Burma and Japan for reparations and economic co-operation, UNTS nr 3543.

[26] Reparations Agreement (with annex, exchange of notes and agreed minutes), UNTS nr 4148.

[27] Reparations Agreement (with annex and exchange of notes), UNTS nr 4689.

[28] Reparations Agreement (with annex and exchange of notes), UNTS nr 5317.

[29] Treaty of Peace and Friendship, UNTS nr 19784.

[30] Moscow agreement, 1945, between the United States of America, the Union of Soviet Socialist Republics and the United Kingdom, formulated at the meeting of the ministers of foreign affairs of those countries held at Moscow December 16—26, 1945, signed at Moscow December 27, 1945, Opublikowane przez Departament Stanu USA, U.S. Treaties and Other International Acts Series, Waszyngton 1946.

[31] Special proclamation by the Supreme Commander tor the Allied Powers at Tokyo January 19, 1946, Opublikowane przez Departament Stanu USA, U.S. Treaties and Other International Acts Series, Waszyngton 1946.

[32] W. Czapliński używa sformułowania „system regulacji pokojowej po II wojnie światowej”, zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 179.

[33] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na podsystem pokoju z Włochami po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: W. Surrey, “Problems of the Italian Peace Treaty: Analysis of Claims provisions and Description of Enforcement, Law and Contemporary Problems, nr 16/1951, s. 435—447; N. Kogan, Revision of the Italian Peace Treaty, Indiana Law Journal, nr 28/1952—1953, s. 334—353; I. Seidl-Hohenveldern, General Principles of Law As Applied by the Conciliation Commission Established Under the Peace Treaty with Italy of 1947, AJIL, nr 53/1959, s. 853—872; Č. Kolenc, M. Osolnik, Osimski sporazum, Koper, 1977; S. Kertesz, Human Rights in the Peace Treaties, Law and Contemporary Problems, nr 14/1949, s. 627—646; A. Martin, Private Property, Rights and Interests in the Paris Peace Treaties, British Yearbook of International Law, nr 24/1947, s. 273—300; J. Tate, International reclamations and the Peace Settlements, American Society of International Law Proceedings, nr 43/1949, s. 27—34.

[34] Exchange of Notes between China and Italy for the Settlement of the Claims for Damages Arising out of the War, UNTS nr 194.

[35] Memorandum of Understanding between the Government of The United States odf America and the Government of Italy Regarding Settlemet of Certain Wartime Claims and Related Matters, UNTS nr 566.

[36] UNTS nr 380.

[37] UNTS nr 3087.

[38] UNTS nr 1357.

[39] Agreement between Italy and Greece for Economic Collaboration and the Settlement of Questions Arising from the Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Italy, UNTS nr 1014.

[40] Treaty of Peace, Friendship and Cooperation between Guatemala and Italy, UNTS nr 1410.

[41] Agreement (with annex and exchange of notes) with respect to the apportionment of archives and documents of an administrative character or of historical interest relating to the territories ceded under the terms of the Treaty of Peace, UNTS nr 2233.

[42] Agreement between the Netherlands and Italy for the Settlement of Certain Questions Arising from the Economic Provisions of the Peace Treaty between the Allied and Associated Powers and Italy, UNTS nr 1964.

[43] Exchange of Notes Constituting an Agreement between Canada and Italy for the Settlement of Certain Canadian War Claims and the Release of Italian Assets in Canada, UNTS nr 3328.

[44] Agreement between the Netherlands and Italy for the Settlement of Certain Questions Concerning Industrial Property Arising from Measures Taken as a Result of the Existence of the State of War, UNTS nr 1965.

[45] Exchange of Notes Constituting an Agreement between the United States of America and Italy Relating to the Release of Italy from Certain of its Obligation to the United States under the Treaty of Peace with Italy, UNTS nr 2206.

[46] Exchange of Notes Constituting an Agreement between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and Italy Regarding the Revision of Certain Clauses of the Italian Peace Treaty, UNTS nr 1628.

[47] Exchange of notes constituting an agreement concerning the revision of certain articles of the Treaty of Peace with Italy, UNTS nr 2566.

[48] Agreement between the Republic of Italy and the Federal People’s Republic of Yugoslavia for the final settlement of all reciprocal economic and financial obligations arising out of the Treaty of Peace and subsequent agreements, UNTS nr 4141.

[49] Memorandum of Understanding between the Government of The United States odf America and the Government of Italy Regarding war damage claims, UNTS nr 4311.

[50] Treaty on the delimitation of the frontier for the part not indicated as such in the Peace Treaty of 10 February 1947, UNTS nr 24848, dalej jako traktat z Osimo.

[51] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na podsystem pokoju z Węgrami po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: A. Szalai, Hungarian Experiences Regarding the Effect of World Wars on International Treaties, Acta Societas Martensis, nr 3/2007—2008, s. 215—226; S. Kertesz, op. cit.; A. Martin, op. cit.; J. Tate, op. cit.; L. Sohn, Settlement of Disputes Under the Recent Peace Treaties, American Bar Association Journal, nr 35/1949.

[52] Areement between the Government of the Federal People’s Republic of Yugoslavia and the Government of the Republic of Hungary concerning supplies of goods and materials to be delivere by Hungary as reparations for damage caused in Yugoslavia by Hungarian military operations and occupation of the Yugoslav territories, UNTS nr 1725.

[53] UNTS nr 2426.

[54] UNTS nr 383.

[55] UNTS nr 3089.

[56] Treaty of friendship, co-operation and mutual assistance, UNTS nr 6921.

[57] Agreement between the Government of the Kingdom of Greece and the Government of the Romanian Peoples’s Republic concerning the settlement of economic questions pending between the two countries since 1939, UNTS nr 4315.

[58] UNTS nr 738.

[59] UNTS nr 381.

[60] UNTS nr 3090.

[61] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na podsystem pokoju z Bułgarią po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: J. Jackowicz, Traktat pokojowy z Bułgarią 1947, Ossolineum 1981; S. Kertesz, op. cit.; A. Martin, op. cit.; J. Tate, op. cit.,; L. Sohn, op. cit..

[62] Agreement between the Kingdom of the Netherlands and the People’s Republic of Bulgaria concerning the settlement of financial questions, UNTS nr 7133.

[63] Agreement regarding claims of United States nationals and related financial matter, UNTS nr 6957.

[64] UNTS nr 1432.

[65] UNTS nr 437.

[66] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na podsystem pokoju z Finlandią po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: J. Wuorinen, The Finnish Treaty, Annals of the American Academy of Political and Social Science, nr 257/1948, s. 87—96; S. Kertesz, op. cit.; A. Martin, op. cit.;J. Tate, op. cit..

[67] UNTS nr 2547.

[68] UNTS nr 3088.

[69] UNTS nr 1433.

[70] Exchange of notes constituting an agreement between Australia and Finland concerning the release of moneys belonging to persons resident in Finland which are held in cash by the Controller of enemy property in Australia, and the settlement of Australian claims against Finland arising out of the Second World War, UNTS nr 1042.

[71] Agreement between the Government of the Union of Soviet Socialist Republics and the Government of the Republic of Finland concerning the regime of the Soviet-Finnish frontier, UNTS nr 2947.

[72] Agreement (with Protocol and annexes) concerning the regime of the Finnish-Soviet State Frontier and the procedure for the settlement of frontier incidents, UNTS nr 5443.

[73] Co istotne — przedmiotem wielu spośród tych aktów są Niemcy, ale państwo to nie jest ich stroną. Wynika to ze szczególnej sytuacji prawnomiędzynarodowej Niemiec po II wojnie światowej. Zob np. W. Czapliński, Regulacja pokojowa z Niemcami po II wojnie światowej, Państwo i Prawo, nr 2/1991, s. 35—46; H. Kelsen, The Legal Status of Germany According to the Declaration of Berlin, AJIL, nr 39/1945, s. 518—526.

[74] Więcej informacji dotyczących aktów prawnych i instytucji składających się na podsystem pokoju z Niemcami po II wojnie światowej znaleźć można m.in. w następujących opracowaniach: A. Klafkowski, Sprawa traktatu pokoju z Niemcami, Warszawa 1953; A. Klafkowski, Umowa poczdamska z dnia 2 VIII 1945 r.: podstawy prawne likwidacji skutków wojny polsko-niemieckiej z lat 1939—1945, Warszawa 1960; A. Klafkowski, Likwidacja Państwa Pruskiego. Ustawa nr 46 Sojuszniczej rady Kontroli nad Niemcami, Warszawa 1967; J.W. Szydlak, op. cit.,; W. Czapliński, Regulacja…; J. Skibiński, Sprawa traktatu pokoju z Niemcami po II wojnie światowej, Warszawa 1987; W. Czapliński, Recenzja książki: J. Skibiński, ‘Sprawa traktatu pokoju z Niemcami po II wojnie światowej’, Państwo i Prawo, nr 12/1988, s. 113—115; J. Barcz, Udział Polski w Konferencji “2+4”, Warszawa 1994; H. Kelsen, op. cit.; E. Plischke, Reactivation of Prewar German Treaties, AJIL, nr 48/1954, s. 245—264; E. McInnis, The German ‘Peace Contract’: a Brief Analysis, International Journal, nr 7/1951—1952, s. 184—188; G. Glacebrook, The Settlement of Germany, International Journal, nr. 2/1947, s. 132- 136; Rząd Kanady, Canadian Submission on the German Peace Settlement, International Journal, nr. 2/1947, s. 136—143; T. Schweisfurth, Germany, Occupation After World War II [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Amsterdam 1982, s. 191—198; F. Schorkopf, Bonn and Paris Agreement on Germany (1952 and 1954) [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 1, Oksford 2012, s. 985—990. D. Khan, Boundary Settlements of Germany after World War II [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 1, Oksford 2012, s. 1028—1039.

[75] Tekst deklaracji dostępny, m.in. w AJIL, nr 39/1945, s. 171—178.

[76] Tekst dostępny na stronie NATO < http://www.nato.int/ebookshop/video/declassified/doc_files/Potsdam%20Agreement.pdf> dostęp 2.04.2017 r., g. 11.56, dalej jako „Układ Poczdamski”.

[77] Porozumienie międzynarodowe w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, Dz. U. 1947 nr 63, poz. 367, dalej jako Porozumienie Londyńskie.

[78] Agreed memorandum regarding the principles governing exercise of powers and responsibilities of the United States, United Kingdom and French Governments following establishment of German Federal Republic, UNTS nr 1889.

[79] Occupation Statute defining the powers to be retained by the occupation authorities, UNTS nr 1889.

[80] Convention on Relations between the Three Powers and the Federal Republic of Germany, UNTS nr 4759.

[81] Finance Convention between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, France, the United States of America and the Federal Republic of Germany, UNTS nr 4761.

[82] Convention on the Settlement of Matters Arising out of the War and the Occupation, UNTS nr 4762.

[83] Protocol on the Termination of the Occupation Regime in the Federal Republic of Germany, UNTS nr 4758.

[84] Protocol between the Union of Soviet Socialist Republics and the German Democratic Republic concerning the discontinuance of German reparations payments and other measures to alleviate the financial and economic obligations of the German Democratic Republic arising in consequence of the war, UNTS nr 3005.

[85] Dz. U. 1972 nr 24 poz. 168.

[86] Treaty in the Final Settlement with Respect to Germany, UNTS nr 29226, tzw. Traktat 2+4, Więcej na temat Traktatu 2+4, zob. J. Barcz, op. cit.

[87] Dz. U. 1992 nr 14 poz. 54.

[88] Np. nota z 27 marca 1953 r. rządu Unii Południowej Afryki; nota z 22 kwietnia 1953 r rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki; nota z 24 kwietnia 1953 r. rządu Pakistanu; nota z 25 kwietnia 1953 r. rządu Francji; nota z 27 kwietnia 1953 r., rządu Australii.

[89] Zob. H. Grotius, Trzy…, s. 480. Zob. także H. S. Levie, The Nature and Scope of the Armistice Agreement, AJIL, nr 50, 1956, s 881.

[90] Zob. B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków. T. III, Okres hellenistyczny, Warszawa 1992, s. 90.

[91] Ibidem., s. 188—190.

[92] Zob. S. Szczur. Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002, s. 505.

[93] Zob. Mariusz Markiewicz, Historia Polski Nowożytnej 1492—1795, Kraków 2002, s. 472.

[94] Zob. Mariusz Markiewicz, op. cit., s. 554.

[95] Zob. w szczególności M.A. Sway, The Concept of Hudna (Truce) in Islamic Sources, Palestine-Israel Journal, nr. 3/2006. P. Jessup zwracał uwagę na to, że przez długi czas Turcja nie zawierała z państwami chrześcijańskimi traktatów pokoju, a jedynie rozejmy, ponieważ Koran zabronił podpisywania traktatów pokoju z niewiernymi. Praktyka ta uległa zmianie w XVIII wieku. Zob. P. Jessup, Should…, s. 101

[96] S. D. Bailey swój artykuł Cease-Fires, Truces and Armistices in the Practice of the UN Security Council (AJIL, nr 71, 1977, s. 461—473) wręcz zaczyna od słów: Nie ulega wątpliwości, że precyzyjne określenie znaczenia terminów „cease-fire”, „truce” i „armistice” jest sprawą problematyczną.

[97] Tak np. S. D. Bailey wskazuje na najczęściej występujące odrębności pomiędzy dokumentami używającymi nazw cease-fire, truce i armistice, S. D. Bailey, Cease-fires…, s. 470—472.

[98] Tak np. A. Lang zwraca uwagę, że terminów „armistice” i „ceasefire” historycznie używano naprzemiennie, A. Lang, „Modus Operandi” and the ICJ’s Appraisal of the Lusaka Ceasefire Agreement in the „Armed Activities Case”: the Role of Peace Agreements in International Conflict Resolution, NYU Journal of International Law and Politics, nr 40, 2007—2008, s. 114. Nieco inaczej D. M. Morris, From War to Peace: A Study of Cease-Fire Agreements and the Evolving Role of the United Nations, Virginia Journal of International Law, nr 36, 1996, s. 801—931. Autor zauważa, że pojęcia suspension of arms, truce, armistice i cease-fire stały się właściwie nierozróżnialne (s. 810), choć historycznie nie były tożsame.

[99] D. M. Morris pisze nawet, że większość porozumień tego typu jest zawieranych przez dowódców wojskowych, nie przedstawia jednak żadnych szczegółowych danych, D. M Morris, op. cit., s. 897.

[100] Rozejm z 27 lipca 1953. Agreement between the Commander-In-Chief, United Nations Command, on the one hand, and the Supreme Commander of the Korean People’s Army and the Commander of the Chinese People’s Volunteers, on the other hand, concerning a military armistice In Korea, tekst dostępny na stronie ONZ < http://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/KP%2BKR_530727_AgreementConcerningMilitaryArmistice.pdf> (dostęp 1.04.2017 r., g. 17.32), dalej — Rozejm Koreański. Dokument został podpisany przez dowódcę sił Narodów Zjednoczonych gen. Marka Clarka z jednej strony i głównodowodzącego armii Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, marszałka Kim Dzong Ila oraz dowódcę Chińskich Ochotników Ludowych Peng Teh-Huai z drugiej.

[101] Rozejm egipsko-izraelski z 24 lutego 1949 (Egyptian-Israeli General Armistice Agreement, UNTS nr 654), Rozejm izraelsko-libański z 23 marca 1949 (Israeli-Lebanese General Armistice Agreement, UNTS nr 655), Rozejm jordańsko-izraelski z 3 kwietnia 1949 (Hashemite Jordan Kingdom-Israel: General Armitice Agrement, UNTS nr 656), Rozejm izraelsko-syryjski z 20 lipca 1949 (Israeli-Syrian General Armistice Agrement, UNTS nr 657). We wszystkich tych dokumentach po stronie izraelskiej występuje mieszana delegacja wojskowo-cywilna, państwa arabskie są reprezentowane przez wojskowych.

[102] Zob. M. Frankowska, Prawo…, Warszawa 1997, s. 37, 40.

[103] Zob. K. Ponikowski (red.), Historia SGO „Polesie”. Przewodnik po ostatniej bitwie kampanii 1939 r., Wola Gułowska 2016, s. 15.

[104] Zob. T. Vinciguerra, The Truce of Christmas, 1914, The New York Times, z 25 grudnia 2005.

[105] Jako przykłady można podać Rozejm między Aliantami a Bułgarią z 28 października 1944 roku (Agreement between the Governments of the United States of America, the Union of Soviet Socialist republics and the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, on the one hand, and the Government of Bulgaria, on the other hand, concerning an armistice, UNTS nr 414), Rozejm między Aliantami a Węgrami z 20 stycznia 1945 roku (Agreement concerning an armistice between the Union of Soviet Socialist Republics, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and the United States of America on one hand and Hungary on the other, UNTS nr 471) oraz wspomniane wyżej rozejmy zawarte przez Izrael z państwami arabskimi w roku 1949.

[106] W takim wypadku za przykład może ponownie posłużyć wspomniane zawieszenie broni zawarte 5 października 1939 roku między dowódcami polskiej Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie i niemieckiej 13 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej.

[107] Szczególną uwagę zwraca na to C. Berezowski, w: Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1967, s. 527.

[108] Taki cel miało np. krótkie (dwugodzinne) zawieszenie broni przy Banku Gospodarstwa Krajowego w czasie Powstania Warszawskiego, zob. W. Borodziej, The Warsaw Uprising of 1944, Madison 2006, s. 124.

[109] Tak jak wspomniane wyżej zawieszenie broni w Boże Narodzenie 1914 roku

[110] Zob. D. M. Morris, op. cit., s. 814

[111] Tak np. Rozejm z Burnham zawarty 10 października 1997 roku między Rządem Papui-Nowej Gwinei i Tymczasowym Rządem Bougainville. Załącznik nr II do dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1998/287 — listu przedstawiciela Papui-Nowej Gwinei do Przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa z 30 kwietnia 1998 roku.

[112] Zob. Y. Dinstein, Armistice [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Amsterdam 1982, s. 33 oraz Y. Dinstein, Armistice [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 1, Oksford 2012, s. 642.

[113] Takie postanowienie znalazło się np. w rozejmie genewskim kończącym walki francusko-wietnamskie z 20 lipca 1954 (Agreement on the cessation of hostilities in Viet-Nam, UNTS nr 13295). W art. 11 powyższego dokumentu postanowiono, że walki w Wietnamie Północnym maja ustać o godz. 8.00 27 lipca 1954 r., w Wietnamie Centralnym o godz. 8.00 1 sierpnia 1954 r., zaś w Wietnamie Południowym o godz. 8.00 11 sierpnia 1954 r. Podobne sformułowanie znalazło się w “bliźniaczym” rozejmie genewskim dotyczącym zaprzestania walk w Laosie, również z 20 lipca 1954 r. (Agreement on the cessation of hostilities in Laos, UNTS nr 13295).

[114] Tak np. w Rozejmie Koreańskim, którego art. 2 pkt 12 stanowi “Dowódcy obu walczących stron nakażą i zapewnią całkowite zakończenie działań zbrojnych w Korei przez wszystkie podlegle im siły zbrojne […] w dwunastej godzinie po podpisaniu niniejszego Rozejmu”.

[115] Tego typu rozwiązanie zastosowano np. w rozejmie izraelsko-egipskim z 1949 r. (art. 2 w zw. z art. 12), podobnie w rozejmie izraelsko-libańskim z 1949 r. (art. 3 w zw. z art. 8), rozejmie jordańsko-izraelskim z 1949 (art. 3 w zw. z art. 12) i rozejmie izraelsko-syryjskim z 1949 r. (art. 3 w zw. z art. 8).

[116] Organy tego typu ustanowione zostały, m.in. we Wskazówkach Implementacyjnych z 12 września 1997 r. (Implementing Administrative Guidelines of the GRP-MILF Agreement on the General Cessation of Hostilities, dostępne na stronie ONZ < http://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/PH_970912_Implementing%20Administrative%20Guidelines%20of%20the%20GRP-MILF%20Agreement.pdf>, dostęp 2.04.2017 r., g. 13.07) do Porozumienia o Rozejmie zawartego między Rządem Filipin i Islamskim Frontem Wyzwolenia Moro z 18 lipca 1997 r. (Agreement for General Cessation of Hostilities, dostępne na stronie ONZ < http://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/PH_970718_Agreement%20for%20General%20Cessation%20of%20Hostilities%20between%20GRP%20and%20MILF.pdf>, dostęp 2.04.2017 r., g. 13.11), a także w Porozumieniu dotyczącym implementacji rozejmu zawartym między rządem Papui-Nowej Gwinei oraz Tymczasowym Rządem Bougainville w Arawie 30 kwietnia 1998 r. (Agreement Covering Implementation of the Ceasefire, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1998/506).

[117] Zob. art. 36—41 Regulaminu Haskiego z 1907 r. Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, Dz. U. 1927, nr 21 poz. 161.

[118] Zob. H. S. Levie, op. cit., s. 881 i n.

[119] Agreement relating to a cease-fire and the restoration of the status quo as at 1 January 1965 in the area of Gujarat/West Pakistan border and concerning the arrangements for the determination of the border in that area, UNTS nr 7983

[120] Definitive cease-fire agreement between the Government of the Republic of Nicaragua and the “YATAMA” Atlantic Front of the Nicaraguan Resistance, Załącznik nr I do dokumentu Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/44/941 i dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/21272.

[121] Załącznik nr I do dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ o sygn. S/1998/287 — listu przedstawiciela Papui-Nowej Gwinei do Przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa z 30 kwietnia 1998 roku.

[122] Tekst rozejmu opublikowany przez The New York Times, dostępny na stronie (dostęp 2.04.2017 r., g. 13.33). Rozejm ten został wynegocjowany przez prezydenta Francji N. Sarcozy’ego. Najpierw uzyskał on zgodę strony rosyjskiej, następnie — gruzińskiej. Dokument nie ma tradycyjnej formy umowy międzynarodowej, jednak nie stoi to na przeszkodzie, by uznać to porozumienie za umowę międzynarodową, skoro formułuje pewne zobowiązania stron.

[123] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 39.

[124] Zob. T. Leśko, Międzynarodowe prawo…, s. 86 oraz T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s. 152.

[125] W. Morawiecki, Środki…, s. 152—153.

[126] Chodzi o rezolucje nr 46 (z 17 kwietnia 1948) i 54 (z 15 lipca 1948) Rady Bezpieczeństwa ONZ, kiedy pierwszy raz Rada Bezpieczeństwa powołuje się na swoje kompetencje przyznane w art. 39 i 40 KNZ. Zob. D. M. Morris, op. cit., s. 837. Należy jednak zaznaczyć, że wezwanie do wstrzymania ognia i zawarcia rozejmu Rada Bezpieczeństwa wystosowała do walczących stron już w roku 1947 w rezolucji nr 27 z 1 sierpnia dotyczącej sytuacji w Indonezji.

[127] W dwojaki sposób można też tłumaczyć samo sformułowanie cease-fire order. Z jednej strony może ono oznaczać „rozkaz wstrzymania ognia” — odnosić się to będzie do pierwszego celu rezolucji, jakim jest właśnie zaprzestanie walk. Z drugiej strony można cease-fire order tłumaczyć, jako „nakaz zawarcia rozejmu” — co wiązać się będzie z drugim celem, czyli żądaniem Rady Bezpieczeństwa by strony konfliktu usiadły do stołu negocjacyjnego i podpisały rozejm.

[128] Rezolucje Rady Bezpieczeństwa nr 210 z 6 września 1965 i nr 211 z 20 września 1965.

[129] Rezolucja Rady Bezpieczeństwa nr 307 z 21 grudnia 1971.

[130] Rezolucja Rady Bezpieczeństwa nr 598 z 20 lipca 1987.

[131] Rezolucja Rady Bezpieczeństwa nr 822 z 30 kwietnia 1993.

[132] Zob. J. Sawicki, Zawarcie i wygaśnięcie układu rozejmowego. Studium międzynarodowoprawne, Warszawa 1961, s. 92—93.

[133] H. S. Levie, op. cit., s. 884. Autor na poparcie swojej tezy przytacza wyroki sądów amerykańskich (Kahn v. Anderson) i francuskich (Suarez), zapadłe po I i II wojnie światowej.

[134] J. A. Cohan, Legal War: When Does It Exist, and When Does It End?, Hastings International & Comparative Law Review, nr 27, 2003—2004r, s. 302.

[135] Zob. H. Grotius, Trzy…, s. 480.

[136] Zob. C. Greenwood, op. cit., s. 294—304, a także M. Ibanga, op. cit., s. 115—116.

[137] Zob. E. Lauterpacht, op. cit., s. 67, a także N. Feinberg, op. cit.

[138] Ma to szczególne znaczenie w przypadku konfliktów zbrojnych, po zakończeniu których nigdy nie doszło do podpisania porozumienia pokojowego, czyli umowy międzynarodowej kompleksowo regulującej sporne kwestie i nadającej nowy kształt wzajemnym stosunkom zwaśnionych dotychczas stron. Przykładami mogą być np. wojna w Korei zakończona rozejmem z 1953 roku lub wojna gruzińsko-rosyjska z 2008 r.

[139] Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 95 z 1 września 1951 r.

[140] Zob. C. Greenwood, op. cit., s. 287—288

[141] J. Sawicki, Zawarcie…, s. I—II.

[142] Zob. J. Sawicki, Zawarcie…, s. I—II.

[143] Zob. W. Morawiecki, Środki…, s. 153.

[144] Zob. J. Sawicki, Zawarcie…, s. 128—182.

[145] Tak było np. w Nikaragui, gdzie wojna domowa z lat ’80 została zakończona dwoma podpisanymi 18 kwietnia 1990 roku rozejmami między Rządem Republiki Nikaragui a działającymi na terenie kraju partyzantkami (teksty obu rozejmów dołączone do Dokumentu Zgromadzenia Ogólnego ONZ o sygn. A/44/941).

[146] Taką próbę kwalifikacji rozejmu, jako rzeczywistego traktatu pokoju podejmuje A. Lang w stosunku do Rozejmu z Lusaki z 10 lipca 1999 roku (Ceasefire Agreement, tekst dostępny jako załącznik do Dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ o sygn. S/1999/815), A. Lang, op. cit.. W tym konkretnym przypadku jednak, to podejście jest jednak ciężkie do obronienia, ze względu na fakt, że Rozejm z Lusaki w bardzo ograniczonym stopniu zawiera rozstrzygnięcia polityczne. Analiza treści tego dokumentu pokazuje, że stwarza on jedynie warunki do podjęcia dalszych negocjacji.

[147] Zob. C. C. Shears, Some Legal Implications of Unconditional Surrender, American Society of International Law Proceedings, nr 39, 1945 r,, s. 46

[148] Zob. V. Dedijer, Legal Character of the Capitulation of Norwegian Armed Forces on June 10, 1940, Nordisk Tidsskrift for International Ret, nr 30, 1960 r., s. 41

[149] Zob. K. Skubiszewski, Zachodnia granica Polski w świetle traktatów, Poznań 1975, s. 92.

[150] Na temat kapitulacji zob. także T. Leśko, Międzynarodowe prawo…, s. 85—86 oraz T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s. 150—151, a także W. Morawiecki, Środki zwalczania wojny, prawa i zwyczaje wojenne, zakończenie i likwidacja skutków wojny, Warszawa 1957, s. 159—161.

[1] M. Frankowska w ciekawy i zwięzły sposób przedstawia ewolucję stanowiska doktryny na temat formy pisemnej umowy międzynarodowej. Zob. M. Frankowska, Umowy…, s. 32—34.

[2] Zob. A. Wyrozumska, Umowy…, s. 44—45.

[3] PCIJ Publ. 1931, Ser. A, nr 41.

[4] ICJ Rep. 1961, s. 31.

[5] ICJ Rep. 1962, s. 331.

[6] Zob. A. Aust, op. cit., s. 19.

[7] Zob. R. Sonnenfeld, “Gentelman’s agreement” a umowy międzynarodowe, Sprawy Międzynarodowe, nr 12/1958, s. 47.

[8] Ibidem, s. 46.

[9] A. Wyrozumska, Umowy…, s. 48.

[10] Zob. ibidem, s. 49.

[11] PCIJ Publ. 1933 seria A/B, nr 53.

[12] Ibidem, s. 91, zob. również R. Sonnenfeld, op. cit., s. 46. oraz A. Wyrozumska, Umowy…, s. 51.

[13] Dla wspomnianego tu Traktatu Pokoju z Włochami będą to na przykład: Porozumienie między Włochami i Grecją dotyczące współpracy gospodarczej i rozwiązania kwestii spornych wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami, podpisane w Rzymie 31 sierpnia 1949 r.; Porozumienie między Jugosławią i Włochami dotyczące podziału archiwów i dokumentów o charakterze administracyjnym lub historycznym, odnoszące się do terytoriów scedowanych na mocy Traktatu Pokoju, podpisane w Rzymie 23 grudnia 1950 r.; Porozumienie między Holandią i Włochami dotyczące rozstrzygnięcia pewnych kwestii spornych wynikających z postanowień gospodarczych Traktatu Pokoju z Włochami, podpisane w Rzymie 15 czerwca 1951 r.; porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 21 grudnia 1951 r. między Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Włochami, dotyczące zwolnienia Włoch z pewnych zobowiązań wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami; porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 21 grudnia 1951 r. między Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej i Włochami, dotyczące rewizji pewnych postanowień Traktatu Pokoju z Włochami; porozumienie zawarte w formie wymiany not z 8 i 20 grudnia 1951 r. między Australią i Włochami, dotyczące rewizji niektórych artykułów Traktatu Pokoju z Włochami; Porozumienie między Republiką Włoch i Federalną Republiką Ludową Jugosławii dotyczące ostatecznego rozstrzygnięcia wszystkich wzajemnych zobowiązań gospodarczych i finansowych wynikających z Traktatu Pokoju z Włochami i powiązanych z nim porozumień, podpisane w Belgradzie 18 grudnia 1954 r.).

[14] Porozumienie z 17 września 1994 r. dotyczące tymczasowego zawieszenia broni oraz wstrzymania innych wrogich działań na granicy tadżycko-afgańskiej oraz wewnątrz kraju na czas rozmów (Porozumienie Teherańskie) — Agreement on a Temporary Cease-fire and the Cessation of Other Hostile Acts on the Tajik-Afghan Border and within the Country for the Duration of the Talks, wraz ze Wspólnym komunikatem o wyniku konsultacji międzytadżyckich nt. pojednania narodowego — Joint communiqué on the outcome of the high-level inter-Tajik consultations on national reconciliation, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/1102; Protokół z dnia 1 listopada 1994 r. dotyczący utworzenia Komisji Wspólnej dla implementacji porozumienia o tymczasowym zawieszeniu broni (Protokół Islamabadzki) — Protocol on the Joint Commission for the implementation of the Agreement on a provisional cease-fire and the cessation of other hostilities on the Tajik-Afghan border and within the country, wraz ze Wspólnym komunikatem o wynikach trzeciej rundy rozmów międzytadżyckich nt. pojednania narodowego — Joint communiqué on the results of the third round of inter-Tajik talks on national reconciliation, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/1253.

[15] Protokół z dnia 17 sierpnia 1995 r. o podstawowych zasadach dla ustanowienia pokoju i zgody narodowej w Tadżykistanie — Protocol on the fundamental principles for establishing peace and national accord in Tajikistan, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1995/720; Wspólne stanowisko z dnia 11 grudnia 1996 r. wydane przez prezydenta Tadżykistanu i lidera Zjednoczonej Opozycji Tadżyckiej — Joint statement issued by the President of Tajikistan and the leader of the United Tajik Opposition, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/56;

[16] Protokół z 11 grudnia 1996 r. o uregulowaniu sytuacji wojskowej i politycznej w strefach spornych — Protocol on settlement of the military and political situation in the areas of confrontation, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/56; Protokół o sprawach wojskowych z 8 marca 1997 r. — Protocol on Military Issues, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/209.

[17] Porozumienie z dnia 23 grudnia 1996 r. między prezydentem Tadżykistanu i liderem Zjednoczonej Opozycji Tadżyckiej dotyczące wyników spotkania w Moskwie odbytego 23 grudnia 1996 r. — Agreement between the President of the Republic of Tajikistan, E. S. Rakhmonov, and the leader of the United Tajik Opposition, S. A. Nuri, on the results of the meeting held in Moscow on 23 December 1996, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1996/1070.; Protokół z 23 grudnia 1996 r. o głównych funkcjach i władzy Komisji Pojednania Narodowego, Wspólne stanowisko delegacji Rządu Tadżykstanu i Zjednoczonej opozycji Tadżyckiej o rezultacie rozmów odbytych w Teheranie w dniach 5—19 stycznia 1997 r. — Joint statement by the delegation of the Government of Tajikistan and the delegation of the United Tajik Opposition on the results of the talks held in Tehran from 5 to 19 January 1997, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/56; Statut Komisji Pojednania Narodowego z 21 lutego 1997 r., Protokół dodatkowy z 21 lutego 1997 r. do Protokołu o głównych funkcjach i władzy Komisji Pojednania Narodowego, Wspólne stanowisko delegacji Rządu Tadżykistanu i Zjednoczonej Opozycji Tadżyckiej o rezultacie rozmów odbytych w Moskwie w dniach 26 lutego — 8 marca 1997 r. — Joint Statement by the delegation of the Government of the Republic of Tajikistan and the delegation of the United Tajik Opposition on the outcome of the round of the Inter-Tajik talks held in Moscow from 26 February to 8 March 1997, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/209; Protokół z Biszkeku o kwestiach politycznych z 18 maja 1997 r., Memorandum z Biszkeku z 18 maja 1997 r. — Bishkek Memorandum, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/385.

[18] Protokół z 13 stycznia 1997 r. o uchodźcach — Protocol on refugees, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/56.

[19] Protokół Teherański z 28 maja 1997 r. o gwarancjach implementacji Porozumienia o Pokoju i Zgodzie Narodowej — Protocol on the guarantees of implementation of the General Agreement on Establishment of Peace and National Accord in Tajikistan, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/410.

[20] The Moscow Declaration, Dokument Zgromadzenia ogólnego ONZ nr A/52/219 i dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/510.

[21] Protocol of Mutual Understanding between the President of Tajikistan, E. S. Rakhmonov and the leader of the United Tajik Opposition, S. A. Nuri, Dokument Zgromadzenia ogólnego ONZ nr A/52/219 i dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/510.

[22] Więcej na temat trybu zawierania umów międzynarodowych zob. np. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo …, s. 46—57, M. Fitzmaurice, The Practical Working of the Law of Treaties[w:] M. Evans, International law, Oxford 2010, s. 175—178.

[23] M. Masternak-Kubiak, Umowa międzynarodowa w prawie konstytucyjnym, Warszawa 1997, s. 20.

[24] Zob. D. Myers, op. cit., s. 598.

[25] W. Czapliński, Regulacja…, s. 35

[26] Zob. T. Leśko, Międzynarodowe prawo…, s. 86—87 oraz T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s.153.

[27] Basic Agreement for the search for peace by political means, dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/45/706 i Rady Bezpieczeństwa nr S/21931.

[28] The El Escorial Agreement, dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/44/959.

[29] Agreement on the procedure for the search for peace by political means, dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/45/1007 i Rady Bezpieczeństwa nr S/22563.

[30] Agreement on a general agenda, dokument Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/45/1009 i Rady Bezpieczeństwa nr S/22573.

[31] Porozumienie Gwatemalskie kończyło wojnę domową toczącą się w Gwatemali z różnym natężeniem w latach 1960—1996. Porozumienie zostało wypracowane w toku negocjacji pomiędzy stroną rządową a Gwatemalskim Zjednoczeniem Narodowo-Rewolucyjnym. Składa się na nie szereg dokumentów podpisywanych w latach 1990—1996.

[32] Zob. A. Klafkowski, Umowa poczdamska…, s. 459—463, T. Leśko, Międzynarodowe prawo…, s. 87 oraz T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…, s.153.

[33] Zob. J. Kranz, Kilka uwag o legalności wysiedlenia ludności niemieckiej w wyniku II wojny światowej [w:] B. Krzan (red.) Ubi ius, ibi remedium. Księga dedykowana pamięci profesora Jana Kolasy, Warszawa 2016, s. 281.

[34] Odrębną kwestią pozostaje sprawa związania Niemiec (a wcześniej obu państw niemieckich, tj. NRD i RFN) postanowieniami Układu Poczdamskiego. W opinii K. Skubiszewskiego zarówno NRD, jak i RFN były związane postanowieniami Układu Poczdamskiego, ponieważ taką decyzję podjęły mocarstwa okupacyjne wykonujące władze wobec Niemiec na skutek upadku III Rzeszy. Jak wskazuje ten autor „W r. 1945 […] Niemcy stały się przedmiotem działań Sojuszników, w szczególności przedmiotem ich władzy, nie były zaś kontrahentem i partnerem wspólnie zawieranych traktatów”. K. Skubiszewski, Zachodnia…, s. 72.

[35] W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 632

[36] Zob. W. Czapliński i A. Wyrozumska, Prawo…, s. 629—632.

[37] Zob. S. Bailey, How Wars End. The United Nations ad the Termination of Armed Conflicts 1946—1964, Vol. 1, Oksford 1982, s. 163.

[38] Więcej na temat świadków porozumień pokojowych zob. Rozdział V.

[39] Na temat procesów pokojowych zob. J. Darby, R. Mac Ginty, Introduction: Comparing Peace Processes [w:] J. Darby, R. Mac Ginty (red.) The Management of Peace Processes, Londyn-Nowy Jork 2000, s. 6—8; Malin Akebo Ceasefire Agreements and Peace Processes: A Comparative Study, Nowy Jork 2017 oraz J. Selby, Peace Processes: A Genealogy and Critique, Sussex 2008, (dostęp 10.03.2017 r., g. 11.38).

[40] Jak zauważa F. Arndt, zawarcie traktatu pokoju może być zbędne lub wręcz niewłaściwe, jeżeli okres pokoju ustanowionego de facto przedłuża się. Zob. F. Arndt, Peace Settlements after World War II [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 8, Oksford 2012, s.99.

[41] art. 24 ust. 1 KPT.

[42] Zob. W. Czapliński, Podstawowe zagadnienia prawa międzynarodowego — zarys wykładu, Warszawa 2009, s. 20.

[43] Zob. treść art. 24 ust. 2 KPT.

[44] Zob. treść art. 24 ust. 3 KPT. Oczywiście w przypadku umów, których przynajmniej jedna ze stron nie jest państwem-stroną KPT, zasady te stosuje się na mocy prawa zwyczajowego.

[45] Zob. W. Czapliński, Podstawowe…, s. 21.

[46] Więcej o stosowaniu tymczasowym umów międzynarodowych zob. A. Wyrozumska, Tymczasowe stosowanie umów międzynarodowych, Państwo i Prawo nr 10/2004, s. 21—30, a także M. Frankowska, Prawo…, s. 72—73, A. Aust, Modern…, s. 139—140 oraz R. Lefeber, The Provisional Application of Treaties [w:] J. Klabbers, R. Lefeber, Essays in the Law of Treaties, Haga 1998, s. 81—97.

[47] Zob. A. Wyrozumska, Tymczasowe…, s. 27.

[48] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 149.

[49] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 149—165, W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 504—509, A. Aust, Modern…, s. 224—251, J. Sozański, op. cit., s. 185—194.

[50] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 151.

[51] Zob. A. Wyrozumska, Umowy …, s. 424, a także M. Frankowska, Prawo…, s. 152—153.

[52] Zob. M. Frankowska, Wypowiedzenie umowy międzynarodowej, Ossolineum 1976, a także A. Wyrozumska, Umowy…, s. 424—425, M. Frankowska, Prawo…, s. 154—155.

[53] Więcej na temat możliwości wypowiedzenia lub wycofania się z traktatów nieprzewidujących wprost takiej możliwości zob. Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 163—164, a także A. Wyrozumska, Umowy…, s. 430—435.

[54] Zob. M.E. Villiger, Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, Leiden-Boston 2009, s. 681—688, a także M. Frankowska, Prawo…, s. 155—156, A. Wyrozumska, Umowy…, s. 425. Jako przykład wygaszenia traktatu na mocy zgody stron podać można Protokół o likwidacji Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej z 28 czerwca 1991 r., zob. J. Sozański, Prawo traktatów. Zarys współczesny, Warszawa-Poznań 2009, s. 188

[55] Zob. J. Sawicki, Zawarcie…, s. 128—182.

[56] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 156—157.

[57] E. Hoyt, The Unanimity Rule in the Revision of Treaties. A Re-examination, Haga 1959, s. 113.

[58] Por. A. Wyrozumska, Umowy…, s. 427.

[59] Zob. Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 157.

[60] Przykładem może być Porozumienie Gwatemalskie.

[61] Zob. także rozważania na temat wykonania porozumienia pokojowego jako przyczyny jego wygaśnięcia w punkcie 4.2. powyżej.

[62] Więcej na temat zasadniczej zmiany okoliczności, jako podstawy wygaśnięcia umowy międzynarodowej zob. T. Jasudowicz, Wpływ zmiany okoliczności na obowiązywanie umów międzynarodowych: norma rebus sic stantibus, Toruń 1977, a także O. Lissitzin, Treaties and Changed Circumstances (rebus sic stantibus), AJIL, nr 61/1967, s. 895—922.

[63] Jak pisze W. Heintschel von Heinegg, “dyskusja na temat klauzuli rebus sic stantibus toczy się od czasów Grocjusza”. W. Heintschel von Heinegg, Treaties, Fundamental Change of Circumstances [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 9, Oxford 2012, s. 1119.

[64] ICJ Rep. 1973, s. 3, sprawa łowisk islandzkich (Wielka Brytania vs. Islandia). Stanowisko to MTS podtrzymał w sprawie Gabcikovo-Nagymaros (Węgry vs. Słowacja), ICJ Rep. 1997.

[65] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 160.

[66] Takie jest stanowisko MTS wyrażone, min. w sprawie Gabcikovo-Nagymaros.

[67] KPT używa sformułowania “nie przewidziane w niniejszej konwencji odrzucenie traktatu” celowym będzie jednak uznać, że istotnym naruszeniem traktatu będzie każde odrzucenie traktatu z pogwałceniem prawa międzynarodowego.

[68] Więcej na temat naruszenia trakt przyczyny jego wygaśnięcia zob. A. Wyrozumska, Umowy…, s. 438—442, M. Frankowska, Prawo…, s. 160—162.

[69] Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność państwa za naruszenie umowy międzynarodowej, Państwo i Prawo, nr 11/2001, s. 20. Autor zwraca uwagę na “pierwszeństwo restytucji przed innymi formami odpowiedzialności międzynarodowej”. W tym duchu także wypowiedział się MTS w orzeczeniu w sprawie kompetencji Rady ICAO, ICJ Rep. 1972, s. 67.

[70] Zob. J. Pieńkos, Wpływ…, s. 309—313 oraz A. Wyrozumska, Umowy…, s. 459.

[71] Zob. rozważania w rozdziale I niniejszej rozprawy.

[72] Zob. S. Voneky, Armed Conflict, Effects on Treaties [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 1, Oxford 2012, s. 606—612, a także A. Wyrozumska, Umowy…, s. 458—460. W tej tematyce zob. także J. Pieńkos, Wpływ… oraz M. Prescott, How War Affects Treaties between Belligerents: A Case Study of the Gulf War, Emory International Law Review, nr 24/1993, s. 17—79.

[73] I. Brownlie, Effects of Armed Conflicts on Traties, dokument Komisji Prawa Międzynarodowego nr A/CN.4/552.

[74] Więcej na temat wygaśnięcia traktatu wskutek powstania nowej nowej normy ius cogens zob. U. Scheuner, Conflict of Treaty Provisions with a Peremptory Norm of General International Law and its Consequences, Heidelberg Journal of Law, nr 27/1967 s. 520—532.

[75] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 162, a także S. Nahlik, Kodeks prawa traktatów, Warszawa 1976, s. 352—356.

[76] Więcej na temat zastrzeżeń zob. R. Szafarz, Zastrzeżenia do traktatów wielostronnych, Warszawa 1974, a także F. Horn, Reservations and Interpretative Declarations to Mulitilateral Treaties, Amsterdam 1988.

[77] KPT art. 2 ust. 1 lit. d.

[78] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 58.

[79] R. Vukadinović, Międzynarodowe stosunki polityczne, Warszawa 1980.

[80] Sprawa zastrzeżeń do konwencji o zapobieganiu zbrodni ludobójstwa, zob. ICJ Rep. 1951, s. 16—30.

[81] KPT art. 19 lit. c.

[82] Zob. J. Gilas, Prawo międzynarodowe, Toruń 1995, s. 91.

[83] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 494, zob. także B. Conforti, A. Labella, Invalidity and Termination of Treaties: The Role of National Courts, European Journal of International Law, nr 1/1990, s. 44—48.

[84] Szczegółowe omówienie wszystkich przyczyn nieważności traktatów odnaleźć można m.in. w godnym polecenia artykule S. Nahlika Grounds of Invalidity and Termination of Treaties, AJIL, nr 65/1971, s. 736—756.

[85] Szerzej na temat wpływu uregulowań prawa wewnętrznego na ważność zawieranych traktatów zob. L. Wildhaber, Provisions of Internal Law Regarding Competence to Conclude a Treaty, Virginia Journal of International Law, nr 8/1987—1968, s. 94—149.

[86] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 135.

[87] W. Czapliński, Regulacja…, s. 36

[88] Zob. W. Czapliński, Regulacja…, s. 35—36

[89] Sprawa interpretacji traktatów pokoju, protokół z publicznego posiedzenia MTS 28 lutego, 1,2 i 30 marca 1950 r., ICJ Rep. 1950, s. 329.

[90] Zob. Sprawa interpretacji traktatów pokoju, protokół z publicznego posiedzenia MTS 28 lutego, 1,2 i 30 marca 1950 r., s. 329.

[91] W temacie ewentualnej nieważnosci traktatów pokoju jako traktatów zawartych pod przymusem zob także J. Sandorski, Nieważność umów międzynarodowych, Poznań 1978, s. 137—139.

[92] S. Malawer, A New Concept of Consent and World Public Order: “Coerced Treaties” And the Convention on the Law of Treaties, Vanderbilt International, nr 4/1970—71, s. 41.

[93] Zob. D. Morriss, op. cit.

[94] J. Joseph, Beyond Khartoum: Peacekeeping Forced, Imposed Treaties and Regional Conflict, International Lawyer, nr 6/1972, s. 516—524.

[95] J. Joseph, op. cit.,…, s. 518—520.

[96] Rezolucja RB ONZ nr 39 z 20 stycznia 1948 r., dokument RB ONZ nr S/RES/39.

[97] Tekst rezolucji dostępny na stronie Mount Holyoke College , dostęp 2.11.2014, g. 14.48.

[98] Agreement between military representatives of India and Pakistan regarding the establishment of a cease-fire line in the state of Jammu and Kashmir, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/AC.12/TC.4 z 29 lipca 1949 r. Za zakwalifikowaniem tego porozumienia jako rozejmu przemawia fakt, że zostało ono zawarte w formie umowy międzynarodowej, z wymogiem ratyfikacji, oraz że obowiązywało ono bezterminowo. W istocie rozejm utrzymał się przez kilkadziesiąt lat, bowiem ponowny wybuch konfliktu indyjsko-pakistańskiego nastąpił w roku 1971.

[99] Dokument Rady bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/242.

[100] Dokument Rady bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/338.

[101] M. Frankowska, Prawo…, s. 143.

[102] S. Malawer, op. cit., s. 5.

[103] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 500, M. Frankowska, Prawo…, s. 143, S. Malawer, op. cit., s. 6—8.

[104] art. 52 KPT.

[105] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 143.

[106] Rozdział VII Karty Narodów Zjednoczonych.

[107] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 500.

[108] Zob. M. Villiger, Commentary…, s. 911—917.

[109] Zob. S. Malawer, Imposed…, s. 151.

[110] Zob. A. Kozłowski, op. cit., s. 10.

[111] Zob. A. Kozłowski, op. cit., s. 10.

[112] Zob. A. Wyrozumska, …, s. 328—330, a także A. Kozłowski, op. cit., s. 13.

[113] Zob. A. Wyrozumska, …, s. 331—332, a także A. Kozłowski, op. cit., s. 14.

[114] Zob. A. Wyrozumska, Umowy …, s.333

[115] Cases of Dual Nationality (Anglo-Italian Conciliation Commision), RIAA, t. XIV, ONZ 2006, s. 27 i n.

[116] Cases of Dual Nationality, s. 33.

[117] Zob. S. Malawer, op. cit., s. 151.

[118] H. Lauterpacht (red.) Re Rizzo, International Law Reports, 1957, s. 480 i n.

[119] H. Lauterpacht, Re Rizzo, s. 481—482.

[120] Mergé Case — Decision No. 55, RIAA, t. XIV, s. 236—248. Więcej o sprawie Mergé zob. E. Klein, Mergé Claim [w:] R. Bernhardt (red.) Encyclopedia of Public International Law, t. 2 Decisions of International Courts and Tribunals and International Arbitrations, Amsterdam-Nowy Jork-Oxford 1981, s. 185—187.

[1] Postanowienia dotyczące zaprzestania walk zawarte są w art. 2 załącznika 1-A (z odniesieniem do rozejmu z 5 października 1995, na mocy którego faktycznie ustały walki).

[2] Postanowienia dotyczące zaprzestania walk zawarte są w art. 9 Porozumienia. Zgodnie z tym przepisem, walki powinny ustąpić w momencie wejścia Porozumienia w życie.

[3] Zob. W. Morawiecki, Środki…, s. 169 oraz J. Delbrueck, Demilitarization [w:] R. Bernhard (red.), Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Amsterdam 1982, s. 150.

[4] The Uganda Peace Talks Agreement for the Restoration of Peace to the Sovereign State of the Republic of Uganda, tekst dostępny na stronie ONZ , dostęp 2.04.2017 r., g. 13.51.

[5] Na temat demilitaryzacji zob. także S. Bailey, How…, s. 230—255.

[6] Zob. T. Walichnowski, Neutralizacja Austrii 1945—1966, Warszawa 1971.

[7] Zob. S. R. Ratner, The Cambodia Setllement Agreements, AJIL, nr 87/1993, s. 33.

[8] Protocol to the Agreement on ending the war and restoring peace in Viet-Nam concerning the removal, permanent deactivation, or destruction of mines in the territorial waters, ports, harbours, and waterways of the Democratic Republic of Viet-Nam, UNTS nr 13299.

[9] art. 6 pkt 4 Dodatku do Załącznika nr 1 do izraelsko-egipskiego traktatu pokoju z 1979 r. Więcej na ten temat zob. A. Etengoff, G. Steinberg, Israeli Landmine Policy and Related Regional Activity, The Journal of ERW & Mine Action, nr 3/2001 (artykuł dostępny na stronie Uniwersytetu JAmesa Madisona , dostęp dnia 26.03.2017, g. 13.07).

[10] Zob. W. Morawiecki, Środki…, s. 169, a także J. Barcik, T. Srogosz, op. cit.,, s. 182.

[11] Art. 1: Granice Bułgarii, jak pokazano na mapie załączonej do niniejszego traktatu (aneks 1) będą takie, jakie istniały 1 stycznia 1941 r.

[12] Art. 2 i 6 Traktatu Pokoju z Włochami.

[13] Art. 3 i 11 Traktatu Pokoju z Włochami.

[14] Art. 14 Traktatu Pokoju z Włochami.

[15] Art. 4 i 21 Traktatu Pokoju z Włochami.

[16] Tak przynajmniej stanowił art. 21 Traktatu Pokoju z Włochami. W rzeczywistości Wolne Terytorium Triestu okazało się być organizmem o charakterze tymczasowym, który nigdy nie uzyskał faktycznej niepodległości. W początkowej fazie jego istnienia, zgodnie z postanowieniami art. 21 Traktatu pokoju z Włochami oraz załączonych do niego aneksów nr 6 i 7, Wolne Terytorium Triestu było zarządzane przez Aliantów, jednak w 1954 r., na mocy porozumienia londyńskiego z 5 października 1954, zostało podzielone między Włochy i Jugosławię, co zostało ostatecznie potwierdzone Traktatem z Osimo z roku 1975.

[17] W. Morawiecki, Środki…, s. 169.

[18] art. 1 ust. 1 i 2 Traktatu Pokoju z Węgrami

[19] art. 1 ust. 4 Traktatu Pokoju z Węgrami

[20] art. 1 ust. 3 Traktatu Pokoju z Węgrami

[21] Art. 1: Granice Rumunii, pokazane na mapie załączonej do niniejszego Traktatu (aneks 1) będą takie, jakie istniały 1 stycznia 1941, z wyjątkiem granicy z Węgrami, która jest określona z art. 2 niniejszego Traktatu. Granica sowiecko-rumuńska będzie taka, jaką wyznaczono zgodnie z sowiecko-rumuńskim porozumieniem z 28 czerwca 1940 r. i sowiecko-czechosłowackim porozumieniem z 29 czerwca 1945 r. Art. 2. Decyzje arbitrażu wiedeńskiego z 30 sierpnia 1940 r. są uznane za nieważne. Granica między Rumunią i Węgrami jaka istniała 1 stycznia 1938 zostaje niniejszym przywrócona.

[22] Nieco inne rozwiązanie przyjęto w izraelsko-egipskim traktacie pokoju z 1979, zgodnie z którym zadanie delimitacji przebiegu granicy między Izraelem i Egiptem powierzono wielozadaniowej Komisji Wspólnej, do której oprócz spraw granicznych należało, m.in. koordynacja ruchów sił zbrojnych zgodnie z postanowieniami traktatu, poszukiwanie ciał poległych żołnierzy, organizacja posterunków granicznych i rozwiązywanie innych problemów związanych z implementacją traktatu. Zob. także punkt 7 niżej.

[23] Art. 5 Traktatu pokoju z Włochami

[24] Art. 1 ust. 4 pkt d Traktatu pokoju z Węgrami

[25] Art. 3 Załącznika nr 1 do Traktatu pokoju między Izraelem a Jordanią z 1994 r.

[26] Agreement between the Government of the State of Eritrea and the Government of the Federal Democratic Republic of Ethiopia for the resettlement of displaced persons, as well as rehabilitation and peacebuilding in both countries, UNTS nr 37274, dalej — Porozumienie Algierskie.

[27] Rozdział V (Rozstrzygnięcie sporu przez międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości) Tytułu IV (Kwestie granic). Ostatecznie sprawa trafiła do MTS na mocy kompromisu zawartego przez Salwador i Honduras 24 maja 1986 r. z udziałem Nikaragui jako interwenienta), sprawę rozstrzygnął MTS wyrokiem z 11 września 1992 r. W roku 2002 Salwador wniósł do MTS wniosek o częściową rewizję wyroku, jednak Trybunał, wyrokiem z 18 grudnia 2003 r. uznał wniosek Salwadoru za niedopuszczalny. Więcej na ten temat w rozdziale VI niniejszej rozprawy.

[28] Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7 grudnia 1944 r. (Dz. U z 1959 nr 35, poz. 212, z późn. zm.).

[29] Ang. population transfer, zob. w szczególności E. Haslam, Population, Expulsion and Transfer [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, Oksford 2012.

[30] Dz. U. 1991 nr 119 poz. 515.

[31] Dz. U. 1991 nr 119 poz. 517.

[32] stan na 1 kwietnia 2011 r. zgodnie z informacją Wysokiego Komisarza ONZ ds. Uchodźców dostępną na stronie , dostęp 2.11.2012 r.

[33] art. 1 ust. A pkt 2 w zw. z art. 1 ust. 2 Protokołu

[34] Porozumienie to jest integralną częścią Porozumienia Gwatemalskiego.

[35] Agreement between the Republic of Indonesia and the Portugeuese Republic on the question of East Timor, załącznik do Dokumentu Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/53/951 i Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1999/513.

[36] Europejskie Traktaty Pokoju zawarte po zakończeniu II wojny światowej nie zawierały wprost uregulowań związanych z wymianą ludności, ale sankcjonowały wymianę, która dokonała się na mocy odrębnych porozumień, np. w art. 5 Traktatu Pokoju z Węgrami znajduje się odniesienie do węgiersko-czechosłowackiego Porozumienia z 27 lutego 1946 r. dotyczącego wymiany ludności.

[37] art. 7 oraz Załączniki nr 6 i 7 do Układu z Dayton.

[38] Art. 6—7 Rozdziału 1 Porozumienia.

[39] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, str. 189—192, J. Barcik, T. Srogosz, op. cit., s. 254—256, a także A. Aust, Handbook of International Law, Cambridge, 2010, s. 163—165.

[40] zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 156—163, a także R. Buxbaum, A Legal History of International Reparations, Berkeley Journal of International Law, nr 2/2005, s. 314—346.

[41] Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 176—177.

[42] Zob. W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 179—184.

[43] Zob. P. Daranowski, Reparacje wojenne/polskie reparacje wojenne po II wojnie światowej — wizje i rzeczywistość [w:] B. Krzan (red.) Ubi Ius, Ibi Remedium. Księga dedykowana pamięci profesora Jana Kolasy, Warszawa 2016, s. 103—113.

[44] K. Kocot, Problem pojęć: reparacje wojenne, restytucja, odszkodowania itp. W aspekcie umowy poczdamskiej, traktatów pokojowych, umów zawartych przez NRF, wyroków sądowych i doktryny prawa międzynarodowego, Warszawa 1974, s. 64.

[45] K. Kocot, Problem… s. 64.

[46] Zob. K. Kocot, Problem… s. 65—66.

[47] J. Crawford [red.] The International Law Commission’s Articles on State Responsibility: Introduction, Text and Commentaries, Cambridge 2002.

[48] Zob. J. Crawford [red.] op. cit., s. 211. Zob. także W. Czapliński, Odpowiedzialność za naruszenia…, s. 157.

[49] Zob. C. Stahn, Jus…, s. 940.

[50] Przykładem może tu być Porozumienie między rządem Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii i rządem Republiki Węgier dotyczące dostawy dóbr i materiałów, które mają być przekazane przez Węgry jako reparacje za szkody wyrządzone w Jugosławii podczas działań zbrojnych i okupacji terytorium Jugosławii z 11 maja 1946 r.

[51] W artykule tym umawiające się strony rezygnują z wzajemnych reparacji i zobowiązują się nie dochodzić żadnych roszczeń wynikających ze zdarzeń które nastąpiły w czerwcu 1969 r. oraz roszczeń w jakikolwiek sposób związanych z tymi zdarzeniami (chodzi o tzw. Wojnę Futbolową między Hondurasem i Salwadorem).

[52] Tego typu postanowienia znaleźć można między innymi w Traktacie Pokoju z Japonią z 1951 r. (art. 15—17, dotyczące, m.in. zwrotu zagrabionego mienia, rozliczeń związanych z wykorzystywaniem własności intelektualnej — wzory przemysłowe, dzieła literackie, odszkodowań dla jeńców i rewizji niesprawiedliwych wyroków sądowych).

[53] Tego typu postanowienia obecne są m.in. w izraelsko-egipskim traktacie pokoju z 1979 r. (art. 8), a także w traktacie pokoju między Jordania i Izraelem z 1994 r. (art. 24) — w obu tych traktatach postanowiono o utworzeniu komisji ds. roszczeń, które mają za zadanie dokonanie wiążących rozstrzygnięć.

[54] Np. art. 82 Traktatu Pokoju z Włochami, art. 33—34 Traktatu Pokoju z Węgrami, art. 31 Traktatu Pokoju z Rumunią, art. 30 Traktatu Pokoju z Finlandią.

[55] Należy przy tym zaznaczyć, że charakter tego traktatu jako porozumienia pokojowego może budzić pewne wątpliwości, jako że nie został on zawarty w celu zakończenia „gorącego” konfliktu zbrojnego, lecz stanowił swego rodzaju “nowe otwarcie” w stosunkach między państwami-stronami, gdy znalazły się one w sytuacji skrajnej wrogości na skutek konfliktu o wyspy na Kanale Beagle. Faktem jest, ze Argentyna rozpoczęła 22 grudnia 1978 r. operację militarną przeciwko Chile, jednak zaplanowana inwazja została w ostatniej chwili (na kilka godzin przed lądowaniem wojsk) odwołana ze względu na dyplomatyczne zabiegi Stolicy Apostolskiej.

[56] Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r., Dz. U. z 1956 nr 38, poz. 171.

[57] Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r., Dz. U. z 1992 nr 41, poz. 175.

[58] Zob. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 r., Dz. U. 2003 nr 78 poz. 708.

[59] Zob. Rezolucja Rady bezpieczeństwa ONZ nr 827 w sprawie przyjęcia Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Byłej Jugosławii, dokument rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/827 (1993).

[60] Zob. M. Shaw, International Law, Cambridge 2008, s. 433—436.

[61] Zob. M. Kusak, Rola międzynarodowych trybunałów karnych w utrzymywaniu pokoju na świecie [w:] A. Garnuszek, A. Surma, L. Mazur (red.) Spory międzynarodowe. Wyzwania dla współczesnego świata? Warszawa 2012, s. 200—217. Zob. także J. Barcik, T. Srogosz, op. cit., s. 413—414.

[62] Peace Agreement between the Government of Sierra Leone and the Revolutionary United Front of Sierra Leone, tekst porozumienia opublikowany jako załącznik do dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1999/777 z dnia 12 lipca 1999 r.

[63] Agreement between the United Nations and the Government of Sierra Leone on the establishment of a Special Court for Sierra Leone, UNTS nr 38342.

[64] Art. 5 Traktatu Pokoju z Bułgarią, art. 45 traktatu pokoju z Włochami, art. 6 Traktatu Pokoju z Węgrami, art. 6 Traktatu Pokoju z Rumunią, art. 9 Traktatu Pokoju z Finlandią.

[65] Więcej na temat organizacji i działalności trybunałów mieszanych zob. K. Stasiak, Trybunały umiędzynarodowione w systemie międzynarodowego sądownictwa karnego, Lublin 2012.

[66] Wiecej na temat podstaw prawnych organizacji i działalności Specjalnego Trybunału dla Sierra Leone zobacz P. Milik, Specjalny Trybunał ONZ dla Sierra Leone — organizacja i funkcjonowanie, Warszawa 2011.

[67] Wynegocjowane porozumienie nie weszło w życie ze względu na odmowę jego podpisania przez stronę serbską.

[68] Bougainville Peace Agreement, tekst porozumienia dostępny jako dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/2001/988.

[69] Art. 15 Traktatu Pokoju z Włochami, art. 2 Traktatu Pokoju z Bułgarią, art. 2 Traktatu Pokoju z Węgrami, art. 3 Traktatu pokoju z Rumunią, art. 6 Traktatu Pokoju z Finlandią.

[70] Art. 7 załącznika nr III.

[71] Art. 43—45.

[72] W szczególności należy tu mieć na uwadze stanowiące integralną część Porozumienia Gwatemalskiego Porozumienie o Prawach Człowieka zawarte 19 marca 1994 r. w Meksyku (The Comprehensive Agreement on Human Rights, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr A/48/928 oraz dokument Zgromadzenia Ogólnego nr S/1994/448.

[73] art. 15—17

[74] art. 7 oraz Załącznik nr 6.

[75] art. 8.

[76] Zob. R. Rybicki, Prawa kobiet we współczesnych porozumieniach pokojowych [w:] J. Jaskiernia, K. Spryszak (red.), Ochrona praw człowieka w wymiarze uniwersalnym. Aksjologia — instytucje — nowe wyzwania — praktyka, t.I, Toruń, 2017, s. 156—167.

[77] Zob. K. Gałka, Szczególna… s. 274—291.

[78] Należy tu zauważyć, że problem przeprowadzenia wyborów może dotyczyć nie tylko państw, ale także, np. autonomicznych regionów, jeśli są one stroną porozumienia. Jako przykład podać można rozdział 3 Tymczasowego Porozumieniu o Pokoju i Samorządności w Kosowie.

[79] Więcej na temat roli Tymczasowej Administracji Narodów Zjednoczonych w Kambodży w implementacji postanowień Porozumienia o zakończeniu konfliktu w Kambodży zob. rozdział VII niniejszej rozprawy.

[80] IFOR — Implementation Forces — Międzynarodowe siły zbrojne, powołane w celu implementacji postanowień Układu z Dayton. Więcej na temat IFOR zobacz rozdział VII niniejszej rozprawy.

[81] art. IV ust. 3 Traktatu w zw. z art. I ust. 4 Załącznika nr 1

[82] zob. art. 4 ust. 3 Dodatku do Załącznika nr 1 do izraelsko-egipskiego traktatu pokoju.

[83] art 3 Załącznika I(A) — Demarkacja i delimitacja granicy izrealsko-jordańskiej — do traktatu pokoju z 1994 r.

[84] Jordan Israel Boundary Commission Formal Approval and Adoption of the Coordinates of the International Boundary Line, UNTS vol. 2042, s. 407 i n.

[85] Trzeba tu zaznaczyć, że porozumienia pokojowe tego typu zawsze budzą kontrowersje co do ich charakteru prawnomiędzynarodowego, albowiem często przynajmniej jedna ze stron takiego porozumienia jest podmiotem innym niż państwo lub organizacja międzynarodowa (takim podmiotem może być np. strona wojująca)

[86] Agreement on the Basis for the Legal Integration of the Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca, załącznik do Dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ nr A/51/776 oraz dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/51, porozumienie to jest integralną częścią Porozumienia Gwatemalskiego.

[87] Art. 35 Porozumienia o podstawach prawnych integracji…

[88] Więcej informacji o Porozumieniu Tadżyckim i jego formie prawnej zob. rozdział III niniejszej rozprawy.

[89] Protocol on the main functions and powers of the Commission on National Reconciliation, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1996/1070

[90] Statute of the Commission on National Reconciliation, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/169

[91] Additional Protocol to the Protocol on the main functions and powers of the Commission on National Reconciliation, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/169

[92] Protocol on Political Questions, Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/385

[1] Zob. J. Sozański, op. cit., s. 81 oraz M. Frankowska, Prawo…, s. 53.

[2] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 53 oraz A. Aust, Modern…, s. 47.

[3] J. Sozański, op. cit., s. 81.

[4] ICJ Rep. 1949, s. 174.

[5] Zob. A. Wyrozumska, Umowy międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2006, s. 115.

[6] ICJ Rep. 1949. Por. C. Brölman, The International Court of Justice and International Organizations, International Community Law Review 9 (2007), s. 181–186.

[7] Zob. J. Barcz, W. Czapliński, Kompetencja części składowych państwa federalnego do zawierania umów międzynarodowych, Przegląd Zachodni, nr 2/1984, s. 2, a także C. Brölman, op. cit. oraz M. Brandon, op. cit., s. 62—64.

[8] Zob. W. Czapliński, Uznanie a osobowość prawna „podmiotów niepaństwowych” [w:] B. Mikołajczyk, J. Nowakowska-Małusecka, Prawo organizacji międzynarodowych wobec problemów współczesnego świata. Księga Jubileuszowa dedykowana Pani Profesor Genowefie Grabowskiej, Bydgoszcz-Katowice 2014, s. 27—28.

[9] Zob. P. Saganek, Podmioty prawa międzynarodowego inne niż państwa a zagadnienie uznania [w:] B. Mielnik, A. Wnukiewicz-Kozłowska, Podmiotowość w prawie międzynarodowym, Wrocław 2013, s. 87.

[10] Zob. P. Saganek, op. cit., s. 88.

[11] H. Grotius, Trzy…, s. 440.

[12] Zob. J. Sozański, op. cit., s. 81.

[13] Zob. G. Acquaviva, Subjects of International law: A Power-Based Analysis, Vanderbilt Journal of International Law, nr 38/2005, s. 378—386

[14] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 53. Na temat zdolności traktatowej państw zob. także M. Muszyński, Państwo w prawie międzynarodowym. Istota, rodzaje i atrybuty, Bielsko-Biała 2012, s. 264—288.

[15] PCIJ Series A, nr 1, s. 25.

[16] Tak np. Monako powierzyło wykonywanie swojej zdolności traktatowej Francji, zob. R. Rybicki, Czy rozmiar ma znaczenie? Specyfika suwerenności państw miniaturowych [w:] O. Kuc (red.) Studium nad suwerennością, Warszawa 2008, s. 91, a także J. Sozański, op. cit., s. 82.

[17] Tak jest np. w przypadku państw należących do Unii Europejskiej, które na mocy zawartych traktatów powierzyły Unii wykonywanie zdolności traktatowej w zakresie m.in. polityki konkurencji oraz rybołówstwa. Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 53.

[18] Na temat pomiotowości prawnomiędzynarodowej organizacji międzynarodowych i ich zdolności traktatowej zob. J. Menkes, A. Wasilkowski, Organizacje międzynarodowe. Prawo instytucjonalne, Warszawa 2006, s. 136—157.

[19] J. Sozański, op. cit., s. 83. Potwierdza to analiza bazy danych United Nations Treaty Series (przy czym należy zaznaczyć, że dotyczy to tylko umów zarejestrowanych w Sekretariacie Generalnym ONZ, zaś ilość umów międzynarodowych zawieranych przez organizacje międzynarodowe i niezarejestrowanych jest w zasadzie niemożliwa do oszacowania).

[20] Zob. A. Aust, Modern…, s. 54.

[21] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 340.

[22] Zob. J. Sozański, op. cit., s. 82., W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 340, M. Frankowska, Prawo…, s. 55.

[23] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 56.

[24] Zob. A. Aust, Handbook…, s. 56.

[25] Należy tu jednak zwrócić uwagę na fakt, że w samym dokumencie NATO nie jest wymienione jako strona. „Stronami” zgodnie z definicją zawartą w punkcie 3.(a) Rozejmu Kosowskiego są sygnatariusze tego dokumentu, tzn. międzynarodowe siły bezpieczeństwa KFOR oraz działające łącznie Federalna Republika Jugosławii i Republika Serbii. Jednakże zgodnie ze stanowiskiem Sekretarza Generalnego NATO oraz Sekretarza Generalnego ONZ, stroną Rozejmu Kosowskiego w istocie było NATO (Siły KFOR to jednostka operacyjna utworzona przez NATO na potrzeby operacji zbrojnej w Kosowie). Zob. List z 10 czerwca 1999 r. od Sekretarza Generalnego NATO do Sekretarza Generalnego ONZ oraz List z 15 czerwca 1999 r. od Sekretarza Generalnego ONZ do Przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa ONZ, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1999/682.

[26] Zob. G. Acquaviva, Subjects…, s. 378—386.

[27] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473—475, J. Sozański, op. cit., s. 36—37, M. Frankowska, Prawo…, s. 55 oraz A. Aust, Handbook…, s. 13.

[28] Zob. A. Czaplińska, Odpowiedzialność organizacji międzynarodowych jako element uniwersalnego systemu odpowiedzialności międzynarodowoprawnej, Łódź 2014, s. 19.

[29] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473, J. Sozański, op. cit., s. 37.

[30] W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473.

[31] J. Sozański, op. cit., s. 37.

[32] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 474.

[33] Zob. A. Aust, Handbook…, s. 13.

[34] Zob. A. Rubin, op. cit., s. 472—496.

[35] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473, J. Sozański, op. cit., s. 37.

[36] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 55.

[37] Zob. Y. Ronen, Participation of Non-State Actors in ICJ Proceedings, The Law and Practice of Internationa Courts and Tribunals nr 11 (2012) s. 77—110.

[38] Zob. J. Barcik, Od partyzantki do państwa. Kształtowanie się podmiotowości na przykładzie Sudanu Południowego [w:] B. Mielnik, A. Wnukiewicz-Kozłowska, Podmiotowość w prawie międzynarodowym, Wrocław 2013, s. 152 oraz R. Bierzanek, J. Syminides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2002, s. 145.

[39] Należy przy tym odróżnić to pojęcie od uznania za stronę wojującą, to znaczy — przydania określonej grupie formalnego atrybutu strony wojującej, albowiem, jak zauważa P. Saganek, współcześnie nie dokonuje się już uznania za stronę wojującą (w rozumieniu formalnego aktu jednostronnego) przez państwa, co nie przeszkadza państwom wchodzić w praktyczne stosunki z tego rodzaju podmiotami. Zob. P. Saganek, op. cit., s.104—110.

[40] Zob. B. Mielnik, Kształtowanie się pozapaństwowej podmiotowości w prawie międzynarodowym, Wrocław 2008, s. 95—99. Zob. także B. Mielnik, Udział pozapaństwowych podmiotów w rozwoju prawa międzynarodowego [w:] J. Kolasa, A. Kozłowski (red.) Rozwój prawa międzynarodowego — jedność czy fragmentacja? Wrocław 2007, s. 56.

[41] Więcej na ten temat zob. rozdział III.

[42] Art. 1 II Protokołu dodatkowego z 1977 r.

[43] Zob. T. Grant, Who Can Make Treaties? Other Subjects of International Law [w:] D. Hollis (red.), The Oxford Guide to Treaties, Oksford 2012, s. 141—142.

[44] Zob. Ch. Bell, On the Law…, s. 130—132.

[45] Zob. J. Sutor, Prawo dyplomatyczne i konsularne, Warszawa 2010, s. 111.

[46] Comprehensive Peace Accord Signed between Nepal Government And the Communist Party of Nepal (Maoist), dostępne na stronie misji ONZ w Nepalu — United Nations Nepal Information Platform, http://un.org.np/sites/default/files/report/tid_188/2006-11-29-peace_accord-MOFA.pdf, dostęp 11.11.2014 r., g. 11.59.

[47] W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473.

[48] Problem ten nie ma znaczenia dla niniejszej pracy, a kryteria rozróżnienia pomiędzy tymi dwoma rodzajami podmiotów są na tyle nieostre, że nie sposób dokonać jednoznacznej klasyfikacji.

[49] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 473—475.

[50] Rozmowy toczyły się w obecności Iana Martina — przedstawiciela Sekretarza Generalnego ONZ.

[51] Obliczenia własne autora.

[52] J. Barcz, W. Czapliński, op. cit., s. 25.

[53] zob. L. Wildhaber, Treaty-making power and constitution: An international and comparative study, Bazylea 1971, s. 278—342, a także D. Kennedy, The Sources…, s. 4—5 oraz A. Aust, Modern…, s. 48—50.

[54] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 54.

[55] Zob. A. Aust, Modern…, s. 49.

[56] Zob. M. Frankowska, Prawo…, s. 54.

[57] W przypadku tego porozumienia dodatkowo interesującym aspektem jest złożenie pod nim podpisów również przez przedstawicieli Republiki Chorwacji I Federalnej Republiki Jugosławii, jednak nie w charakterze stron, lecz podmiotów, które wspierają (endorse) porozumienie, co należy traktować jako rodzaj udzielonych gwarancji międzynarodowych.

[58] Stanowi o tym art. III ust. 2 Konstytucji Bośni i Hercegowiny, zob. także S. Yee, The New Constitution of Bosnia and Herzegovina, EJIL, nr 7 (1996), s. 182—183.

[59] Co więcej, konstytucja Republiki Bośni i Hercegowiny obowiązująca do momentu podpisania Układu z Dayton, w ogólne nie przewidywała istnienia części składowych w postaci Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej (choć istniały one de facto).

[60] Na temat zdolności traktatowej części składowych państw federalnych zob. także T. Grant, Who…, s. 127—131.

[61] Zob. P. Menon, States, International Organizations and Individuals as Subjects of International Law, Korean Journal of Comparative Law, nr 20/1992, s. 130—161.

[62] Szeroko o roli podmiotów trzecich — świadków — w porozumieniach pokojowych pisze Ch. Bell, zob. Ch. Bell, On the Law of Peace. Peace Agreements and the Lex Pacificatoria, Oksford 2008, s. 175—195.

[63] Warto zauważyć, że w momencie podpisywanie Porozumienia Unia Europejska nie miała podmiotowości prawnomiędzynarodowej.

[64] Od 2011 r. funkcjonująca pod nazwą Organizacja Współpracy Islamskiej (ang. Organisation of Islamic Cooperation).

[65] Agreement on Comprehensive Solutions Between the Government of the Republic of Uganda and Lord’s Resistance Army/Movement. Dostępne na stronie ONZ (dostęp 8.04.2017 r., g. 14.09).

[66] Peace Agreement The final agreement on the implementation of the 1976 TripoIi Agreement between the Government of the Republic of the Philippines (GRP) and the Moro National Liberation Front (MNLF) with the participation of the Organization of Islamic Conference Ministerial Committee of Six and the Secretary General of the Organization of Islamic Conference, dostępne na stronie ONZ (dostęp 8.04.2017 r., g. 14.13).

[67] Świadkiem był także Specjalny Negocjator Unii Europejskiej Carl Bildt, do którego stosować się będą wyżej wyrażone uwagi dotyczące pozycji osoby fizycznej jako świadka porozumienia pokojowego, ze względu na fakt, że Układ z Dayton nie uznaje za świadka Unii Europejskiej (która zresztą w momencie podpisywania Układu nie miała podmiotowości prawnomiędzynarodowej) lecz właśnie Specjalnego Negocjatora.

[68] Zob. Ch. Bell, On the…, s. 177, a także S. Ratner, The New UN Peacekeeping: Building Peace in Lands of Conflict after the Cold War, Nowy Jork 1995, s. 48.

[69] Zob. w szczególności W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 253 — 256, zagadnienie zakazu interwencji jest też w dużej mierze przedmiotem orzeczenia MTS w sprawie Nicaragua, ICJ Rep. 1986, s. 124—133.

[70] Zob. Zob. Ch. Bell, On the…, s. 177—178. Pojęcie świadka traktatu, jako „gwaranta moralnego”, jednak bez zobowiązań o charakterze prawnym znalazło się także w uzasadnieniu wyroku Specjalnego Trybunału dla Sierra Leone w sprawie prosecutor vs. Morris Kallon, Brima Bazzy Kamara, sygn. SCSL-2004-16-AR72.

[71] W pewnym zakresie odmienne stanowisko przyjmuje Ch. Bell, która stwierdza, że „obecność trzecich stron oznacza, że strony [porozumienia pokojowego] tworzą zobowiązania skuteczne między nimi, ale także względem tych trzecich stron” (zob. Ch. Bell, Peace…, s. 401). Takie stanowisko nie wydaje się jednak słuszne, zważywszy na brak prawnych mechanizmów pozwalających świadkom porozumienia pokojowego na podjęcie skutecznej akcji w celu realizacji zobowiązań przyjętych przez strony porozumienia.

[72] Protocol on the guarantees of implementation of the General Agreement on Establishment of Peace and National Accord in Tajikistan, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/410.

[73] Rada Bezpieczeństwa przychyliła się do tej prośby stron Protokołu Teherańskiego i na mocy Rezolucji nr 1138 z 14 listopada 1997 r. rozszerzyła mandat Misji Obserwacyjnej ONZ w Tadżykistanie (UNMOT) ustanowionej pierwotnie rezolucją nr 968 z 16 grudnia 1994 r.

[74] Agreement concerning the sovereignty, independence, territorial integrity and inviolability, neutrality and national unity of Cambodia, UNTS nr 28613.

[75] Zob. S. R. Ratner, The Cambodia Setllement Agreements, AJIL, nr 87/1993, s. 8.

[76] Declaration on the rehabilitation and reconstruction of Cambodia, UNTS nr 28613.

[77] Final Act of The Paris Conference on Cambodia, UNTS nr 28613.

[78] Zob. S. R. Ratner, The Cambodia…, s.30.

[79] Dok. Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/45/472 i Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/21689.

[80] Zob. P. Terz, Znaczenie, rodzaje i charakter najważniejszych aktow i aktów końcowych w historii stosunków międzynarodowych, Przegląd Stosunków Międzynarodowych, nr 5/1978, s. 41—49.

[81] Zob. w szczególności R. Jasienica, Układ paryski o zakończeniu wojny i przywróceniu pokoju w Wietnamie, Państwo i Prawo, nr 7/1973, s. 15—31, W. Góralski, Ewolucja konfliktu i pokój w Wietnamie, Sprawy Międzynarodowe, nr 4/1973, s. 20—34.

[82] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 479.

[83] ICJ Rep. 1969 s. 25.

[84] Zob. J. Szydlak, op. cit., str. 61.

[85] Zob. A. Klafkowski, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1964, s. 257—258; J. Szydlak, op. cit., str. 61, 68.

[86] M. Frankowska, Prawo…, s. 130.

[87] Zob. A. Wyrozumska, Umowy…, s. 307. Więcej na ten temat zob. B. Vukas, Treaties, Third-Party Effect [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International law, t. 10, Oxford 2012, s. 31—38.

[88] Więcej na temat klauzuli najwyższego uprzywilejowania zob. M. Kalduński, Klauzula najwyższego uprzywilejowania, Toruń 2006.

[89] Zob. J. Szydlak, op. cit., str. 60.

[90] Zob. J. Szydlak, op. cit., str. 69.

[91] Zob. A. Klafkowski, Sprawa…; A. Klafkowski, Umowa poczdamska…; J.Szydlak, op. cit.

[92] Inaczej uważał K. Skubiszewski, według którego źródłem związania Niemiec treścią norm ustanowionych przez Układy Poczdamskie nie był sama ta umowa, lecz było to konsekwencją szczególnej sytuacji prawnej Niemiec po II wojnie światkowej. zob. K. Skubiszewski, Zachodnia…, s. 71—73.

[1] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 624. Na temat definicji sporu międzynarodowego zob. również L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1958, s. 177.

[2] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 626—629, S. Bieleń, Negocjacje w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2013, s. 183—212.

[3] Podpisane w Waszyngtonie Porozumienie z 12 czerwca 1952 r. o rozstrzyganiu sporów wzrosłych na tle stosowania artykułu 15 (a) Traktatu Pokoju z Japonią.

[4] Jak wskazuje się w doktrynie, nowoczesny arbitraż wywodzi się z końca XVIII wieku, od komisji arbitrażowej utworzonej przez USA i Wielką Brytanię w celu rozstrzygnięcia wzajemnych roszczeń wynikłych z amerykańskiej wojny o niepodległość. Zob. L. Malintoppi, Methods of Dispute Resolution in Inter-State Litigation: When States Go to Arbitration Rather Than Adjudication, The Law and Practice of International Courts and Tribunals, nr 5 (2006) s. 134, zob. także W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 653.

[5] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 653, a także B.S. Diallo, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. System regulowania sporów międzynarodowych, Poznań 2005, s. 41—42.

[6] Zob. C. Gray, B. Kingsbury, Inter-State Arbitration since 1945: Overview and Evaluation [w:] M. Janis (red.) International Courts for the Twenty-First Century, Dordrecht 1992, s. 55—56.

[7] Zob. A Kozłowski, Prawo międzynarodowe jako prawo właściwe w arbitrażu międzynarodowym — zarys koncepcji [w:] C. Mik (red.) Arbitraż w prawie międzynarodowym, Warszawa 2014, s. 86—87.

[8] RIAA, ONZ 2006, tom XX: Case concerning the location of boundary markers in Taba between Egypt and Israel, s. 107—113.

[9] Agreement concerning an initial procedure for resolving boundary questions, UNTS nr 23382.

[10] Ust. 2: „Każdy spór, który nie może zostać rozwiązany w drodze negocjacji, powinien być rozstrzygnięty w drodze koncyliacji lub poddany arbitrażowi.”

[11] Zob. Wyrok Trybunału Arbitrażowego z 29 września 1988 r., RIAA…, s. 45.

[12] RIAA, ONZ 2006, tom XX: Case concerning the location of boundary markers in Taba between Egypt and Israel, Załącznik B, s. 114.

[13] Zgodnie z art. IX Kompromisu, równolegle z procedurą pisemną (przedstawienie pism stron), toczyć się miała procedura pojednawcza. Trzyosobowa Izba Trybunału (w jej skład wchodzili arbitrzy narodowi oraz jeden z pozostałych arbitrów, wyznaczony przez Przewodniczącego Trybunału) miała opracować projekt ugody. Procedura ta jednak została zakończona bezskutecznie, Izba stwierdziła bowiem, że nie jest w stanie wypracować projektu ugody, który mógłby zostać przedłożony strono do zaakceptowania. Zob. G. Lagergren, The Taba Tribunal 1986—89, African Journal of International and Comparative Law, nr 1/1989, s. 528. Warto nadmienić, że autor powyższego artykułu był przewodniczącym Trybunału Arbitrażowego orzekającego w opisanej sprawie.

[14] Głos przeciwko został oddany wyłącznie przez arbitra izraelskiego, który złożył w stosunku do tej części wyroku zdanie odrębne. Zob. Dissenting Opinion of Prof. Ruth Lapidoth, RIAA…, s. 69.

[15] Zob. G. Lagergren, op. cit., s. 525—532.

[16] Art. 24 Załącznika nr I do Traktatu Pokoju i Przyjaźni z 1984 r.

[17] Art. 25 Załącznika nr I do Traktatu Pokoju i Przyjaźni z 1984 r.

[18] Tekst Kompromisu opublikowany wraz z orzeczeniem trybunału arbitrażowego — RIAA, t. 22, Nowy Jork 2006, str. 5—8.

[19] Boundary dispute between Argentina and Chile concerning the frontier line between boundary post 62 and Mount Fitzroy, RIAA, t. 22, Nowy Jork 2006, str. 1—150.

[20] The Cordillera of the Andes Boundary Case (Argentina, Chile), RIAA, t. 9, Nowy Jork 2006, str. 29—49.

[21] W istocie orzeczenie zostało opracowane przez trybunał arbitrażowy wyznaczony jeszcze przez królową Wiktorię. Na temat arbitrażu z 1902 r. zob. K. Oellers-Frahm, Argentina-Chile Frontier Case [w:] R. Bernhardt (red.) Encyclopedia of Public International Law, t. 2 Decisions of International Courts and Tribunals and International Arbitrations, Amsterdam-Nowy Jork-Oxford 1981, s. 24—26.

[22] Także w tym wypadku orzeczenie zostało opracowane przez nominowanych przez królową arbitrów.

[23] Argentine-Chile Frontier Case, RIAA, t. 16, Nowy Jork 2006, str. 109—182. Na temat arbitrażu z 1966 r. zob. K. Oellers-Frahm, Argentina-Chile…, s. 24—26.

[24] W istocie wyrok został opracowany przez mianowanych przez brytyjski rząd arbitrów.

[25] Dispute between Argentina and Chile concerning the Beagle Channel, RIAA, t. 21, Nowy Jork 2006, str. 53—264. Więcej na temat arbitrażu z 1977 r. zob. K. Oellers-Frahm, Beagle Channel Arbitration [w:] R. Bernhardt (red.) Encyclopedia of Public International Law, t. 2 Decisions of International Courts and Tribunals and International Arbitrations, Amsterdam-Nowy Jork-Oxford 1981, s. 33—36.

[26] Application for revision and subsidiary Interpretation of the Award of 21 October 1994 submitted by Chile (Argentina, Chile), RIAA, t. 22, Nowy Jork 2006, str. 151—207.

[27] Załącznik nr 5 do Układu z Dayton — Porozumienie ws. arbitrażu.

[28] United Nations Commission On International Trade Law (UNCITRAL) Arbitration Rules, rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 31/98 z 15 grudnia 1976 r.

[29] Zob. R. Jade Harry, The Brčko Arbitration, [w:] U. Franke, A. Magnusson, J. Dahlquist (red.) Arbitrating for Peace How Arbitration Made a Difference, Alphen an den Rijn 2016, s. 181—182.

[30] Orzeczenie Trybunału Arbitrażowego Brčko z dnia 14 lutego 1997 r., ustęp. 5. Dostępne na stronie Urzędu Wysokiego Przedstawiciela w Bośni i Hercegowinie < http://www.ohr.int/?ohr_archive=brcko-arbitral-tribunal-for-dispute-over-the-inter-entity-boundary-in-brcko-area-award > (dostęp 8.03.2017 r., godz. 12.07).

[31] Orzeczenie Trybunału Arbitrażowego Brčko z dnia 14 lutego 1997 r.

[32] Orzeczenie Uzupełniające Trybunału Arbitrażowego Brčko z dnia 15 marca 1998 r. Dostępne na stronie Urzędu Wysokiego Przedstawiciela w Bośni i Hercegowinie < http://www.ohr.int/?ohr_archive=arbitral-tribunal-for-dispute-over-inter-entity-boundary-in-brcko-area-supplemental-award > (dostęp 8.03.2017 r., godz. 12.15).

[33] Orzeczenie Uzupełniające Trybunału Arbitrażowego Brčko z dnia 5 marca 1999 r. Dostępne na stronie Urzędu Wysokiego Przedstawiciela w Bośni i Hercegowinie < http://www.ohr.int/?ohr_archive=arbitral-tribunal-for-dispute-over-inter-entity-boundary-in-brcko-area-final-award > (dostęp 8.03.2017 r., godz. 12.17).

[34] Został on zawieszony dopiero w roku 2012.

[35] Amandman I na ustav Bosne i Hercegovine, Dziennik Urzędowy Bośni i Hercegowiny nr 25/09.

[36] Zob. B. Smit Duijzentkunst, S. Dawkins, Arbitrary Peace? Consent Management in International Arbitration, EJIL nr 1(26)/2015, s. 146—152.

[37] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 653.

[38] Zob. M. Mohebi, The International Law Character of the Iran-United States Claims Tribunal, Haga 1999, s. 23—24.

[39] Zob. R. Dolzer, Mixed Claims Commissions [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 7, Oksford 2012, s. 295—300.

[40] Zgodnie z nazewnictwem zastosowanym w tekście Układu z Dayton komisją miała przyjąć nazwę Komisji ds. Uchodźców (Commission for Refugees and Displaced Persons) w praktyce jednak komisja funkcjoniwała pod nazwą Komisji ds. roszczeń związanych z nieruchomościami (Commission for Real Property Claims). Więcej na temat działalności tej komisji zob. H. v. Houtte, Mass proerty Claim Resoltion in a Post-War Society: The Commission for Real Property Claims in Bosnia and Herzegovina, ICLQ nr 48/1999, s. 625—638.

[41] Mergé Case — Decision No. 55, RIAA, t. XIV, s. 236—248; Ruspoli-Droutzkoy Case — Decision No. 170, RIAA, t. XIV, s. 314—320. Zob. Z. R. Rode, Dual Nationals and the Doctrine of Dominant Nationality, AJIL nr 53/1959, s. 139—144.

[42] H. Lauterpacht, Re Rizzo, s. 480 i n.

[43] Zob. I. Seidl-Hohenveldern, Conciliation Commissions Established Pursuant to Art. 83 of Peace Treaty with Italy of 1947 [w:] R. Bernhardt (red.) Encyclopedia of Public International Law, t. 1 Settlement of Disputes, Amsterdam-Nowy Jork-Oxford 1981, s. 51—55 oraz P. d’Argend, Conciliation Commissions Established pursuant to Art. 83 of Peace Treaty with Italy (1947), [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 2, Oksford 2012, s. 582—583. Na temat działalności aliancko-włoskich komisi rozemczych zob. także I. Seidl-Hohenveldern, General…, oraz M. Bos, The Franco-Italian Conciliation Commission, Nordisk Tidkssskrift for International Ret, 22/1952.

[44] Porozumienie o zakończeniu walk między Rządem Erytrei i Rządem Federalnej Demokratycznej Republiki Etiopii zawarte 12 grudnia 2000 r. w Algierze, Agreement on cessation of hostilities between the Government of the Federal Democratic Republic of Ethiopia and the Government of the State of Eritrea, UNTS nr 37273.

[45] Zob. K. Masło, Prawo konfliktów zbrojnych z perspektywy Stałego Trybunału Arbitrażowego [w:] C. Mik (red.) Arbitraż w prawie międzynarodowym, Warszawa 2014, s.172—186.

[46] Szerzej na temat etiopsko-erytrejskiej Komisji ds. Roszczeń, jej kompetencji oraz rozstrzygniętych przez nią spraw zob. K. Masło, op. cit., s.172—186, G. H. Aldrich, The Work of the Eritrea-Ethiopia Claims Commission, Yearbook of International Humanitarian Law, nr 6/2003, s. 435—442; H. v. Houtte, Arbitration to Settle Private War-Damage Claims? The Eritrea-Ethiopia Claims Commissions Revisited [w:] T. Weiler, F. Baetens, New Directions in International Economic Law: In Memoriam Thomas Wälde, Leiden-Boston 2011, s. 155—177 oraz J. R. Weeramantry, Eritrea-Ethiopia Claims Commission, AJIL nr 99/2005,, s. 465—471, a także N. Klein, Eritrea-Ethiopia Claims Commission, [w:] R. Wolfrum (red.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, t. 3, Oksford 2012, s. 651—660.

[47] Eritrea — Ethiopia Claims Commission Rules Of Procedure, dostępne na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44), dalej — Regulamin Komisji.

[48] Art. 1 Regulaminu Komisji.

[49] Eritrea-Ethiopia Claims Commission Decision Number 1: The Commission’s Mandate/ Temporal Scope of Jurisdiction, dostępna na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44).

[50] Eritrea-Ethiopia Claims Commission Decision Number 2: Claims Categories, Forms and Procedures dostępna na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44).

[51] Eritrea-Ethiopia Claims Commission Decision Number 3: Remedies, dostępna na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44).

[52] Eritrea-Ethiopia Claims Commission Decision Number 4: Evidence, dostępna na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44).

[53] Eritrea-Ethiopia Claims Commission Decision Number 5: Multiple Claims in the Mass Claims Process, Fixed-Sum Compensation at the $500 and $1500 Levels, Multiplier for Household Claims, dostępna na stronie internetowej Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (dostęp 18.02.2017 r., g. 11.44).

[54] Zob. K. Masło, op. cit., s. 172—186 oraz G. H. Aldrich, op. cit., s. 435—442. Na temat działalności Komisji zobacz także: Raport Sekretarza Generalnego ONZ nt. postępu spraw w Etiopii i Erytrei (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/2001/608 z 19 czerwca 2001 r.), Raport Komisji ds. Roszczeń dla Sekretarza Generalnego ONZ za okres od lutego do czerwca 2001 r. (Załącznik nr II do dokumentu Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/2001/608 z 19 czerwca 2001 r.), Raport Sekretarza Generalnego ONZ nt. postępu spraw w Etiopii i Erytrei (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/2003/858 z 4 września 2003 r.).

[55] Zob. N. Klein, op. cit., s. 659.

[56] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 646.

[57] ICJ Rep. 1992, str. 351 i n.

[58] ICJ 1986 General List no. 75

[59] Application For Permission to Intervene by the Government Of Nicaragua Filed in the Registry of the Court on 17 November 1989 Case Concerning The Land, Island And Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras), ICJ General List no. 75.

[60] List Agenta Hondurasu do Sekretariatu MTS z dnia 15 stycznia 1990 r.

[61] List Agenta Salwadoru do Sekretariatu MTS z dnia 8 stycznia 1990 r.

[62] Wyrok MTS z dnia 13 września 1990 r, ICJ Rep 1992. s. 92 i n.

[63] Wyrok MTS z dnia 11 września 1992 r, ICJ Rep. 1992.

[64] Na temat statusu Zatoki Fonseca po wyroku Izby MTS zob. R. Soroczyński, “Judge-Made” Regime of the Gulf of Fonseca and the Question of Binding Effect of Judgments of International Courts, Studia Europaea Gnesnensia nr 3/2011, s. 95—105.

[65] Tekst orzeczenia opublikowany został w AJIL, nr 11/1917, s. 674—730.

[66] Na temat zależności między wyrokami różnych sądów międzynarodowych orzekających w przedmiocie tej samej lub podobnej sprawy zob. W. Czapliński, Multiplikacja sądów międzynarodowych — szansa czy zagrożenie dla jedności prawa międzynarodowego [w:] J. Kolasa, A. Kozłowski (red.) Rozwój prawa międzynarodowego — jedność czy fragmentacja? Wrocław 2007, s. 104.

[67] Wniosek Salwadoru z 10 września 2002 r. dostępny na stronie internetowej MTS < http://www.icj-cij.org/docket/files/127/7073.pdf > (dostęp 6.03.2016 r. godz. 12.39).

[68] Wyrok z 18 grudnia 2003 r., ICJ Rep. 2003, s. 392—412.

[69] Co ciekawe, podczas negocjowania treści traktatów pokoju z 1947 r. pojawiła się koncepcja, w myśl której spory wynikłe ze stosowania traktatów pokoju rozstrzygane miały być obligatoryjnie przez MTS. Koncepcja ta, forsowana przez mocarstwa zachodnie, została jednak zdecydowanie odrzucona przez Związek Sowiecki. Zob. Kenneth S. Carlston, Interpretation of Peace Treaties with Bulgaria, Hungary, and Rumania, Advisory Opinions of the International Court of Justice, AJIL Vol. 44, No. 4 (Oct., 1950), s. 728—737 oraz J. Jackowicz, op. cit., s. 281—283.

[70] Zob. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 272 (III) z 30 kwietnia 1949 r.

[71] Zob. Kenneth S. Carlston, op. cit., s. 729.

[72] Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 294(IV) z 22 października 1949 r.

[73] Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 294(IV).

[74] ICJ Rep. 1950, s. 65 i n.

[75] ICJ Rep. 1950, s. 221 i n.

[76] Zob. W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo…, s. 490.

[77] ICJ Rep. 1950, s. 229.

[1] Zob. Ch. Bell, Peace…, s. 406.

[2] Zob. Ch. Bell, Peace…, s. 406—407.

[3] Zob. R. Wilde, From Danzig to East Timor and Beyond: The Role of International Territorial Administration, The AJIL, nr 95/2001, s. 583 i n. Zob. także Ch. Bell, Peace…, s. 407.

[4] Zob. C. Ku, H. K. Jacobson, Accountability and Democracy in the Case of Using Force Under International Auspices, American Society of International Law Proceedings, 94/2000, s. 22.

[5] Zob. S. R. Ratner, The Cambodia, s. 9.

[6] Zob. S. R. Ratner, The Cambodia, s. 9

[7] Zob. M. Matheson, United Nations Governance Of Postconflict Societies, AJIL, nr 95/2001, s. 76.

[8] Na temat administracji międzynarodowej w Timorze Wschodnim (UNTAET) i administracji międzynarodowej w Kosowie (UNMIK) zob. K. Karski, Osoba prawna prawa wewnętrznego jako podmiot prawa międzynarodowego, Warszawa 2009, s. 414—423.

[9] Dokument Rady bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/745.

[10] Zob. M. Matheson, op. cit., s. 77.

[11] Zob. R. Wilde, International Territorial Administration: How Trusteeship and the Civilizing Mission Never Went Away, Oxford 2010, s. 131—133. Na temat działalności UNTAC zob. Także T. Findlay, Cambodia: The Legacy and Lessons of UNTAC, Oxford, 1995; S. R. Ratner, The Cambodia…, s. 9.

[12] Zob. Informacje na stronie Centrum Informacyjnego ONZ w Warszawie, UNTAC, Tymczasowa Administracja Narodów Zjednoczonych w Kambodży, , dostęp 13 lutego 2016, 16.37.

[13] Peace Implementation Conference, Bonn Conclusions, Załącznik do dokumentu Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr A/52/728 i Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1997/979.

[14] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1423 (2002).

[15] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1491 (2003).

[16] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1551 (2004).

[17] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1575 (2004).

[18] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1639 (2005).

[19] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1722 (2006).

[20] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1869 (2009).

[21] Decyzja z 16 grudnia 1997 r. dostępna na stronie OHR: (dostęp 21.02.2016 r., 16.05).

[22] Zob. informacje na stronie OHR (dostęp 21.02.2016 r., 17.02).

[23] Decyzja z 5 marca 1999 r. dostępna na stronie OHR: (dostęp 21.02.2016 r., 16.58).

[24] Zarządzenie z 23 marca 2007 r. dostępne na stronie OHR: (dostęp 21.02.2016 r., 17.25).

[25] Zob. D. Chandler, Bosnia. Faking Democracy after Dayton, Londyn 2000, s. 52.

[26] Zob. E. Cousens, C. Cater, Toward Peace in Bosnia: Implementing the Dayton Accords, Boulder-Londyn, 2001; T. Banning, The „Bonn Powers” of the High Representative in Bosnia Herzegovina: Tracing a Legal Figment, Goettingen Journal of International Law, nr 6/2014, s. 259—302; G. Venneri, Modelling States from Brissels? A Critical Assessment of EU-Driven Statebuilding of Bosnia and Herzegovina, Cyprus Center of European and International Affairs Paper No. 2007/07;

[27] Zob. T. Banning, op. cit., s. 289—293.

[28] Zob. T. Banning, op. cit., s. 302.

[29] Dokument Rady Europy nr CDL-AD (2005) 004.

[30] Framework for the Conclusion of a Peace Treaty between Egypt and Israel, UNTS nr 17854

[31] Art. VI ust. 4 Dodatku do Załącznika nr I do egipsko-izraelskiego Traktatu Pokoju z 1979 r.

[32] Art. VI Załacznika nr 1 do egipsko-izraelskiego Traktatu Pokoju z 1979 r.

[33] Art. III Dodatku do Załącznika nr I do egipsko-izraelskiego Traktatu Pokoju z 1979 r.

[34] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/340.

[35] Zob. Servants of the Peace, s. 4, na oficjalnej stronie Misji MFO (dostęp 7.03.2016, g. 13.12).

[36] Protocol relating to the establishment and maintenance of a Multinational Force and Observers (with annex), UNTS nr 22403.

[37] Informacja z oficjalnej strony misji MFO (dostęp 6.03.2016 r., g. 20.10).

[38] Następujące dokumenty, rozpatrywane łącznie, składają się na rozejm z lat 1993—1994: Porozumienie o zawieszeniu broni w Abchazji i środkach monitorowania jego przestrzegania z 27 lipca 1993 r. (Agreement on a cease-fire in Abkhazia and arrangements to monitor its observance, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/26250), Memorandum z 1 grudnia 1993 r. (Memorandum of Understanding between the Georgian and the Abkhaz sides at the negotiations held in Geneva, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/26875), Komunikat z 13 stycznia 1993 r. (Communique on the second round of negotiations between the Georgian and Abkhaz sides in Geneva, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/32), Deklaracja dotycząca środków politycznego rozwiązania konfliktu gruzińsko-abchaskiego z 4 kwietnia 1994 r. (Declaration on measures for a political settlement of the Georgian/Abkhaz conflict, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/397), Porozumienie czwórstronne o dobrowolnym powrocie uchodźców z 4 kwietnia 1994 r.. (Quadripartite agreement on voluntary return of refugees and displaced persons, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/397), Propozycja ustanowienia Komisji Koordynacyjnej z 11 maja 1994 r. (Proposal for the Establishment of a Coordinating Commission, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/583) oraz Porozumienie o zawieszeniu broni i rozdzieleniu sił zbrojnych z 14 maja 1994 r. (Agreement on a Cease-Fire and Separation of Forces, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/583).

[39] Rozejm z 1993—1994 roku zakończył walki na kilkanaście lat tj. do czasu wojny rosyjsko-gruzińskiej z 2008 r. i ogłoszenia przez Abchazję niepodległości.

[40] Możliwość tworzenia wspólnych sił pokojowych przewidziana została w akcie konstytucyjnym Wspólnoty Niepodległych Państw — Karcie WNP podpisanej w Mińsku 22 stycznia 1993 r. (Charter of the Commonwealth of Independent States, UNTS 31139) — w art. 11 i art. 30. O roli Wspólnoty Niepodległych Państw jako organizatora sił pokojowych w obszarze postsowieckim zob. D. Winther, Regional Maintenance of Peace and Security under International Law: The Disorted Mirrors, Nowy York 2014, r. 7 (brak paginacji w elektronicznej wersji książki).

[41] Statement by the Council of Heads of State of the Commonwealth of Independent States concerning a peace-keeping operation in the Georgian-Abkhaz conflict zone, dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1994/476.

[42] Zob. Report of the Secretary-General on the situation in Abkhazia, Georgia, pursuant to Security Council resolution 1839 (2008), dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/2009/69, s. 3.

[43] Zob. T. Mays, Commonwealth of Independent States Peacekeeping Forces in Georgia (Abkhazia) [w:] T. Mays (red.), Historical Dictionary of Multinational Peacekeeping, Lanham-Toronto-Plymouth, 2011, s. 83.

[44] Zob. BBC NEWS, Georgia condemns Russian actions, http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7406782.stm (dostęp 9.03.2016 r. 15.22)

[45] Zob. Report of the Secretary-General on the situation in Abkhazia,… s. 5.

[46] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1031.

[47] UNPROFOR (ang. United Nations Protection Forces — Siły Ochronne Narodów Zjednoczonych) — pierwsze międzynarodowe siły pokojowe rozlokowane na terytorium byłej Jugosławii. Zostały utworzone na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 743 (1992) z 21 lutego 1992 r. (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/743). Po wygaśnięciu mandatu UNPROFOR w 1995 r. zadania tych sił zostały przejęty przez 3 inne misje: (1) IFOR w Bośni i Hercegowinie, (2) UNPREDEP (ang. United Nations Preventive Deployment Forces — Siły Prewencyjne Narodów Zjednoczonych) w Macedonii — na podstawie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 983 (1995) z 31 marca 1995 r. (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/983) oraz (3) UNCRO (ang. United Nations Confidence Restoration Operation in Croatia — Operacja Narodów Zjednoczonych Przywrócenia Zaufania w Chorwacji) — na podstawie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 981 (1995) z 31 marca 1995 r. (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/981). Wycofanie sił UNPROFOR z terenu Bośni i Hercegowiny (z wyjątkiem oddziałów mających wejść w skład misji IFOR) dotyczy art. VII Załącznika 1-A do Układu z Dayton.

[48] Dodatek B do Załącznika 1-A do Układu z Dayton.

[49] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1088.

[50] Zob. Rezolucje Rady Bezpieczeństwa: nr 1174 (1998) z 15 czerwca 1998 r., nr 1247 (1999) z 18 czerwca 1999 r., nr 1305 (2000) z 21 czerwca 2000 r., nr 1357 (2001) z 21 czerwca 2001 r., nr 1423 (2002) z 12 lipca 2002 r., nr 1491 (2003) z 11 lipca 2003 r. oraz nr 1551 (2004) z 9 lipca 2004 r.

[51] Zob. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1551 (2004) z 9 lipca 2004 r. (dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/1551 (2004).

[52] Zob. dokument Zgromadzenie Ogólnego ONZ nr A/51/62 i dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1996/74.

[53] Decision on the extension of the length of stay of the Collective Peace-keeping Forces in the Republic of Tajikistan, dokument Zgromadzenie Ogólnego ONZ nr A/51/62 i dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/1996/74.

[54] Zob. Zob. T. Mays, op. cit., s. 82.

[55] Pkt 2 Porozumienia z 17 września 1994 r. dotyczące tymczasowego zawieszenia broni oraz wstrzymania innych wrogich działań na granicy tadżycko-afgańskiej oraz wewnątrz kraju na czas rozmów.

[56] Ten sam, na mocy którego strony zdecydowały o konieczności rozmieszczenia w strefie konfliktu międzynarodowych sił pokojowych.

[57] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/858 (1993).

[58] Zob. A. Wohlgemuth, Successes and Failures of International Observer Missions in Georgia [w:] P. Fluri, E. Cole (red.) From Revolution to Reform: Georgia’s Struggle with Democratic Institution Building and Security Sector Reform, Wiedeń-Genewa 2005, s. 138.

[59] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/937 (1994).

[60] Zob. rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ: nr 1393 (2002) z 31 stycznia 2002 r., nr 1427 (2002) z 29 lipca 2002 r., nr 1462 (2003) z 30 stycznia 2003 r., nr 1494 (2003) z 30 lipca 2003 r., nr 1524 (2004) z 30 stycznia 2004 r., nr 1554 (2004) z 29 lipca 2004 r., nr 1582 (2005) z 28 stycznia 2005 r., nr 1615 (2005) z 29 lipca 2005 r., nr 1656 (2006) z 31 stycznia 2006 r., nr 1666 (2006) z 31 marca 2006 r., nr 1716 (2006) z 13 października 2006 r., nr 1752 (2007) z 13 kwietnia 2007 r., nr 1808 (2008) z 15 kwietnia 2008 r., nr 1839 (2008) z 9 października 2008 r., nr 1866( 2009) z 13 lutego 2009 r.

[61] Więcej na temat misji UNOMIG zob. A. Wohlgemuth, Successes, s. 136—139.

[62] Więcej na temat współpracy ONZ i WNP w zakresie implementacji porozumień pokojowych zob. A. Sarjoh Bah, B. Jones, Peace Operation Partnerships: Lessons and Issues from Coordination to Hybrid Arrangements [w:] A. Sarjoh Bah (red.), Annual Review of Global Peace Opeartions 2008, Londyn 2009, s. 21—31.

[63] Zob. K. Korkelia, The CIS Peace-Keeping Operations In The Context Of International Legal Order, raport dostępny na stronie internetowej NATO , dostęp 28.05.2018 r. g. 10.56.

[64] Dokument Rady Bezpieczeństwa ONZ nr S/RES/968 (1994).

[65] Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE, ang. Conference on Security and Co-operation in Europe — CSCE) — 1 stycznia 1995 r. przekształciła się w Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE, ang. Organisation on Security and Co-operation in Europe — OSCE).

[66] Zob. rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1061 (1996) z 14 czerwca 1996 r., nr 1089 (1996) z 13 grudnia 1996 r., nr 1099 (1997) z 14 marca 1997 r., nr 1113 (1997) z 12 czerwca 1997 r., nr 1128 (1997) z 12 września 1997 r., nr 1138 (1997) z 14 listopada 1997 r., nr 1167 (1998) z 14 maja 1998 r., nr 1206 (1998) z 12 listopada 1998 r. oraz nr 1274 (199) z 12 listopada 1999 r.

[67] 4th Meeting of the Ministerial Council, Rome, 1 December 1993, dostępne na stronie OBWE (dostęp 16.03.2016 r., 20.08).

[68] Dokument OBWE nr PC.DEC/852.

[69] Protokół Teherański z 28 maja 1997 r. o gwarancjach implementacji Porozumienia o Pokoju i Zgodzie Narodowej, pkt 4.

[70] Ar. IX Załącznika 1-A do Układu z Dayton.

[71] Na temat roli MKCK w procesie implementacji Układu z Dayton zob. także raporty roczne MKCK: International Committee of the Red Cross Annual Report 1995, Genewa 1996, s. 178—179 oraz International Committee of the Red Cross Annual Report 1996, Genewa 1997, s. 172—178.

[72] Na temat roli MKCK w procesie implementacji Porozumienia Tadżyckiego zob. także raporty roczne MKCK: International Committee of the Red Cross Annual Report 1996, Genewa 1997, s. 219—223 oraz Comité International De La Croix-Rouge Rapport D’activité 1997, Genewa 1998, s. 232—236.

[73] Art. I ust. 5 załącznika 7 do Układu z Dayton.

[74] Art. II ust. 1 załącznika 7 do Układu z Dayton.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.