Jan Wota

Inwentaryzacja obiektów militarnych na odcinku Dobrzęcin-Pomorsko

Wykonana w związku z modernizacją wału przeciwpowodziowego na odcinku objętym opracowaniem

Forografie Jan Wota

Forografie Paweł Pochocki

Pomiary Jan Wota

Projektant okładki Kamil Piotr Wota

© Jan Wota, 2023

© Kamil Piotr Wota, projekt okładki, 2023

Publikacja zawiera inwentaryzację 16 obiektów Linii Odry, zabezpieczonych i zasypanych w wale przeciwpowodziowym. Zawartość publikacji obejmuje 159 ilustracji i fotografii obiektów, których, ze względu na ich usytuowanie, nie można już zobaczyć.

ISBN 978-83-8324-835-6

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

Inwentaryzacja obiektów militarnych na odcinku Dobrzęcin-Pomorsko

Cel i zakres opracowania

Usytuowanie obiektów na mapie

Historia obiektów

Obiekt nr 745 — na planie oznaczony numerem 1

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 746 — na planie oznaczony numerem 2

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Betonowe stanowisko ogniowe obok obiektu nr 746 — na planie oznaczony numerem 5

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Betonowe stanowisko ogniowe naprzeciw obiektu nr 747 — na planie oznaczony numerem 6

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 750 — na planie oznaczony numerem 7

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Betonowe stanowisko ogniowe obok obiektu nr 750 — na planie oznaczone numerem 8

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 751 — na planie oznaczony numerem 9

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 752 — na planie oznaczony numerem 10

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 753 — na planie oznaczony numerem 11

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 754 — na planie oznaczony numerem 12

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 755 — na planie oznaczony numerem 13

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 756 — na planie oznaczony numerem 14

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 757 — na planie oznaczony numerem 15

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Obiekt nr 758 — na planie oznaczony numerem 16

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Tabele i rysunki wyjaśniające pojęcia zastosowane w opracowaniu

Tabela odporności, według niemieckiej klasyfikacji odporności fortyfikacji z 1933 roku

Typy drzwi pancernych i gazoszczelnych

Drzwi stalowe typu 14P7

Drzwi stalowe typu 15P7

Drzwi stalowe dwudzielne typu 16P7

Drzwi stalowe dwudzielne typu 17P7

Drzwi gazoszczelne typu 19P7

Drzwi gazoszczelne nieokreślonego typu

Drzwi wyjścia ewakuacyjnego typu 51P8

Drzwi wyjścia ewakuacyjnego typu 410P9

Nadproża drzwi wejściowych

Pancerne wzmocnienie stropu dla drzwi owalnych typu 62P9

Wzmocnienie stropu dla drzwi owalnych z blachy falistej

Płyty pancerne

Płyta stalowa typu 7P7

Płyta strzelnicy karabinowej typu 48P8

Płyta strzelnicy karabinowej typu „skrzynka”

Osłony czerpni powietrza

Siatkowa osłona czerpni powietrza

Wielootworowa osłona czerpni powietrza

Zasuwy otworów wentylacyjnych i kominowych

Zasuwa otworów wentylacyjnych

Zasuwa otworów kominowych

Studzienki odwadniające

Studzienka o przekroju prostokątnym

Studzienka o przekroju okrągłym

Cel i zakres opracowania

Opracowanie zostało sporządzone w związku z modernizacją wałów przeciwpowodziowych na lewym brzegu rzeki Odra. Autor opracowania skupił się na przedstawieniu stanu zastanego, częściowo też wykroczył poza te ramy (dopisanie elementów, które pierwotnie były zamontowane np. drzwi). Wszelkie szkice i rysunki wykonano na podstawie pomiarów sporządzonych w terenie.

Opracowanie obejmuje tylko i wyłącznie obiekty zaplanowane do zabezpieczenia poprzez zamurowanie otworów oraz późniejsze ich zasypanie

Usytuowanie obiektów na mapie

Rysunek 1 Wycinek z niemieckiej mapy topograficznej, skala 1:25000, Messtischblatt 3958, wydanie z 1938 roku

Historia obiektów

Linia (Pozycja) Środkowej Odry (niem. Oderstellung) jest to zespół około 650 żelbetowych schronów bojowych, obserwacyjnych 1 biernych. Zbudowane zostały w latach 1928—1939 wzdłuż lewego brzegu Odry od Wrocławia do Krosna Odrzańskiego. Modernizowane w 1944 roku. Oprócz betonowych umocnień wybudowano także schrony drewniano-ziemne, betonowe stanowiska karabinów maszynowych i umocnione stanowiska artylerii. Rejony mostów otoczono zasiekami z drutu kolczastego i założono pola minowe.

21 grudnia 1925 roku dowództwo wojsk lądowych Rzeszy wydało instrukcję fortyfikacyjną, kreślącą ramowy plan działań dotyczących budownictwa obronnego. W 1935 roku ruszyła budowa umocnień na interesującym nas odcinku. Wykonawcą robót były prywatne firmy budowlane, wyłonione na podstawie przetargu.

Obiekty na odcinku objętym planem modernizacji i odbudowy wałów przeciwpowodziowych zawierają się grupie obiektów odcinka obronnego „Rothenburg”. Do 1936 roku odcinek wchodził w skład VI grupy fortecznej, a po tym czasie odcinek przydzielono do VII grupy fortecznej. W drugiej połowie 1944 roku odcinek doraźnie modernizowano. Obiekty dozbrojono w nowsze karabiny maszynowe, wyposażono w zarekwirowane okolicznym mieszkańcom piece. Wybudowano okopy oraz założono zapory z drutu kolczastego. W koronie wału wkopano prefabrykowane stanowiska strzeleckie. Część tych stanowisk to oryginalne, „instrukcyjne” żelbetowe stanowiska. Po wyczerpaniu się zapasów stanowisk żelbetowych poczęto wkopywać betonowe kręgi stosowane do budowy studni i przepustów wodnych.

W styczniu i lutym 1945 roku obiekty tego odcinka brały udział w krótkotrwałych walkach i potyczkach z armią radziecką. Potyczki te spowodowane były głównie chęcią uchwycenia przyczółków na lewym brzegu Odry przez żołnierzy radzieckich. Prowadzone prace eksploracyjne, badania terenowe oraz dostępne źródła potwierdzają fakt walk na tym terenie.

Z uwagi na umiejscowienie obiektów w wale przeciwpowodziowym, zrezygnowano z ich wysadzenia. Ograbiono je tylko z wyposażenia i uzbrojenia. Początkowo procederem tym zajmowały się radzieckie Brygady Trofiejne. Następnie schronami zajęła się w negatywnym tego słowa znaczeniu „Akcja Rozminowania Linii Odry”, podlegająca ministerstwu przemysłu terenowego. W latach pięćdziesiątych pozostałe wyposażenie rozszabrowali okoliczni mieszkańcy. W latach dziewięćdziesiątych tzw. złomiarze pozyskujący złom odcięli z obiektów elementy metalowe, drabinki klamrowe, pałąki do rozwieszania siatki, a częstokroć też pancerze forteczne.

Obiekt nr 745 — na planie oznaczony numerem 1

Obiekt

SCHRON BOJOWY NR 745 NA 1 CKM

Czas powstania

1935 rok

Miejscowość

Pomorsko

Adres

Wał przeciwpowodziowy na lewym brzegu rzeki Odra.

Współrzędne geograficzne: N 52° 2,2250” E 15° 30,1938”

Przynależność administracyjna

województwo lubuskie

gmina Czerwieńsk

Poprzednie nazwy miejscowości

niem. (Pommerzig)

Przynależność administracyjna przed 1.06.1975r

województwo zielonogórskie

gmina Czerwieńsk

Właściciel i jego adres

Lubuski Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych

65—954 Zielona Góra

ul. Podgórna 5

Użytkownik i jego adres

Brak

Rejestr zabytków

Nr data

Brak

Fotografie, rzut, przekrój, sytuacja, orientacja

Rysunek 2 Rzut poziomy obiektu

Rysunek 3 Rozmieszczenie pomieszczeń

Rysunek 4 Wymiarowanie poziome obiektu

Rysunek 5 Wymiarowanie pionowe obiektu

Rysunek 6 Wizualizacja obiektu

Rysunek 7 Wizualizacja obiektu

Rysunek 8 Wizualizacja obiektu

Rysunek 9 Wizualizacja obiektu

Rysunek 10 Przekrój przez izbę pogotowia załogi

Rysunek 11 Przekrój przez śluzę gazoszczelną

Rysunek 12 Przekrój wzdłużny obiektu

Foto 1 Elewacja południowa obiektu

Foto 2 Otwór studzienki odwadniającej w śluzie gazoszczelnej

Foto 3 Nisza w śluzie gazoszczelnej

Foto 4 Widok na śluzę gazoszczelną

Foto 5 Sufitowe uchwyty przewodów w śluzie gazoszczelnej

Foto 6 Półka na amunicję w izbie bojowej

Foto 7 Widok na płytę 7P7 w izbie bojowej

Foto 8 Płyta strzelnicy typu „Tarczka”

Foto 9 Napisy eksploatacyjne

Foto 10 Zasuwy wentylacji i kominowa

Obiekt usytuowany w koronie wału przeciwpowodziowego na lewym brzegu rzeki Odra.

Autorzy, historia obiektu, określenia stylu

Na dzień dzisiejszy brak jest informacji na temat projektantów i wykonawców prac przy budowie obiektu. Należy sądzić, że wykonawcą prac była jedna z firm prywatnych wyłonionych w drodze przetargu.

Wybudowany został w drugiej połowie 1935 roku. Do marca 1936 roku pomalowany i wyposażony w niezbędny sprzęt i uzbrojenie, a następnie przyjęty na stan armii. Modernizowany w 1938 roku, kiedy to miedzy innymi zdjęto kotwy pod stolik filtrowentylatora H.E.S. 1,2, a zamontowano kotwy pod H.E.S. 0,6.

Obiekt jest jednokondygnacyjnym schronem bojowym pozwalającym na prowadzenie ognia z 1 CKM, ukrytego za płytą pancerną 7P7.

Opis (sytuacja, materiał, i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrze, wyposażenie, instalacje)

Sytuacja:

Obiekt nr 745 umiejscowiono w koronie, z wyjściami prowadzącymi na ławkę wału przeciwpowodziowego. Jego strzelnica skierowana jest na północny zachód.

Materiał i konstrukcja:

Obiekt zagłębiono w gruncie korony wału przeciwpowodziowego. Fundament wykonany w formie żelbetowej płyty obejmującej cały obiekt, monolityczny o grubości około 50 centymetrów. Ściany zewnętrzne obiektu, monolityczne żelbetowe o grubościach: ściany zewnętrzne 1 metr natomiast ściany wewnętrzne 50 centymetrów. Żelbetowy stropodach o grubości 80 centymetrów, monolityczny, zagłębiony w gruncie. Izolowany warstwą betonu szklistego, warstwą lepiku asfaltowego oraz warstwą papy. Sklepienie obiektu, płaskie wykonane z profili stalowych (dwuteowników). Otwory wejściowe o wymiarach 80 x 110 cm zamknięte drzwiami stalowymi typu 15P7. Przed obiektem zastosowano dwie płytkie schodnie z jednym stopniu schodów, wyposażone w studzienki zbierające wodę opadowa o przekroju prostokątnym 28 x 29 centymetrów. Na południowej elewacji wbetonowano siatkowe osłony czerpni powietrza oraz drabinki klamrowe i pałąki do rozwieszenia siatki zapobiegającej obsypywaniu się ziemi w czasie ostrzału artyleryjskiego.

Rzut:

Obiekt wybudowany na planie nieregularnego prostokąta, składa się z trzech pomieszczeń:

— Gazoszczelnej śluzy wejściowej

— Izby pogotowia załogi

— Izby bojowej

Wyposażony w instalacje: telefoniczną, komunikacji głosowej (przy pomocy rur głosowych), odwadniającą i wentylacyjną.

Gazoszczelna śluza wejściowa:

Wybudowana na planie prostokąta 700 x 260 centymetrów. Wyposażona w dwie wnęki 30 x 60 centymetrów przeznaczone do przechowywania CKM. Uchwyty (kotwy) wykonane z płaskowników umożliwiały zamocowanie stojaków na broń ręczną oraz na narzędzia saperskie. W górnej części pomieszczenia zamontowano stalowe haki do wieszania wyposażenia osobistego czy też elementów zapór przeciwpiechotnych. We wschodniej ścianie umiejscowiono luk ewakuacyjny (niem. Notausgang) zamknięty od strony pomieszczenia drzwiami stalowymi typu 51P8. W środkowej części ściany południowej wykonano niszę na oświetlenie zapasowe. Po przeciwnej stronie zlokalizowano otwór wejściowy prowadzący do pomieszczenia pogotowia załogi. Od strony śluzy otwór ten zamknięto drzwiami typu 19P7. Przez ścianę południową obiektu przeprowadzono jeden, dwuparowy przewód telefoniczny.

Izba pogotowia załogi:

Izba ta wybudowana została na planie prostokąta o wymiarach 500 x 320 cm. W ścianie południowej zlokalizowano jeden otwór drzwiowy osłonięty od strony tego pomieszczenia drzwiami gazoszczelnymi nieustalonego typu. W ścianie tej umieszczono dwie strzelnice osłonięte „skrzynkowymi tarczkami pancernymi”. Poprowadzono w niej również przewody wentylacyjne. Kotwy zamocowane w ścianie świadczą o zamocowaniu filtrowentylatora typu H.E.S. 1,2. Do ogrzewania pomieszczenia używano pieca fortecznego WT80K lub podobnego. Na ścianach umieszczono uchwyty służące do zamocowania 15 pryczy dla stałej obsługi obiektu oraz dla grupy wypadowej, składającej się z drużyny piechoty. W pomieszczeniu zamontowano telefon forteczny typu FS 38 lub inny (o takim samym rozstawie kotw).

Izba bojowa:

Izba ta osłonięta jest od strony czołowej płytą pancerną typu 7P7, posiada strzelnicę skierowaną na północny wschód. Prawdopodobnie w 1938 roku zdemontowano kotwy pod stolik filtrowentylatora H.E.S. 1,2, a zamontowano pod H.E.S. 0,6. W jednej ze ścian umiejscowiono nisze na oświetlenie awaryjne. W posadzce, po prawej stronie od wejścia umiejscowiono studzienkę odwadniająca o przekroju okrągłym.

Obiekt nr 746 — na planie oznaczony numerem 2

Obiekt

SCHRON BOJOWY NR 746 NA 1 CKM

Czas powstania

1935 rok

Miejscowość

Pomorsko

Adres

Wał przeciwpowodziowy na lewym brzegu rzeki Odra.

Współrzędne geograficzne: N 52° 2,2464” E 15° 30,1162”

Przynależność administracyjna

województwo lubuskie

gmina Czerwieńsk

Poprzednie nazwy miejscowości

niem. (Pommerzig)

Przynależność administracyjna przed 1.06.1975r

województwo zielonogórskie

gmina Czerwieńsk

Właściciel i jego adres

Lubuski Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych

65—954 Zielona Góra

ul. Podgórna 5

Użytkownik i jego adres

Brak

Rejestr zabytków

Nr data

Brak

Fotografie, rzut, przekrój, sytuacja, orientacja

Rysunek 13 Rzut poziomy obiektu

Rysunek 14 Przeznaczenie pomieszczeń

Rysunek 15 Wymiarowanie poziome

Rysunek 16 Wymiarowanie poziome

Rysunek 17 Wizualizacja obiektu

Rysunek 18 Wizualizacja obiektu

Rysunek 19 Wizualizacja obiektu

Rysunek 20 Wizualizacja obiektu

Rysunek 21 Przekrój A-A przez gazoszczelną śluzę wejściową

Rysunek 22 Przekrój A-A przez izbę pogotowia załogi

Foto 11Elewacja południowa obiektu

Foto 12 Napisy eksploatacyjne

Foto 13 Zamurowana nisza na materiały wybuchowe

Foto 14 Widok na śluzę gazoszczelną

Foto 15 Otwór studzienki odwadniającej

Foto 16 Pozostałości strzelnicy obrony wejścia

Foto 17 Napisy eksploatacyjne

Foto 18 Zasuwy wentylacji i kominowa

Foto 19 Widok na płytę 7P7

Foto 20 Fragment rury głosowej zapewniającej komunikację wewnętrzną

Foto 21 Zamurowane kotwy pod HES 1,2 oraz kotwy pod HES 0,6

[1] Parametr charakteryzuje tabela nr 1

[2] Lepik asfaltowy — jest to mieszanina asfaltu, plastyfikatorów i rozpuszczalników.

[1] Element opisany w dalszej części opracowania

[2] Pancerz opisany w dalszej części opracowania

[3] Pancerz opisany w dalszej części opracowania

[4] Pancerz opisany w dalszej części opracowania

[1] Element opisany w dalszej części opracowania

[2] Pancerz opisany w dalszej części opracowania

[3] Pancerz opisany w dalszej części opracowania

[1] Nazwa własna nadana przez autora w celu usystematyzowania nazewnictwa.

[1] Nazwa własna nadana przez autora w celu usystematyzowania nazewnictwa.

[2] Nazwa własna nadana przez autora w celu usystematyzowania nazewnictwa.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.