Elisabeth Coleger

Biologia w Pigułce: Wprowadzenie i Sekrety Komórki

Książka stworzona przy pomocy AI.

Projektant okładki Pixabay https://pixabay.com/pl/illustrations/komórka-pomocnicza-t-komórka-1123292/

© Elisabeth Coleger, 2024

© Pixabay https://pixabay.com/pl/illustrations/komórka-pomocnicza-t-komórka-1123292/, projekt okładki, 2024

Książka rozpoczyna się od przystępnego wprowadzenia do biologii, zapewniając czytelnikowi solidne podstawy, bez których trudno zrozumieć bardziej zaawansowane koncepcje.

Książka jest doskonałym źródłem wiedzy dla każdego, kto chce zgłębić tajemnice życia na poziomie komórki. Bez względu na to, czy jesteś studentem, naukowcem czy po prostu osobą ciekawą świata, „Biologia w Pigułce” dostarcza pełnego wrażeń podróżowania przez królestwo komórek.

Książka stworzona przy pomocy AI.

ISBN 978-83-8351-790-2

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

Biologia w Pigułce: Wprowadzenie i Sekrety Komórki

Komórka

Budowa komórki

Budowa komórki eukariotycznej

Budowa komórki prokariotycznej

Funkcje organelli komórkowych

Jądro komórkowe (jądro)

Mitochondria

Siateczka śródplazmatyczna szorstka (RER)

Siateczka śródplazmatyczna gładka (SER)

Aparat Golgiego

Lizosomy

Wakuole (u roślin i niektórych zwierząt)

Chloroplasty (tylko u roślin i niektórych protistów)

Peroksysomy

Centrosomy i centriole

Rybosomy

Peroksisomy

Podziały komórkowe

Mitoza

Mejoza

Wprowadzenie do biologii

Definicja biologii

Genetyka

Ekologia

Anatomia

fizjologia

Ewolucja

Ekologia molekularna

Mikrobiologia

Biotechnologia

Metody badawcze w biologii

Obserwacja

Doświadczenia laboratoryjne

Mikroskopia

Biologia molekularna

Spektroskopia

Biotechnologia

Ekologia

Genetyka populacyjna

Neurobiologia

Bioinformatyka

Metody biochemiczne

Bibliografia

Komórka

Budowa komórki

Komórka jest podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną organizmów żywych. Jest wiele rodzajów komórek, ale wszystkie mają pewne podstawowe elementy i struktury wspólne. Ogólnie rzecz biorąc, komórki można podzielić na dwie główne kategorie: prokariotyczne (np. bakterie) i eukariotyczne (np. komórki zwierzęce i roślinne). Poniżej opisuję budowę komórki eukariotycznej oraz komórki prokariotycznej.

Budowa komórki eukariotycznej

Błona komórkowa: Jest to zewnętrzna warstwa komórki, która oddziela ją od otoczenia. Błona komórkowa kontroluje przepływ substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki.

Cytoplazma: To żelopodobna substancja wewnątrz komórki, która wypełnia przestrzeń między błoną komórkową a jądrem komórkowym.

Jądro komórkowe: To centralna struktura komórki, która zawiera DNA w postaci chromatyny. Jądro kontroluje procesy genetyczne i produkcję RNA.

Replikacja: To proces, w którym komórka dzieli się na dwie identyczne córki. W jądrze zachodzi replikacja DNA.

Cytoplazmatyczna siateczka śródplazmatyczna (ER): ER to sieć błon w cytoplazmie, która pełni funkcję transportową i syntetyczną. Występują dwa rodzaje ER: szorstkie (z rybosomami na powierzchni, uczestniczące w syntezie białek) i gładkie (uczestniczące w syntezie lipidów)[1].

Mitochondria: To organelle odpowiedzialne za produkcję energii w postaci ATP przez procesy oddychania komórkowego.

Aparat Golgiego: To organella odpowiedzialna za modyfikację, sortowanie i transport białek oraz innych substancji w komórce.

Lizosomy: Są to małe pęcherzyki zawierające enzymy trawiące, które rozkładają zużyte organelle lub inne substancje.

Wakuole: Wakuole występują głównie w komórkach roślinnych i pełnią funkcję magazynowania wody, substancji odżywczych i innych związków.

Peroksysomy: To organelle, które pomagają w rozkładzie kwasu moczowego i innych toksycznych związków.

Cytoszkielet: To sieć włókien białkowych, w tym mikrotubul i mikrofilamentów, które utrzymują kształt komórki i umożliwiają ruch organelli oraz transport wewnątrz komórki.

Rybosomy: To struktury, na których zachodzi synteza białek. Mogą występować wolno w cytoplazmie lub być związane z ER.

Plazmidy (w komórkach roślinnych): Plazmidy to małe, krążące DNA występujące w komórkach roślinnych, które mogą zawierać geny kodujące różne funkcje.

Aparat chondriosomy (w komórkach roślinnych): To organelle odpowiedzialne za syntezę składników ściany komórkowej.

Komórka eukariotyczna jest bardzo złożoną strukturą, która umożliwia przeprowadzanie wielu różnych procesów życiowych. Budowa i funkcje komórki mogą być jednak modyfikowane i różnić się w zależności od rodzaju organizmu i specjalizacji komórki.

Budowa komórki prokariotycznej

Komórki prokariotyczne to typ komórek, które nie posiadają jądra komórkowego ani innych dobrze zorganizowanych struktur wewnątrzkomórkowych. Najbardziej znanym przykładem komórki prokariotycznej jest bakteria. Oto podstawowe elementy budowy komórki prokariotycznej:

Błona komórkowa: To zewnętrzna warstwa komórki, która oddziela ją od otoczenia. Błona komórkowa pełni funkcję ochrony i reguluje przepływ substancji do i z komórki.

Ściana komórkowa: Wielu prokariotom, zwłaszcza bakteriom, towarzyszy ściana komórkowa, która jest sztywną strukturą zbudowaną głównie z peptydoglikanu. Ściana komórkowa zapewnia komórce jej kształt i dodatkową ochronę.

Błona cytoplazmatyczna: Jest to wewnętrzna warstwa błony komórkowej, która oddziela cytoplazmę od otoczenia zewnętrznego. Błona ta jest bogata w białka i pełni kluczową rolę w transportowaniu substancji do i z wnętrza komórki.

Cytoplazma: Jest to wypełnienie wnętrza komórki prokariotycznej. Zawiera ona rozpuszczone enzymy, białka, rybosomy i inne cząsteczki niezbędne do życia komórki.

Rybosomy: Komórki prokariotyczne zawierają małe struktury nazywane rybosomami, które są odpowiedzialne za syntezę białek.

Nukleoid: W komórkach prokariotycznych materiał genetyczny, czyli DNA, nie jest otoczony błoną jądrową. Zamiast tego znajduje się w obszarze nazywanym nukleoidem. To tutaj znajdują się informacje genetyczne potrzebne do funkcjonowania komórki.

Plazmidy: Niektóre komórki prokariotyczne zawierają plazmidy, które są małymi, okrężnymi cząstkami DNA. Plazmidy mogą zawierać geny kodujące dodatkowe funkcje, takie jak oporność na antybiotyki.

Brak Organelli: Komórki prokariotyczne nie posiadają membranowych organelli, takich jak mitochondria, chloroplasty czy jądro komórkowe, które występują w komórkach eukariotycznych.

Aparat rzęskowy i fimbrie: Niektóre komórki prokariotyczne mogą mieć rzęski lub fimbrie. Rzęski są długimi wypustkami, które pozwalają na ruch komórki, podczas gdy fimbrie są krótszymi strukturami, które pomagają w przyleganiu do powierzchni i adhezji[2].

Inkluzje: Komórki prokariotyczne mogą zawierać inkluzje, czyli struktury do magazynowania substancji odżywczych, takich jak glikogen czy granulki siarczanu wapnia.

Warto zaznaczyć, że komórki prokariotyczne są znacznie prostsze niż komórki eukariotyczne, które posiadają bardziej złożoną strukturę i wiele innych organelli. Dzięki swojej prostocie, komórki prokariotyczne są w stanie przetrwać w różnych warunkach i są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie.

[1] Wanda Kac, Mikrobiologia ogólna, 2007r.

[2] Wanda Kac, Mikrobiologia ogólna, 2007r.

Funkcje organelli komórkowych

Organella komórkowe są małymi, wyspecjalizowanymi strukturami wewnątrz komórek eukariotycznych, które pełnią różnorodne funkcje. Oto kilka ważnych organelli komórkowych i ich główne funkcje:

Jądro komórkowe (jądro)

Jądro komórkowe, zwane również jądrem, jest jedną z kluczowych organelli komórkowych obecnych w komórkach eukariotycznych. Pełni szereg istotnych funkcji, które są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania komórki. Poniżej przedstawiam funkcje jądra komórkowego.

Przechowywanie Materiału Genetycznego (DNA): Jednym z głównych zadań jądra jest przechowywanie DNA komórki. DNA jest nośnikiem informacji genetycznej, który zawiera instrukcje niezbędne do budowy i funkcjonowania komórki. W jądrze znajdują się długie nici DNA spakowane w chromosomy, które są odpowiedzialne za kodowanie genów.

Zarządzanie Materiałem Genetycznym: Jądro pełni rolę zarządcy materiałem genetycznym komórki. To tutaj zachodzi replikacja DNA, czyli proces, w którym DNA jest kopiowane przed podziałem komórki. Jądro kontroluje także proces transkrypcji, który polega na odczytywaniu informacji genetycznej z DNA i przekształcaniu jej w cząsteczki RNA.

Synteza RNA: W jądrze zachodzi również synteza RNA. W wyniku procesu transkrypcji RNA jest produkowane na podstawie kodu genetycznego zawartego w DNA. Ten RNA może być następnie przenoszony do cytoplazmy komórki, gdzie odgrywa kluczową rolę w syntezie białek poprzez udział w procesie translacji.

Regulacja Ekspresji Genów: Jądro kontroluje, które geny są aktywowane i ekspresowane w danej chwili. To umożliwia komórce dostosowywanie się do zmieniających się warunków środowiskowych i potrzeb organizmu. Mechanizmy regulacji genów mogą być bardzo złożone i zależą od sygnałów zewnętrznych i wewnętrznych[1].

Podział Komórki: Jądro odgrywa kluczową rolę w procesie podziału komórki, zwłaszcza w mitozie i mejozie. Podczas mitozy, jądro dzieli się, aby każda z dwóch nowo powstałych komórek miała dokładnie taki sam zestaw chromosomów. W mejozie, jądro przeprowadza dwa kolejne podziały, co prowadzi do powstania komórek potomnych z połową normalnej liczby chromosomów, co jest istotne w procesie reprodukcji.

Ochrona Materiału Genetycznego: Jądro jest otoczone dwiema błonami, co zapewnia dodatkową ochronę materiału genetycznego przed uszkodzeniami i utratą. Ponadto, jądro może reagować na uszkodzenia DNA i uruchamiać mechanizmy naprawy.

Podsumowując, jądro komórkowe to organella o fundamentalnym znaczeniu w życiu komórki, ponieważ zarządza, chroni i kontroluje materiał genetyczny komórki oraz reguluje wiele kluczowych procesów związanych z ekspresją genów i podziałem komórkowym. Bez jądra, komórka nie mogłaby zachować swojej tożsamości genetycznej ani przeprowadzać niezbędnych procesów życiowych.

Mitochondria

Mitochondria są fascynującymi organellami komórkowymi o kluczowym znaczeniu dla funkcjonowania komórek eukariotycznych. Ich główne funkcje obejmują oddychanie komórkowe i uczestnictwo w procesie apoptozy, co sprawia, że są niezwykle istotne dla życia i regulacji homeostazy w organizmach wielu gatunków.

Oddychanie komórkowe (produkcja energii): Mitochondria są znane jako „elektrownie komórkowe” lub „fabryki energii komórkowej” ze względu na rolę, jaką pełnią w produkcji energii. Proces oddychania komórkowego odbywa się w mitochondriach i polega na przekształcaniu składników odżywczych, takich jak glukoza i kwasy tłuszczowe, w cząsteczkę energii znana jako ATP (adenozynotrifosforan). ATP jest podstawowym źródłem energii potrzebnym do prawidłowego funkcjonowania wszystkich procesów komórkowych, takich jak podziały komórkowe, transport cząsteczek i wiele innych.

Apoptoza (programowana śmierć komórki): Mitochondria pełnią również kluczową rolę w procesie apoptozy, który jest istotny dla regulacji liczby komórek w organizmach i usuwania komórek uszkodzonych lub zbędnych. W odpowiedzi na różnorodne bodźce, takie jak uszkodzenia DNA lub stres oksydacyjny, mitochondria uwalniają cytochrom c, co inicjuje kaskadę reakcji chemicznych prowadzących do apoptozy. Apoptoza jest nie tylko ważna dla rozwoju i naprawy tkanek, ale także pełni rolę w eliminacji komórek rakowych, co ma znaczenie dla zdrowia i walki z chorobami nowotworowymi.

Oprócz tych dwóch głównych funkcji, mitochondria są także zaangażowane w inne procesy komórkowe, takie jak regulacja poziomu wapnia w komórce, synteza niektórych metabolitów oraz produkcja reaktywnych form tlenu (ROS), które pełnią rolę w procesach sygnalizacyjnych. Ogólnie rzecz biorąc, mitochondria są niezbędne dla życia i zdrowia komórki, dlatego też ich właściwe funkcjonowanie i utrzymanie są kluczowe dla prawidłowego działania organizmu.

Siateczka śródplazmatyczna szorstka (RER)

Siateczka śródplazmatyczna szorstka (RER), nazywana także retikulum endoplazmatycznym (rER), to jedna z kluczowych organelli komórkowych, która odgrywa istotną rolę w syntezie, modyfikacji i transportowaniu białek w komórce. Nazwa „szorstka” pochodzi od obecności rybosomów na jej powierzchni, co nadaje jej charakterystyczny wygląd pod mikroskopem elektronowym.

Oto główne funkcje siateczki śródplazmatycznej szorstkiej:

Synteza białek: Siateczka śródplazmatyczna szorstka jest miejscem, gdzie zachodzi synteza wielu białek, w tym białek enzymatycznych, receptorów błonowych oraz białek strukturalnych. Rybosomy przyczepione do jej powierzchni są odpowiedzialne za produkcję tych białek.

Modyfikacja białek: Po wyprodukowaniu przez rybosomy, białka przemieszczają się do wnętrza siateczki śródplazmatycznej szorstkiej, gdzie mogą ulegać różnym modyfikacjom. Te modyfikacje mogą obejmować dodawanie grup chemicznych, jak np. cukry, fosfatazy, czy też tworzenie mostków disiarczkowych. Te zmiany chemiczne są istotne dla właściwego funkcjonowania białek.

Produkcja błon komórkowych: Siateczka śródplazmatyczna szorstka jest również odpowiedzialna za produkcję błon komórkowych. Lipidy, które są składnikami błon komórkowych, są syntetyzowane w jej błonach. Następnie te lipidy mogą być przekształcane i transportowane do innych organelli, takich jak aparat Golgiego, w celu dalszej obróbki i użycia do budowy błon komórkowych.

Transport białek: Siateczka śródplazmatyczna szorstka jest zaangażowana w transport białek do różnych miejsc wewnątrz komórki. Po modyfikacji białka mogą być przekazywane do dalszych organelli, takich jak aparat Golgiego lub wakuole, gdzie mogą pełnić swoje funkcje.

Warto podkreślić, że siateczka śródplazmatyczna szorstka różni się od siateczki śródplazmatycznej gładkiej (SER), która nie ma rybosomów na swojej powierzchni i zajmuje się innymi funkcjami, takimi jak syntezowanie lipidów, detoksykacja oraz magazynowanie wapnia. Siateczka śródplazmatyczna szorstka jest więc kluczową organellą komórkową, która odgrywa centralną rolę w produkcji białek i błon komórkowych oraz w regulacji procesów metabolicznych w komórce.

Siateczka śródplazmatyczna gładka (SER)

Siateczka śródplazmatyczna gładka (SER), to organella komórkowa, która pełni wiele istotnych funkcji wewnątrz komórek eukariotycznych. W przeciwieństwie do siateczki śródplazmatycznej szorstkiej (RER), która posiada rybosomy przyłączone do swojej powierzchni i jest głównie zaangażowana w syntezę białek, ER gładka nie ma rybosomów związanych z jej błonami. Dlatego też specjalizuje się w innych zadaniach, takich jak:

Synteza lipidów: Jedną z głównych funkcji ER gładkiej jest produkcja lipidów. Lipidy są niezbędne dla komórek do budowy błon komórkowych, w tym błon cytoplazmatycznych, organelli i błon wewnątrzkomórkowych. Ponadto, ER gładka jest zaangażowana w syntezę lipidów takich jak fosfolipidy, które są kluczowymi składnikami błon biologicznych.

Metabolizm węglowodanów: Mimo że ER gładka nie jest główną organellą odpowiedzialną za metabolizm węglowodanów, to odgrywa pewną rolę w procesach związanych z glikolizą, syntezą glikogenu i metabolizmem cukrów. Jednak większość tych procesów zachodzi w innych częściach komórki, takich jak cytozol i mitochondria.

Detoksykacja substancji chemicznych: Jedną z najważniejszych funkcji ER gładkiej jest jej udział w procesach detoksykacji. Organella ta zawiera enzymy, które pomagają rozkładać i usuwać toksyczne substancje chemiczne, takie jak leki, alkohol i inne zanieczyszczenia z organizmu. Proces ten jest szczególnie ważny w komórkach wątroby, gdzie ER gładka pomaga oczyszczać krew z potencjalnie szkodliwych związków.

Magazynowanie wapnia: ER gładka może również pełnić rolę w magazynowaniu jonów wapnia. Wapń jest ważnym sygnałem w komórkach, biorącym udział w wielu procesach, takich jak skurcze mięśni czy sekrecja. Organella ta może gromadzić wapń i uwalniać go w odpowiedzi na sygnały związków chemicznych lub impulsów elektrycznych.

W skrócie, siateczka śródplazmatyczna gładka jest kluczową organellą komórkową, która pełni wiele różnorodnych funkcji, w tym syntezę lipidów, udział w metabolizmie węglowodanów, detoksykację substancji chemicznych oraz magazynowanie wapnia. Jej rola jest niezwykle istotna dla zdrowia i funkcjonowania komórek oraz organizmu jako całości.

Aparat Golgiego

Aparat Golgiego to kluczowa organelka wewnątrz komórki, która odgrywa istotną rolę w procesach modyfikacji, sortowania oraz pakowania białek i lipidów. Jest to kompleks membranowy, który działa w tandemie z innymi organellami, takimi jak siateczka śródplazmatyczna (ER) i pęcherzyki transportowe, aby zapewnić skomplikowane mechanizmy transportu i regulacji cząsteczek wewnątrz komórki.

Podstawowe funkcje Aparatu Golgiego to:

Modyfikacja białek: Aparat Golgiego jest miejscem, w którym następuje modyfikacja białek, które zostały wyprodukowane w siateczce śródplazmatycznej. Te modyfikacje mogą obejmować dodawanie grup chemicznych, skracanie łańcuchów polipeptydowych lub skomplikowane procesy glikozydacji, które nadają białkom właściwą funkcjonalność.

Sortowanie białek i lipidów: Aparat Golgiego pełni rolę centralnej stacji sortującej wewnątrz komórki. Po modyfikacjach białka i lipidy są kierowane do odpowiednich miejsc w komórce. Dzięki temu komórka może dokładnie kontrolować, gdzie i kiedy dane białka lub lipidy zostaną użyte.

Pakowanie w pęcherzyki transportowe: Po dokonaniu modyfikacji i sortowaniu, Aparat Golgiego pakuje białka i lipidy do pęcherzyków transportowych. Te pęcherzyki są otoczone błoną i zawierają gotowe do transportu cząsteczki. Mogą być kierowane na różne szlaki transportowe, w tym na zewnątrz komórki lub do innych organelli, takich jak lizosomy czy wakuole.

Sekrecja i recyrkulacja: Aparat Golgiego jest niezbędny w procesie sekrecji, który polega na wydzielaniu białek lub innych substancji na zewnątrz komórki. Oprócz tego, może być zaangażowany w procesy recyrkulacji, w których niepotrzebne lub uszkodzone białka są przywracane do Aparatu Golgiego w celu dalszej obróbki lub degradacji.

Regulacja procesów komórkowych: Aparat Golgiego jest również zaangażowany w regulację procesów komórkowych poprzez kontrolowanie dostępu i wydzielania określonych białek lub cząsteczek sygnalizacyjnych. To pozwala na skomplikowaną kontrolę funkcji komórek.

Podsumowując, Aparat Golgiego jest kluczową organelką komórkową, która odgrywa centralną rolę w modyfikacji, sortowaniu i pakowaniu białek oraz lipidów, co umożliwia prawidłowe funkcjonowanie komórek i skomplikowane procesy transportu wewnątrz i na zewnątrz komórki.

Lizosomy

Lizosomy to ważne organelle komórkowe, które pełnią kluczową rolę w trawieniu wewnętrznych i pochodzących z zewnątrz cząstek oraz w recyklingu składników komórkowych. Są to małe pęcherzyki otoczone błoną, w których znajdują się liczne enzymy trawiące. Poniżej przedstawiam ich funkcje:

Trawienie wewnętrznych cząstek: Lizosomy są głównie zaangażowane w trawienie i rozkładanie zużytych lub uszkodzonych organelli komórkowych oraz innych wewnętrznych struktur. W trakcie tego procesu, lizosomy uwalniają enzymy hydrolityczne, takie jak proteazy, lipazy i nukleazy, które rozkładają białka, lipidy i kwas nukleinowy na mniejsze składniki. To umożliwia komórce wykorzystanie tych składników do syntezy nowych molekuł lub do pozyskania energii.

Trawienie pochodzących z zewnątrz cząstek: Lizosomy odgrywają również istotną rolę w trawieniu cząstek pochodzących z zewnątrz komórki. W przypadku endocytozy, czyli procesu, w którym komórka wchłania cząstki z otoczenia, lizosomy łączą się z pęcherzykami endocytotycznymi (endosomami) zawierającymi wchłonięte cząstki. To połączenie umożliwia enzymom lizosomalnym trawienie tych cząstek, co może obejmować białka, cząsteczki organiczne lub mikroorganizmy, takie jak bakterie czy wirusy.

Recykling składników komórkowych: Oprócz trawienia, lizosomy są zaangażowane w recykling składników komórkowych poprzez proces autofagii. Autophagia to mechanizm, w którym komórka „zjada” własne uszkodzone organelle lub składniki, a następnie przekształca je w nowe materiały budulcowe lub energetyczne. Lizosomy uczestniczą w rozkładaniu tych zjedzonych struktur i umożliwiają komórce odzyskanie użytecznych zasobów.

W skrócie, lizosomy pełnią kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy komórki poprzez trawienie i recykling składników komórkowych. Ich zdolność do trawienia zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych cząstek, pomaga w zachowaniu odpowiedniego funkcjonowania komórki i zapobieganiu nagromadzeniu się odpadów, co jest niezbędne do zachowania zdrowia i funkcji komórek organizmu.

Wakuole (u roślin i niektórych zwierząt)

Wakuole są fascynującymi organellami, które występują w komórkach roślinnych i niektórych zwierząt. Pełnią wiele istotnych funkcji, które są kluczowe dla zachowania homeostazy komórkowej i ogólnego funkcjonowania organizmu. Oto kilka kluczowych aspektów dotyczących funkcji wakuoli:

Magazynowanie substancji: Jedną z głównych funkcji wakuoli jest magazynowanie różnych substancji, takich jak woda, składniki odżywcze, sole mineralne i inne związki chemiczne. To magazynowanie ma istotne znaczenie dla utrzymania równowagi wewnętrznej komórki i zapewnienia jej dostępu do niezbędnych zasobów w odpowiednich ilościach i w odpowiednim czasie.

Utrzymywanie turgoru komórki: Wakuole odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu turgoru komórki roślinnej. Turgor jest stanem napięcia komórki spowodowanym obecnością wody w wakuoli. Kiedy wakuola jest pełna wody, komórka jest w stanie zachować odpowiednie napięcie, co sprawia, że roślina jest wyprostowana i sztywna. W przypadku utraty wody przez wakuolę, komórka traci napięcie turgorowe, prowadząc do zwiotczenia rośliny.

[1] Wanda Kac, Mikrobiologia ogólna, 2007r.

[1] Tadeusz Napiórkowski, Biologia ogólna, 2003r.

[2] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

[3] Jerzy B. Gajewski, Ekologia. Struktura, funkcje, dynamika
ekosystemów, 2009r.

[4] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

[5] Tadeusz Napiórkowski, Biologia ogólna, 2003r.

[6] Andrzej Elzanowski, Ewolucja, 2009r.

[7] Profesor Maciej Giertych, Ewolucja. Geneza, mechanizmy

[1] Tadeusz Napiórkowski, Biologia ogólna, 2003r.

[2] Witold Nowak, Andrzej Jasinowski, Biologia
molekularna,2011r.

[3] Witold Nowak, Andrzej Jasinowski, Biologia
molekularna,2011r.

[4] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

[5] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

[6] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

[7] Ryszard Laskowski, Podstawy ekologii, 2012r.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.