Wiesława Rusin

KOREPETYCJE DLA LICEALISTÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO cz. 4 Pozytywizm Młoda Polska

© Wiesława Rusin, 2022

W opracowaniu tym znajdują się podstawowe wiadomości, które pozwolą przygotować się do lekcji języka polskiego, odrobić pracę domową, a przede wszystkim przygotować się do egzaminu maturalnego. Jest to znakomita alternatywa dla korepetycji. Powodzenia

ISBN 978-83-8273-538-3

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

I. Pozytywizm

1.Charakterystyka ogólna epoki

Pozytywizm jest to epoka, która rozwinęła się w II połowie XIX wieku, w opozycji do przesyconego pierwiastkami uczuciowymi i irracjonalnymi romantyzmu. Początkowo rozwijał się jako kierunek filozoficzny, którego powstanie związane było z ugruntowywaniem się systemu burżuazyjnego oraz szybkim rozwojem nauk ścisłych oraz przyrodniczych. Pociągnęło to za sobą krytykę systemów filozoficznych romantyzmu i powrót do filozofii uznającej rozum i wiedzę za wartości najważniejsze.

Nazwa epoki została przyjęta od kierunku filozoficznego, którego podstawy sformułował filozof francuski August Comte, autor sześcio- tomowego dzieła, zatytułowanego „Kurs filozofii pozytywnej”. Dotychczasowa filozofia została uznana za nienaukową. U podłoża systemu filozoficznego Comte’a tkwi przekonanie, że w sposób ścisły i naukowy można zajmować się tylko tym, co jest sprawdzalne na drodze doświadczenia. Zadaniem nauki jest więc rejestrowanie faktów i uogólnianie jednostkowych spostrzeżeń. W związku z tym za nienaukowe zostały uznane działy filozofii zajmujące się zagadnieniami bytu i celowości, a także psychologia.

Niezwykle istotnym składnikiem systemu filozoficznego Comte’a jest pojęcie relatywizmu, który powinien obowiązywać w nauce, polegającego na przeświadczeniu, że żadne twierdzenie naukowe nie jest prawdziwe raz na zawsze, każde może być uzupełnione lub zmienione. Takie stanowisko stwarzało korzystne warunki do rozwoju wszelkich badań naukowych, do rozwoju wiedzy.

Jednocześnie filozof ten postulował połączenie w badaniach naukowych teorii z praktyką. Wszelkie badania naukowe powinny prowadzić do konkretnych wynalazków, które mają służyć człowiekowi lub pomnażać jego wiedzę o otaczającym świecie.

Popularne były również poglądy angielskiego filozofa Herberta Spencera, twórcy teorii organicznej. Filozof ten wyszedł z założenia, że istnieje pełna analogia między organizmem roślinnym lub zwierzęcym a społeczeństwem ludzkim, jako zorganizowaną zbiorowością. W obydwu wypadkach podstawą egzystencji całości jest harmonijna współpraca poszczególnych organów. Jeśli klasy społeczne potraktujemy jako organy, wówczas wszelka walka klas, zakłócająca działanie całego organizmu jest szkodliwa społecznie. Nic dziwnego, że Herbert Spencer był ulubionym ideologiem rosnącej wciąż w siłę burżuazji.

Nowe tendencje pojawiły się także w badaniach teoretyczno-literackich. Reprezentował je badacz angielski Hipolit Taine, który twierdził, że o charakterze każdego dzieła decydują trzy czynniki:

— rasa, czyli zespół czynników biologicznych,

— środowisko geograficzne i społeczne,

— chwila dziejowa, w której powstaje dzieło, czyli tradycja, przeszłość i współczesność.

Literatura pozytywistyczna, podobnie jak oświeceniowa, stawiała sobie cele dydaktyczne, miała wychować społeczeństwo zgodnie z duchem postępu i aktualnym stanem wiedzy.

Literatura, będąca „zwierciadłem życia”, miała posługiwać się realistycznymi metodami opisu i opierać się na ścisłej obserwacji życia i procesów społecznych, wykorzystywać doświadczenie. Miała też spełniać funkcje utylitarne, czyli być użyteczna społecznie, poprzez propagowanie najnowszych osiągnięć nauki, ukazywanie określonych tendencji. W ten sposób powstawała literatura tendencyjna, której ulubionym gatunkiem była tak zwana powieść z tezą.

Pozytywizm w Polsce rozwinął się po upadku powstania styczniowego, kiedy zdezaktualizowały się hasła: „Polska Chrystusem narodów”, „Polska Winkelriedem narodów”.

Nowe pojmowanie zadań literatury łączy się z wystąpieniem nowego pokolenia twórców, wychowanków Szkoły Głównej. Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski, Adam Wiślicki,

Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus skupili się wokół tygodnika „Przegląd Tygodniowy”.

Polemika „młodych” z przedstawicielami starego pokolenia zapoczątkowana została artykułem Adama Wiślickiego p.t. „Groch o ścianę”, w którym autor skrytykował poetów krajowych, jako nieudolnych epigonów poezji romantycznej.

Aleksander Świętochowski jest autorem artykułu programowego pozytywistów warszawskich p.t. „My i Wy”, ogłoszonego w „Przeglądzie Tygodniowym” w 1871 roku. Polemikę publicysta rozpoczyna od zdefiniowania założeń „starych” i „młodych”:

„My jesteśmy młodzi, nieliczni, (…) pragniemy pracy i nauki w społeczeństwie, pragniemy wywołać siły nowe, zużytkować istniejące, skierować uwagę przed, a nie poza siebie.

Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się za swymi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, nieruchomości, każecie wszystkim patrzeć w przeszłość, szanować nawet jej błędy”.

Charakterystyczny dla nowych, pozytywistycznych postaw jest artykuł Piotra Chmielowskiego „Utylitaryzm w literaturze”, w którym autor domaga się, aby literatura była użyteczna społecznie:

„Użyteczność, utylitaryzm opiera się na zasadzie moralnej, która wymaga, ażeby wszystkie czynności nasze zmierzały do jednego celu: do rozwoju i udoskonalenia, a w rezultacie do uszczęśliwienia najprzód danego społeczeństwa, a następnie całej ludzkości”.

Aby to osiągnąć, każdy twórca musi wiedzieć, co chce osiągnąć, zanim rozpocznie dzieło. Literatura musi wyrażać potrzeby społeczne, musi nawiązać ścisły kontakt z życiem. Autor musi brać czynny udział w życiu społecznym, pogłębić znajomość tego życia. Jeśli literatura nie dostarczy tego, czego się od niej oczekuje, „pozostanie w tyle, odśpiewując stare litanie nieutulonego żalu i bezmyślnego majaczenia”.

2. Podstawowe hasła polskiego pozytywizmu. Powieść tendencyjna i rozwój realizmu krytycznego

Pozytywiści warszawscy sformułowali postępowe hasła o charakterze społecznym:

— praca organiczna

Hasło to oparte jest na teorii organicznej Herberta Spencera, który postulował harmonijną wymianę usług w społeczeństwie. Pozytywiści po klęsce powstania styczniowego, widząc bezskuteczność zrywów niepodległościowych nawoływali do działalności ekonomicznej, dowodząc, że od rozwoju gospodarczego uzależniony jest rozwój nauki i wiedzy oraz szybkiego postępu. Łudzili się, że bogactwa zgromadzone przez jednostki zadecydują o bogactwie całego społeczeństwa.

Zaznaczyć należy, że czołowi pozytywiści nie negowali sensu walki narodowowyzwoleńczej, jednak oceniając trzeźwo aktualną sytuację kraju, propagowali najpierw rozwój gospodarczy. Dopiero silny gospodarczo kraj może podjąć walkę o wolność.

— praca u podstaw

Postulat ten sformułował na łamach „Przeglądu Tygodniowego” w 1873 roku Aleksander Świętochowski. Dostrzegając drastyczne różnice między poszczególnymi klasami społecznymi nawołuje ziemiaństwo i młodą inteligencję do kontaktów z wiejskim ludem, do szerzenia zdobyczy kultury i oświaty na wsi, do zakładania wiejskich szkółek dla chłopskich dzieci przy dworach. Takie działania miały też przyczynić się do podniesienia kultury umysłowej, a przede wszystkim świadomości narodowej prostego ludu, który będzie uczestniczył w życiu całego narodu.

— emancypacja kobiet i równouprawnienie Żydów

Pozytywiści głosili hasła postępowe i demokratyczne. Jednym z ważnych problemów społecznych była kwestia kobiet, które były uzależnione od mężczyzn, niesamodzielne, pozbawione należnych im praw. Problem ten przedstawiła Eliza Orzeszkowa w artykule „Kilka słów o kobietach”, a także w powieści p.t. „Marta”.

Eliza Orzeszkowa apelowała również o równouprawnienie Żydów, szczególnie spolonizowanych, którzy Polskę traktowali jako swą ojczyznę i powinni być traktowani jako pełnoprawni obywatele. W artykule „O Żydach i kwestii żydowskiej” autorka pisze:

„Nie lubimy ich, bo ich nie znamy. Wyobrażamy sobie, że Żyd jest maszyną do liczenia pieniędzy, nic nie robi, nic nie czuje, tylko liczy, liczy, liczy…”

W początkowym okresie polskiego pozytywizmu rozwijała się powieść tendencyjna i powieść z tezą. W tego typu powieści świat przedstawiony i sposób rozwijania narracji służy celom dydaktycznym, propagując odpowiednie idee światopoglądowe i polityczne. Bohaterów wyraźnie dzieli się na dobrych i złych, gdyż powieść tworzy pozytywne wzorce i piętnuje negatywne.

W powieściach tendencyjnych krytykowano pozostałości feudalizmu, takie jak pogarda do pracy, czy do ludzi niższych stanem, postulowano postawę zaangażowania w życie społeczeństwa, równouprawnienie kobiet i Żydów.

W latach osiemdziesiątych pozytywiści zaczęli się przekonywać, że ich teorie nie sprawdziły się w praktyce. Bogacenie się jednostek związane było ze wzmagającym się wyzyskiem ludzi pracy, hasło pracy u podstaw spotkało się z całkowitą obojętnością inteligencji.

W tych warunkach nastąpił kryzys powieści tendencyjnej, czołowi twórcy epoki krytycznie spojrzeli na otaczającą ich rzeczywistość, starali się odzwierciedlić najważniejsze problemy ówczesnego społeczeństwa i narodu.

W ten sposób rodziła się literatura realizmu krytycznego, a najwybitniejszymi jego osiągnięciami jest „Lalka” Bolesława Prusa oraz „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej.

Człowiek w powieści realistycznej ukazany był w swym historycznym i społecznym środowisku. Podstawą realizmu jest teoria mimesis, czyli naśladowania rzeczywistości w sztuce. Przedmiotem naśladowania jest świat, w którym żyje twórca i odbiorca. Świat przedstawiony ukazany jest z perspektywy zwykłego odbiorcy i oceniany według zasad zdrowego rozsądku.

Realizm wytworzył zespół właściwych sobie konwencji literackich, operował fabułą, ukształtował narratora wszechwiedzącego, wprowadził komentarz autorski, faworyzował kompozycję zamkniętą.

Bohater był typowym przedstawicielem swego środowiska i narodu, a jego losy musiały się zgadzać z zasadami prawdopodobieństwa życiowego. Stendhal nazwał powieść, zwierciadłem przechadzającym się po gościńcach życia”.

3. Problematyka wybranych nowel pozytywistycznych

Nowela jest to krótki utwór epicki, narracyjny, pisany prozą, o wyrazistej akcji, rozwijającej się w kierunku punktu kulminacyjnego i prostej, najczęściej jednostkowej fabule. Wydarzenia z życia bohatera rozgrywają się w krótkim okresie czasu, przy czym autor zazwyczaj unika komentarzy oraz szczegółowych opisów postaci i sytuacji.

W nowelistyce epoki pozytywizmu zostały przedstawione najważniejsze problemy społeczne epoki, zacofanie i ciemnota polskiej wsi, ubóstwo i wyzysk ludzi pracy, marnowanie się talentów dzieci wiejskich, problemy rozwoju kapitalistycznego, próby wynarodowienia społeczeństwa polskiego podejmowane przez zaborców.

— ciemnota i zacofanie polskiej wsi

Jedną z najbardziej wstrząsających nowel o tematyce wiejskiej jest utwór Henryka Sienkiewicza „Szkice węglem”. Przedstawiona w niej została tragedia rodziny Rzepów, spowodowana przez pisarza gminnego Zołzikiewicza, człowieka nieuczciwego, egoistę, wysługującego się zaborcom jako donosiciel, dzięki czemu otrzymuje intratną posadę pisarza gminnego. Panuje on niepodzielnie we wsi o znaczącej nazwie Barania Głowa z wójtem Burakiem i ławnikiem Gomułą. Ponieważ bezskutecznie próbuje się zbliżyć do urodziwej żony chłopa Rzepy, obmyśla niezwykłą intrygę. Pijanemu chłopu podsuwa do podpisania rzekomo korzystną umowę, która w rzeczywistości była zgodą Rzepy na wstawienie się do wojska zamiast syna wójta Buraka.

Ponieważ służba wojskowa trwała wiele lat przerażona Rzepowa szuka bezskutecznie pomocy u miejscowego księdza i dziedzica, dociera nawet do magistratu w powiatowym miasteczku Osłowice, ale gdy staje przed naczelnikiem nie potrafi wydobyć z siebie głosu. Dopiero miejscowy Żyd uświadamia jej, o co chodzi Zołzikiewiczowi, trafia więc w końcu do niego, w nadziei, że odzyska fatalny dokument. Nie wie, że jest on i tak nieważny, gdyż Rzepa dawno przekroczył wiek poborowy, a więc Zołzikiewicz wreszcie osiąga swój cel — zaspokaja własne pożądanie. Finał noweli jest niezwykle tragiczny i wstrząsający. Rzepa zabija „wiarołomną” żonę siekierą i podpala dworskie zabudowania, a Zołzikiewicz nadal spokojnie sprawuje urząd pisarza gminnego.

Odpowiedzialnością za tę tragedię należy obarczyć nie tylko bezpośredniego sprawcę dramatu Zołzikiewicza, ale także polskie ziemiaństwo całkowicie obojętne na los chłopa, duchowieństwo, cieszące się na wsi dużym autorytetem, carską administrację i całe społeczeństwo.

— marnowanie się talentów wiejskich dzieci

Problem ten został przedstawiony w noweli Henryka Sienkiewicza „Janko Muzykant”. Bohaterem nowelki jest syn ubogiej, wiejskiej wdowy „łapczywy na granie”. Janek nawet nie jest świadomy własnego talentu, ma jednak jedno marzenie — chce zagrać choć raz na prawdziwych skrzypcach, gdyż ich brzmienie jest zapewne zupełnie inne niż tych, które sam zrobił z końskiego włosia i gontów. Szczęśliwym posiadaczem takich skrzypiec jest lokaj we dworze. Janek zakrada się tam, zapominając o strachu i zakazach, zresztą nie myśli o kradzieży, chce tylko zagrać. Zostaje jednak oskarżony o kradzież, a zbyt gorliwie wykonana przez nierozgarniętego stójkowego kara chłosty powoduje śmierć wątłego fizycznie, małego chłopca.

Ironicznym komentarzem do przedstawionych wydarzeń jest informacja autora, że dziedzic wraz z rodziną wrócił z Włoch, a jego córka wyznała narzeczonemu, że prawdziwym szczęściem jest posłuchać tam „prawdziwej muzyki”.

Ten sam problem został przedstawiony w noweli Bolesława Prusa „Antek”. Bohaterem jest również syn ubogiej, wiejskiej wdowy, który nie może znaleźć dla siebie miejsca w wiejskim środowisku. W wiejskiej szkółce szybko umie to, co nauczyciel, u kowala w ciągu kilku tygodni uczy się fachu, wymagającego rzekomo kilkuletniej nauki.

Próbuje sprzedawać wyrzeźbione w drewnie przez siebie figurki, w końcu, aby nie być ciężarem dla matki, wyrusza do miasta w nieznany i wrogi świat. Czy znajdzie w nowym środowisku miejsce dla siebie? Prus kończy nowelę bezpośrednim zwrotem do czytelnika:

„Może spotkacie kiedy wiejskiego chłopca, który szuka zarobku i takiej nauki, jakiej między swoimi nie mógł znaleźć. Wówczas podajcie rękę pomocy takiemu dziecku”.

— krytyka stosunków kapitalistycznych

Kapitalistyczne stosunki oparte na krzywdzie i wyzysku ludzi pracy zostały przedstawione w noweli Bolesława Prusa „Powracająca fala”. Po zniesieniu granicy celnej między dawnym Królestwem a cesarstwem rosyjskim zapanowały sprzyjające warunki do rozwoju przemysłu. Otworzyły się nowe rynki zbytu, a carska reforma uwłaszczeniowa spowodowała, że wielu pozbawionych ziemi chłopów szukało pracy w przemyśle. Polski przemysł był bardzo słabo rozwinięty, toteż stał się terenem ekspansji kapitału zachodnioeuropejskiego — inwestowali Niemcy, Belgowie, Francuzi, Anglicy. Jednym z takich przemysłowców był Gotlieb Adler, który ciężką pracą, uporem, skąpstwem i bezwzględnością wobec innych dorobił się i został właścicielem fabryki tkanin bawełnianych. Niestety jedyny syn Adlera nie poszedł w ślady ojca. Prowadził hulaszczy tryb życia, popadał w długi, które ojciec wciąż spłacał. W tym celu obniżał płace robotnikom, w końcu zwolnił zakładowego lekarza i felczera. Wtedy właśnie zdolny ślusarz Kazimierz Gosławski, pracujący od świtu do nocy, aby zarobić na własny warsztat, uległ wypadkowi i pozbawiony pomocy lekarskiej zmarł. Ta tragiczna śmierć młodego robotnika wywołała równie tragiczne skutki dla starego Adlera. Oto sędzia gminny Zapora, wzburzony wypadkiem w fabryce, nie chciał uścisnąć ręki młodego Adlera, a ten wyzwał Zaporę na pojedynek. „Fala powróciła”, ukochany, jedyny syn fabrykanta zginął w pojedynku. Zrozpaczony ojciec postradawszy zmysły podpalił własną fabrykę.

Nowela ta ma jakby dwie płaszczyzny. Jedna to analiza kapitalistycznych karier i warunków pracy w fabryce, a druga to problem odpowiedzialności człowieka za własne czyny. Stary Adler całe życie postępował tak, jakby ta odpowiedzialność w ogóle nie istniała. Dopiero śmierć syna uświadomiła mu nikczemność własnego postępowania. Prus nie podzielił więc pozytywistycznego entuzjazmu dla rozwoju stosunków kapitalistycznych, lecz ukazał społeczną cenę tego postępu.

— problematyka narodowa

Echa romantycznej postawy, pełnej czci dla narodowych wartości odnajdujemy w noweli Henryka Sienkiewicza „Latarnik”, której bohaterem jest polski emigrant Skawiński, odnajdujący po wielu latach tułaczki po świecie w poszukiwaniu chleba wreszcie spokojną przystań na małej wyspie Aspinwall, gdzie otrzymał posadę latarnika. Pracę swą wykonywał bardzo sumiennie, latarnia zapalała się punktualnie, codziennie o zmierzchu. Pewnego ranka w paczce oprócz żywności odnalazł egzemplarz „Pana Tadeusza”. Była to przesyłka od Towarzystwa Polonijnego.

Już pierwsze słowa „Inwokacji” wzruszyły Skawińskiego do głębi. W uszach dźwięczały mu słowa polskie, których tak dawno nie słyszał. W pełnych tęsknoty do ojczyzny słowach poety odnajdywał Skawiński swój własny, tułaczy los, myślami przeniósł się do rodzinnych stron, tak jak to czynił Mickiewicz w „Inwokacji”. Pogrążony bez reszty w lekturze latarnik nie zapalił tej nocy latami, a przepływający nocą statek rozbił się u wybrzeży wyspy. Skawiński znów utracił pracę, jednak tym razem nie czuł się z tego powodu nieszczęśliwy. Odzyskał przecież wartość najważniejszą w ludzkim życiu, utraconą przez lata tułaczki świadomość narodową:

„Otwierały się przed nim nowe drogi tułactwa, wiatr porywał znowu ten liść, by nim rzucać po lądach i morzach, by się nad nim znęcać do woli (…) Na nowe zaś drogi życia miał także na piersiach swoją książkę, którą od czasu do czasu przyciskał ręką, jakby w obawie, by mu i ona nie zginęła…”

Nowela Sienkiewicza „Latarnik” jest dowodem, że właśnie w romantyzmie najtrwalej skrystalizowało się pojęcie polskości, jako związku z ziemią ojczystą.

— kwestia żydowska

W obronie polskich Żydów wystąpiła Maria Konopnicka w noweli „Mendel Gdański”. Bohaterem nowelki jest Żyd od urodzenia mieszkający w Polsce. Czuje się związany ze swym rodzinnym miastem, w którym znajdują się też groby jego najbliższych: rodziców, żony i córki. Od 27 lat mieszka na tej samej ulicy, gdzie prowadzi niewielki zakład introligatorski. Sąsiedzi lubili go i szanowali, a on przywiązał się do nich i pomagał im w razie potrzeby. Sam wychowywał dziesięcioletniego wnuka Jakuba. Od pewnego czasu stary Mendel coraz częściej słyszał słowa, które napawały go lękiem, choć ich sensu długo nie mógł pojąć. Mówiono, że Żydów trzeba bić, a on myślał, że chodzi zapewne o jakichś złodziei, którym należy wymierzyć karę. Pewnego razu Mendla odwiedził znajomy zegarmistrz, który potwierdził prawdziwość krążących po mieście pogłosek. W trakcie rozmowy Mendel usiłował poznać przyczyny narastającej antyżydowskiej atmosfery. Argumenty zegarmistrza, sprowadzające się do stwierdzenia, że Żyd zawsze będzie Żydem, są przecież bezsensowne. Stary człowiek, który kochał swoje miasto, w które wrósł całym swym życiem, nie mógł zrozumieć, że ktoś mógłby go zaatakować tylko za to, że jest Żydem. A właśnie następnego dnia banda rozwrzeszczanych niedorostków zaatakowała mieszkania, warsztaty i sklepy żydowskie. Jedna z sąsiadek Mendla, chcąc go ratować, usiłowała postawić krzyż w oknie izby, ale stary się nie zgodził, gdyż nie wstydził się swego żydowskiego pochodzenia. Wręcz odwrotnie, pełen powagi i godności stanął wraz z wnukiem w oknie, mając nadzieję, że swą postawą przemówi do ludzkich uczuć rozszalałego tłumu. Niestety kamień rzucony przez jednego z demonstrantów trafił w głowę małego Jakuba. Nie wiadomo, jak skończyłoby się całe zajście, gdyby nie pomoc pewnego studenta, który własnym ciałem zasłonił okno. Dzięki temu chłopcu nic poważnego się nie stało, ale stary Mendel nigdy już nie będzie taki, jak dotąd. Umarło w nim to, co pozwalało mu żyć i czuć się w pełni człowiekiem. Stary Mendel wyraził to sam w prostych słowach:

,,…u mnie umarło to, z czym ja się urodziłem, z czym ja sześćdziesiąt i siedem lat żył, z czym ja umierać myślał… Nu, u mnie umarło serce do tego miasto!”

4. Problematyka narodowowyzwoleńcza w powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem” — symboliczne znaczenie powstańczej mogiły

Eliza Orzeszkowa (1841—1910) pochodziła z zamożnej rodziny ziemiańskiej. Po ukończeniu pensji wyszła za mąż. W majątku męża pod Kobryniem zajmowała się pracą oświatową wśród tamtejszego ludu, a więc realizowała pozytywistyczne hasło,,pracy u podstaw”. W okresie powstania styczniowego udzielała pomocy i schronienia powstańcom. Po rozstaniu z mężem osiadła na stałe w Grodnie.

Powieść „Nad Niemnem” należy do najwybitniejszych osiągnięć polskiego realizmu krytycznego. Autorka charakteryzuje szczegółowo środowisko ziemiańskie i schłopiałej szlachty zaściankowej, czyli rodziny Korczyńskich i Bohatyrowiczów dwadzieścia kilka lat po klęsce powstania styczniowego. O samym powstaniu w powieści nie ma mowy, ożywa ono jedynie we wspomnieniach bohaterów Anzelma, Marty i Jana.

W ten sposób Orzeszkowa przechytrzyła carską cenzurę, a mimo to rok 1863 jest najważniejszy w biografii większości powieściowych bohaterów. Do rangi patriotycznego symbolu urasta zbiorowa mogiła powstańców, znajdująca się w korczyńskim lesie.

W tej mogile został pochowany Andrzej Korczyński, pozostawiając zrozpaczoną żonę oraz syna Zygmunta. Wdowę po Andrzeju celowo nazywa panią Andrzejową, gdyż całe jej życie wypełnione było wspomnieniami o mężu, którego uznała za bohatera. Wzorem wielu ówczesnych Polek pani Andrzejową nadal chodzi w czerni, mimo iż od powstania i śmierci męża upłynęło kilkadziesiąt lat. Jest ona obok Benedykta Korczyńskiego jedną z najtragiczniejszych postaci utworu. Po śmierci męża wszystkie swe marzenia wiązała z jedynym synem Zygmuntem, którego pragnęła wychować na patriotę doceniającego bohaterski czyn ojca i mając nadzieję, że syn jako malarz uwieczni go w swojej sztuce. Niestety Zygmunt zawiódł wszystkie jej nadzieje. Wyrósł na kosmopolitę, całkowicie pozbawionego patriotycznych uczuć. Większość życia spędza za granicą, jest egoistą pozbawionym ideałów życiowych, a nawet zasad moralnych. Powstanie nazywa patriotyczną mrzonką i beztrosko trwoni rodzinny majątek. Pod presją matki porzuca swą młodzieńczą miłość Justynę Orzelską, a potem znudzony swą piękną żoną Klotyldą, proponuje Justynie niedwuznaczny romans.

Zygmunt jest jednym z najbardziej negatywnych bohaterów powieści, który o powstaniu wyraża się w sposób następujący:

„Tylko szaleńcy i krańcowi idealiści bronią do ostatka spraw absolutnie przegranych (…) ja za mogiły bardzo dziękuję… mój ojciec był szaleńcem (…) do najwyższego stopnia szkodliwym”.

W powstaniu brał także udział brat Andrzeja Dominik Korczyński. Został on ranny i dostał się do niewoli rosyjskiej, po czym został zesłany na Sybir. Spotkała go więc — jakby powiedział Mickiewicz — „najsroższa niebios kara”, gdyż uległ wynarodowieniu. Pozostał on w Rosji, gdzie udało mu się uzyskać posadę urzędnika, a nawet dojść do stanowiska tajnego radcy. Uległ całkowicie rusyfikacji, utracił więź z własnym narodem. On były powstaniec namawiał w listach swego brata Benedykta, aby sprzedał rodzinną ziemię i przyjechał do Rosji, gdzie można nieźle się urządzić.

Najpiękniejszą postacią w powieści jest Benedykt, najmłodszy z braci Korczyńskich, na którym spoczął ciężar utrzymania rodowego majątku, na przekór zaborcy, który nakłada kary i wojenne kontrybucje. Utrzymanie rodzinnej ziemi traktuje Benedykt, jako swój patriotyczny obowiązek, gdyż bankructwo oznaczałoby przejęcie majątku przez Rosjan.

Nie boi się ciężkiej pracy, z jednakowym oburzeniem przyjmuje propozycję Dominika o przeniesieniu się do Rosji, jak i radę szwagra Darzeckiego, aby sprzedał las. Benedykt jest oburzony, bo przecież w tym lesie znajduje się zbiorowa mogiła powstańców. Nie można jej zniszczyć, ani o niej zapomnieć.

Co prawda pochłonięty troską o własne gospodarstwo Benedykt zapomina o dawnych więzach przyjaźni, które łączyły mieszkańców dworu w Korczynie z chłopami z zaścianka Bohatyrowiczami, w okresie wspólnych przygotować do powstania.

W powstaniu wzięli bowiem udział także Bohatyrowicze. Jerzy Bohatyrowicz poległ i wraz z Andrzejem Korczyńskim został pochowany w zbiorowej mogile. Anzelm, brat Jerzego został ranny, udało mu się jednak przepłynąć Niemen i uniknąć aresztowania. Wychowuje on syna brata Jerzego — Janka. Nie zapomina też o powstańczej mogile, stawiając tam krzyż.

Tak więc wątek Mogiły jest najważniejszy w powieści, gdyż wokół niego koncentrują się losy wielu powieściowych bohaterów, a stosunek do powstańczej mogiły jest miernikiem najszlachetniejszych, patriotycznych uczuć.

5. Kryteria oceny wartości człowieka w powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem”

— kryterium patriotyzmu

Bohater pozytywistyczny w zasadniczy sposób różnił się od bohatera minionej, romantycznej epoki. Nie jest to już wybitna jednostka, lecz typowy reprezentant środowiska, w którym żyje. Eliza Orzeszkowa dzieląc swych powieściowych bohaterów na dobrych i złych, stosuje, jako najważniejsze w tej ocenie — kryterium patriotyzmu.

Tak więc postaciami pozytywnymi są tylko ci bohaterowie, którzy zachowują pamięć po bohaterach poległych w powstaniu styczniowym, odwiedzają mogiłę, traktując ją jako święte miejsce.

Stosując to kryterium do bohaterów pozytywnych zaliczyć należy Benedykta Korczyńskiego, panią Andrzejową Korczyńską, Witolda Korczyńskiego, Martę Korczyńską, Justynę Orzelską oraz mieszkańców zaścianka Bohatyrowiczów. Niektórzy z wymienionych bohaterów zostali scharakteryzowani pod kątem swej patriotycznej postawy w poprzednim rozdziale.

Z pozostałych bohaterów na uwagę zasługuje Justyna Orzelską, która wraz z Janem odwiedza powstańczą mogiłę, z zainteresowaniem i wzruszeniem słucha wspomnień Janka, dotyczących powstania i odczuwa nagle głębokie poczucie więzi z tym narodem, do którego sama należy.

Negatywnymi cechami charakteru obdarza natomiast Orzeszkowa tych bohaterów, którzy pozbawieni są uczuć patriotycznych. O Zygmuncie jako najbardziej typowym przedstawicielu tej grupy była już mowa.

Negatywną postacią jest także Darzecki, szwagier Benedykta, człowiek dbający jedynie o własną fortunę, bezwzględny i logiczny, domagający się natarczywie posagu swej żony Jadwigi, która jest siostrą Benedykta. Znajduje nawet dla niego wyjście, proponując mu, aby sprzedał las. Obawy Benedykta o powstańczą mogiłę, znajdującą się w korczyńskim lesie nazywa niepotrzebnym i śmiesznym sentymentalizmem.

— kryterium pracy

Pozytywizm polski przyniósł krytykę wszelkich pozostałości i przeżytków feudalizmu, a wśród nich przekonania o hańbiącym charakterze pracy. W powieści „Nad Niemnem” praca jest obok patriotyzmu najważniejszym kryterium oceny wartości człowieka.

Zgodnie z duchem pozytywizmu autorka reprezentuje pogląd, że praca jest najważniejszą wartością, nadającą sens ludzkiemu życiu. Tak więc bohaterami pozytywnymi są ci ludzie, którzy nie boją się ciężkiej pracy, traktując ją nie tylko jako źródło utrzymania, lecz także jako pozytywną działalność, przynoszącą korzyść społeczeństwu.

Do takich bohaterów należy więc zaliczyć Benedykta Korczyńskiego, który ciężko pracuje w swym rodzinnym gospodarstwie, a przy tym posiada wiele pozytywnych cech charakteru, gdyż jest skromny, uczciwy i szlachetny. Dzielnie przeciwstawia się wszystkim trudnościom, a nawet własnej żonie, która zajęta tylko sobą i swymi dolegliwościami, nie orientując się w sytuacji własnej rodziny żąda od męża, aby wypłacał jej procent od posagu.

W prowadzeniu gospodarstwa pomaga Benedyktowi jego daleka krewna Marta Korczyńska. W młodości, lękając się ciężkiej pracy nie zdecydowała się wyjść za mąż za Anzelma Bohatyrowicza, chociaż kochała go z wzajemnością. Ich miłość zrodziła się w okresie przygotowań do powstania, w którym mieszkańcy zaścianka wspólnie uczestniczyli z korczyńską szlachtą. Pozostała samotna przez całe życie, a ciężka praca jej nie ominęła. Właśnie ze względu na to, że nie boi się ciężkiej pracy Martę należy zaliczyć do bohaterek pozytywnych.

W tej samej grupie znajduje się Maria Kirłowa, która sama prowadzi gospodarstwo, wychowując pięcioro dzieci. Jej mąż Bolesław Kirło jest salonowym bawidamkiem, którego nie obchodzi nawet własna rodzina.

Natomiast o Witoldzie Korczyńskim można z całą pewnością powiedzieć, że będzie w przyszłości godnym następcą swego ojca. Jest także studentem szkoły agronomicznej, typowym reprezentantem pozytywistów, stara się realizować ich hasła. Jest entuzjastą nowych metod gospodarowania na roli, prawdziwym demokratą, orędownikiem sojuszu i współpracy z zaściankiem. W pracy na rzecz ludu widzi cel swego życia. Po początkowym konflikcie z ojcem, który próbuje się procesować z Bohatyrowiczami o wyrządzone przez ich bydło szkody, dochodzi między ojcem i synem do całkowitego porozumienia.

Doskonałą ilustracją pozytywistycznego kultu pracy jest postępowanie Justyny Orzelskiej, ubogiej krewnej Benedykta, która wraz z ojcem pozostaje w Korczynie na łaskawym chlebie. Jej losy są początkowo analogiczne do historii miłosnej ciotki Marty. Justyna nie popełnia jednak błędu Marty, która lękając się ciężkiej pracy i przede wszystkim reakcji swego szlacheckiego środowiska nie zdecydowała się wyjść za chłopa z zaścianka Anzelma Bohatyrowicza. Całe życie pozostała samotna i w skrytości ducha żałowała swej decyzji. Natomiast Justyna postąpiła zupełnie odwrotnie. Z cała świadomością odrzuciła propozycję małżeństwa bogatego arystokraty Teofila Różyca, bezwartościowego arystokraty i zdecydowała się wyjść za mąż za Janka Bohatyrowicza. Wiedziała, że czekają ciężka praca, ale u boku kochanego człowieka. Zgodnie z pozytywistycznym duchem uważała, że to właśnie praca nada sens jej pustemu dotąd życiu. Samej pracy się nie bała, gdyż próbowała pracować na polu Janka chociażby w czasie żniw, toteż podjęła całkowicie świadomą decyzję.

Uzupełnieniem pozytywistycznego kultu pracy jest zamieszczona w powieści legenda o Janie i Cecylii, prawie legendarnych założycielach rodu Bohatyrowiczów. Przybyli oni na Litwę z centralnej Polski, uciekając przed reakcją swych środowisk, gdyż pokochali się, chociaż Jan był chłopem a Cecylia pochodziła z arystokratycznego rodu. W środku nadniemeńskiej puszczy, którą w trudzie i znoju karczowali, założyli piękną, samowystarczalną osadę, doczekali się dwanaściorga dzieci, a potem wielu wnuków. Dożyli stu lat otoczeni miłością i szacunkiem najbliższych, a także ludzi z całej okolicy, którzy podziwiali ich pracowitość, wytrwałość, zaradność i liczne umiejętności, które pozwoliły im być samowystarczalnymi. Wieść o ich czynach dotarła do samego króla Zygmunta Augusta, który nadał im osobiście tytuł szlachecki w uznaniu zasług i nazwisko rodowe Bohatyrowicze — „od bohatyrstwa waszego wywiedzione”. W tym określeniu króla kryje się myśl wyrastająca z ducha pozytywizmu. Dotąd tradycyjnie za bohaterstwo zwykło się uważać czyn z bronią w ręku, w walce z wrogiem. Bohaterstwo Jana i Cecylii ma zupełnie inny charakter — jest to odwaga codziennej, wytężonej pracy, zmagania się z trudnościami, odwaga tworzenia nowych wartości, działania pożytecznego dla innych. Orzeszkowa głosi tu zasadę, że bohaterem można zostać nie tylko na polu walki. Nobilitację można także osiągnąć dzięki wytrwałej i owocnej pracy.

W ślad za swymi znakomitymi przodkami mieszkańcy zaścianka Bohatyrowicze, to ludzie prości, ale uczciwi, pracowici, szlachetni, patrioci. Autorka często ukazuje ich podczas pracy, którą zawsze wykonują z ochotą i przyjemnością, a do żniw przygotowują się wręcz jak do największego święta, w trakcie pracy żartują, śpiewają ludowe pieśni. Stosując jako kryterium oceny wartości człowieka, jego stosunek do pracy bez trudu wyodrębnimy też bohaterów negatywnych.

Na ich czele będzie stał zapewne Bolesław Kirło, ojciec pięciorga dzieci, o których byt w ogóle się nie martwi, pozostawiając ciężar utrzymania licznej rodziny na barkach żony. Sam całe życie próżnuje, nie „hańbi się” żadną pracą, typowy bawidamek i bywalec salonów.

Równie negatywną postacią jest Teofil Różyc, krewny Kirłowej, który wspomaga ją czasem, aby jej umożliwić kształcenie dzieci. Jego postawa i sposób bycia stanowi zapowiedź nowych już modernistycznych czasów, jest bowiem Różyc człowiekiem znudzonym życiem i światem, poszukującym ulgi w zażywaniu narkotyków. Rozczarował się do świata, utracił wiarę w sens życia, dlatego jest całkowicie bierny, niezdolny do jakiegokolwiek pozytywnego działania. Liczne podróże zagraniczne sprawiły, że utracił większość rodowego majątku, ale z ziemią rodzinną nie czuje się związany. Ożywia się nieco na myśl o możliwości romansu z piękną, ale ubogą panną Justyną Orzelską, a kiedy przekonuje się, że zwykły flirt salonowy nie wchodzi w grę, decyduje się ją poślubić, nie przewidując, że i tym razem spotka się ze zdecydowaną odmową.

Wśród postaci kobiecych najbardziej negatywną, a jednocześnie niesympatyczną postacią jest Emilia Korczyńska, żona Benedykta. Ona również nie splamiła się nigdy żadną pracą, nie dostrzegała wysiłków męża, nie doceniała wartości jego ciężkiej pracy, wręcz przeciwnie miała do niego ustawiczne pretensje, że jest zaniedbywana. Domagała się, aby mąż zamiast zajmować się gospodarstwem „przesiadywać zaczął w jej gniazdku, razem z nią czytając w trzech językach powieści i podróże i długimi godzinami miłośnie w oczy jej patrząc…” Wychowana na sentymentalnych romansach nie miała pojęcia o życiu ani o otaczającym ją świecie. Była typową egotyczką, osobą myślącą tylko o sobie. Wciąż uskarża się na „globusa”, ale jej choroba też jest po prostu wymyśloną pozą.

— stosunek do innych ludzi

Miarą wartości człowieka jest też — zdaniem Orzeszkowej — jego stosunek do innych ludzi. Największym demokratą, orędownikiem sojuszu z zaściankiem jest Witold Korczyński. Takie demokratyczne stosunki między dworem a zaściankiem miały miejsce dawniej, w okresie wspólnych przygotowań do powstania. Na gruncie tych demokratycznych przemian zrodziła się młodzieńcza miłość Anzelma i Marty.

Benedykt w młodości także doceniał wartość tych demokratycznych przemian, ale w obliczu codziennych kłopotów i trosk powoli o nich zapominał, myśląc jedynie o utrzymaniu gospodarstwa, na przekór nakładanym przez rząd carski podatkom i kontrybucjom. W ten sposób Benedykt Korczyński urasta do rangi bohatera tragicznego, gdyż dla realizacji jednego ideału (utrzymanie ziemi i ocalenie Mogiły) musi wyrzec się ideałów demokratycznych. Zawsze jednak drogowskazem w jego działaniach będzie miłość do ziemi ojców i do zaniemeńskiego lasu, w którym pochowano poległych powstańców.

Justyna Orzelska swą decyzją dotyczącą małżeństwa z Jankiem Bohatyrowiczem także daje dowód, że obce jej są przesądy i bariery stanowe. Gorąco popiera jej decyzję Witold Korczyński, nauczona własnym, gorzkim doświadczeniem Marta i w końcu przekonany przez syna i pogodzony z nim Benedykt Korczyński, a nawet Maria Kirłowa, która potrafi obiektywnie ocenić swego kuzyna Teofila Różyca.

Tak więc nie trudno bohaterów „Nad Niemnem” podzielić na dobrych i złych, stosując jako kryterium podziału i oceny ich stosunek do spraw narodowych, do pracy oraz do drugiego człowieka.

6. Negatywny obraz środowiska mieszczańskiego i arystokracji w „Lalce”

Bolesław Prus (1847—1912) rozpoczął studia w Szkole Głównej po klęsce powstania styczniowego, w którym brał udział. Szkoły nie ukończył, debiutował w 1874 roku. Najwybitniejsza powieść Prusa „Lalka” ukazała się w 1890 roku.

Akcja właściwa „Lalki” rozgrywa się w latach 1878—1879, ale dzięki „Pamiętnikom starego subiekta” sięga lat wcześniejszych — wojen napoleońskich, w których uczestniczył ojciec Rzeckiego, Wiosny Ludów, a konkretnie powstania węgierskiego, w którym uczestniczył Rzecki i Katz aż do powstania styczniowego.

„Lalka” jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć polskiego realizmu krytycznego, toteż odnajdujemy w niej szczegółowy i obiektywny obraz ówczesnego społeczeństwa, z uwzględnieniem podziału na grupy społeczne.

— mieszczaństwo

Mieszczaństwo na zachodzie Europy było już wówczas klasą, zajmującą czołowe miejsce w społeczeństwie. Na porządku dziennym były małżeństwa arystokratek z bogatymi przedstawicielami burżuazji, przy czym jedna ze stron zapewniała tytuły a druga pieniądze.

Natomiast mieszczaństwo polskie nie było ani tak liczne ani tak bogate, a dodatkowym czynnikiem, hamującym rozwój burżuazji w Polsce był jej wyjątkowo niski prestiż społeczny. Przekonał się o tym boleśnie główny bohater powieści Stanisław Wokulski, gdy zakochał się w Izabeli Łęckiej i rozpoczął usilne starania, aby wedrzeć się do salonów arystokracji. Nie dysponując odpowiednimi kapitałami mieszczaństwo polskie nie inwestowało w rozwój przemysłu, który wkrótce stał się terenem ekspansji kapitału zagranicznego.

Mieszczaństwo przedstawione w „Lalce” można podzielić na polskie, pochodzenia niemieckiego i żydowskie.

Mieszczaństwo niemieckie reprezentuje rodzina Minclów, ulegająca systematycznej polonizacji. Stary Jan Mincel dorobił się swego sklepu na Podwalu dzięki pracy i systematycznemu oszczędzaniu. Przez całe życie nie robienie oszczędności uważał za „przestępstwo”, toteż natychmiast zwalniał ze swego sklepu subiektów, którzy nie mogli się wykazać pod koniec miesiąca poczynionymi oszczędnościami.

W sklepie Mincla, z którym swe życia od wczesnego dzieciństwa związał Ignacy Rzecki panowały niemal rodzinne stosunku. Mincel w wolne niedziele uczył małego Ignasia podstaw towaroznawstwa i rachunkowości, a także właściwego odnoszenia się do klientów. Jednocześnie karał srogo za najmniejsze przewinienie. Faktem dobrze zapamiętanym przez małego Ignasia było zjedzenie rodzynki, która upadła mu przy ważeniu na kontuar, za co znienacka stary Mincel zdzielił go dyscypliną. Taki sam los spotkał dwóch jego bratanków Jana i Franca, gdyż stary Mincel pilnował, aby swą pracę wykonywali solidnie. Po śmierci stryja bracia podzielili majątek między siebie. Franc pozostał na Podwalu z artykułami kolonialnymi, a Jan przeniósł się z galanterią na Krakowskie Przedmieście. O stopniowej polonizacji rodziny świadczy stanowisko młodego Jana Mincla, który „wyciągnął” Rzeckiego z austriackiego więzienia, w którym znalazł się on, kiedy przekraczał granicę, powracając z powstania węgierskiego.

Mieszczaństwo polskie wykazuje najmniej inicjatywy, energii i wiary we własne siły. Jest też bardzo zróżnicowane, gdyż w jego skład wchodzą bohaterowie pozytywni jak na przykład Ignacy Rzecki (bohater będzie scharakteryzowany w oddzielnym rozdziale), Stawska, a także Wokulski oraz postacie negatywne — baronowa Krzeszowska, radca Węgrowicz. Baronowa Krzeszowska dzięki mężowi uzyskała prawo do tytułu, sama zaś wniosła w ten związek majątek. Jest ona kobietą kłótliwą i złośliwą, toteż studenci mieszkający w tej samej co ona kamienicy stale jej dokuczają. Oskarża też bezpodstawnie panią Stawską o kradzież lalki, drogiej pamiątki po zmarłej córeczce. Spór znajduje swój finał na sali sądowej. Na szczęście Rzecki i Wokulski przyszli z pomocą pani Stawskiej, udowadniając, że lalka została zakupiona w ich sklepie. Po pewnym czasie okazało się, że lalka Krzeszowskiej została stłuczona przez służącą i wyrzucona na śmietnik.

Natomiast pani Stawska jest zupełnym przeciwieństwem Krzeszowskiej, pracowita, łagodna i uczciwa sama wraz z matką wychowuje córeczkę, gdyż mąż oskarżony o zabójstwo przebywa za granicą.

Mieszczaństwo polskie nie odgrywało żadnej roli społecznej, gdyż przemysł opanowany był przez obcy kapitał.

Mieszczaństwo pochodzenia żydowskiego reprezentuje przede wszystkim rodzina Szlangbaumów. Są oni energiczni, przedsiębiorczy, oszczędni i pracowici. Ich nadrzędnym celem jest zdobywanie pieniędzy, nie gardzą nawet lichwą i oszustwem. Młody Szlangbaum najpierw był subiektem w sklepie Wokulskiego, pracował bardzo sumiennie, sprawnie obsługiwał klientów, w końcu kupuje sklep od Wokulskiego.

Pozytywnym Żydem, ukazanym z dużą sympatią przez autora jest doktor Szuman, przyjaciel Wokulskiego, który czuł się w pełni Polakiem, gdyż wraz z Wokulskim brał udział w powstaniu styczniowym i podążył z nim na Syberię.

Tak więc Prus charakteryzując ówczesną burżuazję nie znajduje w tej grupie pozytywnych jednostek. Każdy pilnuje swego własnego interesu, nikt nie ma odwagi na ryzykowne inwestycje.

— arystokracja

Ta klasa społeczna ukazana jest w powieści bardzo dokładnie. Prus przedstawił różnych jej przedstawicieli, którzy reprezentują zróżnicowane poglądy i postawy.

Na pierwszym planie ukazana jest rodzina Łęckich — Tomasz i jego córka Izabela. Są oni spokrewnieni z licznymi arystokratycznymi rodzinami, ale życie ponad stan i liczne zagraniczne wojaże spowodowały, że stanęli na skraju bankructwa. Sprzedają rodowe srebra, potem kamienicę, w końcu staje się oczywiste, że Izabela musi szukać bogatego męża. Po wielu wahaniach decyduje się „sprzedać” Stanisławowi Wokulskiemu, którego nie kocha, a nawet nim pogardza. Jednocześnie flirtuje z kuzynem Starskim, nie myśląc wcale o tym, że swym postępowaniem nie tylko narusza podstawowe normy moralne, ale także, a może przede wszystkim, krzywdzi szlachetnego i kochającego ją bezgranicznie człowieka.

Jej ojciec Tomasz Łęcki także nie jest człowiekiem honoru. Prowadzi pasożytniczy tryb życia, jest kosmopolitą, któremu obce są sprawy własnego narodu. Doprowadził siebie i córkę do ruiny majątkowej.

Postaciami ukazanymi w sposób humorystyczny jest baron i baronowa Krzeszowscy. Rozstają się ze sobą, a baron powraca do żony, gdy skończą mu się pieniądze.

Kazimierza Starskiego można nazwać fircykiem, flirciarzem, bawidamkiem i łowcą posagów. Przehulawszy własny majątek ogląda się za posażną kandydatką na żonę, co nie przeszkadza mu flirtować z Izabelą.

Sympatyczną postacią jest młoda wdowa Wąsowska, która często zmienia adoratorów, jest jednak osobą inteligentną, pełną temperamentu, która potrafi właściwie ocenić i docenić Wokulskiego.

Bolesław Prus jako realista dostrzegł w szeregach arystokracji także jednostki pozytywne. Wymienić tu należy przede wszystkim prezesową Zasławską. Jest to kobieta rozumna i szlachetna, całkowicie pozbawiona poczucia wyższości w stosunku do przedstawicieli innych klas. W młodości kochała się w stryju Wokulskiego, młodym, lecz ubogim oficerze, późniejszym uczestniku powstania listopadowego, ale nierówności majątkowe stanęły na przeszkodzie ich szczęścia.

Bohaterem pozytywnym jest też Julian Ochocki młody, lecz mądry uczony, który marzy o tym, aby rezultaty jego badań naukowych służyły społeczeństwu. Brak mu funduszy na prowadzenie badań, być może sumy przekazane mu w testamencie przez Wokulskiego umożliwią mu realizację marzeń.

Tak więc arystokracja także została przez Prusa osądzona bardzo krytycznie. Ludzie ci są społecznymi pasożytami, żyjącymi na koszt społeczeństwa, są kosmopolitami pozbawionymi uczuć patriotycznych. Nie podejmują żadnych pozytywnych działań, są klasą zamkniętą, nie chcą dopuścić do swych szeregów ludzi z niższych klas, a oceniając innych, biorą pod uwagę urodzenie, a nie istotne wartości człowieka.

— proletariat

Stanisław Wokulski, główny bohater,,Lalki” był człowiekiem wrażliwym na krzywdę ludzką, filantropem, starającym się nieść pomoc ludziom biednym. Nie są to tylko datki pieniężne, Wokulski stara się tym ludziom znaleźć pracę, zapewnić na stałe byt materialny:

„Dotychczas (…) miał tylko jeden cel: zbliżyć się do panny Izabeli. Dziś przybył mu drugi, wydobyć z niedostatku Wysockiego”.

To jemu właśnie pożycza pieniądze na zakup nowego konia, spotkanej na ulicy prostytutce pomaga zdobyć zawód krawcowej, a potem zakupić maszynę do szycia, aby mogła wykonywać swój zawód. Jest także dobroczyńcą zdolnego rzemieślnika Węgiełka, któremu pomaga założyć w stolicy zakład kamieniarski. Zarówno autor jak i bohater zdają sobie sprawę, że doraźne akty filantropii nie rozwiążą problemu nędzy i krzywdy społecznej:

„Ale poza tymi ludźmi stanęło zaraz kilku innych, za nimi jeszcze kilku, potem olbrzymi tłum borykający się z wszelkiego rodzaju nędzą i wreszcie — cały ocean cierpień powszechnych, które wedle sił należało zmniejszyć, a przynajmniej powściągnąć od dalszego rozlewu”.

Wstrząsające są również obrazy nędzy, jakie obserwuje Wokulski na warszawskim Powiślu. Panuje tu brud, niechlujstwo i nędza, która w pierwszym momencie wywołuje odruch wstrętu, a dopiero później współczucie:

„Oto miniatura kraju — myślał — w którym wszystko dąży do upodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo, niemogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą jest wczesna śmierć”.

7. Ignacy Rzecki jako przedstawiciel najstarszego pokolenia idealistów w „Lalce” Bolesława Prusa

Początkowo — według słów samego autora — powieść miała nosić tytuł „Trzy pokolenia”, gdyż w istocie ukazywała losy trzech pokoleń Polaków. Dość przypadkowo natrafił autor w prasie na notatkę o procesie o kradzież lalki w Wiedniu, umieścił podobny wątek w powieści, której nadał tytuł „Lalka”. Czytelnik jednak nie bez powodu może odnosić tytuł do głównej bohaterki, panny Izabeli, która była istotnie kobietą zimną i pustą, pozbawioną uczuć, jak lalka.

Powracając do planowanego przez autora pierwotnego tytułu za przedstawiciela najstarszego pokolenia idealistów uznać należy Ignacego Rzeckiego. Jest to niewątpliwie jedna z najpiękniejszych postaci tego utworu. Losy Rzeckiego, począwszy od wczesnego dzieciństwa poznaje- my dzięki „Pamiętnikom starego subiekta”, poprzez które Rzecki staje się drugim narratorem powieści.

Ignacy był synem żołnierza napoleońskiego, który u schyłku życia pracował jako woźny w Komisji Spraw Wewnętrznych, a dodatkowo dorabiał, klejąc w domu koperty. Nigdy jednak nie utracił wiary w dynastię napoleońską, mawiając, że nie umrze, dopóki nie pojawi się jakiś nowy Napoleon, który wreszcie zaprowadzi porządek w Europie. Syna też wychował w niezwykłym kulcie dla Napoleona, czasem w środku nocy wyrywał go ze snu i musztrował, nakazując, że należy być zawsze gotowym, bo przecież kiedyś w końcu nadejdzie odpowiednia chwila.

Po śmierci ojca ciotka oddała małego Ignasia do sklepu Mincla, w którym Rzecki spędził niemal całe swe życie. Początkowo uczył się zawodu, był chłopcem do posług, w końcu został subiektem. Warszawę i sklep opuścił tylko raz w życiu, w okresie Wiosny Ludów, kiedy wraz z Augustem Katzem, także subiektem, uznał, że nadeszła właśnie ta odpowiednia chwila i wyruszył na Węgry, aby wziąć udział w powstaniu Węgrów przeciwko Austriakom, czyli bić się „za wolność waszą i naszą”.

Po klęsce powstania August Katz popełnił samobójstwo, a Rzecki tułał się po całej Europie, aż w końcu stwierdził, że bez Warszawy i sklepu dalej żyć nie może. Postanowił więc powrócić bez względu na czekające go konsekwencje. Rzeczywiście przy przekraczaniu granicy austriackiej został aresztowany, jako buntownik i osadzony w więzieniu w Zamościu. Został jednak zwolniony dzięki interwencji młodego Jana Mincla, który po śmierci stryja przeniósł się z galanterią na Krakowskie Przedmieście, pozostawiając na Podwalu brata Franca.

Ignacy mimo tych tragicznych przeżyć nigdy nie zatracił swej romantycznej wiary w Bonapartych, nie zwątpił też nigdy w słuszność idei niepodległościowych. W związku z tym bierze udział w powstaniu styczniowym, a po jego klęsce, obserwując w społeczeństwie zanik wielkich ideałów staje się coraz większym dziwakiem, człowiekiem samotnym, żyjącym w swym własnym świecie marzeń, niejednokrotnie zadającym sobie smutne pytania:

„Za cóż ja się u diabła biłem z Austriakami?… Za co ginęli moi kamraci?”

Ze względu na sposób bycia i ubierania się Rzecki traktowany jest przez otoczenie, jako dziwak z minionej epoki. Wybrawszy się do teatru wzbudza powszechne zainteresowanie, a nawet śmiech:

„Tymczasem sala zapełniła się, a widok pięknych kobiet, zasiadających w lożach, do reszty orzeźwił Ignacego. Stary subiekt wydobył nawet małą lornetkę i zaczął przypatrywać się fizjognomiom: przy tej też okazji zrobił smutne odkrycie, że i jemu przypatrują się z amfiteatru, z dalszych rzędów krzeseł, ba! nawet z lóż.

Pan Ignacy usłyszał też:

— Cóż to za oryginał?…

— Ktoś z prowincji.

— Ale skąd on wyrwał taki surdut?

— Uważasz pan jego breloki przy dewizce? Skandal!

— Albo kto się tak dziś czesze?”

Na przykładzie losów Ignacego Rzeckiego Prus ukazuje bankructwo romantycznych ideałów, które nie znalazły racji bytu w pozytywistycznych czasach. Jednak Rzecki zasługuje na najwyższe uznanie, gdyż bez względu na niesprzyjające okoliczności przez całe życie pozostał wierny sobie i ideałom, które wyznawał. Zawsze uczciwy, sumienny w pracy, pobłażliwy wobec innych, zachowujący na zawsze wiarę w nadejście czasów wolności i sprawiedliwości. Los obszedł się z nim okrutnie, gdyż po sprzedaży sklepu pozbawiony możliwości pracy w magazynie, z którym związał całe swe życie, załamał się, podupadł na zdrowiu i zmarł.

Jednak wartości moralne, które reprezentował pozostaną na zawsze aktualne, o czym świadczy sentencja Horacego odczytana w powieści przez Ochockiego: „Non omnis moriar” (nie cały umrę).

8. „Romantyk w kapeluszu pozytywisty” — ścieranie się tendencji romantycznych i pozytywistycznych w osobowości Stanisława Wokulskiego, głównego bohatera „Lalki” Bolesława Prusa

Stanisław Wokulski główny bohater „Lalki” został przez autora wykreowany jako osobowość bardzo złożona, jako bohater tragiczny, który nie może znaleźć dla siebie miejsca w społeczeństwie. Ciągle w swoim życiu staje przed niezwykle trudnymi wyborami i decyzjami, a realizacja jednej idei powoduje konieczność rezygnacji z innej, równie ważnej, doniosłej.

Jednocześnie Stanisław Wokulski jest reprezentantem średniego pokolenia polskich idealistów, gdyż w jego osobowości można zaobserwować ścieranie się tendencji romantycznych i pozytywistycznych.

Wokulski pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej, kiedy jego ojciec stracił majątek Stanisław przyjął pracę w winiarni Hopfera, gdzie został zatrudniony jako chłopiec do posług. Tymczasem ojciec jego procesował się o majątek, twierdząc, że o prestiżu społecznym nie decyduje wiedza oraz istotne wartości człowieka, lecz szlacheckie pochodzenie i majątek ziemski. Sam Stanisław miał się wkrótce przekonać, że niestety ojciec miał sporo racji.

Pracując w winiarni młody Stanisław uczył się po nocach, gdyż zgodnie z poglądami pozytywistów wierzył, że nauka i wytrwała praca całkowicie zmienią jego życie. Wkrótce po zapoznaniu się z Rzeckim, który został jego opiekunem i najbliższym przyjacielem, Stach porzucił pracę i po ukończeniu kursów przygotowawczych rozpoczął studia w Szkole Głównej. Rozpoczął też działalność konspiracyjną, mającą na celu przygotowania do powstania. Nadszedł rok 1863 i Wokulski stanął przed pierwszym w swym życiu tragicznym wyborem, musiał zrezygnować z jednego celu na rzecz innego, który w danej chwili był ważniejszy, bardziej doniosły. Porzucił studia i wziął udział w powstaniu styczniowym, a po jego klęsce został zesłany na Syberię, do Irkucka. Tam znów powrócił do zainteresowań naukowych, korzystając z przysyłanych przez Rzeckiego książek i nawiązując kontakty z naukowcami rosyjskimi.

Po powrocie do kraju pragnął kontynuować prace naukowe, ale spotkało go wielkie rozczarowanie. „Warszawa nie potrzebowała uczonych”, zresztą: „kupcy nie dali mu roboty, gdyż był uczonym, a uczeni nie dali mu także, ponieważ był eks-subiektem”.

Wówczas za radą Rzeckiego przyjął pracę subiekta w sklepie Mincla, wkrótce też, niejako wbrew sobie ożenił się z wdową po Janie Minclu, zostając po rychłej śmierci żony spadkobiercą wieloletniego dorobku rodziny Minclów. Nie wiadomo, jak potoczyłoby się jego dalsze życie, gdyż znów próbował powrócić do zainteresowań naukowych, gdyby pewnego razu za namową Rzeckiego nie wybrał się do teatru. Tam właśnie ujrzał piękną arystokratkę Izabelę Łęcką i zakochał się od pierwszego wejrzenia wielką romantyczną miłością.

Odtąd wszystkie jego dalsze działania podporządkowane były jedynemu celowi — jak zbliżyć się do Izabeli, jak pokonać dzielące ich bariery społeczne, jak wedrzeć się do niedostępnych, arystokratycznych salonów. Wie, że musi zdobyć duży majątek i udaje mu się pomnożyć dziesięciokrotnie to, co posiadał na dostawach żywności dla rosyjskiego wojska w czasie wojny turecko-rosyjskiej. Dostawy dla zaborcy i tak szybkie i łatwe zdobycie wielkiej fortuny wywołało u bohatera rozterki wewnętrzne:

„Zdobywałem majątek dla niej! (…) Handel!… Ja i handel!… I to ja zgromadziłem przeszło pół miliona rubli w ciągu dwu lat, ja zmieszałem się z ekonomicznymi szulerami, stawiałem na kartę pracę i życie, no… i wygrałem… Ja idealista, ja — uczony, ja, który przecież rozumiem, że pół miliona rubli człowiek nie mógłby wypracować przez całe życie, nawet przez trzy życia…”

Po zdobyciu fortuny zmienia też całkowicie styl życia, musi udawać wielkiego pana, jeździć powozem, spacerować po Łazienkach. Pomaga dyskretnie Łęckim, przegrywając celowo z panem Tomaszem w karty, wykupując ich rodowe srebra i kamienicę. Gotów jest spełnić każde życzenie swej wybranki. Przeznacza duże sumy na cele dobroczynne, chodzi do teatru na występy uwielbianego przez Izabelę Rossiego, przesyła mu nawet prezenty, uczy się również potajemnie języka angielskiego od momentu, gdy był bezradnym świadkiem rozmowy Izabeli ze Starskim, prowadzonej w tym właśnie języku.

Cały czas przeżywa dręczące go rozterki, chwile wielkiej nadziei i całkowitego zwątpienia. Wtedy ucieka do Paryża, szukając przyczyn swych miłosnych niepokojów w lekturach romantycznych, w poezji Mickiewicza. Na pierwsze skinienie Izabeli powraca do kraju, a panna Łęcka ulegając namowom ojca i ciotki przyjmuje jego oświadczyny.

Do definitywnego rozstania dochodzi w trakcie wspólnej podróży pociągiem do ciotki do Krakowa. Młodym narzeczonym towarzyszy ojciec Izabeli oraz kuzyn Kazio Starski. Izabela flirtuje z nim, ale czuje się bezpieczna, gdyż rozmowa toczy się po angielsku. Wokulski jednak zna już ten język i z przerażeniem dowiaduje się, że Izabela go nie kocha, wręcz śmieszą ją dowody jego przywiązania i oddania. Słyszy też, że nie ma ona zamiaru rezygnować z dotychczasowego stylu życia, czy kręgu znajomych. Całkowicie załamany Wokulski wysiada na najbliższej stacji w Skierniewicach, żegnając na zawsze pannę Izę. Sam próbuje popełnić samobójstwo, ale w ostatniej chwili spod kół pociągu wyciąga go dróżnik Wysocki, któremu Wokulski pomógł kiedyś zachować posadę.

Losy Wokulskiego kończy autor znakiem zapytania — bohater sporządza testament, oznajmia, że wyjeżdża do Moskwy, a potem dalej, gdzie oczy poniosą, chociaż krążą pogłoski, że widziano go w Zasławiu, gdzie wysadził w powietrze ruiny zamku, miejsce, w którym Izabela po raz pierwszy pozwoliła mu żywić nadzieję.

Tak dokładne przedstawienie losów Wokulskiego było konieczne, aby ustalić, które poczynania i decyzje bohatera uznać za typowo romantyczne, a które są przejawem nowej, pozytywistycznej postawy.

— cechy romantyczne

Przejawem romantycznej postawy bohatera było jego zaangażowanie w walkę narodowowyzwoleńczą, działalność konspiracyjną przed powstaniem, udział w powstaniu i zesłanie na Syberię. W tym wypadku Wokulski postąpił tak, jak jego romantyczni poprzednicy. Uznał, że wszelkie inne wartości należy poświęcić dla dobra ojczyzny.

W sposób typowo romantyczny Wokulski przeżywa swą miłość do Izabeli Łęckiej. Jego wyobrażenia o miłości kształtowała lektura poezji Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Toteż na pamiątkowym kamieniu w Zasławiu polecił wyryć fragment wiersza Adama Mickiewicza „Do M”, przestał też wierzyć w „jasne anioły z skrzydłami białemi” dopiero po straszliwym rozczarowaniu, kiedy poznał sąd Izabeli o nim samym.

W epoce romantyzmu bohaterowie często popełniali samobójstwa z powodu nieszczęśliwej miłości. Tak uczynił Werter, Gustaw, podjął taką próbę Kordian. Także Wokulski podejmuje próbę samobójstwa, kiedy Izabela pozbawiła go wszelkich złudzeń o romantycznej miłości.

Bohater romantyczny był jednostką skomplikowaną wewnętrznie, o bogatym życiu psychicznym, pełną rozterek i wahań. Na te sprzeczności w psychice i postępowaniu Wokulskiego wskazuje jego przyjaciel doktor Szuman, mówiąc:

„Wszakże ten człowiek ani razu w życiu nie działał przytomnie… Kiedy był subiektem, myślał o wynalazkach i o uniwersytecie, kiedy wszedł do uniwersytetu, zaczął bawić się polityką. Później zamiast robić pieniądze, został uczonym i wrócił tu tak goły, że gdyby nie Minclowa, umarłby z głodu… Nareszcie zaczął robić majątek, ale nie jako kupiec, tylko jako wielbiciel panny, która od wielu lat ma ustaloną reputację kokietki. Nie koniec na tym, już bowiem mając w ręku i pannę i majątek, rzucił oboje, a dzisiaj co robi i gdzie jest (…) Czystej krwi polski romantyk, co to wiecznie szuka poza rzeczywistością”.

Typowo romantyczne jest sugerowane jedynie przez autora zakończenie tragicznych losów bohatera, niezależnie od tego, czy będzie to samobójcza śmierć czy postawiony przez twórcę zagadkowy znak zapytania. Wokulski pozostawał idealistą, który mimo przeżytych doświadczeń i rozczarowań wciąż marzył o nowym, lepszym świecie, w którym zniknie nędza Powiśla, a ludzie wartościowi, aktywni będą kształtować oblicze świata, w którym będzie można bez trudu spotkać idealną kobietę, godną miłości. Tylko doktor Szuman zdaje sobie sprawę z tego, w jakim wyidealizowanym świecie żyje jego przyjaciel, co zresztą jest źródłem tragizmu bohatera. Mówi on do Wokulskiego:

„Stary romantyku!… stary romantyku!… Chwytasz się za głowę, bo w twojej chorej wyobraźni ciągle jeszcze pokutuje chimera idealnej miłości, kobiety z anielską duszą… Takich jest ledwie jedna na dziesięć, więc masz dziesięć przeciw jednemu, że na taką nie trafisz”.

— cechy pozytywistyczne

Najbardziej pozytywistycznym przejawem działań bohatera jest jego kult dla wiedzy i nauki. Wokulski wierzy, wbrew przekonaniom swojego ojca, że to właśnie zdobyta wiedza będzie miarą jego wartości i drogą do awansu społecznego. Jednocześnie uważa, że wyniki badań naukowych powinny służyć celom praktycznym.

Wokulski, realizując swe marzenia, zostaje studentem Szkoły Głównej, w tym samym czasie próbuje skonstruować maszynę, zwaną perpetum mobile. Swe naukowe badania kontynuuje w czasie syberyjskiego zesłania, a po powrocie zaprzyjaźnia się z Julianem Ochockim, w testamencie przekazując mu duże sumy pieniężne na kontynuowanie jego badań. Kontaktuje się również z polskim Żydem, przebywającym w Paryżu Geistem, zachwycony jego badaniami nad wynalezieniem metalu lżejszego od powietrza.

Jako kupiec Wokulski robi olśniewającą, typowo pozytywistyczną karierę. Jego działania są przejawem pracy organicznej. Umiejętnie rozbudowuje sklep, dziesięciokrotnie pomnaża swój majątek, zakłada spółkę handlową, sprowadza towary do sklepu ze Wschodu i z Zachodu.

Lansowana przez pozytywistów, szczególnie w początkowym okresie, była filantropia. Pozytywiści szybko jednak przekonali się, że doraźna pomoc jednostkom nie rozwiąże problemu społecznego. Przekonał się o tym również Wokulski, a mimo to pragnął pomóc każdemu potrzebującemu człowiekowi, którego spotkał na swej drodze. W ten właśnie sposób pomógł prostytutce, braciom Wysockim i Węgielkowi, nie mówiąc o ogromnych sumach przekazywanych na cele dobroczynne na ręce hrabiny Karolkowej i Izabeli.

Tak więc Wokulski przegrał swe życie zarówno jako pozytywista i jako romantyk. Walkę o wolną Polskę przypłacił zesłaniem na Syberię, resztę życia musiał spędzić w kraju zniewolonym przez wroga, w epoce wyraźnego wygasania tradycji walki narodowowyzwoleńczej. Tragicznie skończyła się też jego rola romantycznego kochanka, gdyż wyidealizował swą wybrankę, uczynił ją jedynym celem i sensem życia, a ona okazała się niegodna tych szlachetnych uczuć.

Pozytywistyczne marzenia o tym, aby wiedzą i pracą służyć społeczeństwu także skończyły się klęską, gdyż spółka do handlu ze wschodem została rozwiązana, a sklep oddany w ręce Żydów.

Jest Wokulski typowym reprezentantem drugiego pokolenia polskich idealistów, w którego postawie ustawicznie dochodzi do ścierania się tendencji romantycznych z pozytywistycznymi. „Romantykiem w kapeluszu pozytywisty” nazywał bohatera Henryk Markiewicz.

To samo pokolenie reprezentuje serdeczny przyjaciel Wokulskiego doktor Szuman. Czuł się Polakiem, chociaż był pochodzenia żydowskiego, walczył przecież w powstaniu styczniowym i wraz z Wokulskim podzielił jego syberyjskie losy. Pozornie demaskuje on romantyczną postawę przyjaciela, mówiąc: „romantycy muszą wyginąć, dzisiejszy świat nie dla nich”, jednak w głębi duszy także pozostaje romantykiem, walcząc o wolność narodu, z którym się utożsamia i głęboko skrywając przeżytą w młodości tragedię miłosną.

9. Reprezentanci nowych, pozytywistycznych czasów w „Lalce” Bolesława Prusa

Pokolenie najmłodsze reprezentuje przede wszystkim Julian Ochocki, jeden z nielicznych, pozytywnych przedstawicieli arystokracji, wyznający podobnie jak starszy od niego Wokulski pozytywistyczny kult pracy. Marzy przede wszystkim o skonstruowaniu latającej maszyny, otrzymuje od Wokulskiego zapisaną w testamencie dużą sumę pieniędzy, które oczywiście pragnie wykorzystać do celów badawczych.

Nie znalazł on żadnego uznania we własnym środowisku, gdyż nie uczestniczył w życiu warszawskich salonów, poświęcając się swojej pasji.

Reprezentantami nowych czasów są też zapewne studenci, zamieszkujący w kamienicy Łęckich, a także subiekt w sklepie Wokulskiego Klejn, postać z pozoru zagadkowa i tajemnicza, jak się okazuje jest związany z powstającymi wówczas organizacjami socjalistycznymi i zajmuje się kolportażem nielegalnej prasy. Wierzy, że do socjalistów należy przyszłość.

10. Realizm i nowatorska kompozycja „Lalki” Bolesława Prusa

W „Lalce” Bolesław Prus przedstawił szczegółowy obraz polskiego społeczeństwa na przełomie 1878—1879 roku. Jednak dzięki pamiętnikom Rzeckiego autor wspomina też wiele wydarzeń historycznych, na przykład kampanię napoleońską, w której uczestniczył ojciec Rzeckiego, Wiosnę Ludów, a ściślej powstanie węgierskie, w którym walczył Ignacy Rzecki oraz August Katz, a także powstanie styczniowe, o którym ze względu na cenzurę mówi się w przenośni. Symbolem działalności konspiracyjnej Stanisława Wokulskiego jest jego karkołomny skok z Nowego Zjazdu na skarpę wiślaną, natomiast o zesłaniu Wokulskiego mówi się, że „pije piwo, które sobie uwarzyliśmy”.

Bolesław Prus dostrzega też typowe procesy zachodzące w polskim społeczeństwie. Jest to ubożenie wielu arystokratycznych rodów, ukazane na przykładzie bankructwa rodziny Łęckich. W ślad za tym idzie stopniowe bogacenie się mieszczaństwa, które walczy o należne mu miejsce w społeczeństwie. Takie miejsce zająłby zapewne Stanisław Wokulski, gdyby nie wycofał się z interesów z powodu tragicznych przeżyć osobistych.

Autor odnotowuje również powstawanie pierwszych kółek socjalistycznych, do których należy subiekt Klejn.

Przejawem realizmu jest także wierny obraz ówczesnej Warszawy. Możemy dziś dokładnie umiejscowić sklep Wokulskiego na Krakowskim Przedmieściu, z którego widać pomnik Kopernika, a więc musiał on znajdować się naprzeciw Uniwersytetu Warszawskiego, natomiast mieszkanie Wokulskiego znajdowało się zapewne na rogu ulicy Oboźnej i Krakowskiego Przedmieścia. Wokulski często udaje się na spacery i przejażdżki konne, specjalnie w tym celu zakupionym powozem, do Łazienek i Ogrodu Botanicznego:

,,W Ogrodzie Botanicznym było prawie ciasno, na każdej ulicy tłoczyły się kolumny, gromady, a przynajmniej szeregi spacerujących, każda ławka uginała się pod ciżbą osób. Zastępowano Wokulskiemu drogę, deptano po piętach, potrącano łokciami, rozmawiano i śmiano się ze wszystkich stron. Wzdłuż Alei Ujazdowskiej, pod murem Belwederskiego ogrodu, pod sztachetami od strony szpitala, na ulicach najmniej uczęszczanych, nawet na zagrodzonych ścieżkach, wszędzie było pełno i wesoło. Im więcej ciemniało w naturze, tym gęściej i hałaśliwiej robiło się między ludźmi”.

W powieści ukazana została także ulica Karowa i Powiśle, które uznał Wokulski za miniaturę całego kraju, kiedy pewnego razu spacerował ulicami Browarną i Radną, a w dali za Wisłą dostrzegał Saską Kępę i Pragę. Powiśle była to wówczas dzielnica zamieszkana przez biedotę, żebraków, włóczęgów. Walące się rudery na Powiślu kontrastują z wytwornymi budowlami Krakowskiego Przedmieścia.

Stanisław Wokulski jakże często przemierzał tę trasę pieszo lub w dorożce. Szedł tak zwanym szlakiem królewskim od sklepu, znajdującego się w pobliżu pomnika Kopernika Nowym Światem przez Plac Trzech Krzyży aż do Alei Ujazdowskich, gdzie znajdowało się mieszkanie Łęckich. W Łazienkach wypatruje z utęsknieniem Izabeli Łęckiej, a w Ogrodzie Botanicznym odbywa jedną z najważniejszych rozmów z Julianem Ochockim.

Jednak ówczesna Warszawa to nie tylko ulice, place i domy, ale także codzienne życie jej mieszkańców. Czytelnik poznaje też dzieje sklepu Mincla i Wokulskiego, historię kamienicy Łęckich, dzieje spółki handlowej z Rosją, uczestniczy wraz z powieściowymi bohaterami w wyścigach konnych, spektaklach teatralnych, a nawet licytacjach i procesie sądowym. Wspomina też autor o występach artystów Ros- siego i Molinariego, które rzeczywiście odbywały się wówczas w Warszawie.

Bohaterowie powieściowi scharakteryzowani są zgodnie z założeniami prawdopodobieństwa życiowego, postacie są wiarygodne, główny bohater ukazany jest zarówno w relacji narratora, jak i poprzez opinie innych powieściowych postaci.

Działania bohaterów umotywowane są psychologicznie, a więc uzależnione od określonych cech charakteru, emocji i namiętności. Występuje też motywacja społeczna, czyli uzależnienie losów bohatera od środowiska, w którym żyje.

Także styl powieści jest przejawem realizmu, gdyż autor stosuje indywidualizację postaci za pomocą języka i stylu. Słownictwo w „Lalce” zbliżone jest do mowy potocznej, zarówno w partiach dialogowych, jak i w odautorskiej narracji. Przeważają więc zdania o prostej konstrukcji i składni, często występują zdania wykrzyknikowe i pytające, a wszystko to stwarza wrażenie autentyzmu.

Na szczególną uwagę zasługuje też kompozycja „Lalki”. Prus wprowadził do powieści dwóch narratorów.

Jednym jest typowy dla powieści realistycznych trzecioosobowy narrator wszechwiedzący, nieskrępowany wymogami prawdopodobieństwa życiowego, zna nie tylko wydarzenia, które rozgrywają się w różnych miejscach w tym samym czasie, ale także najskrytsze myśli, pragnienia i uczucia swych bohaterów.

Drugim narratorem w „Lalce” jest autor „Pamiętnika starego subiekta” Ignacy Rzecki. Prowadzi on narrację pamiętnikarską, w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Jego wiedza o świecie przedstawionym jest ograniczona właśnie zasadami prawdopodobieństwa życiowego. Zna on tylko wypadki i zdarzenia, o których mu opowiedziano, lub w których sam uczestniczył. Nie zna natomiast myśli, uczuć i pragnień przedstawianych przez siebie bohaterów. Toteż bardzo długo nic nie wie o wielkim uczuciu Stacha, chociaż niezmiernie dziwi go zmiana stylu życia na bardziej wystawny i zaniedbywanie sklepu przez niego. Dopiero kiedy spostrzega na występie Rossiego jak przyjaciel z uwielbieniem wpatruje się w Izabelę, zastanawia się, czy Stach mógłby być aż tak głupi.

Wprowadzenie drugiego narratora przynosi wiele korzyści i stwarza nowe możliwości. Narrator tradycyjny, trzecioosobowy opowiada akcję współczesną, rozgrywającą się w latach 1878—1879. Natomiast akcję retrospektywną, sięgającą połowy dziewiętnastego wieku opowiada drugi narrator Ignacy Rzecki, wspominając ważne fakty historyczne, wojny napoleońskie, powstanie węgierskie, powstanie styczniowe.

Dzięki wprowadzeniu dwóch narratorów bohaterowie i wydarzenia ukazywane są z dwóch różnych punktów widzenia, przez zachowującego obiektywizm narratora trzecioosobowego oraz w subiektywnej relacji Ignacego Rzeckiego, który może wspominać wydarzenia, nie nazywając ich wprost ze względu na cenzurę carską.

Powieść realistyczna charakteryzowała się zwartą kompozycją oraz chronologicznym przedstawieniem wydarzeń. Natomiast Prus nie zastosował chronologii, ukazując dzieje bohatera, tak jak gdyby wzorował się na modnej w romantyzmie powieści poetyckiej, gdzie celowo autor zakłócał chronologiczny układ zdarzeń („Giaur” Jerzego Byrona, „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza).

Jednocześnie wzorując się na dramacie romantycznym zastosował Prus kompozycję otwartą, nie kończąc w sposób jednoznaczny dziejów głównego bohatera i wprowadzając wiele epizodów w niewielkim stopniu związanych z akcją powieściową.

11. Charakterystyka bohaterów fikcyjnych i historycznych w „Potopie”

Henryk Sienkiewicz (1846—1916) to najwybitniejszy w Polsce twórca powieści historycznych. Początkowo należał do grona pozytywistów warszawskich, poruszając w swych nowelach aktualną tematykę społeczną. Powieści historyczne wchodzące w skład „Trylogii”, „Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski” ukazywały się w odcinkach w warszawskim „Słowie” i krakowskim „Czasie” w latach 1883—1888. Powieść „Krzyżacy” została wydana w 1900 roku, a powieść „Quo vadis”, za którą pisarz w 1905 roku otrzymał nagrodę Nobla, została wydana w 1896 roku.

W latach niewoli narodowej zwracał się autor do przeszłości narodowej, celowo wybierając sytuacje krytyczne, z których jednak naród umiał wyjść obronną ręką. Mógł też swobodnie, omijając cenzurę carską lansować etos bohatera narodowego, patrioty walczącego o wolność narodu. Cele i zadania swego dzieła określił sam autor, kończąc ostatni tom „Trylogii” słowami:

„Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie — dla pokrzepienia serc”.

Losy bohaterów w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza zostały ukazane zgodnie z ustalonym schematem: przedstawiciel obozu polskiego kocha się w pannie, którą porywa rywal przedstawiciel obozu wrogiego. Zgodnie z tym schematem Helenę porywa Bohun („Ogniem i mieczem”), Oleńkę Bogusław Radziwiłł („Potop”), Basię Azja Tuhajbejowicz („Pan Wołodyjowski”), Danusię Krzyżacy („Krzyżacy”). Schematy te nigdy jednak nie są kopiowane, gdyż zawsze warunki, okoliczności i przyczyny porwania są różne.

Postacie historyczne występują zazwyczaj na drugim planie, natomiast na pierwszym bohaterowie fikcyjni, znani jedynie z krótkich wzmianek w kronikach historycznych. Na przykład Jaremę Wiśniowieckiego reprezentuje Jan Skrzetuski, Jana Kazimierza i Stefana Czarnieckiego Andrzej Kmicic, Chmielnickiego Bohun.

Bohaterowie odznaczają się zazwyczaj odwagą, bohaterstwem, sprawnością, budzą sympatię, stanowią wzory osobowe, godne naśladowania. Nawet bohaterowie negatywni mają pewne cechy dodatnie, odznaczają się urodą i męstwem.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.