Adam Kraw

Ogień Szeptuchy

Projektant okładki Sztuczna inteligencja

© Adam Kraw, 2026

© Sztuczna inteligencja, projekt okładki, 2026

Słowiańskie romantasy. Trzydziestotrzyletnia Lena Morawska wraca na podlaską wieś po śmierci babci — z rozbitym życiem i niczym do stracenia. Odziedziczone siedlisko okazuje się progiem między światem ludzi a krainą leśnych duchów. Rusałki, leszy i błędne ogniki są jak najbardziej prawdziwe — podobnie jak tajemniczy leśniczy o bursztynowych oczach, który nie jest zwykłym człowiekiem. Powolna historia miłosna z magią Nocy Kupały w tle.

ISBN 978-83-8440-847-6

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Rozdział 1 — Ostatni karton

Mieszkanie wyglądało jak po włamaniu, tyle że złodzieje zabrali wszystko, łącznie z sensem.

Lena siedziała na podłodze w salonie — choć „salon” to było teraz bardzo odważne określenie na puste, prostokątne pomieszczenie z rysą na parkiecie w kształcie litery J i jaśniejszym prostokątem na ścianie, gdzie jeszcze tydzień temu wisiał telewizor Tomka. Telewizor Tomka, kanapa Tomka, regał Tomka, stoliczek kawowy Tomka, który Tomek wybrał, Tomek kupił i na którym Tomek układał swoje architektoniczne czasopisma w idealny wachlarz, jakby ktokolwiek kiedykolwiek sięgał po Architektura & Biznes z czystej, nieprzymuszonej radości.

Okazało się, że kiedy odejmiesz z mieszkania jednego architekta i wszystkie jego rzeczy, zostaje ci podłoga, ściany i pięć kartonów, które nie zapełniłyby nawet bagażnika.

Pięć kartonów. Trzydzieści trzy lata życia.

Lena odchyliła głowę do tyłu i oparła ją o ścianę. Sufit miał pęknięcie, którego nigdy wcześniej nie zauważyła — cienkie jak włos, biegnące od lampy do rogu pokoju. Pewnie zawsze tam było. Pewnie wiele rzeczy zawsze tam było, a ona po prostu nie patrzyła.

Telefon na podłodze obok niej bzyczał co kilka minut, jakby uparcie próbował nawiązać z nią kontakt, którego ona sama z nikim nawiązywać nie zamierzała.

Kasia, 18:47: Lenuś, zrobimy drinki? Musisz wyjść z tej nory. Czekam na Cię w Między Nami o 20. NIE PRZYJMUJĘ ODMOWY.

Kasia, 19:02: Halo? Żyjesz?

Kasia, 19:14: Lena Morawska, jeśli siedzisz na podłodze w pustym mieszkaniu i patrzysz w sufit, to przysięgam na Boga, że…

Lena odwróciła telefon ekranem do dołu.

Siedziała na podłodze w pustym mieszkaniu i patrzyła w sufit. Kasia znała ją lepiej, niż Lena by sobie tego życzyła.

Pod wiadomościami od Kasi czekał mail od agencji — uprzejmy, profesjonalny, napisany tym specyficznym tonem korporacyjnej troski, który brzmiał jak uścisk dłoni wyceniony na sto osiemdziesiąt złotych za godzinę: „Droga Leno, rozumiemy, że potrzebujesz czasu, ale gdybyś chciała wrócić na elastycznych warunkach, mamy kilka projektów freelance, które idealnie pasują do Twojego profilu…”

Usunęła maila, nie doczytując.

Nie chciała elastycznych warunków. Nie chciała projektów, które idealnie pasowały do jej profilu, cokolwiek to teraz znaczyło. Jej profil — Magdalena Morawska, trzydzieści trzy lata, specjalistka od marketingu, pięć lat doświadczenia w budowaniu marek dla firm, które sprzedawały ludziom rzeczy, których ci ludzie nie potrzebowali — nagle wydawał jej się opisem kogoś, kogo ledwo znała. Jakby przeczytała cudzą biografię na LinkedInie i pomyślała: „No tak, brzmi nieźle, ale co ta kobieta właściwie czuje?”

Nic. Ta kobieta nie czuła nic, i to był problem.

Tomek powiedział jej to trzy miesiące temu, podczas kolacji w restauracji, którą oboje udawali, że lubią. Był spokojny, łagodny, precyzyjny — jak zawsze. Architekt do końca. Nawet rozstanie zaprojektował z dbałością o proporcje.

Nie sądzę, żebyś mnie naprawdę kochała. Myślę, że kochasz pomysł bycia kimś, kto ma chłopaka.

I najgorsze: miał rację. Spojrzała na niego wtedy przez stół, przez świecę i dwa kieliszki syrah, i poczuła wstyd — nie dlatego, że ją zostawiał, ale dlatego, że nie czuła nawet wystarczającego smutku, żeby go poprosić, żeby tego nie robił.

Potem było szybko: przeprowadzka (jego mieszkanie, jego warunki, jego harmonogram), rezygnacja z pracy (która i tak ją zjadała od środka, tylko wcześniej nie miała czasu tego zauważyć), trzy tygodnie w kawalerce Kasi (dwa tysiące dziennych pytań: „Jak się czujesz?” — „Dobrze” — „Lena, naprawdę” — „Naprawdę dobrze”), a potem tymczasowy wynajem tego mieszkania, które miało być bazą do poukładania życia, a stało się pustym pudełkiem, w którym siedziała na podłodze i liczyła kartony.

Pięć kartonów. Dwa z ubraniami, jeden z książkami, jeden z kuchennym drobiazgiem, jeden z kategorią „różne”, co w praktyce oznaczało: rzeczy, których nie miała odwagi wyrzucić, ale nie umiała przypisać do żadnej innej kategorii. W tym ostatnim kartonie był kubek z uczelni, stara kurtka zimowa, paszport, notes z okładką w kwiaty, który dostała od babci na osiemnaste urodziny i w którym nigdy nic nie napisała, oraz plastikowe pudełko z fotografiami.

Babcia.

Lena zamknęła oczy.

Osiem miesięcy temu zadzwonił telefon w środku spotkania z klientem. Numer z Podlasia. Nie odebrała — była w trakcie prezentacji strategii rebrandingu dla firmy produkującej jogurty roślinne, a to przecież było ważne. Oddzwoniła trzy godziny później.

Babcia Halina nie żyła. Odeszła rano, w swoim łóżku, w swoim domu, w swoim ogrodzie pełnym ziół, które pachniały tak intensywnie, że podobno sąsiadki czuły je przez otwarte okna.

Lena nie pojechała na pogrzeb.

Miała termin. Kampania się nie przesunie. Klient czeka. Wyślę kwiaty. Przyjadę w przyszłym tygodniu. W przyszłym miesiącu. Jak się poukładam.

Nie poukładała się. Tygodnie zamieniły się w miesiące, miesiące w wymówki, a wymówki w ciszę, która stawała się coraz trudniejsza do przerwania, bo z każdym dniem pytanie „dlaczego nie przyjechałaś?” miało coraz gorszą odpowiedź.

Kamień. Tak to najlepiej opisywała — bo „wyrzuty sumienia” brzmiało za łagodnie, a „żałoba” za poważnie, jak na kogoś, kto nie pojechał nawet na pogrzeb. Kamień w klatce piersiowej, twardy, gładki, niewzruszony. Nosiła go od ośmiu miesięcy i zdążyła się już do niego przyzwyczaić, co było chyba najsmutniejsze ze wszystkiego.

Telefon zawibrował ponownie.

Tym razem nie Kasia. Wiadomość głosowa — numer stacjonarny, kierunkowy osiemdziesiąt pięć. Podlasie.

Lena patrzyła na ekran przez dłuższą chwilę, zanim nacisnęła play.

„Dzień dobry, tu mecenas Jabłoński, kancelaria notarialna w Hajnówce. Dzwonię w sprawie spadku po pani Halinie Morawskiej. Próbowałem się z panią kontaktować kilkukrotnie… Pani Morawska, sprawa wymaga pani osobistej obecności. Chodzi o dom, ogród, budynki gospodarcze i działalność agroturystyczną. Zgodnie z testamentem, całość zapisana jest na panią. Proszę o kontakt w celu umówienia spotkania. Będziemy potrzebowali podpisu i decyzji, co pani zamierza z tym zrobić. Dziękuję.”

Co pani zamierza z tym zrobić.

Lena odtworzyła wiadomość jeszcze raz. Potem jeszcze raz.

Dom babci. Drewniany, z gankiem, na którym babcia suszyła zioła i piła poranną kawę, i z którego widać było łąkę ciągnącą się aż do lasu. Ogród, który wyglądał jak ilustracja z książki o czarach — nieregularne grządki, łany lawendy, tymianku, dziurawca, szałwii, mięty, macierzanki, rumianku — rośliny, których nazw Lena kiedyś znała tuziny, a teraz pamiętała może połowę. Agroturystyka — stary budynek gospodarczy przerobiony na pokoje gościnne, gdzie latem przyjeżdżali turyści z Warszawy i Białegostoku, żeby „odpocząć od miasta”, co w praktyce oznaczało narzekanie na brak Wi-Fi i zachwycanie się, że jajka są „prawdziwe”.

Sześć lat. Nie była tam od sześciu lat.

Ostatni raz przyjechała na weekend, kiedy jeszcze była z Tomkiem. Babcia upiekła szarlotkę i nie skomentowała ani razu, że Lena patrzy w telefon więcej niż na nią. Dopiero kiedy wyjeżdżali, babcia złapała ją za rękę przy furtce i powiedziała cicho: „Przyjedź sama następnym razem, dobrze? Bez tego chłopaka i bez tego telefonu. Pogadamy.”

Lena obiecała, że przyjedzie.

Nie przyjechała.

Teraz siedziała na podłodze pustego mieszkania w Warszawie i słuchała wiadomości od notariusza, i nie miała absolutnie żadnego powodu, żeby nie jechać, bo nie miała absolutnie niczego, co ją tu trzymało.

To był moment, w którym odpowiedzialna dorosła osoba powinna była zadzwonić do notariusza, umówić się na spotkanie, skonsultować się z prawnikiem, sporządzić listę rzeczy do załatwienia, stworzyć arkusz kalkulacyjny z kosztami remontu i potencjalną wartością rynkową nieruchomości.

Lena wstała z podłogi, otworzyła ostatni karton z kategorii „różne”, wyjęła notes z okładką w kwiaty, który dostała od babci i w którym nigdy nic nie napisała, i napisała:

Tydzień 1: Ocena stanu nieruchomości

Tydzień 2–3: Szacunek kosztów remontu

Tydzień 4: Kontakt z agentem nieruchomości

Tydzień 6–8: Ogłoszenie sprzedaży

Tydzień 8: Powrót do Warszawy

Osiem tygodni. Plan. Porządny, logiczny, kolorowo zakodowany plan — choć właściwie jednokolorowy, bo miała tylko jeden długopis, ale intencja była tam. Pojechać, podpisać, ocenić, sprzedać, wrócić. Proste. Czyste. Kontrolowane.

Wybrała numer notariusza.

— Mecenas Jabłoński? Tu Magdalena Morawska. Przyjadę w tym tygodniu.

* * *

Wyjazd z Warszawy o szóstej rano to doświadczenie, które Lena mogła polecić wyłącznie osobom, które lubią siedzieć w korku na Trasie Łazienkowskiej i zastanawiać się nad swoimi wyborami życiowymi.

Potem korki się skończyły i zaczęło się coś gorszego: trasa numer dziewiętnaście na wschód, prosta jak sznurek, przez pola, lasy i miasteczka, które mignęły za szybą zbyt szybko, żeby je przeczytać, i zbyt wolno, żeby o nich zapomnieć.

Lena prowadziła starym fiatem punto w kolorze nieokreślonej szarości, który kupiła za ostatnie sensowne pieniądze, bo jej poprzedni samochód był leasing na firmę, a firma to był kolejny rozdział, który się zamknął. Punto miało sto sześćdziesiąt tysięcy kilometrów na liczniku, rysy na drzwiach i magnetyzm do każdego kamienia na drodze, ale jechało, a na więcej Lena nie liczyła.

Na siedzeniu pasażera leżał notes z planem. Otwarty. Żeby go widziała. Żeby przypominał jej, że to jest podróż służbowa. Misja rekonesansowa. Operacja „wejdź, oceń, sprzedaj, wyjdź”. Osiem tygodni, nie dłużej.

Radio grało coś cichego — starego Myslovitz albo Hey, nie była pewna — a krajobraz za oknem zmieniał się powoli, jakby ktoś przesuwał suwak na ekranie komputera od „miasto” do „nie-miasto”. Blokowiska Pragi Południe, potem magazyny na obrzeżach, potem pola, potem las, potem znowu pola, i te pola były coraz bardziej zielone, coraz bardziej rozległe, coraz mniej pocięte ogrodzeniami i coraz bardziej — otwarte.

Lena poczuła to gdzieś na wysokości Siedlec. Nie emocję — bo odpowiedzialna dorosła osoba w misji rekonesansowej nie ma emocji, ma plan — ale coś w rodzaju rozluźnienia. Jakby ktoś odkręcił śrubę, o której nie wiedziała, że ją ma.

Trasa ciągnęła się dalej. Sosny pojawiły się na horyzoncie jak straże — smukłe, ciemne, nieco zbyt uroczyste jak na zwykłe drzewa. Podlasie zaczynało się niepostrzeżenie, nie z wielkim znakiem „WITAMY”, ale z ciszą, która wchodziła do samochodu mimo zamkniętych okien. Powietrze pachniało inaczej — a przynajmniej Lena tak sobie wmówiła, bo przecież powietrze w samochodzie z zamkniętymi oknami pachnie odświeżaczem w kształcie choinki i starą tapicerką, ale jakoś, przez szczelinę w wentylacji albo przez wyobraźnię, wdarła się woń żywicy, ziemi po deszczu i czegoś, co mogło być lawendą.

Albo pamięcią lawendy.

Babcia miała lawendę wszędzie. W ogrodzie, w szafie, w poduszkach, w kieszeniach fartucha. Kiedy Lena była mała i przyjeżdżała na lato, pierwszą rzeczą, którą czuła po wysiadce z autobusu, był zapach lawendy i ciasto drożdżowe. Babcia stała na przystanku, drobna i prosta jak świeca, z siwymi włosami splecionymi w warkocz i z tym swoim spojrzeniem — ciepłym, ale przenikliwym, jakby widziała w Lenie rzeczy, których Lena sama w sobie jeszcze nie widziała.

Chodź, mała. Chodź do domu.

Lena zacisnęła ręce na kierownicy.

Nie do domu. Do nieruchomości spadkowej. Do budynku wymagającego oceny i wyceny. Osiem tygodni. Plan.

GPS poinformował ją, że za trzysta metrów ma skręcić w prawo. Lena skręciła.

Droga zwężyła się do jednego pasa, asfalt zamienił się w nieco optymistycznie utwardzony żwir, a po obu stronach wyrósł las — brzozowy, jasny, z prześwitami słońca między pniami. Punkt nie był zachwycony stanem nawierzchni i wyrażał to serią metalicznych jęków, ale jechał dalej, bo punto jechało zawsze, lojalnie i bez pytań, co w tym momencie czyniło go jedyną w pełni niezawodną relacją w życiu Leny.

Trzysta metrów. Dwieście. Sto.

Las się rozstąpił.

I tam była wieś.

Lena zatrzymała samochód na poboczu — choć „pobocze” to było bardzo szlachetne słowo na kawałek trawy między żwirem a rowem — i patrzyła.

Wieś wyglądała dokładnie tak, jak ją zapamiętała, i jednocześnie zupełnie inaczej. Mniejsza i większa. Ciaśniejsza i rozleglejsza. Domy drewniane z kolorowymi okiennicami, ogrody za płotami z żerdzi, kury na drodze — dosłownie kury na drodze, trzy sztuki, bezwstydnie rozłożone na środku żwirówki, jakby to one tu rządziły. Na wzgórku po lewej kościółek z blaszanym dachem, lśniącym w porannym słońcu jak moneta. Na końcu wsi — las. Ciemny, gęsty, ciągnący się do horyzontu.

A między wsią a lasem — dom babci.

Lena widziała go nawet stąd: dach, szczyt, komin. Drewniane ściany, ganek, ogród.

Serce jej zabiło mocniej i natychmiast kazała mu przestać, bo to nie był powrót do domu, to była podróż służbowa, i serce nie miało tu nic do rzeczy.

Włączyła bieg i ruszyła powoli przez wieś, ostrożnie wymijając kury, które nawet nie raczyły się ruszyć.

Jechała w stronę domu babci. W stronę kartonu, którego nie mogła włożyć do żadnej kategorii.

Na siedzeniu pasażera leżał notes z planem. Osiem tygodni. Agentura. Wycena. Sprzedaż. Powrót.

Plan był porządny, logiczny i kompletny.

Plan nie miał najmniejszych szans.

Rozdział 2 — Powrót

Dom babci stał na końcu wsi, tam gdzie żwirowa droga zamieniała się w ścieżkę, ścieżka w łąkę, a łąka w las. Lena pamiętała to inaczej — jako odległość, którą się pokonywało biegiem w kaloszach, z warkoczykami łopoczącymi za plecami, w czasie mierzonym nie minutami, ale pieśnią skowronka i zapachem macierzanki pod stopami. Teraz, z perspektywy dorosłej kobiety w fiacie punto, odległość wynosiła czterysta metrów, z czego połowa to były dziury w nawierzchni.

Zatrzymała samochód przed furtką i wyłączyła silnik.

Cisza.

Nie warszawska cisza — tamta była tylko przerwą między klaksonami. Ta cisza miała kształt i wagę. Była zrobiona z szumu liści, odległego kukania kukułki i brzęczenia czegoś, co mogło być pszczołą, a mogło być wspomnieniem pszczoły. Lena siedziała za kierownicą i nie ruszała się, bo wiedziała, że kiedy otworzy drzwi i postawi stopę na tej ziemi, coś się zmieni, i nie była pewna, czy jest na to gotowa.

Otworzyła drzwi. Postawiła stopę.

Ziemia była miękka od wczorajszego deszczu i natychmiast wciągnęła obcas jej miejskiej botki z siłą, która sugerowała, że Podlasie ma na temat jej obuwia własne zdanie.

— Cholera — powiedziała do nikogo, wyswobadzając but z błota z nieprzyjemnym mlaśnięciem.

Dom babci stał za ogrodzeniem z drewnianych żerdzi — część prosta, część przechylona pod kątem, który wskazywał na rezygnację z walki z grawitacją. Furtka wisiała na jednym zawiasie. Ścieżka do ganku zarosła — nie zarośnięta, nie zaniedbana, tylko zarosła, jakby ogród postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i sam się zorganizował. Lawenda rosła między kamieniami. Tymianek wylewał się z grządek na ścieżkę. Macierzanka pokrywała wszystko, czego nie pokryła już mięta, a mięta pokrywała wszystko, co stało w miejscu wystarczająco długo.

Lena stanęła przed furtką i patrzyła.

Dom był mniejszy, niż go zapamiętała. I piękniejszy. Drewniane ściany sczerniały od lat, ale w sposób szlachetny — jak stary mebel, który nabiera patyny zamiast się rozpadać. Ganek z rzeźbioną balustradą, na którym babcia suszyła pęczki ziół i piła poranną kawę, był lekko pochylony w prawo, jakby przysiadł na chwilę i zapomniał wstać. Okna miały niebieskie okiennice — kiedyś jaskrawe, teraz wyblakłe do koloru zimowego nieba. Na parapecie stała doniczka z pelargonią, która nie miała prawa żyć po dwóch latach bez opieki, a jednak żyła, czerwona i bezczelna, jakby na przekór.

Przy drzwiach — buty babci. Stare, brązowe kalosze z zielonym brzegiem, postawione równo przy progu, jakby ich właścicielka wyszła na chwilę do ogrodu i zaraz wróci.

Lena poczuła, jak kamień w klatce piersiowej powiększa się o rozmiar.

Nie wracaj, powiedziała sobie. Nie wracaj emocjonalnie. Jesteś tu służbowo. Ocena stanu, szacunek kosztów, kontakt z agentem. Osiem tygodni. Plan.

— Nareszcie.

Głos za jej plecami — ostry, wysoki i absolutnie nieprzyjmujący sprzeciwu — sprawił, że Lena podskoczyła i omal nie straciła drugiego buta w błocie.

Odwróciła się.

Pani Kowalska stała po drugiej stronie furtki jak strażniczka zamku, który nie zamierzał się poddać. Była drobna — mniejsza, niż Lena pamiętała, albo może Lena po prostu urosła — z siwymi włosami upiętymi w kok tak ciasny, że prawdopodobnie podnosił brwi o dodatkowy centymetr, i z niebieskimi oczami, które widziały absolutnie wszystko i nie zamierzały niczego z tego przepuścić bez komentarza. Miała na sobie ciemną spódnicę, haftowaną bluzkę, sweter zapięty na wszystkie guziki mimo że było dwadzieścia stopni, i trzymała w jednej ręce laskę, a w drugiej — talerz z sernikiem.

Sernik wyglądał na świeży. Pani Kowalska wyglądała na furię.

— Sześć lat — powiedziała Pani Kowalska tonem, którym zapewne terroryzowała pokolenia uczniów w wiejskiej szkole. — Sześć lat, a wracasz dla papierów.

— Dzień dobry, Pani Kowalska — powiedziała Lena, bo odpowiedzialny dorosły człowiek w każdej sytuacji zaczyna od „dzień dobry”, nawet jeśli sytuacja wygląda jak sąd ostateczny prowadzony przez siedemdziesięcioośmioletnią emerytowaną nauczycielkę z sernikiem.

— Twoja babcia byłaby wściekła.

Lena otworzyła usta.

— Twoja babcia — kontynuowała Pani Kowalska, zupełnie niezainteresowana tym, co Lena miała do powiedzenia — czekała na ciebie. Każde lato mówiła: „W tym roku Lena przyjedzie.” Każdą jesień: „Może na święta.” A potem przestała mówić, i to było gorsze.

Kamień w klatce piersiowej Leny urósł do rozmiarów głazu.

— Ja… — zaczęła.

— Nie musisz się tłumaczyć — powiedziała Pani Kowalska ostrym tonem kogoś, kto właśnie dał do zrozumienia, że tłumaczenie jest absolutnie wymagane, ale że jest na nie zbyt grzeczna, żeby o to prosić.

Nastąpiła chwila ciszy. Kukułka kukała. Pelargonia na parapecie trwała w swojej bezczelnej czerwieni.

A potem coś w twarzy Pani Kowalskiej zmiękło — nie złagodniało, bo ta kobieta prawdopodobnie nie złagodniała ani razu od roku tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego trzeciego, ale zmiękło, jakby pod warstwą granitu odsłoniło się coś cieplejszego.

— Wiedziałam, że wrócisz — powiedziała ciszej. — Halina też wiedziała.

Lena przełknęła.

— Zawsze o tobie mówiła. — Pani Kowalska pokręciła głową. — Ta dziewczyna myśli, że jak się zatrzyma, to utknie. A to nie tak działa.

Słowa zawisły w powietrzu między nimi, zbyt duże na tę chwilę, zbyt ciężkie, żeby Lena mogła je teraz unieść. Schowała je gdzieś z tyłu głowy — tam, gdzie trzymała rzeczy, o których nie chciała jeszcze myśleć — i powiedziała:

— Przyjechałam ocenić stan nieruchomości. Podpisać papiery. Zdecydować, co dalej.

Pani Kowalska popatrzyła na nią tymi swoimi niebieskimi, laserowo precyzyjnymi oczami.

— Oczywiście — powiedziała tonem, który znaczył: „Opowiadaj sobie, moja droga, co chcesz.”

Potem wyciągnęła talerz z sernikiem.

— Na. Jedz. Wyglądasz jak duch.

Lena wzięła sernik, bo nie przyjęcie sernika od Pani Kowalskiej byłoby aktem samobójczym bardziej niż kulinarnym. Sernik był jeszcze ciepły. Pachniał wanilią i twarogiem i czymś, co mogło być kwiatami czarnego bzu. Pachniał jak kuchnia babci. Pachniał jak lato, kiedy miała dwanaście lat.

— Klucze są pod doniczką — powiedziała Pani Kowalska. — Jak zawsze. — Odwróciła się i ruszyła ścieżką z godnością królowej, laska stuknęła o kamień raz, dwa, trzy. — Jutro przyjdę po talerz — dodała przez ramię. — I po porządną rozmowę.

Patrzyła, jak Pani Kowalska odchodzi — mała, wyprostowana, nieprzejednana.

Ta dziewczyna myśli, że jak się zatrzyma, to utknie. A to nie tak działa.

— To nie tak działa — powtórzyła Lena cicho, do siebie, i nie wiedziała, dlaczego te słowa nie chciały jej zostawić w spokoju.

* * *

Klucze były pod doniczką. Jak zawsze.

Drzwi otworzyły się z westchnieniem — nie skrzypnięciem, ale westchnieniem, jakby dom odetchnął z ulgą, że ktoś wrócił. Lena stanęła w progu i — wbrew sobie, wbrew planowi, wbrew każdemu racjonalnemu odruchowi — wzięła głęboki oddech.

Zapach.

Zioła. Drewno. Stary wosk na podłodze. Coś słodkiego — suszone jabłka w spiżarni albo miód w słoiku na półce. I pod tym wszystkim, ledwo wyczuwalny, tak cichy, że prawie go przegapiła — lawenda. Babcina lawenda, wpleciona w ściany, w deski podłogi, w sam oddech tego domu.

Lena zamknęła oczy i przez jedną sekundę — jedną jedyną, nie więcej — pozwoliła sobie poczuć.

Potem otworzyła oczy, odłożyła sernik na kredens w sieni i weszła do środka.

Dom wyglądał na zamieszkany. To było najbardziej niepokojące. Nie opuszczony, nie zapylony, nie zaniedbanym — zamieszkany. Jakby ktoś tu żył do zeszłego tygodnia, nie do dwóch lat temu. Na wieszaku w sieni wisiał fartuch babci — lniany, w drobne kwiaty, z plamą z jagód na kieszeni. Na półce przy drzwiach stały buty na zmianę, porządnie ustawione. Na ścianie kalendarz z widokiem na Puszczę Białowieską, zatrzymany na lipcu ubiegłego roku.

W kuchni, serce domu. Stół z litego drewna, wyskrobany przez pokolenia talerzy. Cztery krzesła — jedno lekko odchylone, jakby ktoś właśnie od niego wstał. Na stole serwetka i wazonik — pusty, ale wazonik stał tam, czekając na kwiaty. Na parapecie doniczki z ziołami — bazylią, rozmarynem, miętą — które powinny być dawno uschnięte, a zamiast tego rosły tak bujnie, że mięta zaczęła wchodzić na terytorium bazylii z impetem drobnego najeźdźcy.

Ktoś je podlewał. Albo podlewały się same.

Lena włączyła światło. Żarówka zamrugała i zaświeciła. Odkręciła kran. Woda była rdzawa przez kilka sekund, potem czysta. Sprawdziła lodówkę — pusta, ale czysta. Ktoś ją wyłączył i zostawił otwartą, żeby nie spleśniała.

Pani Kowalska, pomyślała. Musiała tu zaglądać.

Przeszła przez kuchnię do salonu — choć „salon” to było wielkie słowo na niewielki pokój z kanapą, komodą, regałem i piecem kaflowym w kolorze ciemnej zieleni, który zajmował cały narożnik jak życzliwy smok. Na regale książki — Sienkiewicz, Orzeszkowa, Tokarczuk i, z niezrozumiałych powodów, trzy egzemplarze „Ani z Zielonego Wzgórza” — oraz zdjęcia w ramkach. Lena w wieku siedmiu lat, bez zębów, z wiankiem z mleczów na głowie. Mama Leny — ostry profil, szybki uśmiech, niedokończona historia. Babcia z Dziadkiem w dniu ślubu, oboje poważni i jakoś jednocześnie rozbawieni.

A na środkowej półce, między Tokarczuk a trzecią Anią, gruby zeszyt w twardej okładce — poplamiony, z zakładkami z suszonych liści wystającymi z brzegów jak małe zielone języki. Babcina książka ziołowa.

Lena sięgnęła po nią odruchowo, otworzyła na losowej stronie i zobaczyła babcine pismo — drobne, krzywe, z literami, które wyglądały, jakby się spieszyły, żeby nadążyć za myślami. Rysunki roślin — precyzyjne, piękne, z adnotacjami: nazwy, daty zbioru, sposoby suszenia. I tu i ówdzie, na marginesach, notatki, które nie miały nic wspólnego z ziołami: „Krowa u Zielińskich znów chora — macierzanka z miodem, trzy dni”, „Księżyc pełny — pamiętaj o kamieniach”, „Dziurawiec nie chce rosnąć przy starej brzozie — przenieść albo porozmawiać?”

Porozmawiać. Z dziurawcem.

Lena zamknęła zeszyt i odłożyła go na półkę.

— Ciekawe — powiedziała na głos, do nikogo — ale nieprzydatne.

Potem poszła na górę sprawdzić sypialnie, bo odpowiedzialny dorosły człowiek w misji rekonesansowej nie rozmawia z zeszytami i nie czyta notatek o rozmowach z dziurawcem.

* * *

O trzeciej po południu Lena miała już listę: dach do przeglądu, okna do uszczelnienia, ganek do podparcia, rynny do wymiany, ogrodzenie do naprawy, tynk na budynku agroturystycznym do odświeżenia. Lista była konkretna, mierzalna i dająca poczucie kontroli, a poczucie kontroli było tym, czego Lena potrzebowała jak tlenu, szczególnie w miejscu, gdzie pelargonie żyły bez podlewania, a zioła nie słuchały granic grządek.

Postanowiła iść do wsi po podstawowe zakupy — mleko, chleb, jajka, kawa — bo lodówka była pusta, a żołądek nie.

Sklep u Marty — bo oczywiście sklep miał imię, tak jak wszystko w tej wsi miało imię, historię i opinię — znajdował się przy jedynym skrzyżowaniu we wsi, w drewnianym budynku z zielonym szyldem, który głosił „SKLEP SPOŻYWCZY” dużymi literami i „…i nie tylko” małymi. Na werandzie stały dwie ławki, skrzynka z ziemniakami i kot, który wyglądał, jakby był częścią wyposażenia.

Lena weszła i natychmiast poczuła się jak w muzeum etnograficznym urządzonym przez kogoś, kto naprawdę kocha jedzenie. Na półkach od podłogi do sufitu: słoiki z przetworami, worki z mąką, lokalne miody, wędliny, sery, pieczywo z pobliskiej piekarni, herbaty ziołowe, świeczki, baterie, sznurek, nasiona pomidorów i — z niejasnych powodów — jeden pluszowy łoś. Na ladzie stał termos z kawą i talerz z ciastem, obok kartka: „Kawa 3 zł, ciasto — ile dasz. Marta.”

Za ladą stała kobieta, której Lena nie rozpoznała od razu, a potem rozpoznała natychmiast.

Marta. Marta Wojciechowska.

Były w jednej klasie w podstawówce — albo raczej: Marta była trzy lata starsza i była tą dziewczyną, która w podstawówce wiedziała wszystko o wszystkich, nie ze złośliwości, ale dlatego że ludzie po prostu przy niej mówili. Miała kręcone rude włosy — teraz dłuższe, związane chustą, z kilkoma kosmykami uciekającymi w każdym możliwym kierunku. Była okrągła i ciepła w sposób, który sugerował, że jej naturalnym stanem jest karmienie ludzi. Miała mąkę na fartuchu, długopis za uchem i okulary do czytania zepchnięte na czubek głowy, i wyglądała dokładnie tak, jak powinna wyglądać osoba, która prowadzi jedyny sklep w wsi i jest jednocześnie pocztą, kawiarnią i centrum informacyjnym.

— O Boże — powiedziała Marta.

— Cześć, Marta — powiedziała Lena.

— O Boże. — Marta wyszła zza lady, okrążyła ladę, prawie przewróciła skrzynkę z jabłkami i złapała Lenę w uścisk, który miał siłę niedźwiedzicy i zapach cynamonu. — Lena Morawska. Na żywo. W moim sklepie. W tych butach.

Lena spojrzała na swoje botki, które po spotkaniu z podlaskim błotem wyglądały jak rekwizyty z filmu o apokalipsie.

— Co jest nie tak z moimi butami?

— Wszystko jest nie tak z twoimi butami. — Marta trzymała ją na wyciągnięcie ramion i przyglądała się jej z miną kogoś, kto ocenia ciasto i stwierdza, że wymaga jeszcze pracy. — Jesteś za chuda. Kiedy ostatnio jadłaś porządnie?

— Jadłam sernik Pani Kowalskiej dwadzieścia minut temu.

— To nie jedzenie, to rytuał przejścia. Siadaj.

Nie czekając na odpowiedź, Marta posadziła Lenę na krześle za ladą, postawiła przed nią kubek kawy i talerz, na którym materiały stały się z nicości: dwa pierogi ruskie, kawałek chleba z masłem, pomidor. Lena nie widziała, skąd to wszystko się wzięło. Marta operowała jak chirurg kuchenny — szybko, sprawnie, nie przyjmując sprzeciwu.

— Jedz — powiedziała, siadając naprzeciwko. — I opowiadaj. Wszystko. Od początku.

— Przyjechałam podpisać papiery u notariusza — zaczęła Lena. — Muszę zdecydować, co zrobić z domem babci i agroturystyką. Myślę, że…

— Nie pytam o dom. Pytam o ciebie.

Lena ugryzła pieroga. Pieróg był doskonały — ciasto cienkie, farsz gęsty, z taką ilością masła, że dietetyk dostałby zawału, ale dietetycy nie żyją na Podlasiu i pewnie dlatego tu jest lepsze jedzenie.

— Ze mną dobrze — powiedziała.

Marta popatrzyła na nią z miną, która mówiła: „Mam ośmioletnią córkę. Wiem, jak wygląda kłamstwo.”

— No dobra — poprawiła się Lena. — Ze mną średnio. Ale pracuję nad tym. Mam plan.

— Boże chroń. Plan.

— Porządny plan. Osiem tygodni.

Marta otworzyła usta, żeby odpowiedzieć, ale w tym momencie od strony zaplecza rozległy się szybkie kroki i zza zasłony z koralików — bo oczywiście zaplecze sklepu na Podlasiu jest oddzielone zasłoną z koralików — wyłoniła się dziewczynka.

Miała może osiem lat, ciemne włosy w dwóch warkoczykach, poważną twarz i duże oczy w kolorze — Lena poczuła, jak coś w niej się zacina — w kolorze orzechowo-zielonym. Babcine oczy. Takie same jak babcine oczy.

— Zosia, przywitaj się — powiedziała Marta. — To jest pani Lena. Pamiętasz, opowiadałam ci o wnuczce pani Haliny?

Zosia popatrzyła na Lenę tym swoim przenikliwym, zielonkawym spojrzeniem i powiedziała:

— Babcia Halina miała takie same oczy jak ja.

Lena otworzyła usta. Zamknęła je. Otworzyła ponownie.

— Tak — powiedziała. — Miała.

— Mama mówi, że to dlatego, że tu wszyscy są trochę spokrewnieni — wyjaśniła Zosia z powagą ośmiolatki, która relacjonuje fakty naukowe.

— Mama mówi dużo rzeczy — mruknęła Marta. — Zosia, idź dokończ lekcje.

Zosia obdarzyła Lenę jeszcze jednym długim spojrzeniem, które sprawiało wrażenie, jakby ośmiolatka widziała rzeczy, których dorosła kobieta z Warszawy nie potrafiła nawet nazwać, i zniknęła za zasłoną z koralików.

— Twoja babcia ją uwielbiała — powiedziała Marta cicho. — Zosia chodziła do niej po szkole prawie codziennie. Pomagała w ogrodzie. Halina uczyła ją nazw ziół.

Lena przełknęła resztkę pieroga, który nagle utknął jej w gardle.

— Marta, ja…

— Nie musisz nic mówić. — Marta położyła dłoń na jej ręce. Ciepłą, twardą dłoń kogoś, kto spędza życie nosząc skrzynki i mieszając ciasta. — Wróciłaś. To się liczy.

Wróciłam podpisać papiery, chciała powiedzieć Lena, ale nie powiedziała, bo Marta patrzyła na nią z taką prostą, nieskomplikowaną życzliwością, że kłamanie w jej obecności wydawało się grzechem ciężkim.

Zamiast tego upiła kawę. Kawa była mocna, gorąca i nie miała nic wspólnego z flat white za czternaście złotych w kawiarni na Hożej, i była lepsza od każdego flat white, które Lena kiedykolwiek piła.

Wyszła ze sklepu godzinę później z siatką pełną zakupów (za które Marta odmówiła przyjęcia pełnej zapłaty: „Pierwsza wizyta? To się nie liczy. Następnym razem normalnie.”), z obietnicą spotkania na jutrzejszą kawę i z uczuciem w klatce piersiowej, które nie było kamieniem — było czymś lżejszym, cieplejszym i bardziej niepokojącym.

* * *

Noc przyszła cicho, jak przychodzi na wsi — nie nagle, jak w mieście, gdzie zapala się latarnie i wieczór zaczyna się od światła, ale powoli, stopniowo, szarość wlewająca się w zieleń, aż cały świat stawał się niebieski, potem granatowy, potem czarny z gwiazdami.

Gwiazdami. W Warszawie Lena widziała może pięć gwiazd. Tu było ich tysiące. Stała na ganku z kubkiem herbaty — znalezionym w szafce rumiankiem babci, który nie powinien już pachnieć po dwóch latach, a pachniał, jakby go ktoś wysuszył wczoraj — i patrzyła w niebo, i nie mogła przestać patrzeć, bo to niebo było tak absurdalnie, przesadnie, teatralnie piękne, że gdyby ktoś je narysował, powiedzielibyś, że przesadził.

Weszła do domu, zamknęła drzwi, umyła się, przebrała w piżamę znalezioną na dnie kartonu z kategorii „różne”. Dom był cichy. Cichy w sposób zamieszkany — nie pusty, ale pełen, jakby ściany słuchały, jakby podłoga oddychała.

Usiadła w kuchni, bo nie była w stanie iść do sypialni babci. Nie dziś. Może jutro. Może za tydzień. Rozłożyła się na kuchennym krześle z książką — jedną z Ani z Zielonego Wzgórza, pierwszą lepszą — i próbowała czytać.

Wtedy czajnik zaczął gwizdać.

Lena uniosła głowę. Czajnik stał na kuchence. Palnik był wyłączony. Sprawdziła — wyłączony, zero, nic. A czajnik gwizdał — cicho, delikatnie, jakby podgrzewał się z własnej woli.

— To… — zaczęła Lena.

Czajnik zagwizdał nieco głośniej, jakby chciał powiedzieć: Tak, ja. Herbata się robi. Masz problem?

Lena podeszła i dotknęła czajnika. Był ciepły. Nie gorący — ciepły. Idealnie na herbatę. Nalała sobie kubek, bo… bo co miała zrobić? Zadzwonić na policję i powiedzieć, że czajnik ma własną wolę?

Wróciła do krzesła. Ania z Zielonego Wzgórza czekała cierpliwie. Lena otworzyła książkę.

Po chwili poczuła coś na ramionach.

Koc. Wełniany, gruby, pachnący lawendą. Koc, którego na pewno — na pewno — nie było na oparciu krzesła, kiedy siadała. Rozejrzała się. Kuchnia była pusta. Drzwi zamknięte. Okna zamknięte.

Koc był ciepły. Koc był miękki. Koc pachniał babcią.

Lena siedziała nieruchomo, z kubkiem herbaty, którą zagotował samoistny czajnik, w kocu, który zmaterializował się z nicości, w domu swojej zmarłej babci na końcu wsi, na końcu drogi, na końcu świata — i słuchała.

Dom oddychał. To było jedyne słowo, które pasowało. Nie skrzypienie — to byłoby normalne, to byłyby stare deski, stare belki, temperatura, wilgotność. To nie było skrzypienie. To był rytm. Powolny, miarowy, cichy, jak oddech kogoś, kto śpi. Podłoga pod jej stopami lekko drżała — nie od ruchu, ale od czegoś głębszego, jakby sam dom miał puls.

— Stary dom — powiedziała Lena na głos. Stanowczo.

Dom odetchnął.

— Stare deski. Zmiany temperatury. Normalne zjawisko fizyczne.

Koc owinął się ciaśniej wokół jej ramion. Nie wiatr. Nie grawitacja. Koc po prostu — przysunął się.

Lena siedziała bardzo, bardzo nieruchomo.

— Normalne — powtórzyła ciszej.

Gdzieś w głębi domu coś stuknęło cicho — łagodnie, prawie czule. Jakby ktoś poprawił poduszkę w pokoju, którego nie widziała. Jakby ktoś zamknął okno, żeby nie wiało.

Lena upiła herbatę. Była idealnej temperatury.

Zamknęła oczy.

Stary dom, powiedziała sobie. Stary dom, wyobraźnia, zmęczenie z podróży, za dużo sernika.

Koc był ciepły. Herbata dobra. Dom oddychał wokół niej miarowo i spokojnie, jakby cieszył się, że ktoś wrócił.

Lena nie spała dobrze od trzech miesięcy. Tej nocy zasnęła w kuchennym krześle, z Anią z Zielonego Wzgórza na kolanach i kocem na ramionach, i spała głęboko, spokojnie, bez snów, jakby dom trzymał nad nią straż.

Rano obudziła się w łóżku babci.

Nie pamiętała, żeby tam szła.

— Stary dom — powiedziała do sufitu.

Sufit nie odpowiedział, ale podłoga skrzypnęła w sposób, który brzmiał podejrzanie jak parsknięcie śmiechem.

Rozdział 3 — Inwentaryzacja

Lena obudziła się w łóżku babci o piątej czterdzieści trzy, według zegarka, i o świcie, według nieba za oknem, które miało kolor niedojrzałej brzoskwini i nie zamierzało przepraszać za to, że jest tak absurdalnie piękne o takiej nieludzkiej godzinie.

W Warszawie o piątej czterdzieści trzy budziły ją tramwaje. Tu obudziła ją cisza — a raczej to, co na wsi uchodzi za ciszę, czyli chór ptaków tak głośny, że stanowił naruszenie prawa o ciszy nocnej, gdyby takie prawo tu obowiązywało. Koguty, skowronki, coś, co brzmiało jak dzięcioł uprawiający boks z drzewem, i — gdzieś daleko, za łąką — kukułka, która wyraźnie miała dużo do powiedzenia.

Lena leżała przez minutę w pościeli, która pachniała lawendą i czystą bawełną, i próbowała nie myśleć o tym, że zasnęła w kuchni na krześle, a obudziła się w sypialni na piętrze, w łóżku, które ktoś — coś — zmiana temperatury, stary dom, lunatyzm — przeniósł ją do pod przykryciem.

— Lunatyzm — powiedziała stanowczo do sufitu. — Całkowicie normalny objaw stresu.

Wstała, umyła się lodowatą wodą (bojler wymagał przeglądu — wpisać na listę), ubrała się w jedyne rozsądne ubranie, jakie znalazła w kartonie — stare dżinsy, bluzka, bluza z kapturem — i zeszła do kuchni.

Na stole stał kubek.

Czysty, odwrócony do góry dnem, postawiony obok czajnika, jakby ktoś przygotował nakrycie do śniadania i czekał, aż gospodyni zejdzie na dół.

Lena popatrzyła na kubek. Kubek niczego nie wyjaśnił.

— Lunatyzm — powtórzyła. — Postawiłam go w nocy. Odruchowo.

Nalała wody do czajnika, zapaliła kuchenkę — palnik zapalił się za pierwszym razem, co w przypadku kuchenki gazowej z lat osiemdziesiątych graniczyło z cudem — i zrobiła kawę z zapasów, które wczoraj przyniosła od Marty. Kawa była rozpuszczalna i tragiczna, ale gorąca, a gorąca kawa tragicznej jakości wciąż była lepsza niż brak kawy, co było życiową filozofią, którą Lena wyznawała od studiów.

Potem otworzyła zeszyt z planem — ten z okładką w kwiaty, ten od babci — na stronie z harmonogramem i napisała na samej górze:

INWENTARYZACJA — DZIEŃ 1

I zaczęła.

* * *

Lena Morawska miała wiele wad — była emocjonalnie niedostępna, kompulsywnie planowała, nie umiała prosić o pomoc i unikała rozmów o uczuciach z precyzją chirurga omijającego organ, którego nie chce uszkodzić — ale miała jedną cechę, która w tym momencie okazała się bezcenna: była cholernie dobra w robieniu list.

Przez następne sześć godzin przeszła przez każdy centymetr nieruchomości z telefonem w jednej ręce (zdjęcia, notatki, pomiary) i długopisem w drugiej (lista, lista, lista). Działała w trybie, który w agencji nazywali „Lena w trybie kombajnu” — systematycznie, metodycznie, bez emocji, bo emocje spowalniają, a ona miała harmonogram.

Dom główny: konstrukcja dobra, drewno zdrowe, dach wymaga przeglądu (kilka gontów przesuniętych), komin do sprawdzenia przed zimą, okna — stare, drewniane, piękne, ale nieszczelne, ganek przechylony w prawo (podparcie lub wymiana słupka), instalacja elektryczna z epoki Gierka (do wymiany, absolutnie, natychmiast, zanim coś się zapali), hydraulika — działa, ale bojler to relikt, łazienka — mała, ale funkcjonalna, kafelki z lat dziewięćdziesiątych w kolorze, który kiedyś był modny i nigdy nie powinien był być.

Budynek agroturystyczny: osobny, murowany, cztery pokoje gościnne na piętrze, wspólna kuchnia i jadalnia na dole. Stan — lepszy, niż się spodziewała. Ktoś (Pani Kowalska? Marta? Sąsiedzi, o których jeszcze nie wiedziała?) utrzymywał go w porządku. Ściany czyste, podłogi zamiecione, meble nakryte prześcieradłami. Łazienki wymagały modernizacji. Kuchnia była wyposażona w sprzęty, które pamiętały upadek muru berlińskiego, ale działały — masywne, żeliwne, nie do zniszczenia, jak wszystko na wsi.

Ogród.

Tutaj Lena się zatrzymała.

Ogród babci zawsze był czymś więcej niż ogrodem. Jako dziecko Lena myślała, że to zaczarowane miejsce — i nikomu się nie dziwiła, bo ogród wyglądał jak zaczarowane miejsce. Nieregularne grządki w kształtach, które nie miały nic wspólnego z geometrią, ale wszystko z jakąś wewnętrzną logiką. Ścieżki z płaskich kamieni, które prowadziły między łanami ziół jak korytarze w zielonej katedrali. Lawenda, szałwia, tymianek, rozmaryn, mięta, macierzanka, rumianek, krwawnik, dziurawiec, bylica, nagietek, jeżówka, czarny bez — i tuzin innych, których Lena nie potrafiła już nazwać, ale które rosły z taką pewnością siebie, jakby dokładnie wiedziały, gdzie ich miejsce.

Babcia znała każdą roślinę z imienia. Nie z nazwy — z imienia. Mówiła do nich. Dzień dobry, pani lawendo. Jak nam się dziś rośnie? Lena, mając dziesięć lat, uznawała to za zabawne i urocze. Mając piętnaście — za ekscentryczne. Mając osiemnaście, wyjeżdżając do Warszawy — za objaw tego, co dzieje się z ludźmi, którzy za długo żyją na wsi.

Teraz, mając trzydzieści trzy lata i stojąc w tym ogrodzie po ośmiu miesiącach bez ogrodnika, patrzyła na rośliny, które powinny być zarośnięte chwastami, przytłumione przez trawę albo po prostu martwe — a które kwitły.

Nie „radziły sobie”. Nie „przetrwały.” Kwitły. Lawenda miała pąki. Rozmaryn się rozrastał. Mięta prowadziła swój miniaturowy podbój świata z impetem Aleksandra Wielkiego. Macierzanka pachniała tak intensywnie, że Lena czuła ją z trzech metrów.

Zrobiła zdjęcia. Wpisała do notatek: „Ogród — stan: zaskakująco dobry. Wymaga uporządkowania, ale rośliny zdrowe. Wartość: podnosi atrakcyjność nieruchomości.”

Nie wpisała: „Ogród nie ma prawa tak wyglądać. Ktoś go podlewa. Albo nikt go nie podlewa i on rośnie sam. Co jest niemożliwe.”

Niektóre myśli lepiej nie wpisywać do oficjalnych notatek.

Potem wróciła do domu po wodę i przeszła obok regału w salonie. Babcina książka ziołowa — ta gruba, z suszonymi liśćmi jako zakładkami — stała tam, gdzie ją wczoraj odłożyła. Lena minęła ją, cofnęła się, wzięła ją z półki i usiadła na chwilę przy stole.

Otworzyła na pierwszej stronie. Babcine pismo, drobne i pospieszne:

„Zielnik Haliny Morawskiej. Zaczęty w maju 1971 roku. Wszystko, co wiem o ziołach, o ziemi i o tym, czego ziemia próbuje nam powiedzieć.”

Przerzuciła kilka stron. Rysunki roślin — nie botaniczne ilustracje, ale szkice z duszą, jakby babcia rysowała nie wygląd rośliny, ale jej charakter. Przy każdym rysunku notatki: kiedy zbierać, jak suszyć, na co stosować. I te dziwne uwagi na marginesach, które wczoraj zauważyła:

„Krwawnik odpowiada lepiej, kiedy się do niego mówi po imieniu.”

„NIGDY nie zbieraj bylicy w złym humorze. Ona to czuje.”

„Nagietek przy wschodnim murze — dziwny w tym roku. Kwitnie w nocy. Sprawdzić, czy granica nie przesuwa się.”

Granica. Jaka granica?

Lena zamknęła zeszyt. Ciekawe, ale nieprzydatne. Babcia była mądrą kobietą, a mądre kobiety na wsi czasem mówią do roślin i piszą o granicach, i to nie znaczy nic więcej niż to, że spędziły za dużo czasu same z ziołami i za mało z ludźmi.

Odłożyła zeszyt na półkę. Stanowczo. Z finalnością.

Wróciła do inwentaryzacji.

* * *

O drugiej po południu Lena stała przy ogrodzeniu na tyłach posesji, gdzie ogród babci kończył się, a łąka zaczynała, i fotografowała stan płotu — trzy przęsła powalone, jedno wiszące na jednym gwoździu, reszta w stanie określanym przez optymistów jako „wymagający uwagi”, a przez realistów jako „drewno na opał”.

Za płotem łąka ciągnęła się łagodnym zboczem w dół, ku rzece, której nie widziała, ale słyszała — ciche bulgotanie gdzieś za wierzbami. A za rzeką, za łąką, za wszystkim — las.

Las na Podlasiu nie jest taki jak las w parku Łazienkowskim. Las na Podlasiu jest stary, ciemny i nie dba o twoją opinię. Stoi tam od tysiącleci i zamierza stać kolejne, i jeśli zdarzy ci się przejść obok, to jego sprawa, nie twoja. Ten konkretny las — Lena pamiętała go z dzieciństwa — zaczynał się od brzóz, jasnych i przyjaznych, potem przechodził w dęby i graby, a potem w sosny tak wysokie i gęste, że światło nie docierało do dna, i tam Babcia mówiła: „Dalej nie idziemy, mała.”

— Dlaczego? — pytała Lena, mając osiem lat.

— Bo dalej jest jego — odpowiadała Babcia tonem, który zamykał dyskusję.

Lena nigdy nie zapytała, czyje.

Teraz stała przy powalonym płocie, robiła zdjęcia i absolutnie nie myślała o lesie, kiedy go zobaczyła.

Mężczyzna.

Stał przy skraju lasu, jakieś pięćdziesiąt metrów dalej, przy ogrodzeniu oddzielającym łąkę od drzew. Naprawiał płot — nie jej płot, ale ten leśny, graniczny, z ciężkich belek, który wyznaczał krawędź lasu. Pracował sam, bez pośpiechu, z ruchami kogoś, kto robił to tysiąc razy i mógłby robić z zamkniętymi oczami.

Był wysoki. To Lena zauważyła jako pierwsze — wysoki i szczupły w sposób, który nie miał nic wspólnego z dietą czy siłownią, a wszystko z chodzeniem. Kilometry dziennie, latami, po nierównym terenie — takie ciało. Ciemne włosy, prawie czarne, dłuższe niż moda nakazywała, lekko kręcące się na karku. Ciemna lniana koszula. Ciężkie buty. Ręce duże, szorstkie, pewne na drewnie.

Podniósł głowę.

I Lena zamarła, bo oczy.

Oczy tego mężczyzny były bursztynowe. Nie brązowe, nie piwne, nie „ciepłe” — bursztynowe. Złoto-miodowe, z ciemniejszą obwódką wokół tęczówki, świecące w popołudniowym słońcu jak oczy kota albo — i tu Lena poczuła coś, czego nie umiała nazwać, coś między rozpoznaniem a dreszczem — jak oczy czegoś, co nie jest do końca ludzkie.

Mężczyzna skinął głową.

Jeden ruch. W dół, w górę. Powolny, uprzejmy, oszczędny, jakby słowa były walutą, z którą należy obchodzić się rozważnie.

Lena skinęła w odpowiedzi, bo co miała zrobić — stać z otwartymi ustami?

Przez moment patrzyli na siebie przez łąkę — ona przy swoim powalonym płocie, on przy swoim naprawianym — i Lena poczuła coś dziwnego. Nie strach. Nie zainteresowanie — chociaż zainteresowanie też, bo miała oczy i te oczy widziały wysokiego, ciemnowłosego mężczyznę z bursztynowymi oczami, i nie trzeba być poetką, żeby zauważyć, że to jest obiektywnie niezła kombinacja. Ale to nie było to. To było coś głębszego — ciągnięcie, jakby ktoś pociągnął za sznurek gdzieś w środku jej klatki piersiowej. Rozpoznanie czegoś, czego nigdy wcześniej nie widziała.

Mężczyzna wrócił do pracy. Bez słowa. Bez gestu. Jakby ta chwila — to spojrzenie — wystarczyła.

Lena stała jeszcze moment, czując, jak sznurek w klatce piersiowej powoli się rozluźnia, ale nie znika. Potem odwróciła się, podniosła telefon i zrobiła zdjęcie powalonego przęsła, bo odpowiedzialny dorosły człowiek w trakcie inwentaryzacji nie stoi i nie gapi się na leśniczego.

Leśniczy. Tak — to musiał być leśniczy. Babcia wspominała. Wieś miała leśniczego, który opiekował się lasem, naprawiał ogrodzenia, pilnował granic. Pan Leśniczy — tak go nazywali. Zawsze tu był. Nikt nie pamiętał, żeby go tu kiedyś nie było, co pewnie znaczyło, że pracował tu od dawna, albo że wieś ma krótką pamięć, albo jedno i drugie.

Lena wpisała do notatek: „Płot — do naprawy, 5 przęseł. Kontakt z leśnictwem ws. granicy z lasem.”

Nie wpisała: „Oczy. Bursztynowe. Co to było.”

Wróciła do inwentaryzacji.

* * *

Reszta dnia minęła na listach, pomiarach i telefonie do mecenasa Jabłońskiego, który okazał się mężczyzną w wieku, który sugerował, że pamiętał osobiście odzyskanie niepodległości — nie w dziewięćdziesiątym pierwszym, ale w osiemnastym — i który mówił z szybkością lodowca i z taką samą zdecydowaną nieugiętością. Spotkanie w kancelarii umówili na czwartek. Lena potwierdziła, rozłączyła się i postawiła na liście pierwszy haczyk.

Zrobiła jeszcze obiad — makaron z sosem z pomidorów, które Marta wcisnęła jej do siatki, z bazylią z doniczki na parapecie babci, która pachniała tak intensywnie, jakby próbowała zwrócić na siebie uwagę — i zjadła go na ganku, bo wieczory na Podlasiu były zbyt piękne, żeby jeść je w kuchni.

Powietrze pachniało trawą, ziołami i dymem z czyjegoś komina. Słońce siadało za lasem — nie zachodziło, bo „zachodzić” to było zbyt zwyczajne słowo na to, co robiło: rozpływało się w złocie i różu, jakby ktoś roztopił pół kilogramma bursztynu na horyzoncie. Ptaki milkły stopniowo, ustępując miejsca świerszczom i żabom i tej wielkiej, oddychającej ciszy, która przychodzi na wieś co wieczór jak gość, na którego czekano.

Lena siedziała na ganku i nie myślała o niczym, co było samo w sobie wydarzeniem, bo Lena myślała zawsze — planowała, analizowała, porównywała scenariusze, szacowała ryzyko — a teraz nie myślała i to było tak dziwne i tak dobre, że prawie się przestraszyła.

O dwudziestej pierwszej wstała, zaniosła talerz do kuchni i zobaczyła coś na progu.

Na schodku ganku, obok kaloszy babci, stał mały pęczek ziół. Rozmaryn i szałwia — świeże, związane sznurkiem, z kroplami rosy na liściach. Pod nimi karteczka — mały prostokąt papieru, z jednym zdaniem pisanym dużymi, kanciastymi literami, jakby ktoś, kto pisze rzadko, bardzo się starał:

Dla domu.

Bez podpisu.

Lena wzięła pęczek do ręki. Rozmaryn pachniał ostro, czysto, jak las po deszczu. Szałwia była miękka pod palcami, srebrzysto-zielona, ciepła od resztek słońca — albo od czegoś innego.

Pan Leśniczy. Musiał podejść, kiedy jadła na ganku, albo wcześniej, kiedy była w kuchni. Cicho. Bez pukania, bez przedstawiania się. Tylko zioła i trzy słowa.

Dla domu.

Lena stała na progu z rozmarynem i szałwią w dłoniach i poczuła to znowu — ciągnięcie. Sznurek w klatce piersiowej. Rozpoznanie czegoś, czego nie umiała nazwać, i które nie miało prawa tam być, bo znała tego człowieka od jednego skinięcia głowy na odległość pięćdziesięciu metrów, a to nie jest podstawa do odczuwania czegokolwiek poza uprzejmym „dziękuję”.

Zaniosła zioła do kuchni. Postawiła rozmaryn w szklance z wodą na parapecie, obok babcinej bazylii. Szałwię położyła na kredensie.

Potem usiadła przy stole, otworzyła zeszyt z planem i napisała:

Dzień 1: Inwentaryzacja zakończona. Lista napraw sporządzona. Spotkanie z notariuszem — czwartek.

Długopisem, z odpowiednią siłą nacisku, podkreśliła: Tydzień 4: Kontakt z agentem nieruchomości.

Plan. Porządny, logiczny, kontrolowany plan. Osiem tygodni. Sześć, jeśli pójdzie sprawnie. Wycena, naprawa, sprzedaż, powrót. W Warszawie czekały na nią oferty pracy, mieszkania do wynajęcia, życie do poukładania. To tutaj było tymczasowe. Wszystko tutaj było tymczasowe.

Rozmaryn na parapecie pachniał.

Dla domu.

Lena zgasiła światło, poszła na górę i położyła się w łóżku babci. Tym razem sama, swoimi nogami, bez pomocy domu ani niczego innego.

— Dobranoc — powiedziała do ciemności, do nikogo.

Dom skrzypnął cicho. Ciepło. Jakby odpowiedział.

Na dole, w kuchni, rozmaryn w szklance z wodą stał na parapecie i pachniał lasem, i dymem, i czymś, co mogło być obietnicą, albo wspomnieniem, albo jednym i drugim naraz.

Lena zasnęła z myślą, która nie miała prawa się pojawić, ale pojawiła się i nie chciała odejść:

Bursztynowe oczy.

Odepchnęła ją. Miała plan.

Plan nie pytał o oczy.

Rozdział 4 — Sklep u Marty

Lena wpadła w rutynę trzeciego dnia, bo Lena Morawska bez rutyny była jak ryba bez wody — teoretycznie możliwa, ale niefunkcjonalna i coraz bardziej spanikowana.

Poranki wyglądały tak: wstać o szóstej (budzik niepotrzebny — kogut u sąsiadów załatwiał sprawę z niezachwianą regularnością), kawa (wciąż rozpuszczalna, wciąż tragiczna, ale Lena zamówiła już porządną kawę z mielonką przez internet, co wymagało wyjścia na łąkę za domem, bo tam — i tylko tam — telefon łapał dwie kreski zasięgu), śniadanie na ganku (chleb, masło, pomidory od Marty, jajka od kury, której imienia Lena jeszcze nie znała, ale która najwyraźniej należała do posesji, bo chodziła po ogrodzie z miną właścicielki), a potem praca.

Praca oznaczała: dom. Listę napraw. Pucowanie, mierzenie, notowanie, fotografowanie. Lena czyściła okna, szlifowała drewniane ramy, sprawdzała stan belek stropowych, rysowała plan remontu z kosztorysem tak szczegółowym, że mogłaby złożyć go jako pracę magisterską z zarządzania projektem. Pracowała w milczeniu, z determinacją i z tym dziwnym, łagodnym towarzystwem domu, który skrzypiał wokół niej miarowo, jakby trzymał jej rytm.

(Kubek na stole pojawiał się co rano. Koc znikał z kanapy i odnajdywał się złożony na łóżku. Kran w łazience, który ciekł, przestał ciekać pewnego ranka bez żadnej interwencji hydraulicznej. Lena nie komentowała. Dom nie komentował. Było im z tym dobrze.)

Popołudnia wyglądały tak: sklep u Marty.

* * *

Okazało się, że Sklep u Marty to nie sklep. To znaczy — był to sklep, miał towary, kasę fiskalną i pluszowego łosia, który z każdym dniem wyglądał na coraz bardziej oswojonego — ale jego prawdziwa funkcja wykraczała daleko poza handel. Sklep u Marty był pocztą (Marta sortowała listy na ladzie między serem a miodem), kawiarnią (dwa stoliki na werandzie, termos z kawą, talerz z ciastem dnia), biurem informacji turystycznej (jeśli ktoś z zewnątrz zapytał o drogę, był kierowany do Marty), punktem pogotowia emocjonalnego (jeśli ktoś miał problem, szedł do Marty) i — przede wszystkim — sercem wsi.

Przez Sklep u Marty przepływało wszystko: ludzie, plotki, sery, informacje, pierogi i opinie. Marta stała za ladą jak kapitan na mostku — z mąką na fartuchu, długopisem za uchem i wiedzą o każdym mieszkańcu wsi, która byłaby przerażająca, gdyby nie była tak ciepła.

— Pan Władek znowu nie zapłacił za masło — relacjonowała, nalewając Lenie kawę czwartego dnia. — Mówi, że zapłaci jak żyto sprzeda. Żyto sprzedaje w sierpniu. Wrzesień to najwcześniej. A ja niby co, kredytuję? No kredytuję, bo co mam zrobić, nie dam człowiekowi masła? Ale mu powiedziałam: „Panie Władku, następnym razem biorę w zastaw konia.” Nie ma konia, ale się przestraszył.

Lena piła kawę i słuchała, i odkrywała, że Sklep u Marty jest najlepszą szkołą wiejskiego życia, jaką można sobie wyobrazić. Przez cztery dni dowiedziała się więcej o tej wsi niż przez sześć lat nieobecności. Poznała struktury, hierarchie, sojusze i konflikty — bo wieś to nie sielanka z kalendarza, to mały ekosystem, w którym każdy zna każdego, każdy ma zdanie o każdym i każdy wie, kiedy czyjś pies zjadł czyjego kurczaka.

Przez Martę poznała ludzi. Panią Władkową, która przynosiła do sklepu sery tak dobre, że Lena podejrzewała czary (nie wiedziała jeszcze, jak blisko prawdy to podejrzenie było). Pana Staszka, który miał osiemdziesiąt dwa lata, chodził o lasce i codziennie przynosił Marcie polne kwiaty, co Marta kwitowała rumieńcem i trzepnięciem ścierką — „Pan Staszek, proszę, ludzie patrzą” — choć ludzie nie patrzyli, a jeśli patrzyli, to z rozbawieniem. Panią Zosię (inną Zosię, starszą, nie mylić z Zosią-córką-Marty), która miała pięć kóz i znała każdą plotkę w promieniu dwudziestu kilometrów, i która na widok Leny powiedziała: „A, wnuczka Haliny! Masz jej oczy. I jej upartość, jak widzę — sześć lat!”

Szósty dzień. Lena siedziała na werandzie Sklepu, piła kawę i patrzyła, jak Marta rozmawia przez okno z listonoszem, kiedy usłyszała:

— Czy pani naprawdę jest wnuczką pani Haliny?

Odwróciła się.

Chłopiec. Może dziewięć lat, może mniej, z rozczochranymi jasnymi włosami, piegami i oczami, które były zdecydowanie za mądre jak na kogoś, kto prawdopodobnie jeszcze nie skończył trzeciej klasy. Stał obok werandy z rękami w kieszeniach i z miną wyrażającą poważne, naukowe zainteresowanie.

— Tak — powiedziała Lena. — Jestem.

— Jaś — przedstawił się chłopiec, wyciągając rękę z powagą dyplomaty. — Jan Kowalski. Pani Kowalska to moja prababcia.

— Lena Morawska. — Uścisnęła mu dłoń. — Miło mi.

Jaś usiadł na schodku werandy bez zaproszenia, z naturalnością kogoś, dla kogo cały świat jest jednym wielkim domem.

— Pani Halina była szeptuchą — powiedział.

Lena zamrugała.

— Była… czym?

— Szeptuchą. Znachorką. Taką, co szepcze. — Jaś powiedział to tonem, jakby wyjaśniał, że niebo jest niebieskie. — Leczyła ludzi ziołami. I rozmawiała z żabami. Pani Kowalska mówi, że nie z żabami, ale z tym, co mieszka w rzece. — Zawahał się na moment. — Ale ja myślę, że z żabami też.

— Moja babcia była… zielarką — powiedziała Lena ostrożnie. — Znała się na ziołach. To nie to samo co…

— Rozmawiała z żabami — powtórzył Jaś z uporem kogoś, kto nie widzi powodu, żeby prawda miała być skomplikowana. — I ze świetlikami. Widzi pani świetliki na łące? Takie światełka?

— Świetliki? — Lena poczuła, jak coś w niej się zacina — jak ząbek w zamku, który nie pasuje, ale prawie pasuje. — Widziałam świetliki. To owady. Robaczki świętojańskie.

— Nie. — Jaś pokręcił głową z powagą. — To nie robaczki. To co innego. Są za duże. I latają za wolno. I idą za ludźmi.

Lena otworzyła usta. Zamknęła je.

— Pani je jeszcze nie widzi — stwierdził Jaś z nutą współczucia, jakby mówił do kogoś, kto nie nauczył się jeszcze czytać. — Ale zobaczy. Pani Halina mówiła, że pani zobaczy.

— Jaś! — Z wnętrza sklepu wyłoniła się Marta. — Nie dręcz pani Leny.

— Nie dręczę. Rozmawiamy o świetlikach.

— O świetlikach. — Marta popatrzyła na Lenę z miną, która mówiła: „Tak, wiem. Nie pytaj. Też tego nie rozumiem, ale tu tak jest.” — Jaś, twoja prababcia czeka. Miałeś iść po mleko.

— Idę. — Jaś wstał ze schodka i spojrzał na Lenę z góry, co było impresjonujące, biorąc pod uwagę, że ona siedziała i on miał metr trzydzieści wzrostu. — Jak pani zobaczy świetliki, to proszę mi powiedzieć. Chcę wiedzieć, czy one panią też lubią.

I poszedł. Po mleko. Jakby to, co powiedział, było najnormalniejszą rzeczą na świecie.

Lena patrzyła za nim.

— Marta — powiedziała.

— Tak?

— Co to jest szeptucha?

Marta usiadła naprzeciwko niej z kubkiem kawy i westchnęła — nie zniecierpliwionym westchnięciem, ale takim, które sugeruje, że odpowiedź na to pytanie wymaga więcej niż jednego zdania i prawdopodobnie więcej niż jednej kawy.

— Szeptucha to… na Podlasiu tak mówią na znachorkę. Taką, co leczy szeptem. Ziołami, modlitwą, czymś tam. — Marta wzruszyła ramionami. — Stare babcie w to wierzą. Twoja babcia… no, ludzie do niej przychodzili. Z różnymi sprawami. Krowa nie daje mleka, dziecko nie śpi, ból w krzyżu, co nie chce przejść. Halina dawała im herbatki, zioła, szeptała coś nad nimi, i pomagało. — Pauza. — Czy pomagało, bo zioła działają, czy pomagało, bo ludzie wierzyli, że zadziała — tego ci nie powiem. Jedno i drugie pewnie.

Marta upiła kawę.

— Tylko że… — zaczęła i urwała.

— Tylko co?

— Nic. — Marta potrząsnęła głową. — Twoja babcia była wyjątkową kobietą. I ogród jej rośnie, mimo że od ośmiu miesięcy nikt go nie podlewa. I tyle.

Marta wstała, bo listonosz czekał i masło Pana Władka nie miało się samo zaksięgować, i Lena została sama na werandzie z kawą, ze światełkami na łące, o których nie chciała myśleć, i z pytaniami, na które nikt nie dawał prostych odpowiedzi.

* * *

Popołudnie przyniosło kolejną nowość: mleko się zepsuło.

Nie stare mleko. Świeże mleko — kupione rano od Pani Władkowej, prosto od krowy, tłuste i białe i absolutnie niepodatne na skwaszenie w ciągu sześciu godzin. A jednak: kiedy Lena otworzyła butelkę, żeby nalać do kawy, mleko było kwaśne. Gęste, zsiadłe, z zapachem, który sugerował tydzień w lodówce, nie pół dnia.

Wylała mleko. Otworzyła drugie — to samo. Kwaśne.

Woda z kranu miała posmak żelaza.

To było nowe. Wczoraj woda smakowała normalnie — czysto, świeżo, lepiej niż cokolwiek z kranu w Warszawie. Dziś miała metaliczny, gorzki posmak, jakby gdzieś w rurach ktoś wsypał garść rdzy.

Lena sprawdziła rury. Stare, ale szczelne. Filtr — czysty. Ujęcie — studnia z pompą, ta sama co zawsze. Nic się nie zmieniło. A woda smakowała, jakby zmieniło się wszystko.

U Marty tego samego dnia: opowieść o krowie Pana Tadka.

— Weszła w bagna — relacjonowała Marta, krojąc chleb z prędkością, która sugerowała, że nóż jest tylko formalnością. — Krowa, nie ja. Tadek mówi, że nigdy wcześniej tam nie chodziła. Dwadzieścia lat chodzi tą samą drogą, dwadzieścia lat wraca o piątej, a we wtorek — bach, w bagna. Stała po kolana w mule i ryczała. Tadek wyciągał ją dwie godziny. Weterynarz mówi, że nic jej nie jest, ale jest… dziwna.

— Dziwna? — zapytała Lena.

— Nie chce iść na pastwisko. Stoi w oborze, patrzy w stronę lasu i ryczy. — Marta wzruszyła ramionami. — Pewnie coś zjadła.

Ale Marta nie patrzyła na Lenę, kiedy to mówiła. Patrzyła przez okno, w stronę lasu, i między jej brwiami pojawiła się zmarszczka, która nie miała nic wspólnego z krową Pana Tadka, a wszystko z czymś, o czym Marta nie zamierzała mówić.

Tego samego wieczoru Lena szła przez wieś — późno, o zmierzchu, bo dzwoniła do mecenasa Jabłońskiego z łąki i rozmowa się przeciągnęła — i minęła grupkę starszych kobiet przy kapliczce na skrzyżowaniu. Trzy staruszki w chustkach, stojące w ciasnym kółku, rozmawiające szeptem. Na jej widok umilkły. Jedna — Pani Zielińska, matka Wojtka, jak się później dowiedziała — skinęła głową uprzejmie, ale oczy miała niespokojne.

— Dobry wieczór — powiedziała Lena.

— Dobry wieczór, dziecko. — Pani Zielińska popatrzyła na nią długo. — Jak tam dom?

— Dobrze. Robi się.

Kobiety wymieniły spojrzenia. Szybkie, wymowne. Takie, które znaczą więcej niż słowa, i które obca — bo Lena wciąż była obca, mimo krwi i nazwiska — nie powinna była zobaczyć.

— Pilnuj się, dziecko — powiedziała Pani Zielińska. — I domu pilnuj. Twoja babcia by chciała, żebyś pilnowała.

I wróciły do szeptu, a Lena poszła dalej, i nie wiedziała, dlaczego te słowa — „pilnuj domu” — zabrzmiały nie jak rada, ale jak ostrzeżenie.

* * *

Wojtek Zieliński przyjechał we wtorek.

Lena dowiedziała się o nim wcześniej — kawałkami, jak o wszystkim w tej wsi. Od Marty: „Jest taki jeden, z powiatu, co chce tu budować.” Od Pani Kowalskiej, przy odbiorze talerza po serniku: „Ten Wojtek to niby Zieliński, niby nasz, ale pracuje dla powiatu i ma plany, a plany to jest najgorsze, co człowiek może mieć wobec ziemi, która nie jest jego.” Od Pana Staszka, który mruknął w Sklepie: „Drogę chce. Przez las. Chłop nie wie, co w tym lesie mieszka.”

Pan Staszek urwał, złapał się za usta i zmienił temat na pogodę.

Lena złożyła te fragmenty w całość, która była niekompletna, ale wystarczająca: ktoś z gminy chciał budować drogę lub ośrodek turystyczny, który miał przechodzić przez brzeg lasu. Starsi byli przeciw. Młodsi widzieli pracę i pieniądze. Temat dzielił wieś jak nóż.

We wtorek Wojtek sam do niej przyjechał.

Podjechał pod dom szarym SUV-em, który był zbyt czysty jak na wiejskie drogi i zbyt duży jak na wiejskie drogi, i w którym Lena natychmiast rozpoznała pewien typ — ten sam, co Tomek i jego kolegowie architekci: mężczyzna w prasowanej koszuli na wsi, mężczyzna, który wierzy, że czystość samochodu świadczy o profesjonalizmie, a profesjonalizm o racji.

Wojtek miał czterdzieści pięć lat, krótkie siwe włosy, serdeczny uśmiech i uścisk dłoni, który trwał o sekundę za długo.

— Pani Morawska! Wojciech Zieliński, z wydziału rozwoju w starostwie. — Uścisk. — Słyszałem, że pani wróciła. Proszę przyjąć kondolencje z powodu babci — wielka strata dla wsi.

— Dziękuję — powiedziała Lena.

— Chciałem się przedstawić, bo pracujemy nad projektem, który dotyczy tej okolicy. — Wojtek stał na ścieżce do ganku z teczką pod pachą i z energią kogoś, kto jest przyzwyczajony do rozmów, w których ma przewagę. — Planowana trasa komunikacyjna plus mała infrastruktura turystyczna — pensjonat, ośrodek rekreacyjny. Inwestycja powiatowa z udziałem prywatnym. Bardzo korzystna dla regionu.

— Mhm — powiedziała Lena, bo „mhm” było uniwersalnym narzędziem marketingowym, które nie zobowiązywało do niczego, a zachęcało rozmówcę do mówienia dalej.

Wojtek mówił dalej. Lena słuchała. Trasa miała biec od drogi powiatowej, przez łąki na południu wsi, do projektowanego ośrodka nad rzeką. Problem — i tu Wojtek lekko obniżył głos, jakby mówił o czymś wstydliwym — polegał na tym, że fragment trasy zahaczał o skraj lasu. „Minimalnie, proszę pani. Kilkaset metrów. Ale wymaga wycinki pasa drzew i osuszenia fragmentu terenu podmokłego.”

— Skraj lasu — powtórzyła Lena.

— Minimalny fragment. Zrekompensowany nasadzeniami w innym miejscu. Wszystko zgodnie z przepisami.

— I co mówią mieszkańcy?

Wojtek uśmiechnął się z wyrozumiałością kogoś, kto ma do czynienia z ludźmi nierozumnymi, ale darzy ich sympatią.

— Wie pani, jak to na wsi. Starsi się boją każdej zmiany. To naturalne. Ale młodsi rozumieją, że region potrzebuje rozwoju. Potrzebuje pracy, infrastruktury, turystów. Nie możemy żyć w skansenie.

Lena pomyślała o ogrodzie babci, o lesie za łąką, o trzech staruszkach szepczących przy kapliczce, o Panu Staszku, który urwał w pół zdania.

— A pani nieruchomość — dodał Wojtek, lekko nachylając się w jej stronę, jakby dzielił się tajemnicą — bardzo by zyskała. Agroturystyka w sąsiedztwie ośrodka rekreacyjnego? Wartość wzrośnie dwu-, trzykrotnie.

Był grzeczny. Był rozsądny. Był nawet, na swój sposób, uroczy. I był lekko protekcjonalny w sposób, który sugerował, że uważa wieś za problem do rozwiązania, a nie za miejsce do zrozumienia.

— To ciekawe — powiedziała Lena tonem, którego używała w agencji, kiedy klient proponował coś, co było złym pomysłem, ale jeszcze nie był gotowy tego usłyszeć. — Proszę mi przesłać dokumentację. Chętnie się zapoznam.

— Oczywiście! — Wojtek wyciągnął wizytówkę z teczki. — I jeśli będzie pani miała pytania, proszę dzwonić. Postęp przychodzi do każdej wsi, pani Morawsko. Pytanie, czy jest się jego częścią, czy stoi się na drodze.

Uśmiechnął się. Wsiadł do czystego SUV-a. Odjechał.

Lena stała na ścieżce z wizytówką w ręce i z uczuciem, które znała z pracy — tym konkretnym ssaniem w żołądku, które pojawiało się, kiedy klient był pewny swego, a ona wiedziała, że nie ma racji, ale jeszcze nie wiedziała dlaczego.

Postęp przychodzi do każdej wsi.

Pomyślała o drodze przez las. O wycince drzew na skraju, tych brzóz, jasnych i przyjaznych, za którymi zaczynał się ciemniejszy las, ten, do którego babcia mówiła „Dalej nie idziemy”. O osuszeniu terenu podmokłego — tam, gdzie rzeka rozlewała się w bagna, gdzie żaby kumkały wieczorami, gdzie… gdzie co? Gdzie coś mieszkało? Gdzie coś było?

Wrzuciła wizytówkę do kieszeni.

Nie jej sprawa. Jest tu tymczasowo. Osiem tygodni. Plan.

Ale ssanie w żołądku nie znikało.

* * *

Wieczorem, na werandzie Sklepu u Marty, przy ostatniej kawie dnia, Lena siedziała z Martą i nie rozmawiała o niczym ważnym — o pogodzie, o cenach masła, o tym, że listonosz chodzi na kawę do Pani Władkowej i myśli, że nikt nie zauważa — kiedy Jaś pojawił się znowu.

Usiadł na schodku. Bez zaproszenia. Z piegowatą twarzą odwróconą w stronę łąki, która w wieczornym świetle była złota i zielona i cicha.

— Widziałem dziś mniej świetlików — powiedział do nikogo w szczególności.

Marta popatrzyła na niego.

— Mniej niż kiedy?

— Niż zwykle. — Jaś objął kolana ramionami. — Kiedyś było ich dużo. Teraz jest mniej. I nie latają tak blisko wsi.

— Bo jest wcześniej, Jasiu — powiedziała Marta łagodnie. — Jeszcze jasno.

— Nie o to chodzi. — Jaś zmarszczył brwi. — One się cofają. Idą głębiej. Prababcia mówi, że to dlatego, że nie ma babci Haliny. — Zerknął na Lenę. — Ale teraz jest pani. Więc może wrócą?

Lena nie wiedziała, co powiedzieć.

— Jasiu — zaczęła Marta.

— Krowa Pana Tadka też wie — ciągnął Jaś z uporem kogoś, kto postanowił powiedzieć wszystko i zamierza to zrobić, zanim dorośli go uciszą. — Krowy wiedzą, kiedy coś jest nie tak. I woda w studni u nas smakuje dziwnie. I koty Pani Władkowej nie chcą wychodzić z domu. I w lesie jest ciszej niż powinno być.

Cisza.

Marta patrzyła na Jasia z miną, w której walczyły ze sobą czułość i coś innego — coś, co wyglądało jak lęk, ukryty głęboko, pod warstwami praktyczności i humoru.

— Jasiu — powiedziała cicho. — Idź do domu. Jest późno.

— Ale…

— Idź do domu.

Jaś wstał. Spojrzał na Lenę. W jego oczach — mądrych, za mądrych jak na dziewięcioletniego chłopca — było pytanie, które dorośli przestali zadawać, bo odpowiedź ich przerażała.

— Dobranoc — powiedział.

— Dobranoc, Jasiu — odpowiedziała Lena.

Patrzyła, jak odchodzi ścieżką w stronę domu prababci. Mały, chudy, z rękami w kieszeniach.

Marta milczała.

— Marta — powiedziała Lena.

— Tak?

— Co on widzi?

Marta upiła kawę. Postawiła kubek. Popatrzyła na Lenę — długo, oceniająco, jakby ważyła, ile powiedzieć.

— To, co twoja babcia widziała — powiedziała wreszcie. — To, co Pani Kowalska widzi, ale nie mówi. To, co… — urwała. — Lena, ja nie wiem. Naprawdę nie wiem. Wychowałam się tu. Słyszałam rzeczy. Widziałam rzeczy, których nie umiem wyjaśnić. Ale ja nie mam… nie mam tego, co twoja babcia miała. Tego, co Jaś ma. — Pauza. — Tego, co ty pewnie masz, chociaż jeszcze o tym nie wiesz.

Lena chciała powiedzieć: Nie mam niczego. Jestem specjalistką od marketingu z Warszawy, która przyjechała sprzedać dom. Nie wierzę w świetliki, szeptuchy ani żaby w rzece.

Ale nie powiedziała, bo woda w kranie smakowała żelazem, i mleko kwaśniało w sześć godzin, i ogród babci kwitł bez ogrodnika, i chłopiec z piegami patrzył na nią, jakby czekał, aż zobaczy coś, co ona jeszcze nie potrafiła zobaczyć.

— Dobranoc, Marta — powiedziała.

— Dobranoc. I Lena?

— Tak?

— Postaw miskę z mlekiem przy progu. — Marta uśmiechnęła się — krzywo, lekko, jakby żartowała, ale oczy miała poważne. — Twoja babcia zawsze stawiała.

Lena wróciła do domu.

Postawiła miskę z mlekiem przy progu.

Nie wiedziała dlaczego.

Rano miska była pusta, a dom pachniał jabłkami i cynamonem, i podłoga nie skrzypnęła ani razu, kiedy schodziła na dół.

Rozdział 5 — Ogród Babci

Lena zaczęła od ogrodu z powodów czysto ekonomicznych.

Przynajmniej tak sobie powiedziała, klęcząc w błocie o siódmej rano, z rękawicami ogrodowymi, które znalazła w szopie babci, z sekatorem, który pamiętał czasy, kiedy sekatory robiono na pokolenia, i z planem ogrodu narysowanym w zeszycie, który — muszę to podkreślić, powiedziała do siebie — służy celom inwentaryzacyjnym i w żadnym wypadku nie jest dowodem na to, że mnie to obchodzi.

Zadbany ogród podnosi wartość nieruchomości. Zadbany ogród mówi potencjalnemu kupującemu: „Ten dom jest kochany, ten dom jest zaopiekowany, ten dom jest wart ceny, którą za niego pani zapłaci.” To był marketing. Lena znała się na marketingu. A marketing zaczynał się od curb appeal, a curb appeal zaczynał się od ogrodu.

Nie zaczęła od ogrodu, bo było siódma rano i rosa lśniła na liściach macierzanki jak drobne diamenty, a powietrze pachniało tak intensywnie ziołami, że kręciło jej się w głowie, a las za łąką stał cichy i ciemny i piękny w porannym świetle, i Lena poczuła, wbrew sobie, wbrew planowi, wbrew wszystkiemu — że chce tu być. Właśnie tu. Z rękami w ziemi.

To nie był powód. To było uczucie. A uczucia nie wchodzą do kosztorysu.

Zaczęła od chwastów — przynajmniej od tego, co uważała za chwasty, co okazało się problematyczne, bo w ogrodzie babci granica między chwastem a rośliną użytkową była płynna jak granica między snem a jawą. Czy ten krzaczek o drobnych liściach to chwast czy ziołolecznicza macierzanka piaskowa, którą babcia opisała na stronie czterdzieści siedem zielnika jako „niezbędna, nie ruszać, lubi lewą stronę ścieżki”? Czy ta rozłożysta plątanina łodyg to dzika róża do wycięcia czy dzika róża do zostawienia, bo — strona sto trzynaście — „dzika róża przy wschodnim murze chroni dom, nie pytaj od czego”?

Nie pytaj od czego.

Babcia miała talent do odpowiedzi, które rodziły więcej pytań.

Lena westchnęła, otworzyła zielnik na pierwszej stronie — gdzie spis treści, ręcznie pisany, wymieniał ponad dwieście gatunków ziół z numerami stron, datami zbiorów i tajemniczymi symbolami, których Lena nie rozumiała — i zaczęła porównywać rośliny w ogrodzie z rysunkami w zeszycie.

To zajęło dwie godziny. Na koniec miała mapę ogrodu, na której każda grządka miała swoją legendę, i listę roślin, które mogła bezpiecznie pielić, i poczucie satysfakcji, które było zupełnie nieproporcjonalne do wykonanej pracy, bo to był w końcu tylko ogród, a nie fuzja korporacyjna.

Potem zaczęła pielić. I wtedy się zaczęło.

* * *

Lawenda przy zachodniej ścieżce była w złym stanie. Nie martwa — Lena w ciągu tygodnia zdążyła zauważyć, że w ogrodzie babci nic nie było martwe, nawet rzeczy, które powinny być — ale przygaszona. Łodygi pochylone, liście matowe, kwiaty blade. Wyglądała jak ktoś, kto nie spał od tygodnia i próbuje udawać, że jest w porządku.

Lena znała to uczucie.

Klęknęła przy krzaku, zdjęła rękawice — bo rękawice przeszkadzały, bo chciała poczuć — i zaczęła odgarniać ziemię wokół korzeni. Gleba była sucha, zbita, potrzebowała spulchnienia. Lena pracowała powoli, palcami, ostrożnie rozluźniając ziemię, odgarniając suche liście, robiąc miejsce.

I dotknęła łodygi.

Bez powodu. Odruchowo. Tak jak się dotyka ramienia kogoś, kto wygląda na zmęczonego — nie po to, żeby coś zrobić, ale po to, żeby powiedzieć: jestem tu.

Lawenda drgnęła.

Lena cofnęła rękę.

Patrzyła. Łodyga, której dotknęła — jedna z tych pochylonych, bladych, prawie leżących na ziemi — prostowała się. Powoli, ale wyraźnie, jak ktoś, kto się przeciąga po drzemce. Liście nabrały koloru — z matowego szarozielonego do soczystego, intensywnego zielonego. Pąki na czubku łodygi, dotąd zamknięte i wyblakłe, nabrzmiały.

To trwało może dziesięć sekund. Potem lawenda stała prosto, zielona, żywa, jakby ktoś przewinął film o dwa tygodnie do przodu.

Lena siedziała na piętach i patrzyła na swoje ręce.

— Woda — powiedziała na głos. — Spulchniłam ziemię. Korzenie dostały powietrze. Normalna reakcja rośliny na poprawę warunków glebowych.

Brzmiało to rozsądnie. Brzmiało to naukowo. Brzmiało to jak coś, co powiedziałby ktoś, kto nigdy nie widział, jak lawenda prostuje się w dziesięć sekund po jednym dotknięciu.

Wróciła do pielenia.

Przy następnej grządce — szałwia, krzepka i zdrowa, ale lekko rozłożysta — zaczęła nucić. Bez powodu, bez melodii — cichy, bezwiedny dźwięk, coś między kołysanką a piosenką, którą babcia nuciwała w ogrodzie, kiedy Lena była mała. Nie pamiętała słów. Nie pamiętała nawet, czy były słowa. Tylko melodię — trzy nuty w górę, dwie w dół, powtórzone, jak oddech.

Szałwia pochyliła się w jej stronę.

Nie „przechyliła się od wiatru”. Wiatru nie było. Nie „opadła pod własnym ciężarem”. Była zdrowa i prosta. Szałwia — cały krzak, wszystkie łodygi, wszystkie liście — pochyliła się w stronę Leny, jakby słuchała. Jakby chciała być bliżej.

Lena przestała nucić.

Szałwia wyprostowała się.

Lena zaczęła nucić.

Szałwia pochyliła się.

— Nie — powiedziała Lena stanowczo, do szałwii, do siebie, do wszechświata. — Nie. Absolutnie nie.

Wstała, otrzepała kolana z ziemi i poszła do kuchni po wodę, bo odpowiedzialny dorosły człowiek, kiedy rośliny zaczynają reagować na jego nucenie, pije wodę, bierze głęboki oddech i rozważa, czy to nie od słońca.

Było pochmurno.

* * *

W kuchni stał kubek z herbatą, którego nie zrobiła.

Herbata była ciepła.

Lena wypiła herbatę, bo co miała zrobić — wylać? Dom się starał. Domowy — to znaczy, stary dom ze specyficzną wentylacją i skłonnością do kondensacji — robił jej herbatę. Lena piła herbatę. Nie rozmawiały o tym. Działało to na tej samej zasadzie co kolega w biurze, który zawsze zostawia ci kawę na biurku i nigdy o tym nie mówi, i ty nigdy nie mówisz, i jest dobrze.

Wróciła do ogrodu.

Przez resztę poranku pracowała ostrożnie — pielia, przycinała, spulchniała — ale nie dotykała roślin dłużej, niż było to konieczne, i absolutnie, stanowczo nie nuciła. Rośliny zachowywały się jak rośliny. Ziemia była ziemią. Wszystko było normalne.

Z wyjątkiem nagietka przy wschodnim murze, który zakwitł na jej oczach.

To znaczy: kiedy Lena podeszła, nagietek miał pąki — zamknięte, zielone, tygodnie od kwitnienia. Kiedy się odwróciła, żeby sięgnąć po sekator, a potem odwróciła się z powrotem — nagietek kwitł. Pomarańczowy, otwarty, jaskrawy, jak mały pożar w zieleni. Trzy kwiaty. Kwiaty, których dwie minuty temu nie było.

Lena popatrzyła na nagietka.

Nagietek patrzył na Lenę. To znaczy — nie patrzył, bo to roślina, ale stał tam, pomarańczowy i bezczelny, i wyglądał jak ktoś, kto właśnie zrobił coś, z czego jest bardzo zadowolony, i czeka na reakcję.

Lena otworzyła babcin zielnik na stronie o nagietkach. Na marginesie, babcinym drobnym pismem:

„Nagietek przy wschodnim murze — dziwny w tym roku. Kwitnie w nocy. Sprawdzić, czy granica nie przesuwa się.”

I poniżej, dopisane innym atramentem, jakby później:

„Granica się przesuwa. Nagietek reaguje pierwszy. Zawsze reaguje pierwszy.”

Granica. Znowu ta granica. Jaka granica?

Lena zamknęła zielnik. Położyła go na ławce przy ganku. Popatrzyła na nagietek, który wciąż kwitł pomarańczowo i bezczelnie i nie zamierzał tego wyjaśniać.

— Nie wiem, co to znaczy — powiedziała do nagietka. — I nie zamierzam się dowiadywać. Kwitnij sobie.

Nagietek kwitł.

* * *

Wieczorem, kiedy Lena kończyła porządki w szopie z narzędziami — szopa była skarbnicą ogrodniczych artefaktów z pięciu dekad, w tym motyki, która wyglądała, jakby służyła do obrony przed Tatarami — usłyszała kroki.

Nie na ścieżce. Na łące. Długie, spokojne, miarowe — kroki kogoś, kto idzie bez pośpiechu, bo nie spieszy mu się nigdzie, bo ma przed sobą nieskończoność czasu.

Boruta stał przy ogrodzeniu na tyłach posesji — tym połamanym, które Lena miała na liście napraw — i patrzył na ogród.

Lena wyszła z szopy z motyką w ręce, co prawdopodobnie nie było najlepszym wizerunkiem na drugie spotkanie, ale okoliczności nie sprzyjały elegancji.

— Dzień dobry — powiedziała.

Skinął głową. Ten sam ruch co za pierwszym razem — powolny, oszczędny, uprzejmy. Oczy — bursztynowe, złoto-miodowe, za jasne na twarz tak ciemną — zatrzymały się na niej na moment, a potem przeszły na ogród.

Patrzył na grządki. Na lawendę, która stała prosto. Na nagietka, który kwitł. Na szałwię, na macierzankę, na rozmaryn, którego gałązkę zostawił na jej progu tydzień temu. Patrzył na ogród tak, jak patrzy się na coś, co się straciło i odzyskało — z czymś, co Lena rozpoznała, bo sama to czuła, kiedy wchodziła tu rano: z czymś między nadzieją a niedowierzaniem.

Potem coś w jego twarzy się zmieniło. Nie uśmiech — Lena nie była pewna, czy ten mężczyzna umiał się uśmiechać — ale złagodzenie. Linie wokół oczu, które zwykle wyglądały jak wyryte przez lata (albo stulecia, szepnął jakiś głos w jej głowie, którego natychmiast uciszyła), rozluźniły się.

— Rośnie — powiedział.

Jego głos.

Lena nie słyszała go wcześniej — tamtego dnia przy lesie nie zamienili ani słowa. Jego głos był niski, cichy, lekko szorstki na krawędziach, jakby zardzewiał od nieużywania. Głos kogoś, kto mówi rzadko i waży każde słowo, zanim je wypuści.

— Rośnie — potwierdziła. — Dziwnie szybko.

Popatrzyła na niego. On patrzył na ogród. W wieczornym świetle jego profil był ostry — wysokie kości policzkowe, mocna szczęka, usta zaciśnięte w linię, która wyglądała na domyślny stan, nie na wyraz emocji. Pachniał — Lena stała wystarczająco blisko, żeby poczuć — żywicą. Sosną. I dymem, ledwo wyczuwalnym, jakby przesiąkł ogniskiem, które dawno zgasło.

— Pani babcia — powiedział. — Rozmawiała z nimi.

— Z roślinami.

— Tak.

— Rozmawiała z roślinami — powtórzyła Lena tonem kogoś, kto stara się zachować resztki racjonalności w sytuacji, która wymyka się spod kontroli.

— Znała je po imieniu. — Cisza. — Odpowiadały.

Lena poczuła, jak coś w niej chce powiedzieć: Wiem. Widziałam dziś. Dotknęłam lawendy i się wyprostowała. Nuciłam i szałwia się pochyliła. Nagietek zakwitł na moich oczach. Ale nie powiedziała, bo powiedzenie tego na głos oznaczałoby, że to się naprawdę stało, a jeśli to się naprawdę stało, to Lena Morawska, specjalistka od marketingu z Warszawy, miała poważny problem z rzeczywistością.

— Dziękuję za rozmaryn — powiedziała zamiast tego. — I szałwię. To było… miłe.

Skinął głową. Nie powiedział „nie ma za co” ani „proszę bardzo” ani nic, co normalny człowiek mówi, kiedy ktoś mu dziękuje. Po prostu skinął głową, jakby podziękowanie było niepotrzebne, jakby zostawianie ziół na progu było czymś oczywistym, naturalnym, czymś, co się robi, jak oddychanie.

A potem odwrócił się i spojrzał w stronę lasu — nie na las, ale w las, jakby widział coś między drzewami, czego ona nie widziała — i powiedział:

— Proszę nie chodzić w stronę rzeki po zmierzchu. Teraz jest… niespokojnie.

— Niespokojnie?

— Las. Rzeka. — Szukał słów, jakby wybierał je z ograniczonego zapasu. — Są niespokojne. Granica…

Urwał.

Granica. To samo słowo, co w zeszycie babci. Granica się przesuwa.

— Jaka granica? — zapytała Lena.

Ale on już się odwracał. Jakby powiedział więcej, niż zamierzał. Jakby to jedno słowo — granica — było zbyt duże, żeby zmieścić je w rozmowę przy płocie z obcą kobietą, która jest tu od tygodnia i jeszcze nie wie nic, ale ma ręce swojej babci i ogród, który na te ręce odpowiada.

— Proszę uważać — powiedział. I poszedł.

Lena patrzyła, jak idzie łąką w stronę lasu — długie kroki, prosta sylwetka, ciemna koszula znikająca w mroku między drzewami. Szedł, jakby las się przed nim rozstępował. A może się rozstępował naprawdę — w zmierzchu trudno było powiedzieć, co jest cieniem drzewa, a co czymś innym.

Stała przy ogrodzeniu jeszcze długo po tym, jak zniknął.

W ogrodzie za jej plecami nagietek kwitł pomarańczowo, lawenda stała prosto, a szałwia — Lena mogłaby przysiąc, choć nie zamierzała — lekko drżała, jakby z podekscytowania.

Granica się przesuwa.

Proszę nie chodzić w stronę rzeki po zmierzchu.

Rośliny odpowiadały.

Lena poszła do domu. Zamknęła drzwi. Usiadła przy kuchennym stole, nad którym wisiała żarówka, która — musiała to przyznać — świeciła cieplej niż zwykle, jakby dom wiedział, że potrzebuje światła.

Otworzyła babcin zielnik. Nie na losowej stronie — od początku. Strona pierwsza, akapit pierwszy:

„Zielnik Haliny Morawskiej. Zaczęty w maju 1971 roku. Wszystko, co wiem o ziołach, o ziemi i o tym, czego ziemia próbuje nam powiedzieć.”

I pod spodem, drobniejszym pismem, jakby dodanym później, z wahaniem:

„Jeśli czytasz to, Lena — a jeśli los jest sprawiedliwy, to czytasz — to wiedz, że ogród odpowie. Nie bój się. On cię zna.”

Lena zamknęła zielnik.

Otworzyła go ponownie.

Przeczytała jeszcze raz.

On cię zna.

Herbata w kubku na stole — tym, którego nie zrobiła, tym, który pojawił się, bo dom robił jej herbatę każdego wieczoru, jakby to było najnormalniejsze na świecie — była dokładnie takiej temperatury, jakiej potrzebowała.

Lena wypiła herbatę. Otworzyła zielnik na stronie drugiej. I zaczęła czytać.

Nie dla kosztorysu. Nie dla wartości nieruchomości. Nie dla planu.

Dla siebie.

(Na progu stała miska z mlekiem. Rano będzie pusta. Podłoga nie skrzypnie. Dom będzie pachniał jabłkami. Wszystko będzie dobrze.

Albo nic nie będzie dobrze, ale przynajmniej ogród będzie kwitł.)

Rozdział 6 — Świetliki

Nie mogła spać.

To nie było nowe — Lena nie spała dobrze od miesięcy, od Tomka, od agencji, od pustego mieszkania w Warszawie — ale to było inne. W Warszawie nie spała, bo jej głowa nie chciała się zamknąć: listy, plany, scenariusze, wyrzuty sumienia, kręcące się w kółko jak chomik na kołowrotku. Tu, w domu babci, głowa była cicha. Tu nie spała, bo ciało — albo coś w ciele, coś głębiej niż mięśnie i kości — było niespokojne. Jakby czegoś szukało. Jakby nasłuchiwało.

Było po dziesiątej. Za oknem — ciemność, ale nie czarna; granatowa, przeszyta gwiazdami i lekko rozświetlona sierpem księżyca, który wisał nad lasem jak porzucony nóż. Dom oddychał wokół niej miarowo — podłoga, belki, strzecha — a domowy (to znaczy, stary dom ze specyficzną akustyką) najwyraźniej poszedł spać, bo kuchnia była cicha, kubek stał na suszarce, a miska z mlekiem na progu była jeszcze pełna.

Lena leżała w łóżku babci, patrzyła w sufit i słuchała.

Cisza. Ale nie pusta cisza — pełna. Świerszcze za oknem, żaby nad rzeką, jakiś ptak nocny w lesie, który wydawał dźwięk jak westchnięcie. I pod tym wszystkim — cicho, tak cicho, że mogło być wyobraźnią — coś jak nucenie. Niska, wibrująca nuta, jakby ziemia sama wydawała dźwięk.

Wstała.

Nie dlatego, że chciała. Dlatego, że nogi ją poniosły. Ubrała się — dżinsy, bluza, tenisówki — i zeszła na dół, i otworzyła drzwi, i stała na ganku w ciemności, i oddychała.

Powietrze pachniało inaczej niż w dzień. Intensywniej. Zioła w ogrodzie — lawenda, macierzanka, szałwia — wydzielały zapach, jakby noc je rozbudzała, jakby ciemność była ich porą. Łąka za ogrodzeniem lśniła od rosy. A za łąką — las, czarny, ogromny, cichy.

I rzeka. Słyszała rzekę — cichą, ale wyraźną, bulgoczącą gdzieś za wierzbami. Boruta powiedział, żeby nie chodziła w stronę rzeki po zmierzchu. Boruta powiedział, że jest niespokojnie.

Lena zeszła z ganku.

Nie w stronę rzeki. Po prostu — na spacer. Wzdłuż ogrodzenia, przez łąkę, w stronę… no, w stronę rzeki, ale nie do rzeki. Obok. W pobliżu. Bo potrzebowała powietrza i ruchu, i nie zamierzała siedzieć w domu i bać się czegoś, czego nie potrafiła nawet nazwać.

Szła. Trawa była mokra od rosy, chłodna pod cienkim płótnem tenisówek. Księżyc dawał wystarczająco światła, żeby widzieć ścieżkę — tę samą, którą babcia chodziła tysiąc razy, wydeptaną w trawie jak linia życia na dłoni. Lena znała tę ścieżkę z dzieciństwa: prowadziła z domu przez łąkę do rzeki i dalej, do miejsca, gdzie rzeka robiła zakręt i tworzyła płytki, żwirowy brzeg, na którym babcia zbierała kamienie i suszyła włosy, i opowiadała historie.

Szła i nie myślała o niczym, co samo w sobie było dziwne, bo Lena myślała zawsze, a tu — pustka. Cisza w głowie. Tylko kroki, trawa, niebo, zapach.

I wtedy je zobaczyła.

* * *

Na początku myślała, że to świetliki.

Normalne, zwyczajne świetliki — robaczki świętojańskie, Lampyris noctiluca, bioluminescencja, lucyferyna, nic nadzwyczajnego. Łąka w czerwcu, ciepła noc, wilgotna trawa — idealne warunki. Widziała je setki razy.

Ale te nie były normalne.

Były zbyt jasne. Zbyt duże. Nie migotały — pulsowały, rytmicznie, jak bicie serca. I nie unosiły się bezładnie, jak robią owady; poruszały się celowo, z kierunkiem i intencją, jakby wiedziały, dokąd zmierzają. Jakby szukały.

Unosiły się nad łąką — dziesiątki, może setki — delikatne, złoto-zielone punkty światła w ciemności. Dryfowały powoli, w hipnotycznym tańcu, który wyglądał jak… choreografia. Jak wzór. Jak język, którego Lena nie znała, ale który jej ciało — to niespokojne ciało, które wyciągnęło ją z łóżka — próbowało zrozumieć.

Zatrzymała się na ścieżce. Serce biło szybciej, ale nie ze strachu. Z czegoś innego.

Świetliki — nie świetliki, bo robaczki świętojańskie nie latają w formacji i nie pulsują w jednym rytmie — zaczęły się zbliżać. Powoli, jakby niepewnie. Jakby chciały podejść, ale nie były pewne, czy mogą.

Jeden z nich — jeden, odważniejszy od reszty, większy, jaśniejszy — oddzielił się od grupy i zaczął dryfować w jej stronę. Lena stała nieruchomo. Mała kula światła — wielkości orzecha, może mniejsza — zbliżała się, zatrzymywała, znowu zbliżała. Jak dziecko, które chce podejść do obcego psa, ale nie jest pewne, czy pies gryzie.

Lena wyciągnęła rękę.

Nie wiedziała dlaczego. Nie planowała tego. Dłoń po prostu się otworzyła — odruch, instynkt, coś głębszego niż myśl.

Światełko usiadło na jej otwartej dłoni.

Było ciepłe.

Nie gorące — ciepłe, jak dłoń innego człowieka, jak kubek herbaty, jak kot, który kładzie się na kolanach. Pulsowało — delikatnie, miarowo, w rytmie, który Lena poczuła aż w nadgarstkach. I świeciło — złoto-zielonym blaskiem, który nie był światłem owada. To było coś innego. Coś, co miało — Lena poczuła to z absolutną, przerażającą pewnością — zamiar. Intencję. Ciekawość.

Patrzyło na nią.

Nie miało oczu. Nie miało twarzy. Było kulą ciepłego światła na jej dłoni, i patrzyło na nią, i ona wiedziała, że patrzy, tak jak wiedziała, że oddycha, tak jak wiedziała, że ziemia jest pod jej stopami.

— Cześć — szepnęła Lena.

Głupie. Absurdalne. Mówienie „cześć” do światełka na łące w środku nocy, kiedy normalni ludzie śpią i nie rozmawiają z bioluminescencyjnymi zjawiskami.

Światełko zapulsowało jaśniej. Cieplej. Jakby odpowiedziało.

Pozostałe świetliki — dziesiątki, setki — zbliżyły się. Powoli, delikatnie, jakby dostały pozwolenie. Otoczyły ją lekkim kręgiem — złoto-zielone światła dryfujące w ciemności, pulsujące w jednym rytmie, w rytmie, który Lena poczuła gdzieś głęboko w klatce piersiowej, jakby jej serce próbowało dopasować się do ich bicia.

Stała na łące otoczona światłem i nie bała się. Powinna się bać. Powinna biec do domu, zamknąć drzwi, zadzwonić do kogoś — do Kasi, do Marty, do pogotowia psychiatrycznego — i powiedzieć: widzę rzeczy, których nie powinnam widzieć. Ale nie bała się. Czuła… spokój. Ciepło. Rozpoznanie.

Jakby to już kiedyś widziała. Jakby to widziała ktoś inny, kiedyś, dawno temu — ktoś, kto miał jej oczy i jej ręce i ten sam dom na końcu wsi.

A potem usłyszała wodę.

* * *

Rzeka była bliżej, niż myślała.

Szła — kiedy zaczęła iść? Nie pamiętała, żeby ruszyła z miejsca, ale szła — ścieżką przez łąkę, w dół łagodnego zbocza, w stronę dźwięku wody. Świetliki dryfowały wokół niej jak straż honorowa, ten pierwszy wciąż siedział na jej otwartej dłoni, ciepły i pulsujący, jakby ją prowadził.

Wierzby. Ich gałęzie zwisały nad brzegiem jak kurtyna, ciemne i szeleszczące. Lena odsunęła jedną i wyszła na brzeg rzeki.

Rzeka była wąska — może pięć metrów w najszerszym miejscu — i płytka, z kamienistym dnem, które lśniło w świetle księżyca jak posypane monetami. Woda płynęła wolno, cicho, z tym łagodnym bulgotaniem, które Lena słyszała z domu. Na brzegu rosły tataraki i sitowie, i powietrze pachniało wilgocią, mułem i czymś słodkim — jak kwiaty, ale nie kwiatami, czymś głębszym, starszym.

Świetliki zatrzymały się na brzegu. Nie podążyły za nią nad samą wodę — ustawiły się w półkolu między wierzbami, jakby to była granica, której nie przekraczały. Tylko ten jeden, na jej dłoni, został.

Lena patrzyła na rzekę.

I zobaczyła je.

Na początku pomyślała, że to odbicia. Księżyc na wodzie, wierzby, gwiazdy — rzeka odbijała wszystko jak lustro, zniekształcając lekko prądem. Ale te odbicia nie pasowały do niczego na brzegu.

Kształty pod wodą. W wodzie. Blade, wydłużone, ludzkie — ale nie ludzkie. Twarze — twarze — wyłaniające się z głębi jak fotografie wywołujące się w ciemni, powoli, stopniowo, z przerażającą łagodnością. Oczy — wielkie, jasne, świecące bladym, podwodnym światłem. Włosy — długie, ciemne, falujące z prądem wody jak wodorosty, jak trawa rzeczna, jak coś, co żyje w wodzie od zawsze i nie pamięta lądu.

Rusalki.

Lena nie wiedziała, skąd znała to słowo. Z bajek babci. Z piosenek, które babcia śpiewała latem, kiedy prały w rzece — bo babcia prała w rzece, bo tak się tu robiło, kiedy Lena była mała, a babcia śpiewała, i Lena myślała, że to piosenki dla niej, ale może nie były dla niej, może były dla…

Były trzy.

Wynurzyły się z wody powoli — nie nagle, nie gwałtownie, bez plusku, bez fali. Jakby woda je wypchnęła łagodnie, jak matka wypchnięła by dziecko w stronę gościa: no idź, przywitaj się. Trzy kobiety — nie, nie kobiety — trzy istoty, kobiece z kształtu, ale nie z natury. Blade jak księżyc, z ramionami nagimi i mokrymi, z włosami, które spływały im na plecy i ramiona i dalej, do wody, jakby były z wodą zrośnięte. Ich skóra miała odcień perły — nie biały, ale opalizujący, zmieniający się z każdym drgnięciem wody.

Ich oczy. Wielkie, okrągłe, świecące — jak oczy ryby, ale z głębią, z inteligencją, z czymś, co wyglądało jak… pamięć. Jakby patrzyły na Lenę i widziały nie ją, ale kogoś przed nią. Kogoś, kogo znały. Kogoś, kogo straciły.

Stały w płyciznach — woda do kolan — i patrzyły na nią. Nie mówiły. Nie ruszały się. Nie groziły.

Przechyliły głowy.

Wszystkie trzy, jednocześnie, w identycznym ruchu — lekkie przechylenie głowy w prawo, jakby próbowały zobaczyć ją z innej strony. Jakby rozpoznawały.

Lena stała na brzegu, ze świetlikiem na dłoni, z sercem pod gardłem i z lodowatą, krystaliczną jasnością w głowie — jasnością, która nie była paniką, nie była szaleństwem, była czymś gorszym: pewnością — i patrzyła na trzy istoty z rzeki, które patrzyły na nią oczami pełnymi księżycowego światła, i wiedziała.

Wiedziała z tą samą absolutną, przerażającą pewnością, z jaką wiedziała, że oddycha.

To nie są odbicia. To nie jest wyobraźnia. To nie jest stres, zmęczenie, za dużo sernika, lunatyzm, stary dom ani żadna inna wymówka, którą karmiła się od dwóch tygodni.

Babcine historie były prawdziwe.

Wszystkie.

* * *

Lena uciekła.

Nie — pobiegła. Jest różnica. Uciekanie to panika, ślepy pęd, odruch zwierzęcia. To, co zrobiła Lena, było świadomą, celową, ekspresową decyzją kobiety, która właśnie zobaczyła coś, co nie istnieje, a jednak istnieje, i która potrzebowała natychmiast być między ścianami, za zamkniętymi drzwiami, w miejscu, które ma żarówki i czajnik i logiczne wyjaśnienia.

Biegła przez łąkę, pod wierzbami, przez mokrą trawę, w górę zbocza. Świetliki odsunęły się na jej drodze — nie uciekały, nie gonił — odsunęły się, jak ktoś, kto się cofa, żeby przepuścić biegnącego, delikatnie, z troską. Ten jeden, na jej dłoni — biegła z otwartą dłonią, bo nie pomyślała, żeby ją zamknąć — wciąż tam siedział, ciepły i pulsujący, i nie wyglądał na zaniepokojonego. Wyglądał… cierpliwy.

Dom. Furtka. Ścieżka. Ganek. Drzwi.

Lena wpadła do środka, zatrzasnęła drzwi, przekręciła klucz, oparła się o nie plecami i zsunęła się na podłogę.

Serce waliło jej tak głośno, że przez moment nie słyszała nic innego. Potem — oddech. Jej oddech, szybki, urywany. I cisza domu. I tykanie zegara na ścianie, o którym nigdy wcześniej nie słyszała, bo zegar stał, a teraz tykał.

I ciepło.

Coś owinęło się wokół jej ramion. Koc. Ten sam wełniany koc, który pojawiał się co wieczór — pachnący lawendą, ciepły jak objęcie. Domowy. Dom. Coś, co wiedziało, że jest jej zimno i strasznie, i co robiło jedyną rzecz, jaką umiało: owijało ją w ciepło.

Lena siedziała na podłodze z kocem na ramionach i ze świetlikiem na dłoni — bo świetlik wciąż tam był, wszedł z nią do domu, pulsował cicho, jakby mówił: jest dobrze, jest dobrze, jest dobrze — i próbowała oddychać.

Oddech. Oddech. Oddech.

Wtedy coś spadło z półki.

Zielnik babci. Gruba, ciężka książka w twardej okładce, z suszonymi liśćmi sterczącymi z brzegów, spadła z regału w salonie — nie zsunęła się, nie zepchnęła jej kota, którego nie było — spadła, sama, z dobrze zabezpieczonej półki, i wylądowała na podłodze z głuchym łupnięciem, otwarta.

Lena patrzyła na nią z podłogi kuchni.

Wstała. Nogi się trzęsły, ale trzymały. Podeszła do zielnika. Podniosła go.

Był otwarty na stronie, której wcześniej nie widziała. Daleko, za częścią o ziołach, za częścią o zbiorach i suszeniu, w sekcji, którą wcześniej przerzuciła, bo wyglądała na nieczytelne notatki i dziwne symbole.

Na górze strony, babcinym pismem, staranniejszym niż zwykle, jakby pisanym z namysłem:

„Duchy wodne — rusalki”

Poniżej: rysunek. Trzy kobiece postacie w wodzie, blade, z długimi włosami, z wielkimi oczami. Babcia narysowała je z czułością, nie ze strachem — jak ktoś, kto rysuje znajomych, nie potwory.

Pod rysunkiem tekst:

„Nie boją się szeptuchy. Szeptucha nie boi się ich. Są smutne i ciekawe i samotne. Nie wchodzić do wody po zmierzchu, chyba że w ramach rytuału. Kłaniać się lekko. Nie odwracać się plecami. Jeśli podadzą kamień — przyjąć. Kamień od rusalki to obietnica.”

I na marginesie, innym atramentem:

„Lena zobaczy je kiedyś. Lena zobaczy wszystko. Ma moje oczy i moje ręce i mój ogień. Muszę się tylko upewnić, że wróci na czas.”

Lena zamknęła zielnik.

Otworzyła go.

Zamknęła.

Popatrzyła na świetlika na swojej dłoni. Świetlik pulsował ciepło, cierpliwie, jakby miał cały czas świata.

Popatrzyła na koc na ramionach, który materiał nie powinien być tam, a był.

Popatrzyła na zielnik, który spadł z półki sam i otworzył się na stronie o rusałkach.

Popatrzyła na swoje ręce.

— Babciu — powiedziała cicho, do pustego domu, do koca, do zielnika, do światełka, do ciemności za oknem, do łąki i rzeki i trzech bladych postaci w wodzie, które przechyliły głowy i patrzyły na nią oczami pełnymi księżyca — babciu, co ty mi zostawiłaś?

Dom nie odpowiedział.

Ale podłoga skrzypnęła cicho, ciepło, jak śmiech.

I świetlik na jej dłoni zapulsował jaśniej, jakby mówił: nareszcie.

Lena usiadła na podłodze, z kocem na ramionach, z zielnikiem na kolanach, ze świetlikiem na dłoni, w domu swojej babci na końcu wsi, na końcu drogi, na końcu świata, który właśnie przesunął się o krok w bok i pokazał jej, że za nim jest inny świat — starszy, dziwniejszy, pełniejszy — i który czekał na nią od zawsze.

Nie płakała. Nie krzyczała. Nie dzwoniła do nikogo.

Otworzyła zielnik na stronie o rusałkach i zaczęła czytać.

Rozdział 7 — Zaprzeczenie

Rano Lena zrobiła trzy rzeczy.

Pierwsza: wstała, umyła się, ubrała, zeszła na dół i zrobiła kawę. Normalną, rozpuszczalną, tragiczną kawę z kubka, który stał na blacie (postawiony przez nią, nie przez dom, bo sprawdziła — sprawdziła — czy kubek jest tam, gdzie go zostawiła wczoraj wieczorem, i był, co dowodzi, że dom nie robi kubków, a wcześniejsze przypadki to zbieg okoliczności i selektywna pamięć).

Druga: otworzyła okna, wpuściła powietrze, które pachniało trawą i lawendą i normalnym, racjonalnym, naukowym majowym porankiem, i powiedziała na głos:

— Wczoraj wieczorem byłam przemęczona, szłam przez mokrą łąkę po ciemku, zobaczyłam świetliki i żaby, a resztę dorobił mój mózg, który od trzech miesięcy nie śpi porządnie i ma prawo do halucynacji.

Brzmiało to rozsądnie. Brzmiało to dojrzale. Brzmiało to jak coś, co powiedziałaby psycholog, gdyby Lena miała psychologa, co nie miała, bo umawianie się do psychologa wymagałoby przyznania, że ma problem, a Lena nie miała problemu — miała plan.

Trzecia: wzięła telefon i wyszła na łąkę za domem, gdzie były dwie kreski zasięgu, i zadzwoniła do Agaty.

Nie do Kasi. Kasia zadałaby sto pytań, przyjechałaby z winem i interwencją, i byłoby głośno i dramatycznie. Agata — Agata Kwiatkowska, koleżanka z poprzedniej pracy, spokojny umysł, analityczny temperament, typ osoby, która w trakcie pożaru sprawdza instrukcję ewakuacyjną — Agata była tym, czego Lena teraz potrzebowała.

— Hej — powiedziała Lena, kiedy Agata odebrała po trzecim sygnale. — Mam pytanie. Hipotetyczne.

— O siódmej rano?

— Tak. Hipotetycznie: gdybyś przez kilka tygodni była sama, na wsi, w starym domu, pod dużym stresem, i pewnego wieczoru poszłaś na spacer i zobaczyłaś coś… dziwnego… jak bardzo prawdopodobne jest, że to halucynacja?

Pauza.

— Jak dziwnego?

— Hipotetycznie dziwnego.

— Lena.

— Światła na łące. Kształty w wodzie. Rzeczy, które wyglądały jak… — szukała słowa, które nie brzmiałoby jak kompletne szaleństwo — …jak coś, czego nie powinno tam być.

Dłuższa pauza.

— Piłaś coś?

— Nie.

— Grzyby? Zioła? Cokolwiek, co mogło…

— Agata, jestem na wsi na Podlasiu, nie na festiwalu w Woodstock.

— Stres może powodować halucynacje wzrokowe — powiedziała Agata tonem, który Lena kochała właśnie za jego spokojną kliniczność. — Brak snu, izolacja, zmiana otoczenia. Twój mózg próbuje przetworzyć dużo bodźców naraz i czasem… dopowiada. Widzi wzory tam, gdzie ich nie ma. To się nazywa pareidolia. Plus jesteś w nowym miejscu, jest ciemno, łąka, woda — twój mózg mógł zobaczyć w odbiciu na wodzie cokolwiek.

— Tak — powiedziała Lena. — Tak, to ma sens.

— Ale gdyby się powtórzyło, to idź do lekarza.

— Jasne.

— I śpij. Poważnie. Ile śpisz?

— Wystarczająco.

— Kłamiesz.

— Kłamię. Ale pracuję nad tym.

Rozłączyły się. Lena stała na łące z telefonem w ręce i patrzyła na trawę — normalną, zieloną, mokrą od rosy — i na rzekę w dole — normalną, wąską, bulgoczącą — i na las za rzeką — normalny, ciemny, stary — i powtórzyła sobie: pareidolia, stres, brak snu, przetwarzanie bodźców.

Świetlik wyleciał z domu.

To znaczy — kiedy Lena wróciła do kuchni, świetlik, który wczoraj usiadł na jej dłoni i wszedł z nią do domu, i o którym Lena miała nadzieję, że sobie poszedł w nocy, bo to by potwierdzało teorię o owadach i halucynacjach — świetlik tam był. Unosił się pod sufitem, obok lampy, cichy, ciepły, pulsujący złoto-zielonym światłem, które w dziennym świetle wyglądało jak mała gwiazda w kuchni.

— Nie — powiedziała Lena.

Świetlik zapulsował.

— Jesteś owadem. Robaczkiem świętojańskim. Wleciałeś przez okno.

Świetlik opuścił się niżej i zawisł na wysokości jej ramienia, jakby chciał powiedzieć: Oboje wiemy, że nie jestem owadem, ale możesz sobie to powtarzać, jeśli ci z tym lepiej.

— Wyobraźnia — powiedziała Lena do kuchni, do kubka, do koca na kanapie, do zielnika na stole, do świetlika, który unosił się przy jej ramieniu z cierpliwością czegoś, co ma więcej czasu niż ona.

Wyobraźnia nie odpowiedziała. Świetlik pulsował.

Lena otworzyła laptopa.

* * *

Przez następne cztery godziny Lena była w trybie kombajnu — tym razem nie ogrodniczym, ale warszawskim. Usiadła na werandzie z laptopem (łapała tu jedną kreskę Wi-Fi, co wystarczało na maile, ale nie na Netflix, co było prawdopodobnie błogosławieństwem) i zanurzyła się w normalność z desperacją kogoś, kto łapie się deski ratunkowej.

Sprawdziła ogłoszenia o pracę. Było ich kilka, które do niej pasowały — account director w agencji na Mokotowie, szefowa marketingu w start-upie z Woli, freelance strategy z dawnego klienta. Przeczytała je uważnie. Zapisała dwa. Nie odpowiedziała na żaden, ale sam akt szukania — scrollowanie, ocenianie, porównywanie — był jak medytacja. Znajomy gest. Kontrola.

Sprawdziła mieszkania. Kawalerka na Żoliborzu, dwa pokoje na Ochocie, mikro-studio na Pradze, które w ogłoszeniu nazwano „kameralnym”, co było eufemizmem na „mieścisz się, jeśli nie oddychasz zbyt głęboko”. Zapisała trzy. Nie zadzwoniła do żadnego. Ale mogła zadzwonić. Mogła wrócić. Mogła jutro rano wsiąść w punto i być w Warszawie przed południem, i zacząć od nowa, i nigdy więcej nie patrzeć na łąkę po zmierzchu.

Sprawdziła wartość nieruchomości w okolicy. Agroturystyki na Podlasiu — porównywalne obiekty, ceny, sezonowość. Dopisała do kosztorysu. Wyliczyła marżę. Stworzyła arkusz kalkulacyjny, bo arkusze kalkulacyjne były religią Leny Morawskiej i jedyną rzeczą, w którą wierzyła bez zastrzeżeń.

Zrobiło się południe. Laptop się rozładował. Lena zamknęła go i poczuła pustkę — nie ulgę, pustkę. Cztery godziny normalności, a w środku nic się nie zmieniło. Świetlik wciąż unosił się przy jej ramieniu. Ogród wciąż pachniał zbyt intensywnie. Woda w kranie wciąż smakowała żelazem.

A w kuchni, na stole, leżał babcin zielnik, otwarty na stronie o rusałkach, tak jak go zostawiła wczoraj w nocy.

Zamknęła go. Wsadziła na półkę. Między Tokarczuk a trzecią Anię z Zielonego Wzgórza. Stanowczo.

Poszła do wsi.

* * *

U Marty kupiła chleb, masło i nowe mleko (sprawdziła datę dwa razy), wypiła kawę i z całych sił słuchała opowieści o tym, jak listonosz znowu przyniósł paczkę do złego domu, a Pan Staszek znowu przyniósł kwiaty, a Zosia dostała piątkę z przyrody, co Marta relacjonowała z dumą, jakby córka odkryła nowy pierwiastek.

Normalność. Chleb, masło, plotki, kawa. To był prawdziwy świat. Tamto — łąka, noc, woda — to był sen.

Wracała do domu ścieżką przez wieś, kiedy zobaczyła Jasia.

Chłopiec siedział na murku przy kapliczce, z nogami zwisającymi nad ziemią i z twarzą odwróconą w stronę łąki. Na jej widok zeskoczył z murka z gracją kota i stanął jej na drodze z miną kogoś, kto czekał.

— Dzień dobry — powiedział.

— Dzień dobry, Jasiu.

— Widzi je pani, prawda?

Lena zatrzymała się. Siatka z zakupami zaszeleściła.

— Co widzę?

— Świetliki. — Jaś patrzył na nią spokojnie, bez prowokacji, bez zabawy. Z powagą. — Ten, co lata obok pani. Przy ramieniu.

Lena mimowolnie zerknęła w lewo. Świetlik — jej świetlik, nie jej świetlik, bo nie miała świetlika, bo świetliki nie istnieją — unosił się tuż obok, na wysokości ramienia, pulsując cicho.

— Ja… — zaczęła.

— Nie musi pani udawać. — Jaś wsadził ręce do kieszeni. — Ja je też widzę. Znaczy — widziałem. Kiedyś widziałem więcej. Teraz jest mniej. Prababcia mówi, że jak się dorasta, to się przestaje widzieć.

Coś w jego głosie — nie smutek, ale coś blisko smutku, coś jak żal za czymś, co się traci — sprawił, że Lena poczuła ukłucie w klatce piersiowej.

— Jasiu…

— Pani babcia widziała wszystko. — Jaś podniósł na nią oczy — za mądre, za stare jak na dziewięcioletniego chłopca. — Widziała świetliki, i te w wodzie, i tego wielkiego w lesie. I rozmawiała z nimi. I pomagała. Bo to jest to, co szeptucha robi — pilnuje, żeby wszystkim było dobrze. Tym tutaj i tym tam.

Wskazał na wieś. Potem na las.

— Jasiu, ja nie jestem szeptuchą — powiedziała Lena i usłyszała, jak pusty jest jej głos.

Jaś popatrzył na świetlika przy jej ramieniu. Potem na nią.

— Pani Halina widziała — powiedział cicho. — Pani też widzi. Nikt inny we wsi ich nie widzi. Tylko pani, ja i Pan Leśniczy. — Pauza. — I ja niedługo przestanę.

Odwrócił się i poszedł w stronę domu prababci, z rękami w kieszeniach, mały i chudy i poważny jak starzec w ciele dziecka.

Lena stała na drodze z siatką z zakupami i ze świetlikiem na ramieniu i z pytaniem, którego nie potrafiła już dłużej ignorować:

Jeśli to halucynacja, to dlaczego dziewięcioletni chłopiec widzi to samo co ja?

* * *

Nie poszła do domu. Poszła do lasu.

Nie w stronę rzeki — w stronę ścieżki, która prowadziła wzdłuż skraju, między brzozami, tam gdzie tydzień temu widziała Borutę naprawiającego płot. Szła szybko, z determinacją kogoś, kto podejmuje decyzję, zanim zdąży ją przemyśleć, bo gdyby się zatrzymała i przemyślała, to by nie poszła.

Znalazła go po kwadransie.

Boruta stał przy starym dębie — ogromnym, rozłożystym, z pniem tak grubym, że trzech ludzi nie objęłoby go ramionami — i robił coś z korą. Nie naprawiał, nie ciął — dotykał. Stał z dłonią na pniu drzewa, z zamkniętymi oczami, z twarzą skupioną i odległą, jakby słuchał czegoś, co drzewo mu mówi.

Na dźwięk jej kroków otworzył oczy. Bursztynowe. Złoto-miodowe. Zaskoczone — ale tylko na moment, jakby zaskoczenie było uczuciem, którego oduczył się dawno temu.

— Pani Morawska — powiedział.

— Co się dzieje? — Lena stanęła trzy metry od niego i zdała sobie sprawę, że oddycha za szybko, i że prawdopodobnie wygląda jak wariatka, która przybiegła do lasu w tenisówkach z siatką zakupów w ręce, i że to ją absolutnie nie obchodzi. — Co się tu dzieje? Co się dzieje ze mną?

Cisza. Las szumiał wokół nich — liście, wiatr, ptaki. Ale pod szumem — ten sam dźwięk, który Lena słyszała wczoraj w nocy: niska wibracja, puls, jakby ziemia oddychała.

Boruta patrzył na nią. Potem na świetlika, który unosił się przy jej ramieniu.

— Poszła pani nad rzekę — powiedział. Nie pytanie. Stwierdzenie.

— Tak. Widziałam… — urwała, bo powiedzenie tego na głos było jak przekroczenie progu, za którym nie ma powrotu. — Widziałam coś w wodzie. Kobiety. Postacie. I te światła na łące. I…

— Rusalki — powiedział cicho. — I świetliki.

Wiedział. Oczywiście, że wiedział.

— Co to jest? — Jej głos brzmiał ostrzej, niż zamierzała. Nie złość — strach przebrany za złość, tak jak u niej zawsze. — Co one są? Co to wszystko jest? Babcia pisała o tym w zeszycie, Jaś o tym mówi, a pani mi każe nie chodzić nad rzekę, i nikt — nikt — nie mówi mi wprost, o co chodzi.

Boruta milczał. Długo. Tak długo, że Lena zdążyła policzyć do dwunastu i już otwierała usta, żeby powiedzieć coś sarkastycznego o leśniczych i ich skłonności do dramatycznych pauz, kiedy odezwał się.

— Pani babcia utrzymywała równowagę. — Głos cichy, niski, z tą szorstkością, która brzmiała jak niezmieszane kolory na palecie. — Między tym światem a tamtym. Między wsią a lasem. Między ludźmi a… tym, co żyje po drugiej stronie.

— Po drugiej stronie czego?

— Granicy. — To słowo znowu. — Od kiedy umarła, równowaga się chwieje. Duchy to wiedzą. Duchy wiedzą, że pani tu jest. Wiedzą, czym pani jest.

— A czym jestem?

Boruta popatrzył na nią. Nie na jej twarz — na jej ręce. Na dłonie, którymi dotknęła lawendy i lawenda się wyprostowała. Na palce, które nosiły ziemię babcinego ogrodu pod paznokciami.

— Jej spadkobierczynią — powiedział.

Cisza.

— Nie mam na myśli domu — dodał.

Lena wiedziała. Gdzieś głęboko, pod warstwami racjonalności i arkuszami kalkulacyjnymi i halucynacjami i pareidolią, wiedziała, od pierwszego dnia, od pierwszego kroku na tej ziemi, od pierwszego zapachu lawendy, od pierwszego skrzypnięcia podłogi — wiedziała.

Ale wiedzieć a powiedzieć na głos to dwie różne rzeczy, i Lena Morawska nie była jeszcze gotowa na głos.

— Muszę iść — powiedziała.

Skinął głową. Ten sam ruch — powolny, cierpliwy, oszczędny. Nie zatrzymywał. Nie nalegał. Stał przy swoim dębie z rękami przy bokach i patrzył, jak odchodzi, i nie powiedział „wróci pani”, bo to nie było pytanie.

Lena szła przez las w stronę domu. Świetlik unosił się przy jej ramieniu. Brzozowe liście szeleściły nad głową, a pnie stały prosto i jasno i Lena mogłaby przysiąc — mogłaby przysiąc — że ścieżka, którą szła, nie wyglądała tak, kiedy szła w drugą stronę. Jakby las się przesunął. Jakby ustąpił jej miejsca.

Wyszła na łąkę. Dom babci stał na końcu ścieżki z gankiem pochylonym w prawo i niebieskimi okiennicami i pelargonią na parapecie, i wyglądał jak dom, który czeka.

Lena postawiła siatkę z zakupami na stole. Nalała mleka do miski na progu — w środku dnia, bo jakoś wydawało jej się to teraz ważne. Usiadła przy stole.

Na półce, między Tokarczuk a trzecią Anią z Zielonego Wzgórza, stał babcin zielnik. Lena wstała, wyjęła go, przyniosła do stołu. Otworzyła na stronie, na której skończyła wczoraj w nocy — na stronie o rusałkach.

Następna strona: „Świetliki — ogniki błędne.” Potem: „Leszy — pan lasu.” Potem: „Wodnik — starzec z głębin.” Potem: „Domowy — duch domu.”

I na końcu tej sekcji, oddzielone kreską i napisane innym atramentem, jakby później, jakby jako podsumowanie:

„To nie bajki, Lena. To sąsiedzi. Trzeba ich znać, szanować i od czasu do czasu nakarmić. Jak każdych sąsiadów.”

Lena zamknęła oczy. Otworzyła je.

Świetlik unosił się nad stołem, ciepły i cierpliwy.

Dom oddychał.

Zielnik leżał otwarty.

A Lena Morawska, lat trzydzieści trzy, specjalistka od marketingu, mistrzyni arkuszy kalkulacyjnych i wieloletnia praktykantka zaprzeczania rzeczywistości, siedziała w kuchni swojej babci i po raz pierwszy od kiedy tu przyjechała nie mówiła sobie, że to nieprawda.

Nie mówiła jeszcze, że to prawda. Ale przestała mówić, że nie.

I to był początek.

Rozdział 8 — Próg

Nie spała całą noc.

Nie z bezsenności — z czytania. Babcin zielnik okazał się czymś więcej niż książką o ziołach. Był encyklopedią innego świata — świata, który istniał tuż obok tego, w którym Lena żyła od trzydziestu trzech lat, oddzielony od niego cienką, drżącą granicą, którą babcia nazywała progiem, a której Lena — do wczoraj — nie widziała, nie czuła i nie zamierzała uznawać.

Czytała sekcję po sekcji, przy świetle lampy, która świeciła jaśniej niż zwykle (domowy, który najwyraźniej popierał projekt edukacyjny), ze świetlikiem uśpionym na parapecie jak mała, pulsująca lampka nocna.

Rusalki — duchy wodne, kobiety, które odeszły przy wodzie. Nie złe, nie dobre — smutne. Czuły szeptuchę, szły w jej stronę jak rośliny w stronę słońca. Babcia pisała o nich z czułością: „Trzeba do nich chodzić. Trzeba z nimi siedzieć. One nie chcą nic złego — chcą, żeby ktoś pamiętał.”

Świetliki — ogniki błędne. Byty między światami, nie duchy i nie zwierzęta. Coś trzeciego. Ciągnęły do magii jak ćmy do światła — dosłownie. Im silniejsza szeptucha, tym więcej świetlików. „Jeśli jeden się do ciebie przywiąże — gratulacje. Masz towarzysza. Nie da się go odpędzić. Nie próbuj. To nie działa i obrażasz go.”

Leszy — pan lasu. Stary jak sam las. Nie mówi. Nie rozmawia. Komunikuje się przez las — ścieżki, które się otwierają lub zamykają, gałęzie, które wskazują kierunek, cisza, która znaczy „idź dalej” albo „wracaj”. Szanuje szeptuchę, ale nie słucha jej — szeptucha to nie pani lasu, to gość, i leszy o tym nie zapomina. „Zostawiaj miód i chleb przy starym dębie. Nie wchodź głęboko bez zaproszenia. I pilnuj butów — on je kradnie. Myśli, że to zabawne.”

Wodnik — vodyanoy — starzec z głębin. Najstarszy z duchów wodnych, mieszka w głębokim stawie pod starym młynem. Pamiętający. Formalny. Mówi starą polszczyzną i ma zwyczaj dąsania się, kiedy czuje się niedoceniony. „Z wodnikiem się negocjuje. Uprzejmie. Z szacunkiem. I z prezentami — lubi tytoń i gorzałkę, ale trzeba mu to zostawić w glinianym dzbanku, bo plastik obraża jego estetykę.”

Domowy — duch domu. Babcia poświęciła mu trzy strony, pełne czułości i rozbawienia: „Jest tu odkąd pamiętam. Robi herbatę. Sprząta. Poprawia koc. Złości się, kiedy zapomnę o mleku. Raz ukrył mi wszystkie skarpetki przez dwa dni, bo źle się o nim wyraziłam w obecności Pani Kowalskiej. Nie jest złośliwy — jest wrażliwy. Jak każdy, kto długo żyje sam.”

I na końcu, po wszystkich opisach, po wszystkich rysunkach i notatkach, jedna strona — inna od pozostałych. Pisana wolniej, staranniej, jakby babcia ważyła każde słowo:

„Pakt.”

„Szeptucha jest mostem. Między wsią a lasem. Między ludźmi a duchami. Między tym, co widzialne, a tym, co czuje się pod skórą. Szeptucha leczy, bo rozumie obie strony. Szeptucha negocjuje, bo obie strony jej ufają. Szeptucha dba o granicę — nie żeby oddzielić, ale żeby oba światy mogły istnieć obok siebie bez szkody.

Kiedy nie ma szeptuchy, granica słabnie. Duchy się niepokoją. Ziemia choruje. Woda smakuje żelazem. Mleko kwaśnieje. Zwierzęta błądzą.

Kiedy szeptucha wraca — świat odżywa.

Byłam szeptuchą pięćdziesiąt lat. Moja matka przed mną. I jej matka. I jej.”

Lena odłożyła zielnik. Była czwarta rano. Przez okno kuchni niebo zaczynało szarzeć.

Świetlik obudził się na parapecie i zapulsował cicho, jakby mówił: no i?

— No i nic — powiedziała Lena. — Bo to jest szaleństwo. Bo normalni ludzie nie wierzą w duchy w wodzie i duchy w domu i duchy w lesie, i normalni ludzie nie czytają całą noc zeszytów swoich babć, i normalni ludzie…

Urwała.

Normalni ludzie nie widzą, jak lawenda się prostuje pod ich ręką.

Normalni ludzie nie mają świetlika, który za nimi chodzi.

Normalni ludzie nie widzą rusałek w rzece.

Lena położyła głowę na stole, na otwartym zielniku, na babcinem piśmie, i zamknęła oczy.

Mogła wyjechać. Teraz. O czwartej rano, w piżamie, bez pakowania — wsadzić klucze do punto, które stało pod domem i które jechało zawsze, lojalnie, bez pytań, i jechać. Warszawa, pięć godzin, kawalerka na Ochocie, nowa praca, nowe mieszkanie, nowe życie. Nikt jej tu nie trzyma. Nikt jej nie zmusza, żeby była szeptuchą. Nikt jej nawet nie prosi.

Ale.

Ale ogród. Ogród, który odpowiada na jej dotyk. Ogród, w którym jest dobrze — nie spokojnie, nie miło, ale dobrze, w sposób, którego Lena nie czuła nigdy w żadnym biurze, żadnym mieszkaniu, żadnej restauracji na randce z Tomkiem.

Ale dom. Dom, który oddycha wokół niej, który robi jej herbatę, który okrywa ją kocem, który pachnie lawendą i jabłkami i czymś, co pachnie jak dom, jak to słowo powinno pachnieć, ale nigdy wcześniej nie pachniało.

Ale Marta, która przynosi pierogi i nie pyta za dużo. Jaś, który patrzy na nią, jakby była odpowiedzią na pytanie, które zadaje od dawna. Pani Kowalska, która mówi ostrym głosem i miękkim sercem i która czeka.

Ale las. Ciemny, stary, ogromny — i pod tą ciemnością ciepły, żywy, czekający. Czekający na nią.

Ale bursztynowe oczy mężczyzny, który nigdy nie pyta, nigdy nie żąda, tylko stoi przy dębie i mówi: Pani babcia utrzymywała równowagę, i zostawia rozmaryn na progu, i nie prosi o nic.

Lena podniosła głowę ze stołu.

— Mogłabym wyjechać — powiedziała do ciemności. Do domu. Do świetlika. Do babcinego zielnika pod policzkiem.

Dom nie odpowiedział. Dom nigdy nie odpowiadał — tylko oddychał, tylko czekał, tylko trzymał ją w cieple i nie prosił o nic, jak wszystko tutaj.

To było najgorsze. Nikt nie prosił. Nikt nie zmuszał. Boruta powiedział: Duchy wiedzą, czym pani jest. Nie powiedział: Musi pani zostać. Pani Kowalska powiedziała: Twoja babcia by chciała, żebyś pilnowała. Nie powiedziała: Musisz pilnować. Nawet babcia, w zeszycie — Jeśli czytasz to, Lena — nie napisała: zostań. Napisała: nie bój się.

Wybór był jej.

A Lena Morawska, mistrzyni kontroli, królowa planów i arkuszy kalkulacyjnych, kobieta, która przez trzydzieści trzy lata robiła wszystko, żeby nigdy nie musieć podejmować decyzji, której nie może cofnąć — Lena Morawska nie umiała wybrać.

* * *

O dziewiątej rano stała przed domem Pani Kowalskiej.

Dom był mały, drewniany, z gankiem pełnym doniczek z pelargoniami i z furtką, na której wisiał szyld: „PROSZĘ NIE WCHODZIĆ BEZ ZAPOWIEDZI” — a pod spodem, innym pismem: „A jak już wchodzisz, to zdejmij buty.” Lena zdjęła buty.

Pani Kowalska otworzyła drzwi, zanim Lena zdążyła zapukać, co albo świadczyło o nadludzkim słuchu, albo o tym, że Pani Kowalska miała swój sposób na wiedzenie, kto stoi za drzwiami.

— Wejdź — powiedziała.

Bez dzień dobry. Bez zaskoczenia. Jakby czekała.

Kuchnia Pani Kowalskiej wyglądała jak kuchnia z obrazka — ten rodzaj obrazka, który wisi w muzeum etnograficznym z podpisem „Kuchnia podlaska, XX wiek”. Piec kaflowy, biały, z mosiężnymi drzwiczkami. Stół nakryty serwetą. Herbata w dzbanku z kwiatowym wzorem. Talerz z plackami — gryczanymi, cienkimi, złotymi, z których unosił się zapach, od którego Lena poczuła, że jest głodna po raz pierwszy od wczoraj.

— Siadaj. Jedz.

Lena usiadła. Zjadła placek. Potem drugi. Pani Kowalska siedziała naprzeciwko niej z kubkiem herbaty i z twarzą, na której nie było widać nic poza cierpliwością — co u kobiety, która zwykle miała na twarzy opinię na każdy temat, było samo w sobie niezwykłe.

— Pani wiedziała — powiedziała Lena.

Nie pytanie. Stwierdzenie.

— Tak.

— Pani wiedziała od początku. Od kiedy tu przyjechałam. Wiedziała pani o… o duchach, o rzece, o lesie, o tym, że babcia była… że to wszystko jest…

— Tak. — Pani Kowalska upiła herbatę. — Wiedziałam od zawsze. Byłam najbliższą przyjaciółką twojej babci od pięćdziesięciu lat. Myślisz, że przez pięćdziesiąt lat nie zauważyłam, że moja przyjaciółka rozmawia z rzeką?

Lena poczuła, jak coś w niej pęka — delikatnie, jak lód na stawie w marcu — i wypuściła powietrze, którego nie wiedziała, że trzyma.

— Dlaczego mi nie powiedzieliście? Dlaczego nikt… kiedy przyjechałam, dlaczego nikt nie powiedział: „Lena, słuchaj, twoja babcia była szeptuchą, duchy istnieją, ogród jest magiczny, a leśniczy ma bursztynowe oczy, bo jest nadprzyrodzony”? Dlaczego musiałam to zobaczyć sama?

Pani Kowalska postawiła kubek na stole z precyzyjnym stuknięciem.

— A uwierzyłabyś?

Cisza.

— Przyjechałaś z planem na osiem tygodni. Z kosztorysem. Z agentem nieruchomości na szybkim wybieraniu. — Głos Pani Kowalskiej nie był ostry — był cichy, spokojny, nieco zmęczony, jakby ta rozmowa kosztowała ją więcej, niż chciała pokazać. — Gdybym ci powiedziała pierwszego dnia, że w rzece mieszkają rusalki, a w lesie leszy, i że twoja babcia z nimi rozmawiała, i że ty też możesz — co byś zrobiła?

Lena otworzyła usta. Zamknęła je.

— Wsiadłabyś w samochód — powiedziała Pani Kowalska. — I pojechała do Warszawy. I nigdy byś nie wróciła. I miałabyś rację, bo to brzmi jak szaleństwo, i nikt rozsądny nie wierzy w szaleństwo, chyba że sam je zobaczy.

— Więc musiałam zobaczyć.

— Musiałaś zobaczyć. Dar budzi się, kiedy jesteś gotowa, nie kiedy ci powiedzą. Tak to działa. Tak zawsze działało.

Lena patrzyła na swoje ręce na stole — te ręce, które dotykały lawendy, te ręce, na których siedział świetlik, te ręce, o których babcia napisała, że mają „jej ogień”. Zwyczajne ręce. Trochę brudne od ogrodu. Z krótkimi paznokciami i drobną blizną na kciuku od sekatora.

— Bałam się — powiedziała cicho. Nie do Pani Kowalskiej — do siebie, do rąk na stole, do kuchni z piecem kaflowym i plackami gryczanymi. — Wczoraj nad rzeką. Bałam się.

— Oczywiście, że się bałaś. — Pani Kowalska pochyliła się i położyła dłoń na dłoni Leny. Drobna dłoń, sucha, chłodna, mocna. — Twoja babcia też się bała. Na początku się bała, a potem się do nich przyzwyczaiła, a potem je polubiła, a potem nie wyobrażała sobie życia bez nich. Tak to działa. Każda szeptucha się boi. Każda szeptucha wybiera mimo to.

Pani Kowalska ścisnęła jej rękę. Raz. Mocno.

— Ale to jest twoja decyzja. Nie moja. Nie Haliny. Nie tego lasu. Twoja. — Puściła. — Tylko nie podejmuj jej ze strachu. Strach to nie powód.

Lena siedziała przy stole z trzecim plackiem na talerzu i z pytaniem, które ciążyło jej od wczoraj, od rzeki, od rusałek, od bursztynowych oczu i od babcinego pisma w zeszycie:

Czy zostaję i uczę się, czym jestem? Czy wracam do życia, które już było puste?

Nie odpowiedziała. Nie mogła. Nie tutaj, nie teraz.

Ale coś w niej — coś pod strachem, pod warstwami racjonalności i planów i kontroli — wiedziało. Wiedziało od pierwszego dnia, od pierwszego zapachu lawendy, od pierwszego skrzypnięcia podłogi.

Zjadła trzeciego placka. Wypiła herbatę. Pani Kowalska opowiedziała jej o pogodzie i o tym, że Jaś dostał szóstkę z plastyki i że listonosz i Pani Władkowa chodzą na kawę tak często, że to już chyba poważne.

Lena wróciła do domu.

* * *

Babcin zielnik leżał na stole, tam gdzie go zostawiła. Otwarty na stronie o pakcie.

Lena usiadła. Nie zamknęła go. Nie schowała na półkę. Nie powiedziała „stary dom” ani „pareidolia” ani „halucynacja”.

Przewróciła stronę.

Za paktem była nowa sekcja, której wczoraj nie doczytała. Nagłówek, starannym babcinym pismem:

„Dla następnej.”

I pod spodem — instrukcje. Strona za stroną. Jak zbierać zioła na granicę. Jak rozmawiać z rzeką. Jak chodzić do leszego i wrócić z butami. Jak zapalić ogień szeptuchą — nie zapałkami, nie zapalniczką, ale rękami, przez ziemię, przez dar. Jak słuchać lasu. Jak kłaniać się wodnikowi. Jak karmić domowego.

Jak być szeptuchą.

Babcia pisała to dla niej. Nie dla „następnej” — dla Leny. Każda wskazówka miała na marginesie drobne dopiski: „Lena będzie chciała to zaplanować — niech planuje, ale niech wie, że las nie czyta planów”, „Lena pewnie się zirytuje na wodnika — nie irytować się, jest stary i wrażliwy”, „Lena będzie bała się leszego — to dobrze, niech się boi, on szanuje tych, co się boją i przychodzą mimo to.”

Babcia ją znała. Z odległości lat, z odległości śmierci — znała ją.

Lena czytała.

Świetlik pulsował na ramieniu.

Dom oddychał.

A w ogrodzie za oknem nagietek kwitł pomarańczowo w świetle popołudniowego słońca i nie potrzebował żadnego wyjaśnienia.

Lena nie podjęła jeszcze decyzji. Ale otworzyła zielnik na stronie pierwszej sekcji „Dla następnej” — „Lekcja pierwsza: jak słuchać ziemi” — i zaczęła czytać od początku.

Nie dla kosztorysu. Nie dla planu. Nie dlatego, że ktoś ją poprosił.

Dlatego, że pod strachem, pod logiką, pod trzydziestoma trzema latami unikania — było coś, co chciało wiedzieć. Co zawsze chciało wiedzieć. Co babcia widziała w niej, kiedy miała dwanaście lat i biegała po łące z wiankiem z mleczów, i co babcia zapisała w zeszycie, na ostatniej stronie, pismem drżącym od starości albo od emocji:

„Ona wróci. Wróci i będzie się bała, i wybierze mimo to. Bo jest moja.”

Lena zamknęła oczy. Otworzyła je.

Zaczęła czytać.

Rozdział 9 — Pierwsza lekcja

Poszła do niego rano.

Nie następnego dnia — tego samego. Po zielnik, po trzeciego placka u Pani Kowalskiej, po sekcji „Dla następnej” i babcinym piśmie, które mówiło jej rzeczy, które powinna była usłyszeć sześć lat temu — tego samego dnia. Kiedy majowe słońce stało już nisko nad brzozami i powietrze pachniało ciepłą trawą i czymś jeszcze, czymś pod trawą, pod ziemią, czymś, co Lena zaczynała rozpoznawać jako zapach granicy.

Nie wzięła nic. Nie zaplanowała, co powie. Nie zrobiła listy — nie otworzyła notatnika, nie zapisała „Krok 1: porozmawiać z leśniczym, Krok 2: ustalić zakres materiału, Krok 3: opracować harmonogram szkolenia”. Lena Morawska, kobieta, która przez piętnaście lat kariery nie weszła na żadne spotkanie bez agendy, wyszła z domu bez agendy, bez planu, bez niczego poza parą starych trampek i świetlikiem, który unosił się przy jej lewym ramieniu jak mała, uparta latarnia.

Wiedziała, gdzie go znajdzie.

Las zaczynał się za łąką — nie nagle, nie murem drzew, ale stopniowo, jak rozmowa, która przechodzi od uprzejmości do szczerości. Najpierw trawa — wysoka, majowa, pełna koniczyny i dzwonków. Potem pojedyncze brzozy — młode, cienkie, z korą białą jak papier. Potem więcej brzóz, i między nimi olchy, i pod olchami cień, i w cieniu paprocie, i pod paprociami — cisza.

Inna cisza niż w mieście. W Warszawie cisza była brakiem dźwięku — kiedy wyłączyło się telewizor i zamknęło okna i włożyło zatyczki do uszu, zostawała pustka, płaska i martwa jak czysta kartka papieru. Tutaj cisza była pełna. Liście, wiatr, ptaki, trzask gałązek pod stopami, gdzieś daleko dzięcioł, gdzieś bliżej strumyk — a pod tym wszystkim ta niska wibracja, to oddychanie ziemi, które Lena słyszała od kilku dni i którego przestała udawać, że nie słyszy.

Znalazła go przy tym samym dębie co zawsze.

Boruta stał tyłem do niej, z ręką na korze, w pozycji, którą widziała już wcześniej — nasłuchiwanie, rozmowa, cokolwiek to było, co robił z drzewami. Miał na sobie to samo co zwykle — ciemną koszulę z podwiniętymi rękawami, buty, które wyglądały, jakby przetrwały kilka wojen (co, biorąc pod uwagę jego wiek, było możliwe dosłownie), i tę swoją ciszę, którą nosił jak inni noszą płaszcze.

Na dźwięk jej kroków odwrócił się. Bursztynowe oczy — złoto, miód, coś głębszego, coś, co wyglądało jak światło filtrowane przez żywicę — znalazły ją natychmiast. Nie wyglądał na zaskoczonego. Wyglądał na kogoś, kto czekał, ale nie chciał się do tego przyznać.

— Pani Morawska.

Lena stanęła trzy kroki od niego. Świetlik na jej ramieniu zapulsował jaśniej, jakby też czekał na ten moment.

— Naucz mnie — powiedziała.

Nie „proszę mnie nauczyć.” Nie „czy mógłby pan.” Nie „zastanawiam się, czy byłoby możliwe.” Dwa słowa, bezpośrednie jak uderzenie, i Lena usłyszała je z zewnątrz, jakby ktoś inny je wypowiedział, i pomyślała: o, więc jednak umiem podejmować decyzje, kiedy przestanę o tym myśleć.

Boruta patrzył na nią. Długo. Na tyle długo, żeby Lena zdążyła policzyć do siedmiu, zanim przestała liczyć, bo to był odruch biurowy i nie pasował do momentu.

Potem coś się stało z jego twarzą — nie uśmiech, nie do końca, ale jakby lód, którego nie wiedziała, że tam jest, puścił o milimetr. Jakby coś w nim, co było napięte bardzo długo, pozwoliło sobie na oddech.

— Dobrze — powiedział.

I odwrócił się, i ruszył w las, i Lena ruszyła za nim.

* * *

Nie szli głęboko. Może pięćset metrów od skraju — za pierwszym pierścieniem brzóz, przez pasmo olch, do miejsca, gdzie drzewa się zmieniały: starsze, grubsze, z koronami tak gęstymi, że światło przebijało się przez nie jak przez witraż, zielono-złote i drżące.

Boruta szedł pewnie, bez wahania, jakby las był jego domem — co, jak Lena zaczynała rozumieć, było prawdą w sposób bardziej dosłowny, niż chciała o tym myśleć. Nie oglądał się, czy za nim idzie. Wiedział. Las mu mówił, albo ziemia pod stopami, albo wiatr — coś, co było między nimi, czego Lena jeszcze nie rozumiała.

Szła za nim i patrzyła. Na ścieżkę, która wyglądała, jakby istniała od stuleci — wyżłobiona w ziemi, wysłana igliwiem i suchymi liśćmi, z korzeniami, które wyłaniały się z gleby jak żyły. Na drzewa po obu stronach — brzozy, olchy, graby, a między nimi dęby tak stare, że Lena poczuła impuls, żeby się przed nimi ukłonić, co było absurdalne, i co zrobiła w duchu mimo to.

I na kamienie.

Pierwszy zauważyła po prawej stronie ścieżki — niewielki, szary, płaski, wpuszczony w ziemię między korzeniami starej olchy. Na jego powierzchni był znak — nie napis, nie litera, ale coś starszego: spirala, rzeźbiona w kamieniu tak dawno, że jej krawędzie wygładziły się jak dno rzeki.

— Kamień graniczny — powiedział Boruta, zatrzymując się. — Twoja babcia go postawiła. Ten konkretnie — czterdzieści lat temu, po burzy, która zerwała trzy dęby. Granica się naruszyła. Trzeba było wzmocnić.

Lena kucnęła przy kamieniu. Był ciepły. Nie od słońca — od czegoś innego, od środka, jakby w kamieniu pulsowało coś żywego.

— Co to jest? — dotknęła spirali palcem. Pod opuszkiem poczuła mrowienie — delikatne, ciepłe, jak dotknięcie struny fortepianu tuż po uderzeniu. — Co te kamienie robią?

— Trzymają granicę. — Boruta ukucnął obok niej. Blisko, ale nie za blisko — zachowywał dystans z precyzją kogoś, kto od wieków wie, gdzie kończy się bliskość, a zaczyna zbyt blisko. — Granica między światami nie jest murem. Jest… raczej jak oddech. Wdech, wydech. Duchy przychodzą, duchy odchodzą, światy się dotykają i rozchodzą. Kamienie utrzymują rytm. Kiedy kamień słabnie, rytm się rozstraja. Jak serce, które pomija uderzenie.

Lena patrzyła na kamień. Na spiralę. Na ciepło, które pulsowało pod palcami.

— Babcia to robiła sama? Stawiała je, utrzymywała…

— Sama. Co miesiąc obchodziła las. Sprawdzała każdy kamień, każdy wiązkę ziół, każde skrzyżowanie. Jak lekarz, który robi obchód na oddziale. — Pauza. — Znała każdy kamień po imieniu. Nie oficjalnie — nadawała im swoje nazwy. Ten tutaj nazywała Kulawy Wojtek, bo się trochę przechyla.

Lena patrzyła na kamień. Przechylał się. Lekko, może dwa centymetry, ale wystarczająco, żeby wyglądał, jakby ktoś go popchnął i zapomniał poprawić.

Uśmiechnęła się mimo woli.

Boruta wstał i ruszył dalej. Lena za nim.

* * *

Pokazał jej wszystko.

Następny kamień — sto metrów dalej, większy, z podwójną spiralą, obrośnięty mchem. Ten był zimny. Zimny jak dno studni, jak mroźna noc, jak coś, co przestało oddychać.

— Martwy — powiedział Boruta. Głos neutralny, ale coś w nim drgnęło — nie smutek, raczej zmęczenie kogoś, kto widział za dużo martwych rzeczy. — Od trzech lat. Twoja babcia go postawiła, twoja babcia go utrzymywała, a kiedy umarła…

Nie dokończył. Nie musiał.

Potem wiązki ziół — wisząca na gałęzi brzozy, wysoko, poza zasięgiem ręki, przywiązana lnianym sznurkiem, który dawno poszarzał. Zioła były suche, kruche, pozbawione zapachu. Lena rozpoznała kształty — macierzanka, piołun, krwawnik — ale życie z nich uszło.

— Co miesiąc wymieniane — powiedział Boruta. — Te wiszą od sześciu lat.

Sześć lat. Sześć lat, odkąd babcia umarła. Sześć lat, odkąd nikt nie przyszedł do lasu z nowymi ziołami, nie sprawdził kamieni, nie obejrzał granicy.

Sześć lat, odkąd Lena nie przyjechała na pogrzeb.

To uderzyło ją w pierś jak pięść — cicho, bez ostrzeżenia. Nie żal za babcią, nie tym razem — żal za lasem. Za kamieniami, które zimły. Za ziołami, które schły. Za granicą, która słabła, bo Lena Morawska była w Warszawie i robiła prezentacje w PowerPoincie i chodziła na randki z Tomkiem i nie wiedziała — nie chciała wiedzieć — że gdzieś na Podlasiu las czeka.

— Hej — powiedział Boruta.

Lena podniosła głowę. Nie wiedziała, kiedy się zatrzymała. Stała między drzewami z rękami zaciśniętymi przy bokach i z czymś mokrym na policzkach, co mogło być potem od ciepła albo mogło nie być.

Boruta patrzył na nią z wyrazem twarzy, którego nie potrafiła nazwać. Nie litość — coś bliższego szacunkowi. Jakby płakanie w lesie nad umarłymi kamieniami było czymś, co rozumiał.

— Las nie liczy czasu tak jak ludzie — powiedział cicho. — Sześć lat dla dębu to mgnienie. Dla granicy to… trochę więcej. Ale jest. Jeszcze jest. I ty tu jesteś.

Nie powiedział: jeszcze nie jest za późno. Nie powiedział: możesz to naprawić. Powiedział to, co powiedział, i zostawił resztę jej.

Lena otarła twarz.

— Pokaż mi dalej — powiedziała.

* * *

Przy skrzyżowaniu trzech ścieżek — miejsce, gdzie las gęstniał, gdzie korony drzew schodziły się nad głową jak sklepienie katedry — Boruta się zatrzymał.

— Tutaj — powiedział. — To jest serce tego odcinka. Główny kamień graniczny. Stąd energia płynie do mniejszych.

Kamień leżał w ziemi — nie stał, leżał. Przewrócony, na boku, z wyrzeźbioną spiralą skierowaną w dół, w glebę, jakby ktoś go popchnął. Albo jakby sam się zmęczył i położył.

— Upadł zimą — powiedział Boruta. — Dwa lata temu. Od tamtej pory granica w tym miejscu jest… cieńsza. Duchy przechodzą łatwiej. Leszy się niepokoił. Rusalki się cofnęły.

Lena ukucnęła przy kamieniu. Był ciężki — nie ogromny, może trzydzieści centymetrów średnicy, płaski, z kamienia, którego nie potrafiła nazwać — ale ciężki w sposób, który nie miał nic wspólnego z wagą. Ciężki jak obietnica. Ciężki jak decyzja.

— Postaw go — powiedział Boruta.

Lena popatrzyła na niego.

— Ja go nie postawię. Ja nie jestem szeptuchą.

— A ja nie…

Urwała. Chciała powiedzieć: a ja nie jestem pewna, czy jestem. Ale stała w lesie, z rękami, pod których dotykiem prostowała się lawenda, ze świetlikiem na ramieniu, z babcinym pismem w głowie, i zdanie to brzmiało fałszywie. Jak powtarzanie „nie umiem pływać” stojąc po pas w wodzie.

— Jak? — zapytała zamiast tego.

— Nie rękami. Ręce tylko pomagają. — Boruta cofnął się o krok, ustępując jej miejsca. — Połóż dłonie na kamieniu. I słuchaj.

— Czego?

— Dowiesz się.

Lena miała sto pytań. Ile słuchać. Jak słuchać. Czego dokładnie szukać, jaki jest dźwięk, jaka częstotliwość, jaka procedura — bo musi być procedura, musi być instrukcja obsługi, musi być krok pierwszy i krok drugi i krok trzeci, i gdzieś w babcinym zeszycie na pewno jest diagram…

Ale Boruta stał i czekał, i las czekał, i kamień leżał w ziemi, zimny i przewrócony i zmęczony, i Lena pomyślała: do cholery z procedurą.

Położyła dłonie na kamieniu.

* * *

Był zimny. Zimny i szorstki, jak każdy kamień na świecie, i przez pierwszą sekundę Lena nie poczuła nic poza kamieniem — twardą, chłodną powierzchnią pod palcami, spiralą wyrzeźbioną tak dawno, że jej krawędzie ledwo wyczuwalne, mchem na boku, wilgocią od ziemi.

Kamień. To jest kamień. Normalna granitowa skała, która leży w lesie, i ja klęczę w błocie i dotykam skały, i to jest najbardziej absurdalna rzecz, jaką zrobiłam w życiu, włącznie z randką z Tomkiem na kajakach, kiedy…

A potem.

Przyszło od dołu. Nie od kamienia — od ziemi pod kamieniem. Ciepło, delikatne jak oddech śpiącego dziecka, pulsujące i głębokie, i tak ogromne, że Lena cofnęła się mentalnie, jakby stanęła na krawędzi czegoś i dopiero teraz zobaczyła, jak głęboka jest przepaść.

To nie był kamień. To znaczy — był kamieniem, oczywiście, był minerałem i geologią i milionami lat sedymentacji. Ale pod tym, pod materialną, namacalną rzeczywistością skały, było coś jeszcze. Sieć. Jak korzenie drzew — nie, większa. Jak system nerwowy — nie, starsza. Jak rzeka podziemna — tak, bliżej, ale nie do końca, bo to, co Lena czuła pod dłońmi, nie płynęło — oddychało.

Ziemia oddychała.

Wdech — ciepło płynęło w górę, przez glebę, przez korzenie, przez kamień, do jej dłoni. Wydech — cofało się, schodziło niżej, do jakiegoś miejsca, którego Lena nie widziała, ale czuła — daleko, głęboko, ciemno i ciepło i żywe.

Las. To był las. Nie drzewa, nie ścieżki, nie ptaki — las jako całość, jako organizm, jako coś, co istnieje od tysięcy lat i oddycha, i czuje, i wie. Wie, że ona tu jest. Wie, kim jest. Wie, czego się boi.

I czeka.

Nie wrogie. Nie wymagające. Cierpliwe — tą cierpliwością, która jest jedyną prawdziwą cierpliwością, bo nie ma w niej niecierpliwości. Las czekał, jak czekał od sześciu lat, jak czekałby jeszcze sto, bo czas lasu nie jest czasem ludzi, i las nie liczy dni, i las nie żałuje — las po prostu jest, i czeka, i oddycha.

Łzy spływały Lenie po policzkach i nie wiedziała kiedy zaczęły.

— Czujesz? — Głos Boruty. Daleki, jakby dochodził z drugiego końca lasu, choć stał trzy kroki od niej.

— Tak — wyszeptała. — Tak, czuję.

— To jest to, czego szeptucha słucha. Oddech ziemi. Puls granicy. Kiedy jest zdrowy — równy, ciepły, głęboki. Kiedy granica słabnie — chaotyczny, zimny, płytki. Jak serce, które się potyka. Szeptucha słucha i leczy. Leczy ziemią, ziołami, ogniem, obecnością. Przede wszystkim — obecnością.

Lena kucząła z dłońmi na zimnym kamieniu i czuła pod sobą las — cały las, od korzeni po korony, od ścieżek po najgłębszą głębinę, gdzie leszy chodził między drzewami i gdzie rusalki śpiewały pod wodą — i pomyślała, że to jest jak stanie na brzegu oceanu i zrozumienie po raz pierwszy, co to jest ocean.

— A teraz — powiedział Boruta — postaw kamień. Nie mięśniami. Tym, co czujesz.

Lena nie wiedziała, co robi. Nie było procedury. Nie było instrukcji. Babcia pewnie napisała to gdzieś w zeszycie, cztery strony z marginesowymi dopiskami i jednym żartem o wodniku, ale Lena nie przeczytała jeszcze tej sekcji, i to nie miało znaczenia, bo to, co robiła teraz, nie wymagało czytania.

Wymagało chcenia.

Chciała, żeby kamień stał. Chciała, żeby granica oddychała. Chciała, żeby las — ten las, który czekał sześć lat i który pod jej dłońmi pulsował cierpliwie jak wielkie, stare, mądre serce — żeby ten las był bezpieczny.

Ciepło odpowiedziało.

Przyszło z dołu — z ziemi, przez korzenie, przez glebę, przez jej kolana, przez kręgosłup, przez ramiona, do dłoni — gorące, złote, żywe, i przepłynęło przez nią jak prąd, jak światło, jak oddech, którego nie wiedziała, że trzyma od trzydziestu trzech lat, i wpłynęło w kamień.

Kamień drgnął.

Lena poczuła to w dłoniach — ruch, delikatny, jak przewracanie się we śnie. Kamień obrócił się — sam, pod jej palcami, spiralą do góry — i wsunął się w ziemię z miękkim, mokrym dźwiękiem, jakby ziemia go przyjmowała z powrotem, jakby na niego czekała.

I stanął.

Prosto. Pewnie. Z wyrzeźbioną spiralą skierowaną ku niebu, z mchem na boku, z ciepłem — nowym ciepłem, żywym ciepłem — pulsującym z jego wnętrza.

Pod kolanami Leny ziemia westchnęła. Nie metaforycznie — poczuła to: falę, która przeszła przez glebę jak dreszcz, jak oddech ulgi, jak ktoś, kto trzymał powietrze i wreszcie je wypuścił. Brzozy wokół polany zaszumiały — wszystkie naraz, choć wiatru nie było — a gdzieś wysoko, w koronie najstarszego dębu, coś się poruszyło. Coś dużego. Coś z rogami.

Leszy.

Lena nie zobaczyła go — poczuła. Obecność, ogromną i starą i dziką, która przesunęła się między gałęziami jak cień chmury na słońcu. Nie patrzyła w górę. Wiedziała, instynktownie, jak się wie, że nie powinno się patrzeć w słońce — że leszy nie jest do patrzenia. Jest do czucia.

Obecność drgnęła. Lena mogłaby przysiąc — mogłaby przysiąc — że było w tym coś jak skinienie.

I znikła.

Cisza. Ale inna cisza niż wcześniej — pełniejsza, głębsza, cieplejsza. Cisza lasu, który się uspokoił. Cisza granicy, która znowu oddycha.

Lena cofnęła dłonie z kamienia. Drżały. Nie ze strachu — z wysiłku, z przepływu, z czegoś, na co nie miała nazwy. Na wewnętrznych stronach dłoni, tam gdzie dotykała spirali, skóra była różowa i ciepła, jakby trzymała w rękach kubek gorącej herbaty przez godzinę.

Wstała. Kolana miała mokre od wilgotnej ziemi i nogi drżące jak po biegu, i czuła się pusta i pełna jednocześnie — pusta z tego, czym była przed chwilą, pełna czegoś nowego, czegoś, co weszło w nią przez dłonie i co nie zamierzało wyjść.

Boruta stał trzy kroki dalej.

Patrzył na nią. I na jego twarzy — na twarzy, która była kontrolą i ciszą i wiekami cierpliwej samotności — Lena zobaczyła coś, czego wcześniej nie widziała. Coś otwartego, coś niezasłoniętego, coś, co wyglądało jak wyrażenie, które ludziom przychodzi z trudem, a jemu — istota, która żyła setki lat — musiało przyjść ze stukrotnym trudem.

Nadzieja.

— Twoja babcia zrobiłaby to szybciej — powiedział.

Pauza.

— Ale byłaby dumna.

Lena patrzyła na niego. Na bursztynowe oczy, w których było światło, którego nie widziała wcześniej — nie sztuczne, nie magiczne, po prostu ludzkie, po prostu ciepłe, po prostu żywe w sposób, w który wcześniej nie wyglądał. Jakby jej decyzja — te dwa słowa, naucz mnie — obudziła w nim coś, co spało równie długo jak kamień w ziemi.

Chciała coś powiedzieć. Coś mądrego, coś adekwatnego, coś na miarę momentu. Kobieta, która właśnie poruszyła kamień siłą woli i poczuła oddech tysiącletniego lasu, powinna mieć na to komentarz na poziomie.

— Mam błoto na kolanach — powiedziała.

Boruta patrzył na nią. I po raz pierwszy, odkąd go znała — po raz pierwszy, odkąd stał przy dębie z milczącą twarzą i bursztynowymi oczami i ciszą, która była jak ściana — zrobił coś, czego nie spodziewała się zobaczyć.

Uśmiechnął się.

Nie szeroko. Nie z zębami. Kącik ust, w górę, o pół centymetra — uśmiech tak dyskretny, że ktoś mniej uważny by go przegapił. Ale był. Ciepły, prawdziwy, ludzki.

— Babcia nosiła gumiaki — powiedział. — Może to podejście warto rozważyć.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.