Tomasz Mróz

Maks kontra Max

Saga

Maks kontra Max

Zdjęcie na okładce: Shutterstock

Copyright © 0, 2022 Tomasz Mróz i SAGA Egmont

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788728102299

1. Wydanie w formie e-booka

Format: EPUB 3.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą Wydawcy oraz autora.

www.sagaegmont.com

Saga jest częścią Grupy Egmont. Egmont to największa duńska grupa medialna, należąca do Fundacji Egmont, która każdego roku wspiera dzieci z trudnych środowisk kwotą prawie 13,4 miliona euro.

*

Wygrałeś, Max! Wszyscy od Pereza już gryzą piach – Satrin trząsł się jak liść osiki na wietrze, wiedząc, że to jego ostatnie słowa w życiu. Padł strzał. Bandzior osunął się na kolana, następnie stuknął zakrwawionym czołem w brudną posadzkę niczym muzułmanin w modlitwie. Nie żył. Max chwilę popatrzył na to coś, co jeszcze kilka minut było żywą istotą. Rzeczywiście wszyscy z tej przeklętej bandy zostali zlikwidowani, ale on wcale nie wygrał…

Maks przerwał czytanie i zapatrzył się ponuro w okno. Ależ beznadzieja – znowu przybłąkała się ta myśl, natrętna niczym bzycząca mucha. Pisał, poprawiał, zmieniał wersję. Raz wyostrzał kluczowe sceny poprzez rozpoczynanie i kończenie każdego zdania przekleństwem. Wprowadzał mnóstwo chaotycznych wypowiedzi, wielokropków, by następnego dnia z ponurą mina wszystko wygładzać, zaprowadzając nieomal klasyczny szyk i porządek wypowiedzi bohaterów. Wkładał w pracę dużo zaangażowania. Z euforii popadał w rozpacz, z rozpaczy w otępienie, z otępienia w furię, i tak na okrągło. A efekt literacki był dziwaczny. Postacie, zazwyczaj przedstawiciele świata przestępczego, raz mówili długo i kwieciście, kiedy indziej zamykając kwestę w monosylabicznych, ordynarnych burknięciach. Pocieszał się, że wielu autorów tak tworzyło. Nieraz czytał w książce lub widział w filmie, jak bohater odzywający się przez całą opisywaną historię krótko i treściwie, stojąc z pistoletem u głowy nagle rozpoczynał wygłaszanie długich, quasi-filozoficznych tyrad. Najlepszym przykładem Sylwester Stallone w Rambo. Tam jakoś przeszło, może przejdzie i u niego. A przecież musiał w końcu skończyć tę powieść. Nie mógł ciągnąć tego w nieskończoność. Jeszcze raz przeczytał fragment, po czym rzucił się do klawiatury i zmienił kwestię Satrina przed śmiercią.

Odniosłeś zwycięstwo, Max! Wszyscy od Pereza już spoczęli na łonie Abrahama…

– Nie, nie. To jest do niczego – załkał i wściekłym ruchem skasował oba feralne zdania, następnie uderzył wściekle klawiaturą komputera w stół.

Był u kresu wytrzymałości. I to w każdym obszarze życia. Bankrutowała jego koncepcja stania się cenionym pisarzem lub chociażby tylko pisarzem. Kolejne utwory lądowały w koszu albo były wydawane po długich bojach w niszowych wydawnictwach w takich ilościach, że tylko wnikliwi badacze nowości czytelniczych byli świadomi jego istnienia na rynku. Zasugerowana przez życzliwych komercjalizacja, wprowadzenie wątków miłosnych i sensacyjnych zaowocowało powstaniem zmutowanej hybrydy literackiej, odstraszającej nawet tych nielicznych, ale dotychczas wiernych czytelników. Za porażką twórczą podążała mizeria finansowa. Pisanie jest czasochłonne, a brak odbiorców jego literatury sprawiał, że były to właściwie godziny spędzone przy hobby, traktowanym jak najpoważniej, ale jednak hobby.

– Wujek Staszek też lubił się tak oderwać od życia. Całe dnie spędzał w tym swoim warsztacie. Stukał, pukał, byle nie musieć naprawdę pracować albo siedzieć z rodziną – w taki sposób skomentowała jego sytuację matka, której nieopatrznie wyznał, co jest sensem jego życia.

Do rodziców powoli dochodziło, że ich syn nie zostanie znanym prawnikiem lub lekarzem, nie mówiąc o godności księżej, dlatego od czasu do czasu dawali upust swojemu poczuciu żalu. Początkowo to porównanie go oburzyło, ale potem przyznał jej rację, przynajmniej częściowo. W swoich marzeniach miał być mistrzem i kreatorem, a został… majsterkowiczem. Klecił na ekranie swojego komputera ze słów i myśli coś, co obchodziło tylko i wyłącznie jego. Jednak największą z porażek stało się jego życie rodzinne. Nie kłócili się z żoną zbyt często. Ale fakty były niepodważalne, doba ma dwadzieścia cztery godziny, a jeżeli dziesięć godzin dziennie się pisze, przez osiem myje, je oraz śpi, a pozostałe sześć poświęca na myślenie o tym, co się napisze, to gdzie znajduje się czas dla bliskich? Rodzina dotąd zawsze przegrywała z pisaniem.

– Chodź na kolację. – Agata uchyliła drzwi jego pokoju. Maks obrócił się zaskoczony.

– Kolacja? Przecież dopiero co… – Spojrzał na zegarek. Było po dwudziestej pierwszej. Spędził nad ostatnią kwestią Satrina cztery godziny? I na dodatek niczego nie wymyślił? – Tak, tak, już idę.

Szybkimi, nerwowymi ruchami wystukał na klawiaturze:

Wygrałeś, Max! Wszyscy od Pereza nie żyją…

Napisawszy to, natychmiast zamknął plik. Żadnej dalszej korekty! Nie można wiecznie siedzieć i poprawiać każdego słowa, nie ma na to siły. Powstająca w bólach nowa książka to przecież tylko komercyjna sensacja. Czytadło, które ma sprawić, żeby podróż albo oczekiwanie w kolejce do lekarza szybciej minęły czytelnikowi. Po co się tak starać? Dla kogo? Nie był pewien czy to w ogóle zostanie wydane.

– Gdzie Basia? – zapytał, nie widząc przy stole córki.

– Śpi – padła zwięzła odpowiedź, jednak pod tym jednym słowem kryło się tysiąc innych, niewypowiedzianych. O tym, że on ma gdzieś swoją małżonkę oraz dziecko, które na próżno czeka każdego dnia, żeby się ojciec nim zainteresował, a nie ponownie zaszył się w norze zwanej szumnie pracownią, wymyślając życie fikcyjnym bytom, a marnując swoje i swoich bliskich, że nie ma z niego żadnego pożytku, bo wszystko trzeba robić w domu za niego i nawet ten niezastąpiony w pracy literata komputer, drukarka i papier zostały kupione z jej biurowej pensji. Te słowa nie padły, ale Maks czuł, że są obecne. Jak duchy, które po każdej kłótni pojawiają się w ich życiu i towarzyszą im potem krok w krok, sącząc truciznę i złe myśli do głowy.

– Kończysz już?

– Tak, kończę – odpowiedział.

Bez dodatkowych wyjaśnień wiedział, że Agata pytała o książkę. Po wielu sprzeczkach ustalili, że to będzie jego ostatnia próba do czasu, kiedy się nie ustatkuje, nie znajdzie pracy, nie nadrobi zaległości w kontaktach z córką. Generalnie wszystkich zaległości z ostatnich kilkunastu lat. Postanowił tym razem napisać coś sensacyjnego, książkę, która albo udowodni, że jest całkowitym beztalenciem albo wyprowadzi go na szersze wody. Zaczynając ją, miał nadzieję, że literatura lekka i przyjemna da się tworzyć równie lekko i przyjemnie. Powoli przekonywał się jak bardzo błędne były to oczekiwania. Praca się ślimaczyła. Sensacyjny wątek był trudny w opracowaniu, co rusz odkrywał lukę w następstwie lub powiązaniu wydarzeń. Jednak po kilku miesiącach szczęśliwie dochodził do końca zmagań. Według ustaleń z Agatą miał tę powieść napisać, wysłać do wydawnictw i czekając na odpowiedź, w końcu zająć się życiem.

Życie – każdy je inaczej definiuje. Dla Agaty i Basi on ma wrócić do życia, lecz w jego mniemaniu wraz z zawieszeniem pisania ma to życie stracić. Jednak czuł, że to ostatnia szansa w ich małżeństwie i jeżeli czegoś nie zmieni, to będzie źle. Co będzie źle i jak bardzo – tego nie umiał przewidzieć, ale gęsta atmosfera w domu wisiała od miesięcy jak burza gradowa na horyzoncie.

Maks nieraz zastanawiał się, dlaczego Agata z nim jest. Kiedyś odpowiedź nasuwała mu się natychmiast: bo jest młodym, obiecującym, godnym podziwu i adoracji pisarzem. Jednak mijające lata, przynoszące nowe wydarzenia, wytrąciły go z tej pewności. Dziś nie jest młody, nikt go nie podziwia, nie adoruje, a on przestał już być dobrze obiecującym twórcą. Powoli dochodził do wniosku, że jego pisarstwo nie ma z ich małżeństwem nic wspólnego. Jednak nadal szukał przekonującego powodu, dla którego są razem. I jak dotąd nie znalazł.

Zjedli kolację w milczeniu, potem Maks pozmywał talerze. Takimi działaniami próbował od czasu do czasu udowodnić, że interesuje się choć trochę rodziną i domem. Agata siedziała na kuchennym taborecie, pijąc herbatę i obserwując męża przy zlewozmywaku.

– Maks, kochasz mnie? – zadała niespodziewanie pytanie.

– No tak, jasne. Czemu pytasz? – odpowiedział.

– Po prostu chcę to czasem usłyszeć – odpowiedziała Agata. – Nie zaszywaj się dziś tam na noc, proszę. Potrzebuję cię przy sobie.

Często pisał do świtu, potem spał do południa, a Agata i Basia spieszyły co dzień do szkoły i pracy na ósmą. Wychodziło na to, że nawet we śnie się mijali.

– Jasne Agatko, tylko muszę jeszcze… – Nie dokończywszy zdania popędził do swojego komputera. W głowie właśnie zapłonęła genialna w swej prostocie i trafności wypowiedź Satrina, drżącego przed lufą Maxa. Uruchamiał komputer modląc się, żeby wspaniały pomysł nie wywietrzał przed zapisaniem.

Jesteś górą, Max! Perez i jego kumple…

Ręka zawisła nad klawiaturą. Nie, znowu nie to. Maks zaklął i zapatrzył się w czarną noc za oknem.

– Beznadzieja – mruknął. Wstał i wrócił do kuchni. Agata cały czas siedziała z kubkiem herbaty w ręce. – Chciałaś coś ode mnie, Agatko?

– Nie, Maks. Idę spać – odpowiedziała sucho i wyszła.

*

Wieżowce Bronxu otaczały Maxa wyniosłym milczeniem. Nowy Jork potrafi dać wiele, ale z pewnością nie współczucie i pociechę. To twardy świat dla twardych ludzi, a słabeusze giną zgnieceni przez tryby dnia codziennego i walkę o sukces w każdej dziedzinie życia. Szedł milcząc, nie wiedząc jeszcze, co powinien zrobić…

Czy w Bronxie są wieżowce? – Maksa nagle przeszyła przerażająca myśl, która postawiła mu wszystkie włosy dęba. Akcja powieści rozgrywa się w Nowym Jorku, więc realia powinny być opisane dość wiernie. To nie jakaś fantastyka, lądowanie na planecie Alfa, tylko znane wielu ludziom miasto, a nazwa Bronx pojawiała się tu dość często. Poszukał zdjęć w internecie. Bronx, dzielnica Nowego Jorku nie wydawała się być zabudowany wieżowcami, przynajmniej nie tak wysokimi jak na Manhattanie, jednak po dokładniejszym policzeniu pięter przypadkowo wybranego budynku odetchnął z ulgą. Ponad dwadzieścia rzędów okien, to chyba można potraktować jak wieżowiec.

– Tato – Basia uchyliła drzwi pracowni. W ręku trzymała zeszyt. – Co robisz?

– Sprawdzam swoją książkę. Trzeba ją kilka razy przeczytać, żeby znaleźć błędy – odpowiedział Maks.

– Tyle piszesz i jeszcze robisz błędy? – zdziwiła się Basia. – Ja już wszystko umiem. O, proszę.

Położyła na stole zeszyt z krótkim tekstem. Był to opis ostatniej wycieczki z klasą do ZOO. Najwyraźniej chciała się pochwalić. Maks niechętnie oderwał się od swojej pracy i przeczytał tekst córki.

– Poszliśmy i zaraz znowu poszliśmy, to powtórzenie. Żyrafa przez żet z kropką ma być – pokazywał jej błędy. – Ale ogólnie to ładnie.

– No i co, że powtórzenie i żet z kropką? Mnie się podoba jak jest i tak zostanie – naburmuszyła się Basia, nie otrzymując oczekiwanej pochwały.

– Ale to błędy obniżające ocenę! – zdenerwował się Maks.

– A ty jesteś łamaga życiowa! – wrzasnęła Basia i wybiegła ze łzami w oczach.

Nie umiał skupić się więcej na tekście. Czuł, że jest złym ojcem. Nie chodziło o to, że wytyka błędy w wypracowaniu, lecz nie umie być z córką. To nie pierwszy raz, kiedy rozmowa z nią przybrała taki obrót. Dlaczego nie ma między nimi porozumienia? Zamyślił się. Przez pierwszy okres życia małej Basi unikał tych nocnych wrzasków, zasikanych pieluch, karmienia, obiecywał sobie, że gdy tylko latorośl podrośnie i pójdzie do szkoły, to zbliżą się do siebie. Lata mijały, a planowana zażyłość nie następowała. Przepełniało go poczucie porażki. Nie umie wykorzystać żadnej okazji do zbudowania relacji z własnym dzieckiem. Może nigdy tego nie dokona. Przecież ona zaraz będzie zbuntowanym, nastoletnim podlotkiem z własnym, hermetycznym światem, gdzie nie będzie miejsca dla zdziwaczałego ojca-pisarzyny. No i do tego to określenie: łamaga życiowa. Sama raczej tego nie wymyśliła. Czy tak mówią o nim za jego plecami? Wyszedł z pracowni, podszedł do Basi, która siedziała na swoim łóżku bawiąc się lalką.

– Basiu, ładnie piszesz, a ja tylko chciałem…

– Się mnie pozbyć – dokończyło dziecko. Maks zagryzł wargi. Głupio przyznać, ale miała rację. Tak to sobie wyobrażał, ona usiądzie na kolanach, szybko przeczytają tekst, poprawią, pocałuje ją w czółko i po sprawie. Skąd taka gorycz pomieszana z trzeźwym osądem w zaledwie siedmioletnim dziecku?

– Wcale nie. Lubię z tobą być. – Usiadł koło niej i objął ramieniem. – I wiesz co? Bardzo cię kocham.

– A ja ciebie wcale i w ogóle! – burknęło dziecko, czesząc szybkimi ruchami lalkę. W jej oczach pojawiły się łzy.

Czuł, że musi coś zrobić, bezradność rozlewała się po jego sercu.

– A ja ciebie bardzo, bardzo. A jak chcesz to sobie pisz rzyrafa przez erzet, pani ci poprawi i zapamiętasz do końca życia – zdecydował.

Dziewczynka się uśmiechnęła i pomimo deklarowanej niechęci przytuliła się do jego ramienia.

– Tak bardzo troszeczkę to cię lubię – szepnęła. – Tylko nie odchodź szybko.

Maks został z córeczką w pokoju. Zostawił na później dywagacje o wysokości wieżowców w Bronxie oraz dlaczego jest tak marnym pisarzem.

*

Max przechodził różne okresy w życiu, krótkie chwile chwały wystawały jak samotne, skaliste wysepki z oceanu bylejakości i zniechęcenia. Najszybciej z wszystkich chłopaków wypita butelka wódki na domówce u Grubego Billa, cudem udany rzut za trzy punkty w ostatniej sekundzie meczu koszykówki o mistrzostwo w High School, czy wreszcie uratowanie Margaret z błotnistego bajora podczas wycieczki kajakiem na uroczysko. To były te dobre momenty, których niewielka ilość jasno przypominały Maxowi kim jest i jaki jest. Życiowym nieudacznikiem, który nie dość, że nie umie stworzyć nic trwałego, to jeszcze przez własną głupotę traci wszystko, co dostał. A teraz właśnie tonął w tym oceanie swojej byle jakiej egzystencji. Zaciągnął niefrasobliwie długi poza oficjalnym systemem bankowym, a wierzyciele okazali się wyjątkowo wrednymi typami.

– Jeszcze się policzymy, Perez! – dyszał w myślach żądzą zemsty, jednak w rzeczywistości nie robił nic. Był winny mafii te cholerne pieniądze i umierał ze strachu, że bezwzględni windykatorzy zgłoszą się do niego zanim pożyczy od kogoś mniej niebezpiecznego na zwrot z lichwiarskim procentem. Jeśli wrócą, to tym razem nie skończy się na wybitym zębie i kilku sińcach.

Maks nerwowo kartkował wydrukowaną powieść. Wszystko było wielokrotnie sprawdzone, jednak nie był początkującym pisarzem i zdawał sobie sprawę, że w tekście na pewno nadal jest wiele błędów i chochlików drukarskich. A on nie mógł sobie pozwolić na oddanie w wydawnictwie czegoś, co już na kilku pierwszych stronach będzie razić niechlujstwem redakcyjnym autora. Chwała Bogu, edytor tekstów sprawdza przynajmniej błędy ortograficzne. To błogosławieństwo dla takich jak on, niezbyt dbałych o różnice pomiędzy ó i u. Plik przesłał wcześniej do kilku wydawnictw, teraz nadszedł czas na atak osobisty. Co prawda wszystkie firmy proszą autorów o cierpliwość, jak również zastrzegają sobie prawo do kilkumiesięcznej zwłoki w ocenie tekstu. No i oczywiście, do braku odpowiedzi w przypadku odrzucenia tekstu. Jednak Maks nie mógł czekać. Tu i teraz był skraj jego dotychczasowego życia. Był jak wędrowiec ze słynnej średniowiecznej ryciny, który po wieloletnim marszu doszedł na brzeg znanego podówczas, płaskiego świata i wystawia głowę ponad chmury, patrząc ciekawie, a jednocześnie bojaźliwie na to, co czai się za tym tajemniczym końcem. Jedno nie ulegało wątpliwości – nie dopuści do wielomiesięcznej przerwy w ocenie nowej książki. Nie wytrzyma tego psychicznie. Oni będą zwlekać, drukować bardziej znanych, przesuwać go na koniec kolejki, zastanawiać się lub nie poświęcą przekazanej książce ani sekundy, tymczasem jego kariera legnie w gruzach.

– Kariera! – mruknął pod nosem i głośno się roześmiał na myśl o tym, co nazywał tak szumnie. W tak gorzkim nastroju nacisnął klamkę drzwi z dumnym napisem REDAKCJA.

– Dzień dobry! Przyszedłem w sprawie powieści… – rozpoczął pewnie, wręcz bojowo, ale urzędująca wewnątrz pani była weteranką zaprawioną w walkach z nachodzącymi ją literatami i z gorszymi natrętami niż Maks dawała sobie radę bez trudu. Tym łatwiej jej poszło, że kiedyś się już spotkali i rozpoznała go od progu. Maks niestety nie przygotował się solidnie na to spotkanie i nawet nie pamiętał jak się nazywa ktoś, od kogo zależy jego przyszłość.

– A, pan Maksymilian. Świetnie, że pan przyszedł, bo właśnie zabierałam się za pana książkę. Ale rozumie pan, zalewa nas taka ilość tekstów, gdzie trzeba odseparować ziarna od plew, że nie mogę tak od razu… O, przyniósł pan wydruk! – Kobieta za biurkiem przejęła całkowicie inicjatywę.

– Tak, bo ja… – zaczął Maks, chcąc jej przerwać i wytłumaczyć, dlaczego warto zająć się szybko jego dziełem. Jednak całkowicie uleciało mu z głowy tych kilka przygotowanych zawczasu sloganów zachęcających do zainteresowania się przesłaną książką. Jedynie wyciągnął rękę z plikiem kartek zszytych jaskrawożółtą okładką. Ten pomysł podszepnęła mu Agata, twierdząc, że żółty przyciąga wzrok i czytający nie zgubi łatwo powieści w stosach innych dokumentów. Rozmówczyni przyjęła prezent. W tym momencie do pokoju wszedł jakiś mężczyzna.

– O, pan Roman! Pan Roman z działu marketingu wyjaśni panu, panie Maksymilianie, wszelkie zawiłości procesu akceptacji tekstu. Przez nasze ręce przeszło mnóstwo wybitnych twórców. Tu się zaczęło wiele wspaniałych karier pisarskich – zachwalała swoją firmę pani redaktor. Gdyby Maks się trochę przesunął w głąb pomieszczenia, zauważyłby, że trajkocząca kobieta pod blatem biurka daje przybyłemu panu Romanowi znaki ręką, żeby się jakoś pozbył Maksa. Najwidoczniej wizyty zdesperowanych ludzi pióra były tu na porządku dziennym i biuro przeżyło niejedną okupację pod hasłem Przeczytajcie mój tekst albo się zabiję. Pan Roman był równie wprawnym graczem, jak jego koleżanka. Chwycił Maksa pod ramię i oznajmił tonem zawierającym dużą dawkę słabo udawanej sympatii pomieszaną z jeszcze większą dozą źle ukrywanego zniecierpliwienia:

– Panie Maksymilianie, chętnie przestawię panu wszelkie niuanse naszej oferty. – Niemal wypchnął go na korytarz. – Chciałby pan wydać na własny koszt, czy może tradycyjnym torem? Naszym autorom proponujemy obie te, jak najbardziej równorzędne, formy.

– Eee, tradycyjnie, książkę chciałbym, eee, żeby wydrukować – wydukał Maks, na chwilę zapominając ze stresu o gramatyce. Po sekundzie zrozumiał, że mogą tu od niego chcieć pieniędzy. W głowie zapaliła się lampka z napisem Panika. Zebrał myśli i już dużo składniej odpowiedział: – Moja książka jest jak najbardziej komercyjnym produktem, jestem przekonany, że świetnie państwo na niej zarobicie. Zawarłem tam zarówno wątki…

– Oczywiście, chętnie przeczytamy i wydamy – pospiesznie potwierdził pan Roman, a z tonu głosu i mowy ciała nawet przedszkolak wywnioskowałby, że sam niezbyt wierzy w to, co mówi. – A tymczasem, niestety, muszę pana pożegnać, ponieważ obowiązki…

Końcówka zdania nie dotarła już do uszu Maksa. Pan Roman oddalił się szybkim krokiem, a Maks spostrzegł ze zdumieniem, że stoi przy szklanych drzwiach wejściowych do siedziby wydawnictwa, gdzie niepostrzeżenie doprowadził go sprytny spec od marketingu. Mógłby, co prawda, zawrócić, wejść ponownie do biura, ale powoli docierało do niego, że to nie zda się na zbyt wiele. Jedyna nadzieja w żółtej okładce. No i w Bogu, który może ma ochotę poświęcić choć chwileczkę losowi jednej ze swoich owieczek i pomóc jej w trudnej sytuacji.

Jeżeli chodzi o Boga, to nie można powiedzieć, żeby Maks był zbyt religijny. Przez wiele lat hodował w sobie artystyczną niezależność, a jednym z jej podstawowych wyróżników był specyficzny stosunek do Boga. Wychowano go wprawdzie w tradycyjnie katolickim duchu, z katechezą w szkole oraz pierwszą komunią przyjmowaną gremialnie przez całą klasę. Dlatego nic dziwnego, że Maks, tak jak wielu Polaków, nie miał jasno sprecyzowanej postawy wobec religii. System nie daje okazji ku głębszym przemyśleniom w tej materii, wpychając dzieci w tryby sprytnie zaprogramowanej maszynki, która nie odpowiada na mnóstwo pytań nurtujących młodych ludzi. On bynajmniej nie uważał, że Bóg nie istnieje, nie był ateistą jak wielu twórców. Po prostu, lata temu, kiedy kształtowały się jego postawy społeczne, stwierdził, że typowy polski katolicyzm nie jest dla niego i można wierzyć po swojemu. To zresztą było w jego szkolnych czasach bardzo modne. Ludzie czytali Biblię Szatana LaVey’a, książki Hare Kriszna, odrzucali wiele niewygodnych wymagań Kościoła, a jednocześnie deklarowali się jako katolicy, a już na pewno chrześcijanie. Lata mijały, a własna wersja wiary przekształciła się w coś na kształt koegzystencji. Bóg był, on w niego jakoś tam wierzył, a Stwórca w rewanżu nie za bardzo się wtrącał do życia pisarza. Jednak w trudnych momentach Maks lubił myśleć, że ktoś z góry może mu pomóc. Tak zrobił i teraz.

– Pomóż mi, Boże. Ta powieść jest dla mnie przełomowa – szepnął, zamykając oczy. Następnie otworzył je szeroko i rozglądnął bacznie wkoło, jakby oczekując cudu, na przykład w postaci pana Romana z działu marketingu biegnącego z korzystnym kontraktem w dłoni. Cud jednak nie nastąpił. Ktoś wchodząc do wydawnictwa obrzucił Maksa błędnym spojrzeniem. Ten domyślił się, że kolejny literacki straceniec idzie szturmować biuro i sprytny pan Roman znowu będzie miał zajęcie. Westchnął, odwrócił się na pięcie i powlókł do następnego potencjalnego wydawcy.

*

–Nowy biznes? Ho, ho, ho. Od tej strony cię nie znałem – Stan nie mógł się nadziwić przypływowi gotówki u przyjaciela.

– Powiedziałbym nawet, że nowy rozdział życia – chełpliwie odparł Max.

– Gratulacje – mruknął przyjaciel, a Max odniósł wrażenie, że w serdecznym tonie czaiła się nutka zazdrości i powątpiewania w prawdziwość zasłyszanych informacji.

– Nowy rozdział życia? – zdziwił się Staszek, gdy usłyszał o planach swojego starego kumpla. – Reset i odbudowa relacji? Sam to wymyśliłeś?

Maks skinął głową w kierunku kuchni, gdzie Agata przygotowywała posiłek.

– Oczywiście, że prawie sam – usta powiedziały coś przeciwnego niż mowa ciała. – Ale wiążę jeszcze spore nadzieje z tą nową książką. Uważam, że mogę się nią przebić.

– Mhm, super – mruknął Staszek usiłując szybko w myślach podliczyć ilość razy, kiedy napisany przez Maksa utwór był anonsowany jako murowany bestseller. – A o czym napisałeś? Jaki gatunek?

– Brutalna sensacja bez happy endu. Coś jak Brudny Harry, tyle że w Nowym Jorku, a nie w San Francisco – oświadczył Maks i zawiesił głos oczekując reakcji przyjaciela na ten nietypowy dla niego kierunek literatury. Jednakże Staszek nie okazywał jakichkolwiek głębszych odczuć.

– Napisałeś powieść o jakimś detektywie? – zdziwił się jedynie wyborem tematu.

– Nie, o zwykłym facecie, który nie bardzo sobie radzi z życiem. Nazwałem go Max.

– O, doprawdy? Co za dziwne, egzotyczne imię – zażartował Staszek.

– Ale nie piszę tam o sobie, jeżeli to masz na myśli. Max jest Amerykaninem, daleko stąd, w zupełnie innej rzeczywistości – Maks wyjaśniał swoją koncepcję, nieco urażony kpiarskim tonem przyjaciela. – Trochę pije, trochę narzeka na swój los, czasem kłóci się z żoną, aż pewnego dnia przyciśnięty finansowo do muru pożycza pieniądze od mafiosów. Ci żądają wkrótce drakońskich odsetek, początkowo szantażują tylko Maxa, ale potem porywają jego żonę i córkę. Znaczy on tak myśli, choć w rzeczywistości… – Maks się zająknął, a potem szybko dokończył: – W końcu Max walczy nie tylko o siebie, ale już o całą rodzinę, o życie.

– Powiedziałeś, że powieść jest bez happy endu, czyli ktoś ginie? – domyślił się Staszek.

Maks kiwnął milcząco głową, co dało się różnie interpretować, niekoniecznie jako potwierdzenie. Jednak można się było domyśleć, że opisany w powieści los bohaterów nie był godny pozazdroszczenia.

– A potem ten nie-ty chodzi z ponurą miną po knajpach Nowego Jorku i pije do szarego świtu, opowiadając smętnym barmanom o tym, jak spieprzył życie sobie i innym. Ale, pomimo że jest mu z tym źle, to jednak trochę dobrze. Ma w końcu tę swoją rysę, która zostanie na nim do końca życia. Uczyni go artystą, choćby i niczego wielkiego nie stworzył… – dopowiedział nieoczekiwanie Staszek, a Maksa aż zatkało z zaskoczenia.

– E, no co ty? To fikcja. Max ze Stanów to nie ja – wyjaśnił po chwili milczenia. Jednak delikatne drżenie jego głosu sugerowałoby co innego. Za długo się znali, żeby Staszek tego nie zauważył.

Maks nikomu tego dotychczas nie powiedział, ale zawarł w tej książce wiele wątków autobiograficznych, jak w żadnej z ją poprzedzających. I pomimo deklarowanego braku wspólnoty losów Maxa i Maksa, nie mógł zaprzeczyć, że z każdą zapisywaną kartą umieszczał w przekazywanej opowieści coraz więcej obrazów samego siebie. Łączyło ich wiele – nieumiejętność egzystencji w nowoczesnym społeczeństwie, z jego bezwzględnością i wszechobecnym wyścigiem szczurów, brak pewności celu życia oraz stosunek do najbliższych, których kochają, ale i oskarżają o wiele złych rzeczy i zaniedbań. A w końcu rzecz najważniejsza – tęsknota za byciem wolnym artystą, półbogiem pławiącym się w cudownym blasku własnego talentu i niczym nieskrępowanej swobody wyrazu. Był to jeden z podstawowych powodów, dla których Maks zdenerwował się na Staszka, bo ten dotknął tej skrzętnie skrywanej tajemnicy. Maks, od kiedy pamiętał, śnił o wyrwaniu się z obecnego, marnego życia na wymarzoną wolność. Pojmował ją jako pełne zadumy i wzniosłych idei trwanie powszechnie czczonego, niezależnego artysty, który nie zawraca sobie głowy rodziną, brakiem pieniędzy, w ogóle nie zauważa trosk dnia powszedniego. Im bardziej każdy mijający dzień udowadniał mu, że nigdy do tego nie dojdzie, tym chętniej on fantazjował o jakimś niesamowitym wydarzeniu, które cudem odmieni jego los. Różne rozwiązania przychodziły mu na myśl: meteor burzący całą kamienicę, gdzie tylko jego pracownia ocaleje albo jakaś zaraza dziesiątkująca populację kraju, a omijająca jego – jednostkę wybitną i jako taką szczególnie chronioną przez Boga.

Uf, znowu Bóg? – Maks zdziwił się faktem, że ponownie pomyślał o tym nienarzucającym się sąsiedzie, z którym jednak często się spotyka i wymienia grzecznościowe uśmiechy oraz zdawkowe pozdrowienia.

Dotarło do niego zaraz, że popadając w zamyślenie o swoich ideach i nierealizowalnych marzeniach, przesiedział ze Staszkiem i Agatą kilka minut, zupełnie tego nie rejestrując. Tymczasem oni rozmawiali właśnie o nim.

– Tak, tak, Staszku. Jakbyś miał namiary na jakąkolwiek robotę dla Maksa, to przyślij. Maksiu planuje wziąć się za siebie… – perorowała jego żona.

Maks przyłapywał się ostatnio, że w swoich myślach odpływa z rzeczywistości w najdziwniejszych momentach. Tak jak teraz, kiedy Agata właśnie tłumaczyła Staszkowi nową sytuację, w której jej mąż, czyli on, musi znaleźć pewne zatrudnienie, aby oddalić się od dotychczasowych głupot.

Staszek pomrukami i kiwaniem głową potwierdzał swoje poparcie dla projektu Maks – nowe, lepsze życie, zerkając jednocześnie z wyrazem troski na przyjaciela.

– Tak, tak. Jakbyś coś miał, to chętnie… – potwierdził Maks niepewnym tonem, udając, że cały czas brał czynny udział w tej pasjonującej dyskusji. – Nigdy nie wiadomo, czy się uda z tą nową książką.

Agata spiorunowała go spojrzeniem, które jasno mówiło, co ona myśli o karierze i zarabianiu poprzez słowo pisane. Staszek powoli się żegnał, dziękując za poczęstunek. Maks odprowadził go do wyjścia.

– Agata ma rację, normalna praca od-do wyjdzie ci na dobre, do pisania zawsze można wrócić. Ale nie zrobię nic wbrew tobie – Stach oświadczył szeptem przy pożegnaniu. Następnie rozglądnął się, sprawdzając, czy nikt ich nie słyszy i szepnął jeszcze ciszej niż przed sekundą. – Aha, i z tym usuwaniem rodziny w powieściach, to się zastanów. Niekiedy Opatrzność chce ukarać ludzi za głupie pomysły i dopuszcza do ich realizacji.

Po tych słowach wyszedł. Kiedy Maks zamykał drzwi za przyjacielem, jako odpowiedź na jego ostatnią radę w jego głowie na ułamek sekundy zagrzmiała mocno jedna myśl, przerażająca w swej prostocie i jednoznaczności: Przecież ja chcę, żeby oni zniknęli, pozostawiając mnie i moje marzenia w spokoju.

Zamarł w bezruchu, zaskoczony tym krzykiem wewnątrz siebie, potem ogarnęło go przerażenie. Co on najlepszego wyprawia? Jak można chcieć śmierci lub innego rodzaju odejścia swoich najbliższych osób? Przez dłuższą chwilę stał w korytarzu, uspokajając się i skrzętnie usuwając z pamięci choćby echo słów, które niespodziewanie zabrzmiały w jego głowie po słowach Staszka. Nie może wrócić w takim stanie do pokoju. Przecież ona wszystko zrozumie po jednym spojrzeniu.

– A ty co tak stoisz w ciemnościach? – Agata niespodziewani wychynęła zza rogu przedpokoju. Podeszła do Maksa i przytuliła się do niego. – Fajny ten twój Staszek. A wiesz, że ja go kiedyś wcale nie lubiłam. Wydawał mi się taki drętwy, ale teraz, po latach, to właściwie jedyna osoba, która została z twoich dawnych kolegów…

Maks objął ją i przytulił. Serce biło mu jak szalone. Po tamtej myśli został już tylko popłoch i dziwne uczucie, jakby zobaczył przez sekundę coś bardzo złego i przerażającego, a teraz nie jest pewien, czy mu się to nie śniło. Jak mógłby chcieć ją stracić? Przecież to jego ukochana żona, jego słodka Margaret…

Aż podskoczył, kiedy doszło do niego, że użył w myślach imienia żony Maxa, bohatera swojej powieści. Co się z nim dzieje? Za długo pisał tę cholerną książkę. Reset i odpoczynek od pisania to może nie taka idiotyczna idea.

– Tak, Agatko. Staszek jest prawdziwym przyjacielem. Mogę dziękować Bogu, że mam kogoś takiego – drżącym głosem potwierdził wspaniałość przyjaciela.

Znowu Bóg. Czy on nie za dużo dziś o nim wspomina?

– Kocham cię, Maks – szepnęła Agata.

– Ja ciebie też – odpowiedział.

Myśli o nieosiągalnym w jego warunkach, boskim życiu na wolności, bez zobowiązań i trosk doczesnych, odpłynęły daleko. Czuł w swoich ramionach Agatę i chciał być teraz z nią. Kochać się i zatapiać w sobie nawzajem. Jak kiedyś, zaraz po ślubie.

– Chodź, Basia już śpi. A my zacznijmy ten nowy etap życia od mocnych wrażeń – pociągnął ja do sypialni.

Jak się okazało, literacki heros, teoretycznie stworzony wyłącznie do rzeczy wyższych, pragnie również od czasu do czasu udanego seksu, do którego potrzeba drugiego człowieka, choćby i niepodzielającego wzniosłych koncepcji bujania w obłokach życia.

*

– Jesteś mi winny sto sześćdziesiąt dolarów i piętnaście centów – Max wrzeszczał na faceta w garniturze stojącego u wejścia do kantorku z napisem BOSS. Był to rzeczywiście jego szef, a dokładniej były szef, który właśnie kilka minut temu oświadczył mu, że nie ma ochoty być dłużej jego przełożonym. Dodał również, że nie wiąże się to z awansem Maxa, a wręcz odwrotnie, z natychmiastowym zwolnieniem. Zgodnie z amerykańskimi standardami i tradycją panującą w tej firmie, Max nie miał okresu wypowiedzenia, więc zanosiło się na sceny znane z wielu filmów, kiedy pracownik idący do szefa z uśmiechem na ustach i wizją premii za dobre wyniki, wraca smutny i zaczyna pakowanie osobistych szpargałów do kartonu, za który pracodawca wielkodusznie nie każe mu płacić.

– A ty jesteś winien firmie sto sześćdziesiąt dolarów i dwadzieścia centów za straty wynikające ze stania personelu na korytarzu i wysłuchiwania twoich żalów i bzdurnych żądań – wyjaśnił uśmiechnięty szef. Było jasne, że Max złością nie ugra zbyt wiele. – Dawaj piątaka.

Kilka minut później znalazł się przed budynkiem z pudełkiem pod pachą. Jak ma powiedzieć to teraz Margaret? Jak spłaci długi? Co pocznie?

– Literat, zrób mi jeszcze zestawienie dzisiejszych godzin – rozkazał kierownik i zniknął za szklanymi drzwiami kantorka. Maks zgrzytnął zębami, lecz bez sprzeciwu włączył system komputerowy zliczający wykonanie zleceń w magazynie. Pracował od kilkunastu dni w biurze zakładu produkcyjnego jako pomoc administracyjna. Robił zestawienia, raporty, wysyłał maile, przygotowywał materiały dla klientów i… nienawidził. Szczerze nienawidził tej roboty od pierwszych minut. Polecił go znajomy znajomego Staszka i taka rekomendacja wystarczyła, żeby go przyjęli. Powinno go zastanowić, dlaczego biorą pierwszego lepszego bez sprawdzenia jakichkolwiek kompetencji. Jednak napór domowników, połączony z wewnętrznym postanowieniem odmiany, dał efekt w postaci ślepoty na wszelkie znaki świadczące o tym, że ładuje się w kabałę. Praca na stanowisku młodszego asystenta do spraw administracyjnych wymagała posiadania dwóch rąk z kilkoma palcami do stukania w klawiaturę, przeciętnie funkcjonującego mózgu, jak również krótkiego przeszkolenia w zakresie działania funkcji zainstalowanych tu programów komputerowych oraz teflonowej odporności na szefa z jego uszczypliwymi odzywkami. Maks nieopatrznie wspomniał z dumą w pierwszym dniu pracy, że pisze książki. Nie zadał sobie pytania, co dokładnie zamierzał tym uzyskać. Traktował to bardziej jako działanie identyfikacyjne, jakby chciał zasygnalizować swoim nowym koleżankom i kolegom, że jest inny i zostanie z nimi tylko na chwilę, dopóki nie wskoczy znowu w swoje pisarskie koleiny. Jednak tego typu wypowiedzi okazały się być dużym błędem. Reakcję na przekazaną rewelację można podzielić na dwie, nierówne w długości trwania fazy. Krótkie Łał, super! ze strony tych pojedynczych współpracowników, którzy przypadkowo to słyszeli oraz nieskończony ciąg docinków płynący ze strony kierownika wraz z natychmiastowym przylepieniem mu przezwiska Literat. Maks pocieszał się, że jest to nowe, cenne doświadczenie, które jeszcze mu się przyda w twórczości lub może nawet poza nią. Ale szczerze powiedziawszy, pierwszy raz w życiu zderzył się z rzeczywistością, w której wyznanie typu jestem pisarzem jest traktowane nieomal jak wynurzenia zboczeńca lub osoby obłąkanej i nie za bardzo wiedział jak sobie z tym poradzić.

Jak już wspomniano – nienawidził ich wszystkich. Począwszy od szefa, poprzez współpracowników, aż po tych, z którymi musiał się zetknąć podczas nieszczęsnych ośmiu godzin roboczych w ciągu dnia. Jednak nienawiść ma to do siebie, że raz zasiana, pleni się i kiełkuje we wszelkich kierunkach. Nienawidził również Staszka za to, że ma znajomego, którego znajomy zna jego obecnego szefa. Nienawidził też żony, która nie akceptuje jego powołania i stylu życia. Nienawidził rodziców za to, że wychowali go do wyższych celów, a nie przygotowali do zwykłej, szaraczkowej egzystencji. I nawet córka… Nie, Basia nic nie zawiniła. Chociaż ten jeden, jedyny punkt jarzył się optymistycznie na szaroburym firmamencie jego gniewu.

Sytuacja nie była pozbawiona również nielicznych jasnych stron. W domu chwilowo stał się bohaterem, który pokonawszy własną słabość i rezygnując z własnego, literacko-boskiego ja, poświęca się dla dobra ogółu poprzez codzienne poranne wstawanie razem z żoną i córką, przejazd autobusem do innej dzielnicy miasta oraz dzielne wytrzymanie codziennej harówki na stanowisku młodszego asystenta ds. administracyjnych. Jednak żar chwały pierwszych dni pracy powoli wygasał, a codzienne dojazdy, nudne zadania i nieustające docinki szefa pozostały.

Maks po chwili klepania w klawisze komputera wygenerował w programie ciąg liczb obrazujących oczekiwane dane, które według zarządzających tym zakładem, powinny być jego pasją. Tak to przedstawił kierownik podczas pierwszej rozmowy. Stwierdził, że dają ludziom pasję działania i sens życia. A potem okazało się, że chodzi o cyferki, tabelki i raporty.

– Literat, masz te godziny? – Z kantorka szefa popłynęło ponaglenie. Maks szybko sformatował tabelę z danymi i wysłał do kierownika. Po sekundzie dobiegł go wibrujący wściekłością komentarz: – Zły format mi podesłałeś. Miałeś zaokrąglać ułamki i używać amerykańskich dat.

Maks zapewnił pospiesznie, że zaraz poprawi, ale wewnętrznie się aż gotował. Jakże on pragnął, żeby Bóg ukarał tego typa zza ściany. Tu i teraz. Nawet nie umiał dokładnie określić za co. Może po prostu za to, że jest i jakim jest. Nienawidził go jakoś tak organicznie, tak jak ogień nie cierpi wody. Szybko wysłał kolejny, zmieniony mail.

– Coś ty przysłał? Kurwa, to chyba jakiś wirus! – zza szyby ozwał się dziki ryk. Po chwili boss podbiegł do niego z grymasem wściekłości na twarzy. – Literat, pokaż coś mi puścił, bo mi komputer padł zaraz po otwarciu wiadomości.

Oględziny wysłanego pliku nie wykazały nic podejrzanego. Kierownik odszedł gryząc wargi w zdumieniu. A Maks zapatrzył się w okno. Usiłował sobie przypomnieć, co on dokładnie przed chwilą pomyślał? To było jakoś tak: Żeby Bóg…

– Jasny gwint – jęknął.

*

Max się upił. Zdarzało mu się to czasami, kiedy poczuł trochę wolnej gotówki w kieszeni. Oczywiście nie był typowym pijakiem, który w szale poszukiwania pieniędzy na kolejna butelkę wszczyna awantury, rozbija dziecku skarbonkę lub sprzedaje w lombardzie pierścionek zaręczynowy podkradziony ze szkatułki żony. Nie, nic z tych rzeczy. W przypadku Maxa było to pijaństwo kontrolowane, jedynie za gotówkę, która nie miała swojego jasnego przeznaczenia, była nadwyżką ponad standardowe potrzeby. Oczywiście pojęcie nadwyżki w rodzinnym budżecie praktycznie nie istnieje. Zawsze znajdzie się jakiś zakup, na który zabraknie pieniędzy. Jednak patrząc z boku na styl życia Maxa nie można mu było zarzucić utracjuszostwa. Co innego Margaret – ona nie patrzyła z boku, a jak najbardziej z rodzinnego centrum dowodzenia. Dla niej sytuacja nie wyglądała na utrzymywaną pod taka kontrolą, jak przekonywał ją, a przede wszystkim siebie, Max. Dodatkowo styl bycia męża jasno unaoczniał jej, że w dziedzinie finansów nie powinna liczyć w życiu na zbyt wiele. Zresztą w innych dziedzinach podobnie. Po prostu, musiała się pogodzić, że jest on zwykłym facetem z pociągiem do piwa oraz wysiedzianej kanapy przed telewizorem, a jej młodzieńcze marzenia o życiu w złotym pałacu przy boku księcia należały już tylko do sfery podań i legend dawno minionych czasów.

Maks się upił. Jeszcze nigdy nie wrócił do domu w takim stanie podczas wszystkich lat małżeństwa. Kiedyś, na studiach, pił często i regularnie, oddając się bez skrępowania typowym uciechom żaków. Od kiedy związał się z Agatą, używał alkoholu jedynie okazjonalnie i w małych ilościach. Z czasem zdał sobie sprawę jak bardzo nie znosi towarzyszącego wódce braku kontroli nad ciałem, a szczególnie językiem, który u niektórych nadmiernie się rozwiązuje. Do tego zawsze pojawiali się jacyś chętni do bliższych kontaktów, bruderszaftów, kłótni politycznych lub niekończących się wynurzeń o problemach egzystencjalnych. Nie lubił tego. Ale dziś dostał pierwszą wypłatę i upił się jak typowy przedstawiciel klasy pracującej, który choć raz w miesiącu musi zapomnieć o tym, kim jest i jakie ma w związku z tym perspektywy. Krótkie wahanie przed drzwiami baru wytłumaczył sobie krótkim A co mi tam?. Dotychczas wystarczającą używką była literatura, a konkretnie wymyślana samemu i własnoręcznie pisana literatura, tworząca jego świat. Niedoskonały w formie i treści, nienadający tonu dyskusji speców od książek w radiu i telewizji, niedoceniany przez nikogo, ale ukochany i własny. A teraz on zgodził się ten świat porzucić na rzecz liczb i tabel z godzinami przerobu pracowników produkcji oraz datami w formacie amerykańskim. To stanowczo kwalifikowało się do zalania robaka. Kilka kolejek mocno już szumiało mu pod czaszką, kiedy ktoś się dosiadł do stolika.

– Lepiej ci, Maks? – Z naprzeciwka zaszemrał cichy głos. Maks uniósł wzrok. Po drugiej stronie stołu siedział nieznajomy uśmiechając się przyjaźnie. Tak się przynajmniej Maksowi zdawało, bo twarz rozmówcy rozmazywała się i traciła kontury. Trudno było ją uchwycić wzrokiem, a tym bardziej zapamiętać, przynajmniej w tym stanie, w jakim znajdował się Maks. A był już nieźle wstawiony, dodatkowo na smutno. Wódka dotychczas kojarzyła mu się raczej z rozrywką i wesołym nastrojem, jednak dziś poznał ten drugi biegun odczuć, kiedy alkohol spowalnia, mroczy, ale wcale nie pomaga w zmaganiu się ze swoimi problemami.

– Gówno tam lepiej – mruknął Maks. – Znamy się, bo se nie przypominam? Spierdalaj stąd, panie niewyraźny.

Po tej treściwej odpowiedzi uśmiechnął się, czując ulgę, że wreszcie może upuścić trochę swojej złości i wyżyć się na przypadkowym koledze od kieliszka.

– Proszę bardzo. Ja sobie pójdę, a ty tak zostaniesz. Ze swoim życiem, z tabelkami przerobu i zużycia drewna oraz gumy na zakładzie oraz comiesięczną popijawą, jako mało skutecznym narzędziem zapomnienia. Zostaniesz tak, zły na wszystkich, ale przede wszystkim na siebie, że jest jak jest. A przecież ty masz misję.

– Tak jest. Wkurwiać żonę i dziecko swoją niezaradnością oraz zbawiać świat niewydanymi książkami – potwierdził Maks i roześmiał się chrapliwie, jakby powiedział coś niedorzecznego.

– Oczywiście, to właśnie mam na myśli – potwierdził zamazany całkiem poważnym tonem. W tym stopniu zniekształcenia przekazu nie można było nawet z całą pewnością stwierdzić, że jest to mężczyzna. Maks słyszał głos i to był jedyny pewnik w całej sytuacji.

– Pierdolisz – odparował Maks, znowu ciesząc się, że może używać brzydkich słów i ogólnie folgować swoim humorkom wobec nieznajomego.

– Nie, możesz wszystko zmienić swoją miłością oraz pasją – odpowiedział tamten lub tamta, a może tamto, bez cienia urazy w głosie. – Trzeba tylko być stanowczym i wiedzieć, do czego się dąży.

– Nikt nie wie, dokąd dąży, chyba że Bóg… Ale i w to wątpię – wątpił bełkotliwie Maks.

– Sprawdź to, choć raz przejmij inicjatywę – zachęcił go niewyraźny.

– Jasne, jasne, ale… może jutro – mruknął Maks, po czym wsparł czoło na rękach i ziewnął.

Rozmówca westchnął ciężko:

To niestety koniec bezpłatnego fragmentu. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.