Juliusz Kaden Bandrowski

Miasto mojej matki

SAGA Egmont

Miasto mojej matki

Copyright © 2018 SAGA

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788711676769

1. Wydanie w formie e-booka, 2018

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA oraz autora.

SAGA Books, spółka wydawnictwa Egmont

Miasto mojej matki

Przypomnij sobie, co myślisz o ojcu, a co i jak myślisz zwykle o matce.

Ojciec to twoja duma, tarcza, sława i obrona — od najwcześniejszych lat. Gdy mówią o tobie obcy, zwykle pytają — a czyj to? Z których to, proszę państwa, takich, siakich, owakich — Malinowskich, Ostrowskich czy Symchów? Czy to będzie, proszę pani, tego naszego doktora?

Posłuchaj no uważnie, powiedzieli „naszego”, Widać twój ojciec leczył ich tam gdzieś jakoś i radził im i pomagał — naszym go nazywają.

Więc nawet nie odpowiadasz wcale na takie pytanie, tylke piersi ci się uniosły wysoko, policzki objął rumieniec i ciepło płynie przez serce.

A jeśli twój ojciec jest jeszcze bardziej znany, sławny w całym kraju, wystarczy, że wymówią wasze wspólne nazwisko, twoje i ojca — bo jedno przecie macie na zawsze — i pokręcąnad tobą głowami. Jakby od razu korzyść niewidzialną z tego nazwiską czerpali.

A jeśli twój ojciec nie jest człowiekiem sławnym, ale przypuśćmy, takim sobie zwykłym człowiekiem, to przecie ty wiesz, ilu ludzi przychodzi do niego ciągle po jego pracę. Jeżeli jest szewcem, ciągle go potrzebują, stukają w okno, w drzwi. Tak długo siedzą na zydlu i czekają. Jeżeli jest zwykłym górnikiem i skałę tylko kruszyć umie? Ty wiesz, że jego prosta praca daje ludziom ciepło przez zimowe miesiące i co więcej, jest duszą całego przemysłu.

Jeżeli jest listonoszem, czyli że roznosi listy — jest ważnym posłem, nie mniej ważnym od posłów, którzy jadą w karecie przez wielkie, obce miasto, wysłani na koszt całego narodu. Nawet ważniejszym! Bo tamten poseł załatwią sprawy i interesy gospodarcze czy polityczne, ale twój ojciec, listonosz, może w zwykłym liście przynieść wiadomość o narodzinach brata, szczęściu lub nieszczęściu, jest więc posłem serca i miłości.

A jeśliby twój ojciec nie był ani sławnym, ani uczonym, ani robotnikiem, ani rolnikiem, ani listonoszem. Niech będzie tylko bardzo biednym człowiekiem. Żyje, jak może, i tak mu trudno łatać z dnia na dzień swój ciężki los.

To nic!

Od najbiedniejszych nawet ludzi są jeszcze zawsze i wszędzie biedniejsi — taki jest świat. Ty wiesz, że dla tych biedniejszych tyle razy jeszcze twój najbiedniejszy ojciec był jedynym ratunkiem.

Gdy się o nim mówi, możesz być równie dumny, jak syn króla, prezydenta, doktora i listonosza.

Twój ojciec to twoja duma, honor, sława i obrona.

Ale matka?

Matka nie ma czasu wyjść z domu, bo ty tam jesteś z rodzeństwem. Trzeba was karmić, pilnować, ubierać, trzeba przygotować, sporządzić to wszystko, czego codziennie potrzebujesz, a co ci się wydaje tak łatwe do zdobycia i do sporządzenia jak powietrze, którym oddychasz. Wydaje się to łatwym, bo matka nigdy nie wypomina, że podaje ci te wszystkie rzeczy z wdzięczną radością.

Matka nie ma czasu wyjść z domu i żadnej drogi własnej nie ma, gdyż ty z rodzeństwem stoisz na wszystkich jej drogąch, a ona ci ze wszystkich wszystko swoje oddaje. Własnego talentu, zabawy, nauki zaniedbuje, abyś ty miał każdej chwili, ile ci tylko trzeba.

A jeśli pragniesz mało, gdy w niej jest więcej, ona to „więcej” zapomni i straci bez żalu, abyś miał właśnie dość, jak ci trzeba.

Przyzwyczajasz się i nie pamiętasz, ile w tym dobrej, a jakby bezimiennej, nie nazwanej nigdy pracy i czujności. Tymczasem praca owa i czujność z drobiazgów złożona a ogromna, o której prawie nie wiemy, nie pamiętamy, nie raczymy myśleć, stanowi o naszym charakterze, wychowaniu i całym powodzeniu późniejszego życia.

Jako dorosły mężczyzna w pracy, w pokoju, na wojnie przekonałem się, że wszystko, com dobrego zrobił, w tych właśnie cnotach matczynych miało początek. Jej uśmiechy dawniej nie zauważone, jej łzy tylekroć przez nas, dzieci, wzgardzone, jej myśli wielkie i skromne, tyle razy przez nas, młodych chłopaków, wyśmiane, one to przecie były nade mną, stopione w gwieździe przewodniej, błyszczącej radośnie nad każdą dobrą chwilą.

Teraz to wiem i rozumiem, ale powiedzieć matce swojej nie mogę, bo już jej nie ma na świecie.

I tu właśnie zaczyna się Miasto mojej matki z wdzięków i dobroci wzniesione, przy bezpowrotnej drodze człowieka chwalebnie budowane, nie w kamieniu czy też w granicie, ani w kruszcu — lecz budowane z cudownego drzewa ludzkiej wdzięczności. To wielkie miasto wszędzie za mną chodzi, wszędzie, gdzie jestem, wonią jęgo oddychąm i zawsze tylko jestem na jego krańcach, bo choć je przemierzam myślą wzdłuż i wszerz, nigdy piękności jego do gruntu nie poznam.

Czy mnie rozumiesz?

Ojciec — to honor, siła obroną. Gdy się człowiekiem staniesz, oddać mu będziesz mógł siłą, honorem i obroną.

Ale matce nigdy nie oddasz, dłużny już na zawsze. Bo nie masz tyle serca dla niej, ileś z niej wziął — jak młody dąb nie odda soków z dobrej ziemi wziętych, a które krążąc teraz w jego bujnej koronie.

Dlatego pierwsza moja książka dla młodzieży, dla was, kochani, dobrzy nasi następcy, taki ma tytuł:

Miasto mojej matki

A cel ma taki: byś przeczytawszy te stronice, niewiele o mnie myślał, lecz by się w tobie o zmroku czy południu wywiązał nagle ów poryw nieodrodny, którym zmożony pójdziesz do swej matki i nagle ukradkiem, za rękę nawet nie biorąc, złożysz na jej czole ostrożny pocałunek, lżejszy niż puch wierzbiny, płynący przez wiosenne powietrze.

Rodzice

(Czyli to, czego się nie da opowiedzieć)

Chcę opowiedzieć o pierwszych moich wspomnieniach, nąjpierwszych, o tym, co się pamięta, nim się w ogóle cośkolwiek rozumie. Z różnych stron i czasów mego życia wynurza się tysiąc małych, pośpiesznych wydarzeń, a tyle ich jest, takim się zjawiły natłokiem, że przeszkadzają tylko!

Siedzę więc nad pustą kartką papieru, udaję, że nie słyszę jak ptaki świergocą na drzewach, jak na dole ktoś chodzi i hałasuje w bielonym wczoraj korytarzu, udaję, że nie widzę, jak wiatr miecie przez stół prochy kwitnącej przy domu akacji — i mruczę do samego siebie. Własną myślą jakbym się zanurzał głębiej i głębiej, a byle co sprawia, że mnie tajemna woda przeszłości wyrzuca w górę, na samą powierzchnię dzisiejszego dnia.

Nie gorsz się dziwnym porównaniem. Napisałem tajęmna woda, by rzecz nabrała zimnej głębokości, przez którą jakbym płynął do samych początków pamięci swego życia.

Aż oto nareszcie widzę najwyraźniej:

Złota lampa pod białym kloszem wisi w środku pokoju. Nade mną za gęstą siatką łóżka wznosi się po ścianie do góry jakby łąka zielona, żółta i czerwona. Jest to wielki nowy dywan włóczkowy. Wisi na nim coś, co chcę mieć, dotykać, a najchętniej poślinić. To malutka karabela w pochwie z czerwonego aksamitu. Macham rękami, upadłem, znowu się podnoszę.

Tymczasem wielka ręka mego ojca odpina szablę z dywanu i pod lampą, między ścianami, poważnie zaczyna kroczyć, Oczywiście, nie ręka, a ojciec w szarym, kostropatym ubraniu, z bródką i z wąsami. Gdy patrzy na mnie, wybucham śmiechem. Gdy położy rękę na moim czole, mógłbym od razu zasnąć.

Wymachuje karabelą, tupie mocno nogami i mówi do mnie, Nie rozumiem nic oczywiście, ale mówienie to sprawia mi niewysłowioną przyjemność.

Pod ścianą i za zakrętem dywanu siedzą roześmiane ciotki.

Ojciec zbliża się do łóżka dzwoniąc kluczami. Dziś wiem, że klucze nosi się w kieszeniach, wtedy jednak skądże miałem to wiedzieć?! Rozumiałem tylko, że kroki mego ojca wydają dźwięk drobnego metalu.

I tak nas obu już na zawsze pamiętam: ojca, jak stoi naprzeciw, jedną rękę trzyma na mojej głowie, a drugą podaje mi zimne, błyszczące klucze.

Okazało się później, że była to w naszym życiu chwilą bardzo ważna. Z wielkiej żarłoczności zjadłem był pono surowego ziemniaka i ciężko chorowałem. Ów dzień szabli i kluczyków był pierwszym dniem powrotu do zdrowia. Podczas mojej choroby rodzice utkali wspólnie ten dywan przez długie noce czuwania. Razem z małą karabelą zawiesili go nad łóżkiem.

Cała rzecz działa się w mieście Rzeszowie, gdzie później kiedyś zajechałem, już jako człowiek dorosły. Był wtedy śnieg — zima i wojna zarazem.

Niby mnie coś prowadziło przez ulice zgłuszonego miasta i niby szedłem jakąś drogą w stronę rodzinnego domu, gdzie by mnie może czekały stare, chętne ściany. Już mi się zdawało, że widzę nasze okna, już im gotów byłem swą wdzięczność ofiarować, ale tu się numer bramy nie zgadzał, tam znów nazwisko właściciela całkiem było inne. To jedno tylko zgodziło się dosłownie, że dzwonki sanek tak właśnie grały w mgle, jak zimne, gładkie, wesołe klucze mego ojca.

Kiedyśmy w dzieciństwie moim przyjechali z Rzeszowa do Krakowa, jak się to wszytko odbyło — nie pamiętam.

Wiem tylko — i to jest drugie z kolei wspomnienie mego życia, żeśmy przyjechali, że stałem w jakimś podłużnym, wysokim pokoju. Wszystkie drzwi były pootwierane, przeciąg kręcił się w mroku. Stałem przy piecu, obok którego siedziała moja matka. Jej rozpuszczone brunatnozłociste włosy płynęły przez plecy za kolana, aż na podłogę.

Zawszę podczas bólu głowy rozplatała warkocze.

Na stole paliło się kilka świec, a po ciemnych pokojach chodzili tam i z powrotem robotnicy. Chodzili ciężko, z głuchym hałasem. Kosmatymi rękoma wnosili szafy i stoły, których zakurzone drzewo wydawało oschły chrzęst. Potem stawali na progu, wypinali brzuchy naprzód i utkwiwszy oczy w drżącym płomieniu świecy, mówili bardzo głośno do matki.

Podnosiła z rąk głowę i odpowiadała patrząc na nich smutnymi oczami.

Nie mogłem zrozumieć, dlaczego jej słuchają; była tak drobna, że nawet mnię wydawała się malutką.

Obróciwszy się powoli dokoła, zbici w gromadę, znów razem wychodzili.

W pokojach wyrastały całe góry sprzętów, odwróconych tylną stroną, niby obcych i zawstydzonych.

Robotnicy przynieśli na pasach fortepian. Stał na środku podłogi, jakby „garbaty duch”. Pobiegłem za nimi, żeby zobaczyć, skąd przychodzą. Już w drugim pokoju straszno mi się zrobiło. Wracałem powoli pośród rozstawionych krzeseł i foteli, z całych sił patrząc do oświetlonej jadalni, gdzie pochylona przy piecu siedziała moja matka. Nie mogłem był zobaczyć jej twarzy, tylko szeroką strugę włosów, znad dłoni przez oparcie spływającą żywym światłem w niepewny, szary mrok.

Lata już minęły od tego czasu, a ile razy widzę jakiś dom, do którego szarówką wnoszą ludzie sprzęty … Powiem ci więcej, ile razy widzę jakieś roboty wielkie i trudne … Powiem ci jeszcze więcej — ile razy widzę wielkie, trudne roboty i sam w nich jestem i działać w nich mam, tyle razy przypomina mi się i jakbym widział nad sobą i nad nami wszystkimi wysoko w mroku lśniące pasmo żywego światła.

Tyle ci chciałem opowiedzieć o pierwszych swoich wspomnieniach: jak ojca pierwszy raz w życiu zobaczyłem, a jak matkę. Odłożę teraz pióro, zawołam moich chłopców i pójdziemy razem do lasu.

A wiesz, na co kładę pióro? Na dywan mego zdrowia, na mały kwadracik starej, zleniałej włóczki, który przetrwał od pierwszych chwil dzieciństwa mego, a teraz leży cierpliwie przy kałamarzu. Bo tyle tylko zostało z zielonej, żółtej i czerwonej łąki, którą rodzice moi razem tkali i kiedyś nad łóżeczkiem moim przywiesili. Kwadracik ten dla nikogo nie może mieć żadnej wartości. Ale ja bym go za nic nie oddał.

Dla mnie bowiem ów wątły krzyżyk włóczki to jakby małe, kolorowe okno, przez które jeszcze dziś słychać dzwoniące klucze mego szczęścia i widać powłóczyste pasma największej mej miłości.

Tajemniczy przyjaciel

(Wcale nie straszna a nadzwyczaj dziwna historia)

I
Jego powstanie

Jak się to stało, że zacząłem pamiętać nasze sprzęty, rozkład całego mieszkania, krewnych, którzy nas odwiedzali, i różne inne rzeczy — nie umiałbym nikomu opowiedzieć. Najserdeczniejsze węzły łączyły mnie na razie ze stołkami jadalni. Uważałem je zą bardzo bliskich przyjaciół, na których jednocześnie można jeździć bezkarnie konno.

Jeżeli chodzi o pojmowanie przyjaźni, sądzę, że już wtedy rozumiałem ją dość dobrze. Za bliskich sobie uważamy przecięż tych tylko ludzi, którymi łatwo nam powodować.

Wyplatani moi przyjaciele musieli skakać na politurowanych nogach po posadzce ile wlezie i zaprawdę, niejeden bat wystrzępił się na ich rzeźbionych galeryjkach.

Z wielkimi fotelami salonu, krytymi morelowym pluszem, nie można było utrżymywać tak zażyłych stosunków. Co najwyżej, gdy rodzice szli do miasta, płynęliśmy na tych fotelach ze starszym bratem, który czytał wtedy o sławnym podróżniku Stanleyu —przez dywanowy Nil bezbrzeżny do niezbadanego źródła tej świętej rzeki, to jest do staroświeckiego kominka, zbudowanego w kącie pokoju.

Krokodylami były po drodze małe podnóżki, z których oszczepem, czyli starym pogrzebaczem, wyrywał mój brat resztki włosia, krzycząc przy tym zajadłe:

— Farbuje, bestia, farbuje!

Robiło to na mnie tak potężne wrażenie, że łzy przerażenia stawały mi w oczach. Gdyby nie całe lata nauki, dziś jeszcze wierzyłbym chyba, że krokodyle mają krew suchą i siwą, jak włosie starego materaca.

W tym samym czasie wielkich podróży po dywanie wytworzyła się osobliwie poufna zażyłość pomiędzy mną a kadzią w korytarzu przy kuchni. W kadzi była prawdziwa głęboka woda, odbijająca z łatwością wszystko, co się jej pokazało, nie wyłączając języka.

W kadzi było także echo.

Za rzecz prawie tak cenną jak tę starą beczkę uważaliśmy fortepian. Wnęki zakurzonego spodu instrumentu były dla nas ciemnymi grotami w których — aby się miały gdzie zaczajać — ustawialiśmy nasze ołowiane dzikie zwierzęta.

Wkrótce zapominaliśmy o nich i dopiero kiedyś później podczas mocniejszej gry, zaczęły się przewracać.

Matka zerwała się od klawiatury, krzycząc:

— Mysz, w fortepianie mysz!

— A więc chociażby mysz — odpowiedział ojciec — cóż z tego?

Zaczął śmiało odsuwać fortepian od ściany.

Ze spodu czarnego pudła wyleciała nie mysz, lecz rymnął na podłogę lew, za nim słoń, tygrys, żyrafa z ułamaną głową, parę palm blaszanych, dwie zebry, szpulka ód nici, jaguar i cały deszcz różnych mniejszych zwierząt.

— Będziesz mi tu arkę Noego robił z fortepianu?! — zawołał. ojciec.

Nie rozumiejąc jeszcze, co znaczy arka, odpowiedziałem z dumą, że będę.

Niestety, z biurkiem ojca nie mogliśmy sobie poczynać jak z kadzią czy fortepianem. Można było tylko zdjąć z zielonego sukna glinianą skarbonkę, w której grzechotały pieniądze i —ale to już w całkiem wyjątkowych okolicznościach — można było „dostać na trochę” długi sztylet kościany do rozcinania kartek.

Mordowaliśmy nim różnych wściekłych Indian, zdaniem mego brata — wszędzie obecnych, choć niewidocznych dla oka.

Mówię o biurku, a nie wspominam o biednym bracie biurka, który zawsze obok skromnie stoi, to jest o koszu na śmieci i papiery.

Był to dla nas prawdziwy, przez wszystkich ludzi na święcie tak pono upragniony róg obfitości.

Wyciągaliśmy z niego stare, pomięte listy i odprasowawszy pieczołowicie, wręczaliśmy sobie poważnie, mówiąc: — List do szanownego pana dobrodzieja.

Z przetłuszczonego papieru od tytoniu skręcaliśmy świece, które tląc się kopciły wspaniale. Odprawialiśmy przy nich różne nabożeństwa, na które przychodzili niewidoczni Indianie i wszystkie nasze dzikie zwierzęta.

Z ustników na cygara robiliśmy wielkie białe kominy do „prawdziwych” lokomotyw, a za puste pudełka od zapałek płaciliśmy pod kanapą „czarnymi dniami”, zerwanymi z kalendarza.

Czerwono drukowane święta i niedziele odkładało się zawsze na później.

Stary kosz na śmieci był niezgłębioną kopalnią guzików, dni, świąt, listów, pudełek, spraw — i nigdy już potem tylu skarbów, na jednym miejscu w takim wyborze zgromadzonych, nie udało mi się spotkać.

Dlaczego teraz o tym piszę?

Dlatego, by ci przypomnieć, że nic nigdy na świecie nie może się zmarnować. Co jedni odrzucili, drudzy ukochać mogą. Z najlichszej rzeczy wytrysnąć zdoła czyjeś wielkie szczęście i nie można niczym gardzić, by bezwiednie nie pomiatać marżeniem równego nam człowieka.

Do rzeczy, które wtedy nęciły naszą uwagę, dołączyć trzeba także paru tak zwanych „starszych”. Rozmaitych wujów, którym się włazi na kolana, by ciągnąć za krawatkę, i ciotki, którym się włazi na kolana, by oglądać zamykany medalik.

Wujowie byli bardziej zajmujący. Mieli mnóstwo kieszeń, wąsy, mówili głośno i na pewno byli silniejsi od ciotek.

Nie mogliśmy zrozumieć, dlaczego ciotkom ustępują miejsca, całują je w rękę lub otwierają przed nimi drzwi. Jakby taki wuj chciał i walnął mocno kułakiem — co by mu zrobiła?! Przecież by nie potrafiła oddać.

Z wujami miewaliśmy rozmaite przygody.

Jeden przyszedł raz jako strzelec austriacki — a właśnie takimi ołowianymi strzelcami austriackimi bawiliśmy się pod stołem. Zjadł na leguminę dwadzieścia cztery pierogi z morelami. Jadł tak prędko, że tylko mu wąsy migały. Staliśmy koło krzesła, trzymaliśmy jego bagnet i sapaliśmy głośno, żeby pomóc.

Matka moja powiedziała nagle:

— Ależ ty chyba pękniesz, Lutek.

Odpowiedział śmiejąc się:

— Przepadam za morelami.

Pękniesz, Lutek — czyż można sobie wyobrazić coś śmieszniejszego?!

Jest już teraz siwym staruszkiem, ale zawsze go pamiętamy jako strzelca, który „przepada za morelami”.

Drugi wuj odznaczał się tym, że się nami brzydził.

Przyszedł raz na drugie śniadanie, gdyśmy jedli chleb z mastem i z powidłami. Usiadł na kanapie i powiedział:

— Tylko proszę z masłem ode mnie z daleka.

Zbliżyliśmy się do niego nieznacznie. Zaczął uciekać, a potem krzyczeć:

— Precz z masłem!!

Teraz jest dyrektorem wielkiego banku. Przed wspaniałym gmachem ciągną się klomby kwiatów, przy lustrzanej bramie czekają cały dzień błyszczące samochody. Ile razy jednak tamtędy przechodzę, nie rozumiem właściwie, dlaczego na banku wuja nie ma napisu: Precz z masłem!

Miałem wujów i stryjów, braci ojca i matki. Długo nie rozumiałem, jaka zachodzi między nimi różnica. Ojciec opowiadał, że kiedyś był też mały i miał własnych małych braci. Smieliśmy się z tego na całe gardło, sądząc oczywiście, że prawdziwa małość od nas się dopiero na świecie zaczyna.

Najważniejszy ze stryjów był śpiewakiem. Kochaliśmy go nad życie za to, że tak pięknie śpiewał i że nie jadł nigdy cukierków, ciastek ani tortów, bo miał cukrówkę.

— To znaczy — jak powiedział mój ojciec —za dużo cukru w ciele.

Często myśleliśmy nad tą sprawą. Czy ma miałki kryształ rozsypany w sobie, czy też w środku ciała całą głowę cukru, która jakoś ukradkiem wyrosła? …

I — jeżeliby ułamać naszego stryja w nocy, gdy śpi, czyby był słodki?

Drug stryj był uczonym profesorem. Pracował w laboraterium. Zazdrościlimy mu bardzo, że się tak świetnie bawi. Siedział zawsze z długą fają wśród rurek, szklanek, najdziwniejszych przyrządów i pił piwo. Gdy się przychodziło, kazał patrzeć, jak się z rurki leje woda na wymyśloną naukowo, nieprzemakalną dachówkę, ustawioną w wanience.

Lała się na nią, jak mówił, bez litości, we dnie i w nocy.

Bywaliśmy tam często. Ojciec mój, palta nawet nie zdjąwszy, podbiegał od razu do kurka, zakręcał i wołał:

— Bój się Boga, człowieku!

Babek i ciotek nie wyliczam. Wiadomo, jakie to długie i męczące. Dodać tylko muszę jedną młodą ciotkę i pozłacaną tacę, która stała pod lustrem. Obie będą później potrzebne. Wspomnieć też należy, że mieliśmy starego służącego Tomasza. Odznaczył się on w jednym ważnym wypadku mego życia.

Te wszystkie rzeczy wyżej wspomniane i ludzie, ściany i okna, dnie i święta, woda i słońce, deszcz i śnieg — wszystko razem zapewne sprawiło, że nareszcie powstało coś, co do dzisiejszego dnia napełnia mnie głębokim wzruszeniem i co, sądzę, z pokolenia na pokolenie w sercach ludzkich powstaje. Coś, co jest źródłem naszej wielkości na ziemi, a co ja miałem szczęście uczuć w małej swej piersi na podłodze naszego salonu, przed zaoszczędzonym kawałkiem czekoladowego tortu, w cieniu morelowego krzesła.

Było to w zimie, wieczorem, podczas wizyty wielu różnych gości. Wiesz dobrze, co znaczy, gdy mają przyjść goście. Lata się wtedy po wszystkich pokojach, otwiera się drzwi przeciągowi, wisi się przy fartuchu kucharki, a potem w nowym ubraniu przewraca się kozły na środku miękkiego dywanu.

Nareszcie palą się wszystkie lampy, które trzeba okrążać z daleką, a nad każdym stołem do kart mrugają cztery nowe świece.

Jest ogromna kolacja.

Potem wszyscy siedzą znów w salonie i śmieją się, i mówią, i opowiadają, aż gęsto się robi w powietrzu od światła i miłego hałasu.

Jestem przecież mały. Siedzę pod morelowym fotelem, przede mną na dywanie leży zaoszczędzony kawałek czekoladowego tortu, plotę warkocz z frędzli i chcę się cieszyć. Chcę mówić razem ze starszymi. Ale nikt na mnie nie czeka, bym mówił, i nigdy nie wiem, kiedy ci wszyscy starsi śmiechem wybuchną. Z radości i z osamotnienia tyle, tyle naraz mógłbym i ja tu powiedzieć!

Dalej sobie opowiadają, nie ma w tym wszystkim dla mnie ani odrobiny miejsca. War gorących chęci przepełnia mi piersi, może wnet zacznę płakać z tej samotności, nikt nie czeka, nie rozumie, że wszystkich tak kocham!

Wtedy nagle odsunęła się wewnątrz mego ciała ukryta, cichą, niewidzialna zasuwką. Wytrysnęły spod niej od razu inne od zwykłych, moje własne, kuse i długie, cienkie i okrągłe, dziwaczne słowa, którymi mówiłem bardzo długo do powyginanych sprężyn starego karła.

W języku ludzi dorosłych rzecz taka nazywa się natchnieniem. Tworzy ono wielką potęgę człowieka, znikome sprawy umie czynić wiecznymi, przez tysiące lat pręży się w marmurach, nie ginie na przedartej stronicy i sprawia, że ludzie umarli przed tysiącami lat kierują dziś krokami małych dzieci. W moim języku nie nazywało się to wtedy natchnieniem, lecz innym słowem. Wyznaję je ze wstydem, tak jest śmieszne, głupie i tak mi bardzo drogie.

W moim języku nazywało się to — Gujsztwakiem.

Kto to był Gujsztwak? Czy też co?

Gdy mi się zdawało, że mówię coś, czego nie umiem wyrazić, a co mnie napełnia ogromną radością… Gdy mi się zdawało, że mówię to za kogoś stokroć ważniejszego ode mnie… Gdy mi się zdawało, że po prostu mówię za cały świat — wtedy był Gujsztwak.

Może to wszystko jest w końcu trochę nudne. To nic, bądź cierpliwy, zwierzam ci największy mój sekret i tajemnicę. Gdybym miał ptaka czarodziejskiego i gdyby od losów jego zależało całe moje życie, i gdybym go złożył w twoje ręce — nie znaczyłoby to chyba więcej, niż gdy ci teraz mówę o Gujsztwaku. Przekonasz się kiedyś o tym, gdy będziesz oglądał obrazy, które przez setki lat zachwycają znawców, gdy będziesz słuchał muzyki, która, z oczu najszczęśliwszych ludzi wyciska łzy, czy też gdy będziesz podziwiał jakieś dzieła ogromne a wiecznotrwałe. Nie stworzy tych rzeczy człowiek nigdy, by się nagle w jego sercu nie odsunęła tajemnicza zasuwka, spod której tryskają słowa, za cały świat mówiące.

II
Jego historia

Wiesz o powstaniu Gujsztwaka, posłuchaj teraz dziwnej jego historii.

Długi czas gnieżdził się wyłącznie pod fotelem, chrobocząc poufnie wśród sprężyn. Potem ośmielił się. Przemawiałem z a niego do wszystkiego, co się cieszyło, czyli prawie do wszystkich rzeczy, z którymi wówczas miałem do czynienia.

Wielkie maszkary Sukiennic, naprzeciw których mieszkaliśmy w Rynku, białymi kamiennymi ustami tyle z mych ust wyłudziły Gujsztwaka. Rozkwitający beż na krakowskich Plantach, gdyśmy szli z matką do babci na ciastka, każda kulka gazu wody sodowej z sokiem za dwa centy, jaskółki dokoła wieży Mariackiej po niebie latające — wszystko wołało ciągle o słowa gujsztwackiej radości.

Z okien naszej kamienicy, która miała za patrena rzeźbę św. Floriana, polewającego w sieni kubełkiem podobiznę domu z ulepionymi na dachu płomieniami, patrzyłem całe popołudnia, jak wszystkiemu, co się dzieje, doradza właściwie — Gujsztwak. Zdało mi się, że moimi ustami skrycie nakazuje, by koń przy tramwaju biegł równo pośród szyn i równo dzwonił dzwonkiem. By stary woziwoda szedł po wodę do studni przy małym kościele św. Wojciecha. By wskazówka na ratuszowej wieży sunęła statecznie i by godziny dzięki temu mogły się dziać równo.

A gdy kucharka Filipina strącała żółtka w donicę, ukryty w mej piersi Gujsztwak mlaskał cicho wraz z nimi. A gdy je ucierała z masłem, ślizgał się w bruzdach złocistego tłuszczu, świszcząc, sycząc i gwiżdżąc z radości.

Więcej od masła, ciastek, wody sodowej, więcej od wszystkich legumin — chyba najwięcej ze wszystkiego na świecie lubił Gujsztwak wojsko. Codziennie czekał cierpliwie pośród krat odwachu, któryśmy widzieli z naszych okien. Gdy nadchodziła zmiana warty, gdy już z rogu ulicy widać było czaka żołnierzy, wypuszczał ze straszliwym rykiem jedyne słowo, ze zwykłej mowy do gujsztwackiej przyjęte:

— Wojsko!!

Stawały naprzeciw siebie dwa oddziały. Trębacze trąbili.

Oficerowie machali szablami. Gujsztwak szalał stając się po kryjomu psem. Dlaczego psem? Dlatego, by się z radości bić ogonem po bokach.

Jeden oddział odchodził, drugi spokojnie zostawał, potem żołnierz z cukierni ze Sukiennic przynosił oficerowi na tacy białe bułeczki z kawą.

Dałbym wówczas wszystkie pudełka zapałek całego świata, dałbym ukradzione i za piecem schowane lusterko do puszczania tęczy, dałbym wszystkie czerwone kartki niedziel i wielkich świąt, ukryte w ciemnym pudle maszyny do szycia, by jedną bodaj chwilę pobyć z żołnierzami na odwachu.

Kim jest Gujsztwak naprawdę, dowiedziałem się pewnego dnia targowego, w słońcu, na kamiennym lwie, co stoi przy schodkach ratusza.

Dnie targowe były w piątek i wtorek, kupowaliśmy wtedy mleko, jajka, ser, jarzyny i drób.

Kto lubi jajka zgrzytające w słomianym koszyku i biały ser na zielonym liściu, kto lubi świeży groszek strzelający perłowymi ziarnkami, ten wie, że pośród tupotu młodych, rudych ziemniaków, sypanych prędko z worka, wiele musiał mieć do gadania tajemniczy Gujsztwak.

Matka moja z piórkiem na małym kapeluszu szła dzielnie, śmiało naprzód. Wszyscy wiedzieli, że ma lekką rękę. Gdzie tylko raz co kupi, tam już targ pójdzie świetnie. Mój siostrzeniec mówi to samo dziś o swojej matce, a mojej siostrze, dawniej bardzo nieznośnej dziewczynie. Tak już urządzone jest życie, że wszystkie kochane matki mają lekkie ręce, można by powiedzieć — ręce lżejsze od jaskółek i w ogóle najlżejsze na świecie.

Jużeśmy weszli między stragany — zaraz będziemy kupowali. Cztery wiejskie baby w krochmalonych spódnicach, w kraciastych chustach, z koralami na szyi, jak pstre indyczki stoją pilnie na straży. Matka moja w pośrodku niby mała pantarka obraca się uważnie.

Przezorny Gujsztwak milczy i nic jeszcze nikomu nie doradza. A gdy matka, smakując brzeżkiem wargi śmietanę, zmruży uniesione ku górze oczy i szuka nimi czegoś po pogodnym błękicie, ja też szukam na niebie spojrzeniem, jakby tam właśnie ze śmietany uleciał duch smakowitości. Nie ma go nigdzie w górze, tylko gruba maszkara Sukiennic trzyma w białych wargach siny skrawek cienia.

Od śmietan, jajek, kur idzie się jeszcze dalej do beczek, trzepaczek i drewnianych wyrobów.

Ja mam tu trochę poczekać.

Nie czekam.

Pobiegłem schodami do tylnych drzwi ratusza, gdzie wartuje kamienny lew z utłuczonym nosem, z oczami jak czarne fajerki i z zimną, nie umiecioną wodą w kabłąku zakrzywionego ogona. Na lwie tym siedząc okrakiem, waląc gołymi łydkami w jego twarde boki, szarpiąc grzywę porośniętą mchem, w krzyku całego targu, w prędkim jazgocie bab, w miganiu pstrych kolorów, gdakaniu kaczek, gęgoleniu gęsi, pod namiotem przeczystego nieba, nie mogłem nagle z radości wytrzymać i wrzasnąłem:

— Gujsztwak jest królem świata!!

Mój król tak się wkrótce ze mną oswoił, że bardzo często nic już sobie ze mnie nie robił. Jak gdyby przenikał moje myśli i lepiej ode mnie wiedział, czego chcę.

Pierwsze poważne kłopoty miałem z nim w gimnazjum. Nie cierpiał obcych języków, choć przecie sam był najdziwniejszym językiem na świecie. Znęcał się nad łaciną, poniewierał starą, dzwięczną greką. Koniugacjom, deklinacjom obcinał niemiłosiernie ogony końcówek, a sam ogonem kamiennego lwa roztrącał stopy homerowskiego heksametru, któregośmy się musieli uczyć po trzydzieści wierszy dziennie na pamięć.

Z całej nauki gimnazjalnej ukochał i za swoje uznał jedno tylko słowo, a mianowicie, gdy była mowa o Biblii Szaroszpatackiej, pomniku naszego piśmiennictwa. „Szaroszpatak” dla niebywałego dźwięku uznany został za wyrażenie gujsztwackie.

W czasach uniwersyteckich buntował się Gujsztwak jeszcze dokuczliwiej. Przekładaliśmy z oryginału Plauta czy Sofoklesa, wywodziliśmy na tablicy rodowody rozmaitych słów od samego chyba Adama i Ewy. Natężałem wszystkie myśli, żeby się cieczyć tymi rodowodami, ale mi Gujsztwak nie dawał każąc pleść między wierszami rozmaite głupstwa.

To samo było przy nauce o człowieku. Mierzyliśmy cyrklem stare czaszki czy też w muzeum odwiedzaliśmy szanowne szkielety przedpotopowych bestyj, zwanych iguanodontami. Owszem, Gujsztwak godził się na samą nazwę, cieszył się nią nawet, ale z czcigodnych kości nic sobie nie robił. W drucianych przęsłach tych potworów błyskał równie wesoło jak ongiś w sprężynach morelowego fotela.