Michał Bałucki

Młodzi i starzy

POWIEŚĆ Z NIEDAWNYCH LAT

Saga

Młodzi i starzy
Zdjęcie na okładce: Shutterstock
Język, postacie i poglądy zawarte w tej publikacji nie odzwierciedlają poglądów ani opinii wydawcy. Utwór ma charakter publikacji historycznej, ukazującej postawy i tendencje charakterystyczne dla czasów z których pochodzi
Copyright © 1866, 2020 Michał Bałucki i SAGA Egmont
Wszystkie prawa zastrzeżone
ISBN: 9788726444278

1. Wydanie w formie e-booka, 2020

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA Egmont oraz autora.

SAGA Egmont, spółka wydawnictwa Egmont

Część Pierwsza

I. MIASTO PAMIĄTEK.

Groblą przez Zabierzowskie moczary pędził pociąg w stronę Krakowa — w wagonach podróżnych było nie wielu. W jednym oddziale klasy trzeciej siedział przy okienku młody człowiek.

Nie będę wam opisywał jak był ubrany, bo i poco? — Z ubioru można się bardzo pomylić na człowieku — nie zawsze przez dziury płaszcza przegląda ubóstwo duszy i nędza moralna; świat zna obdartych geniuszów i cnotę bez butów. — Młody człowiek nie miał wprawdzie dziur ani łachmanów, tylko surducik mocno przetarty i wyszarzany, jednak patrząc na jego twarz, na jego układ pełen godności, zapomniało się o ubiorze. Twarz miał śniadawą, rysy dość zwyczajne; ale niebieskie, zamglone nieco oczy, przy czarnych rzęsach i czarnych włosach, czyniły tę twarz dziwnie interesującą, sympatyczną. Resztę opisu : zawierał jego pasport, do którego odsyłam ciekawych. Nieznajomy ten jechał z Warszawy.

Obok niego siedziało żydowskie małżeństwo. Na wymokłej twarzy żyda znać było febryczne drganie muszkułów, zwyczajne u spekulantów i graczów, którzy ciągle się trwożą i ciągle spodziewają, gorączka chciwości spiekła mu usta, a ruchliwe oczy latały za jakiemiś myślami, to znowu się zatrzymywały, jak człowiek, co przystaje i obgląda się.— Żyd myślał i rachował, pomagając sobie czasem palcami. — Żona jego mizerna i zchorowana ciekawie a zarazem z rodzajem uszanowania patrzała w twarz męża, jak na rachunkową tablicę — zdawało się, że na jej żółtej twarzy jest kilka znaków zapytania, taka ciekawość wyglądała z jej oczów. Suknie ich były nędzne, dołem zaszargane. Widać po tem, jak ten lud przywykł do brudu i błota i nie myśli o wygodzie, o przyjemności życia, jeno o zysku. — Ten lud wiecznie w ruchu, w podróży wśród narodów. Ludzie dzielą się u niego na tych, z których jest zysk, i na obojętnych, z których nic wycisnąć się nie da; pieniądz to cel jego życia, to jego jedyna żądza. Kiedyś ta żądza była tylko środkiem do pięknego celu, tą metą była ojczyzna. Dziś powikłały im się nogi i upadli w błoto uliczne, gdzie plugastwo ochydnych, nieprawych zarobków i ślina ludzkiej pogardy. Biorą jedno i drugie. W takie spodlenia musieli koniecznie upaść ci, co mieli odwagę wiecznie się tułać, co nie są nigdy u siebie, nawet już w ziemi ojców swoich nie są u siebie. Wieki całe leci ten naród drogą tułacza, siłą bezwładności, jak wachadło zegaru popchnięte. Talmud balsamiczna płachta, która ich jak mumie broni od zepsucia i rozsypania się w proch, daje im charakter ludzi umarłych — żądza czyni ich podobnymi upiorom. Prześladowania średnich wieków straszne, oburzające, nie zdołały przemienić tego ludu, zrobić z upiora trupa lub człowieka, rozwinąć mumią z starej powłoki. Któż to uczyni? Miłość i cywilizacya.

Może być, że podobne myśli przechodziły także młodemu człowiekowi, siedzącemu w wagonie, bo patrząc na żydowską parę, zamyślił się; ale zarazem patrzącego owładnęło jakieś niewyraźne a przykre uczucie; plugawy zapach szat tych ludzi, przypomniał mu coś — coś z przeszłości jego — duszno mu było w tej atmosferze, ale sam nie wiedział czemu, nie umiał sobie tego wytłumaczyć — przypomnienie było za słabe, by się skrystalizować mogło w słowo, w obraz. —

Przestał więc myśleć nad tem, wstał i stanął przy okienku patrząc na okolicę, jak ten, co wita znajome miejsca.

Po lewej strome równiny szerokie, nudne, smętne, gdzieniegdzie zaczernione kępkami lasów i wiosek, ciemne smugi chmur na kończynach widnokręgu przedłużały równinę i topiły ją w niebie, zadymionym nadchodzącym zmrokiem. Przez ten lekki półzmrok przeglądały już gwiazdy jak przez zasłonę.

Za to z drugiej strony słońce resztkami światła hojnie rzucało na świat i złociło wszystko, czego się dotknęło, jak stary chciwiec frygijski. — Ziemia podniosła się w garby, pagórki lesiste — tu i owdzie sina skała pustelnica wychyliła się z liści. A było to w początkach października. Natura, jak dziewczyna po balu, uwiędła zmęczona; ale za to na jej twarz wystąpiły wszystkie kolory namiętności, wszystkie odcienia marzeń, tajemnice serca. — Dziewicza zieloność wiosny zamieniła się w złoto, czerwoność, fiolety. Kwiatów już nie ma — liście wzięły wszystkie ich kolory na siebie i lasy udawały bukiety kwiatów, przetkane zielenią świerków i sosien. Te nie zwiędły — bo nie żyły nigdy pełnością życia, nie udzielały się. żyjątkom, — to samoluby.

Im bliżej Krakowa, tym pagórki bardziej się zniżały, jak stopnie wzorzystym dywanem nakryte, aż tam gdzie zdawały się już zstępować w dolinę, podniosły się jeszcze do góry dwoma wzgórzami. Na wyższym stoi klasztor biały — na niższym mogiła. Zdaje się, że to ziemia westchnęła i piersi podniosła ku górze. Westchnęła ku Bogu i na tem podniesieniu jej piersi stanął kościół — a drugi raz westchnęła ku wolności i stanęła mogiła bohatera.

Młody człowiek podniósł się, oparł o okienko i utopił oczy w tym widoku, twarz mu się ożywiła, wyjaśniała — widocznie serce roztańczyło się w piersiach; ale wśród jasności czasem w oczach jego przewijała się jakaś zaduma, jak dym po przeczystem niebie. I nie dziw. Serce bije żywo, bo czuje blizkość rodzinnego miasta; ale często zwalnia radosne bicie — bo to miasto grobowiec narodu — miasto pamiątek.

Stał, patrzał i myślał — myśli szły bezładnie, ale gwałtownie jedna po drugiej. Były tam rycerskie rapsody, hymny, tryumfalne marsze, psalmy, bluźnierstwa, modlitwy i Bóg wie co. Nagle w te zakłócone, pogmatwane akordy jego duszy wpadł dźwięczny głos kobiecy, — dwa słowa: — Ojcaszku — Kraków!

Młodzieniec zadrżał — te dwa słowa zatrzęsły nim; tak zadrgnąć musiał „gliniany posąg Adama" gdy w niego wstępował duch. Młody czuł, że mu do żaru ktoś ognia przyrzucił, że rzeka jego myśli wezbrała przypływem pokrewnych myśli i zdwoiła pęd. Są słowa, co mają w sobie potęgę jak piorun, ale takie słowa nie często wylatują , z piersi ludzkich, na to potrzeba wysokiego nastroju duszy, podziemny wulkan musi się przepełnić, by pękł — i pierś ludzka musi wezbrać, tak wezbrać, żeby te słowa mogły rozwiązać nawet nieme usta, bo gdyby nie wysadziły tej bramy, gdyby zostały w nas, pierś by pęknąć musiała. Takiem słowem zakrzyknął niemy syn Krezusa, gdy krzyknął: „To król". I słowem tem lepiej niż mieczem zasłonił ojca. Takie słowo za milion stanie, jak są znowu miliony słów, które nic nie mówią. Taką potęgę miały dwa słowa, co wyleciały z piersi dziewczęcej — ileż tam uczuć musiało rozpłynąć się, stopić na te dwa słowa, córki i Polki? Te dwa słowa trzeba było koniecznie słyszeć, aby uczuć. Napisane, leżą jak ostygła lawa, po której śmiech ludzki może stąpać bezkarnie i dziwić się, że to kiedyś parzyło, piekło. — Ale młody człowiek, który był przy wybuchu tych słów, domyślił się głębin, z których one wyszły, w tych dwóch głosach czuł tysiące głosów. Jemu się zdawało, że słyszał radość i płacz, tęsknotę i dumę. Usłyszał głos swojej duszy, tylko spotęgowany, silniejszy. Wychylił się z okna i zobaczył z okienka drugiego wagonu wystającą rączkę okrytą czarną rękawiczką i kawał aksamitnego rękawa. Rączka ta drgała jeszcze w powietrzu, wytężona w stronę Krakowa, jak drogowskaz. Na drzwiczkach, z których wychyliła się ta rączka, stała rzymska I. Z tego i z aksamitnego rękawa młody się domyślił, że musi być bogatą, z drobniuchnej rączki wnosił, że musi być piękną, — a głos jej i słowa kazały mu wierzyć, ze ta kobieta musi być młodą i że ma serce.

Serce? alboż to tak trudno o serce w kobiecych piersiach? I bardzo, bardzo trudno moje panie. Znałem dużo serduszek — serc nie wiele. A różnica między temi słowami ogromna — pierwsze ma się do drugiego, jak serce dzwonka stojącego przy łóżku kapryśnej wdówki — do serca Zygmuntowskiego dzwonu, na głos którego drży ziemia, drżą mury, drżą serca ludzkie. Serduszko, to coś tak jak zegarek kieszonkowy, co odmierza godziny jednej osobie — serce to słońce, zegar wieków i ludów. Z porównania tego zaraz się wytłomaczę. Serce objawia się przez miłość — serduszko przez upodobanie, kochać jest potrzebą wszystkich — nie ma człowieka, któryby coś w życiu nie ukochał, nie przylgnął do czegoś, każde serduszko drgać musi poruszone ręką tego uczucia. To zaspokojenie wewnętrznego pragnienia jest, jak powiedziałem, potrzebą, a więc nie może być zasługą — a znamieniem jego jednostronność. Serduszka drgają taką miłością. Córka kocha matkę, kocha ją bardzo, oddała jej kapitalik cały swej miłości tak, że dla biednego ojca zabrakło tych funduszów. — Młody człowiek kocha kobietę — ukochał ją miłością szaloną, bezmierną — kocha bez wzajemności, lub z wzajemnością ale z przeszkodami — kobieta idzie za mąż za innego, a młody człowiek dzień jej wesela obryzgał krwią i resztkami mózgu. To mi miłość, — ktoś powie. Ale ten młody człowiek miał rodziców, rodziców biednych, którzy się wyniszczyli na wykształcenie syna, którzy teraz czekali na pomoc od niego, w nim tylko żyli. Czy ten młody człowiek miał serce — choć kochał? Dewotka zakochała się w Bogu, w kościele, w bibliotece nabożnych książek, w codziennej spowiedzi, ale nie lubi motłochu ulicznego, brzydzi się żydami, wścieka się na heretyków. To serduszko. Takiem serduszkiem stara panna ukocha papugę, psa, kota — a znienawidzi ród ludzki; szlachcic zakocha się w herbie, a poniewiera zasługą ludzi nowych, „dzisiejszych." — Na tych kilku przykładach sądzę, że dostatecznie pokazałem, co rozumiem pod serduszkiem: jednostronny, samolubny popęd uczucia. — Zaś serce — to suma uczuć i najdoskonalsza ich harmonia — to nie miłosne chwilowe porywy, ale miłość w całem znaczeniu tego słowa, miłość, co jak promień słoneczny łamie się w warstwach ludzkości na różne kolory, powiązane ze sobą. Serce kocha Boga, ludzkość, ojczyznę i rodzinę, kochankę, bliźnich, niewiernych, nieprzyjaciół, zwierzęta, przyrodę — wszystko. Dla tego nie pojmuję gadaniny o sercu zastygłem, obumarłym wśród zawodów, szczególniej miłosnych. Jakżeż ubogiem byłoby serce, gdyby całe życie miało się żywić tem jednem uczuciem. Kto utrzymuje, że mu serce skrzepło od jakiegoś jednego ciosu, ten nie miał serca; bo serce jest jak krzak róży miesięcznej, jedne kwiaty uczuć więdną, drugie kwitną ale krzak trwa. Tak pojmuję serce. Takie serce może mieć tylko chrześcianin. Na Golgocie pękło takie serce, wzór światu; ono pękło dla tego, że nie umiało nie kochać. — Gdzież więc bardziej należy szukać choć słabej podobizny takiego serca, jeżeli nie w piersiach kobiety, której zadaniem całego życia winna być tylko miłość. A jednak jak powiedziałem, serc tak niewiele. Na to spaczenie myśli Bożej winy wieków się składały — w całej ludzkości trzeba szukać przyczyn tego grzechu, która tak fałszywe stanowisko wyznaczyła kobiecie, że przenaturzenie jej jest konieczne; że tak trudno u sercowych istot o serce.

Nieznajoma z wagonu miała serce. Tak się przynajmniej zdawało młodemu. Może się mylił, może piękna rączka należała do całości wcale niepięknej, może dźwięczny głos pochodził z ust wcale nieładnych; takie przeciwieństwa często nasuwają się nam na oczy. A może też instynktowe przeczucie powiedziało mu prawdę i z wykrzyku sądził o sercu. Są słowa, co wychodząc z serca, mają na sobie odciski jego wewnętrznych ścian, wynoszą z głębin tajemnice, tak jak rzeka nurtując górę, wynosi z niej złoty piasek.

Młody człowiek nasłuchiwał, czy nie usłyszy więcej słów, a przynajmniej czy ten sam głos się nie odezwie, tak mu było mało; ale w wagonie cicho, usta nieznajomej się zamknęły, pewnie dusza jej mówi i oczy patrzą teraz na ten Kraków, który z takiem uniesieniem powitała. — Stare miasto coraz wyraźniej rysowało się na równinie. Wieże jedna po drugiej występowały, złocąc szczyty resztkami słonecznych promieni. Młody podróżny oczami jak ptak szybował po tych. wieżycach, czerwonych dachach, basztach, rozpoznawał, witał się. Z pośród gromady mniejszych, Maryackie dwie wieżyce wystrzeliły w górę. Jedna wybiegła nad drugą i ukoronowane ma skronie — drugiej brakło sił, przyzostała. W tej niesymetryczności jest coś tajemniczego, niespokojnego.. Ta nie symetryczność nie mogła zostać bez legendy. — Z za Maryackich siostrzyc wysuwa się ratuszna — potem inne, jak wierzchołki sztandarów, bo też cale miasto widziane zdala za przeźroczystą osłoną niebieskiej mgły, co osłania je przy zachodzie, ma uderzające podobieństwo jakiejś procesyi olbrzymów — stare mury i bramy jak feretrony i obrazy święte. Za świątyniami w otwartem miejscu podnosi się zamek Wawelski, właśnie teraz bogato ubrany w purpurę zachodu. Koło krzyża katedry kawki jak rój much się uwijały. Całe miasto bogato przetkane zielenią kasztanów i topoli. — Komuś, co niedawno zamknął księgę dziejów tego miasta, mogłyby te wieżyce i ta zieloność dać podobieństwo królewskiej korony, ubranej w wieńce, położony na niebieskiej wstążce Wiślanej. — Od miasta dolatuje gwar dzwonów, mówiących „Anioł Pański" — na zoranej świeżo ziemi siedział pastuch i śpiewał krakowiaka. Młody nie widział, nie słyszał tego wszystkiego przez dziesięć lat. W tej jednej chwili chciał wynagrodzić sobie stratę. Ale pociąg wjechał już do dworca — inne wagony zasłoniły widok, ruch maszyny zwolniał, wozy zatrzymując się posyłały sobie uderzenia jak hasło — stanęli. Gwar ludzi oczekujących na pociąg, bieganie tragarzy, krzyki, rozmowy, śmiechy sprowadziły myśli młodego na ziemię. Ocknął się, spojrzał, zdawało mu się że nie w Krakowie, że Kraków widziany był snem. Bo też i rzeczywiście w dworcu kolei można tak myśleć, nie ma on nic krakowskiego w sobie, żadnej wewnętrznej łączni z miastem; ale to nie tylko u nas, to wszędzie dworce kolei mają odrębną fizyonomią od miast, przy których stoją, a znowu wielkie podobieństwo do siebie. „Są to kosmopolity, jednakie we wszystkich krajach. Znać, że to stacye drogi europejskiej!

Ale konduktor krzyczy: Krakau — więc to może i Kraków. Młody wziął w rękę niewielki czarny kufereczek i wyszedł. Przed dworcem oblazł go tłum uliczników i żydowskich fiakrów.

— Dobrodzieju, mój dobrodzieju, ja zaniosę za dobrodziejem za szóstkę, jeść się chce dobrodzieju, wołali jedni.

— Wielmożny panie — może dorożka, nie droga dorożka, zawiozę gdzie pan każe — wołali obdarci żydkowie, pokazując biczami na swoje wózki i kościste, ślepe szkapy. Do jednego takiego fiakra jednokonnego siadła żydowska para, którąśmy poznali w wagonie i jeszcze kilkoro innych bez liczby. Odjechali. — Ich widok rozwarł znowu przed oczami młodego jakąś przepaść, w której napróżno silił się coś rozeznać — same ciemności. —

— No dobrodzieju, jakże będzie — ja wezmę.

— Nie wierz mu jegomość, to złodziej.

— Ja ci tu dam...

I zaczęła się bitka, z której korzystając trzeci podbiegnął do młodego podróżnego i gwałtem prawie chciał mu wyrwać kuferek i ponieść. Podróżny opędzał się jak mógł od natarczywej grzeczności i rzekł:

— Nie potrzebuję, sam zaniosę — i poszedł ku miastu.

— Dzisz ty, co mi to za pan — fiu, fiu, sam niesie — odezwał się jeden ulicznik.

— Szkubant, szkubant — zawołał drugi, rozśmiał się i zagwizdnął, w czem mu inni pomogli.

To uliczna satyra ubóstwa lub oszczędności, i dziwna rzecz, że pochodzi właśnie z ust biednych. Młody nie uważał na nią, szedł ku miastu.

Minąwszy planty, zwrócił się w prawo na gościniec wiodący ku Kleparzowi, wieczór był ciemny, pochmurny, kilka latarni słabo oświetlało drogę. Szedł bokiem drogi, bo środkiem pędziły doróżki z dworca kolei. Doszedłszy do mostku, przy którym przedłużenie ulicy Szpitalnej prostopadle dotyka do gościńca, zatrzymał się, bo właśnie jedna dorożka w tę stronę skręcała, stanął pod latarnią. Kawałek błota wyrzuconego w górę kopytami końskiemi, padł mu na twarz; cofnął się nieco, podniósł głowę i zobaczył w głębi doróżki aksamitny płaszczyk, takiż kapelusik osłonięty popielatą, ledziuchną, prawie pajęczą woalką. Gdy na mostku powóz mocniej się zakołysał i przez to wstrząśnienie woalką nieco się odchyliła, zobaczył przy świetle latarni twarz, ale tak niewyraźnie, jakby ogólny szkic na płótnie malarza, ledwie mógł dojrzeć, że była rumiana i młoda. Już nie dziecko, jeszcze nie dziewica. Dziwna rzecz, dla czego przypadkowe, chwilowe zbliżenie się do nieznajomej — twarz mu błotem zwalało, choć mimo jej wiedzy i woli, a jednak się to stało. — Powóz przejechał — a podróżny kłapiąc po błocie, znikł w ciemnych zaułkach przedmieścia.

II. NA PODDASZU.

Kto znał Kraków przed rokiem 1850, przypomni sobie zapewne na Kleparzu wprost naprzeciw plantacyj i resztek muru miastowego szereg brudnych, drewnianych karczemek z podcieniami wspartemi na krzywych, często na pół spruchniałych słupkach. Bramy stosunkowo ogromne prowadziły do ciemnych, obszernych stajni — w sieni opodal bramy drzwi do szynkowni brudnej, dużej a pustej, oświeconej dwoma okienkami, ułożonemi z niekształtnych kawałeczków szyb; idąc dalej w tę ciemną otchłań sieni, można było rozpoznać jeszcze kilkoro drzwi od tak zwanych pokoi gościnnych. Dalej na lewo słup światła przecinał ciemności i ginął w nich — to światło od drzwiczek prowadzących na maleńkie podwórko, a na tem podwórku chlewek i dół na śmieci, na śmiecisku nocny zegar — kogut. Na dachu porosłym pleśnią jak wytartym aksamitem, gołębnik i kilka białych gołębi. — Taką miały postać i taki rozkład te karczemki z małą różnicą — podobne do siebie, jak dziadówki pod kościołem, jednako obdarte, koszlawe, łatane i jednako stare. Oddzielało je od plantacyj szerokie targowisko, zawsze błotniste, zanieczyszczone resztkami słomy i siana Kilka białych, dużych kamieni wystających z błota — to jedyna ścieżka, na której w niedzielę wystrojone mieszczanki kleparskie czyniły próby swej zręczności. Zresztą nikt nie pozwalał sobie podobnych wygódek — chłopskie, szlacheckie i żydowskie buty odważnie tonęły w błocie w dnie targowe.

Później próbowano w tę kałużę wsypać kilkanaście fur kamieni — znikły bez śladu. Powtórzono kilkakrotnie to doświadczanie i z błota wynurzyła się ziemia — bruk nierówny, kamienisty, który co rok naprawiać i podnosić musiano. Bruk się podnosił, ale z karczemkami trudno było toż samo zrobić — zostały w dole z każdym rokiem głębiej się zapadając tak, że w dnie targ

Bo słyszał o tem, że Kraków pogorzał, że Kleparz był w płomieniach; ale jemu trudno było zmienić w pamięci obraz, z jakim wyjechał, nie umiał wydrzeć kiwałek z (niego i zrobić próżnię — i teraz na nowo zaczął się dziwić, smucić, jak ten, co słysząc o śmierci przyjaciela nie może uwierzyć temu, i wracając w jego dom, ma nadzieję go zastać. Trudno człowiekowi, szczególniej młodemu, uwierzyć, że to co było, już nie jest i już nie będzie, że on to przeżył. — W takich chwilach starzeją się ludzie — trumny i gruzy stoją jak słupy milowe na drodze życia i odmierzają je. — Młody zaczyna się rachować z latami.

Takie uczucie owładnęło podróżnego, kiedy stanął na pustkowiu. Te domki — to była jego znajomość z dziecinnych lat, nie doczekały go, znikły. Tęskno mu się trochę zrobiło za niemi. Potem chciał wracać do miasta, ale zawahał się, pomyślił i poszedł w głąb przedmieścia ku karczmie takiegoż chowu i tych obyczajów, co nieboszczki, ale większej i murowanej.

Wszedł do obszernej sieni i usłyszał coś jak szepty, jak gruchotanie gołębie. Spojrzał — w ciemności zabielił się ubiór kobiecy i zaświeciły metalowe guziki żołnierza.

— Czegóż to? — spytała opryskliwie gołębica, mierząc przybyłego.

— Chciałbym przenocować.

— W szynku, czy w osobnej stancyi?

— W osobnej.

— To idź pan na górę — zaraz poświecę.

I kończyła dziewczyna z pośpiechem pożegnanie ze swoim rycerzem.

Młody tymczasem macając, dostał się do schodów, które więcej wyglądały na drabinę przyzwoitą, i drapał się po nich na górę. Dość długo czekać musiał i mimo woli słuchać miłosnych szeptów i pocałunków, aż dziewczyna przypomniała sobie o gościu i pokazała się na górze ze świecą.

— Tu — rzekła odmykając drzwi — to stancya najporządniejsza, wygodna, tu panowie stawają. W drugiej izbie, ot tam mieszka doktor — a pan co za jeden?

I zaświecił mu w oczy zasmolony, tłusty kopciuszek.

— Student — rzekł przybyły, i nierozglądając się wcale po lichej izdebce, bądź, że nie był wybredny, bądź, że wierzył zaręczeniu kopciuszka, zabierał się do rozpakowania tłomoczka.

— Może pan będzie co jadł?

— Nie — dziękuję.

Kopciuszek ruszył ramionami i wyszedł. — Młody człowiek rozgospodarowawszy się, zbliżył się do okna, otworzył je i patrzał na łunę gazową, srebrzystą, kołyszącą się nad miastem w ciemnościach. Po dziesięciu latach on znowu tu, miasto, co w snach tylko widywał, stoi teraz przed nim o kilkadziesiąt kroków. Głębokiem milczeniem witał to rodzinne miasto. Potem ukląkł przed łóżkiem i modlił się. Nad łóżkiem ktoś umyślnie czy przez nieuwagę, zamiast świętego obrazu, zawiesił jakiś lichy sztych kolorowany, przedstawiający miłosną scenę. Amant z czubem na głowie, we wciętym fraku z długiemi szosami, w wyciągniętych pantalonach, klęczy przed wyfiokowaną, wyczupirzoną, wyróżowaną i wygorsowaną pięknością. — Wśród drzew na kolumnie nagi amorek ze strzałkami, a niżej para gruchających gołębi.

Przed tym obrazem klęknął młody człowiek i modlił się gorąco. Bigot nie uwierzy, dewotka się zgorszy. Jak można się modlić, nie mając świętego obrazu przed sobą? — Młody nie widział obrazu, nie patrzał na obraz, nie szukał Boga po ścianach — Bóg był w nim. W chwilach wielkiej radości, szczęścia, lub ogromnej boleści, w stanowczych przejściach życia, dusza jak morze wzbiera i podnosi się — na wzburzone fale zstępuje Chrystus. Ale takie podniesienie duszy nie może się dziać co dzień, na zawołanie, i modlitwa taka nie liczy się na tuziny pacierzy. Ostatnie słowa jego modlitwy były: „Boże błogosław"

Potem wstał i zabierał się wyjść (zapewne na miasto); ale drobny, gęsty deszcz, który się przed chwilą puścił, wstrzymał go. Deszcz zaciągnął się na długo; podróżny więc będąc nieco znużony drogą zaniechał na dziś wyjścia, rzucił się na łóżko, i patrząc na dopalający się ogarek świecy, rozmyślając, czekał na sen.

Wtem do sąsiedniej izdebki ktoś wszedł — chód był ciężki, hałaśliwy. Równocześnie dała się słyszeć rozmowa.

— Cóż Fedko nie świecisz? — zapytał głos surowy, ostry.

— Nie, bo świecy niema — odpowiedział głos chłopięcy.

— Na, masz, zapal, wziąłem od mydlarki na kredę. Jak budą horosze — to się odda.

Szustnęła zapałka po murze i przez szpary padły na kołdrę naszego podróżnego dwa paski światła. W drugiej izbie przybyły począł chodzić żywo dużemi krokami. Czapkę rzucił gwałtownie w kąt. Po chwili tenże głos się odezwał:

— Fedko!

— Co?

— Jadł ty co na wieczór?

— Nie.

— Nie turbuj się chłopcze, będziemy jutro jeść, i ja pościł. Zarobku nie ma.

— Ja zarobił dziś kilka kraj carów, ale chowam na papier, bo profesor zagroził mi rózgą jak nie będę miał papieru.

— A gdzie ty zarobił? Hę? Milczenie.

— Ty ukradł może? Chłopcze?

— Wasyl, ty mnie nie lżyj — zakrzyczał chłopiec na pół z płaczem — ja za panami od kolei zaniósł kuferek. Zdźwigał się, bo był za ciężki, ale zarobił a nie ukradł.

— No, taki grosz nie krzywdzi. A czemu ty bał się to powiedzieć zaraz?

— Bo .... bo ty mnie raz bić chciałeś za to, żem się wynajął do posługi temu panu z Wiślnej ulicy.

— To co innego — tam tobie wara. Bo to pies — on lżył twego brata — wiesz? On powiedział, że ja podejrzany — rozumiesz? Takie słowo to piętnuje człowieka na całe życie. Och i opiętnowali mnie Lachy, psubraty.

Ostatnie wyrazy przemieniły się w ryk bolesny, rozdzierający i równocześnie słychać było uderzenie łokci o coś twardego, jakby o stół.

— Ale ja się pomszczę; ja nie daruję, niech dowodzą, a jak nie dowiodą to im śmierć, albo mnie śmierć. Rzezać gałganów. Łby porozwalam. Ha!

Silne uderzenie pięści, towarzyszyło tym słowom.

— Taki ja ich i tak nie przekonam — oni będą szczekać swoje. Oj dolaż, dola! Och!

Szamotanie gwałtowne, rozpaczne doszło do uszów podróżnego. To co słyszał zainteresowało go mocno i poruszyło, — sen odleciał na długo, — usiadł więc na łóżku i słuchał.

— Wasyl daj pokój, nie lamentuj — prosił go głos chłopięcy.

— Fedko, ty smarkacz jeszcze, ty nie wiesz jeszcze co lepsze, czy dobry obiad, czy dobre imię; ale ja znam. Ty czytał w starvm testamencie o trędowatych, od których uciekano. No, widzisz, to człowiek, o którym źle mówią, to jeszcze gorszy, bo nad trędowatymi chociaż litość miano.

I zaharczał płacz w piersiach Wasyla; płacz suchy, rykliwy, jak zgrzyt żelaza po szkle.

— Bożeż, mój Boże — to niech tu przyjdą niech zobaczą, gdzie ja kryję te ruble moskiewskie, czy w tej pustej izbie, czy w dziurach mego surduta, czy w głodnym brzuchu. Oj! u was słowo wiatr, wyleci jak nic — a na kogo spadnie takie słowo — to kamień.

— Wasyl, Wasyleńku, wstydź się, ta ty nie baba, żeby szlochać — prosił brat, a jeszcze bardziej zanosił się od płaczu i długą chwilę nic nie było słychać, tylko te dwa płacze zrywające piersi.

Nieznajomemu podróżnemu zrobiło się ciężko i duszno. Pierwsze słowa, które usłyszał w rodzinnem mieście, były straszną skargą na nie, wyrzutem i przekleństwem. Słyszał skargę człowieka potępionego bez winy, a więc bez sądu i to przez ludzi młodych, którzy z natury więcej skłonni być winni do łatwowierności w dobre niż do podejrzliwości złego. Czemże się dzieje, że tu rzecz ma się inaczej? Czy ta pochopność do sądu, do potępienia, idzie z lekkomyślności, płytkości myślenia, braku zastanowienia się, czy ze złości serca? — Zanim podróżny ów będzie sobie mógł rozwiązać tę zagadkę — my odpowiadamy, że nie złość serca, bo owszem mieszkańcy Krakowa grzeszą zbytkiem serdeczności nieraz, ale lekkomyślność, brak zastanowienia jest tego powodem. U nas potępić kogo łatwiej, niż zjeść kromkę chleba z masłem, i również łatwo tego samego człowieka potem chwalić, wielbić. Przyjeżdżający do naszego miasta w jednej chwili, podczas jednej przechadzki po rynku dowiaduje się, że ten szuler, a tamten zbrodniarz, bo okradł wdowę i dzieci, a inny podły. Trwoga go przejmuje, że się dostał w taką kałużę zbrodniarzy i dziwi się, czemu tych zbrodniarzy nie zamykają na Kanonnej ulicy, nie kują w łańcuchy. Ale bardziej się zdziwi, gdy przechodząc koło uprzywilejowańszych handelków, jak Fuchsa, Waltera, zobaczy tego samego jegomościa, który mu palcem wytykał zbrodniarzy, połykającego z nimi kieliszki koniaku lub kontuszówki. Słowo tych mniemanych zbrodniarzy wprawiło w zły humor cenzora, słowo inne przyciągnęło go do nich. — Albo: mówiono mu, że to źli ludzie — i uwierzył i trąbił o tem po mieście, ale zeszedł się z nimi, poznał i wyrzeka się poprzednich słów. — Idziesz ulicą i witasz się z kim. W tem drugi czepia się ciebie jak oset i szepcze: ,,Nie wdaj się z nim — on, wiesz.....?" — Nie może być? — Radzę ci strzeż się. — To ci powtarza jeden, drugi i dziesiąty. Jak tu nie uwierzyć? Wtem ów podejrzany pocznie się uniewinniać, słówka jak miodowe plastry przykłada na serca potępiających go, przemawia do uczuć, porusza, chucha na te serca i serca tają jak wosk w gorejącym piecu i choćby to był rzeczywiście winny człowiek, wyjdzie czysty z tej sprawy. „Eh, wiesz co, to nie zły człowiek" — powie ci potem ten sam, który dawniej ostrzegał. A jeżeli do tego jeszcze sprawę tę zapiją — to ci się przysięgnie: ,,że to jedyny człowiek, że to wzór poczciwości." I tak ciągle nagłe przechody z łatwowierności do podejrzeń. Żelazo w nagłych przejściach z gorąca do zimna pęka — w człowieku dusza wśród tych nagłych przechodów słabnie jak struna w wilgoci, wola się kiwa jak czułe ważki.

Serdeczność ta nasza, która za lada promykiem słonecznym wyciąga ślimacze rożki, za lada także oporem, dotknięciem, ściąga się i chowa w skorupę, jest naturalnym skutkiem zbytniej czułości, wraźliwości — przymiot serduszek, nie serc.

Są ludzie, którzy się unoszą nad tą poczciwością krakowskiego, a w ogóle polskiego serca, które tylko do rany przyłóż, i od dobrych słówek kilku topnieje. Jakiś poeta nawet wierszami pochwalił tę cnotę. Jabym to nazwał wadą, obrzydliwą wadą. Wolę człowieka, który mną przez całe życie słusznie pogardza, niż takiego, który ani gardzić, ani szanować stale nie umie. Bądźmy ostrożni w sądach, ale sprawiedliwi, i miejmy odwagę nazwać zbrodnię po imieniu i wytknąć ją palcem, a znowu szacunek niezmienny dla cnoty. Pobłażliwość występkowi, nie jest cnotą chrześciańską ale słabością duszy. Chrystus przebaczył Magdalenie i celnikowi, a palcem wytykał faryzeuszów i bezbożników niepokutujących. Kto pobłaża występkom drugiego, ten albo sam czuje że potrzebuje pobłażania, albo nie ma pojęcia sprawiedliwości. Pobłażliwość zachęca do złego, wiedzie do nadużycia; — a gdzież nadużyć było więcej, jak u nas? Prawa nie były złe (względnie do czasów i okoliczności); ale pobłażanie przestępującym też prawa osłabiało i niweczyło ich potęgę, wpływ. „Jak tu skarać kondemnatą, kiedy to brat szlachcic taki jak ja — hodie mihi, cras tibi panie dobrodzieju — nie, nie można." Albo: „Ta to przecież mi krewniak, rodzi go stolnikowa z ciotki stryjecznej siostry mojego teścia — to chyba trzebaby nie mieć serca, żeby go potępić." Zważywszy teraz, jak poplątaną jest sieć szlacheckich pokrewieństw i koligacyi? będziemy mieli wyobrażenie, jak rozległe mogły być granice podobnego pobłażania. Xo wyjaśni nam poniekąd, czemu tak trudno było u nas o konsekwencyą, o sprężystość w działaniu, dla czego tak zbawienne uchwały, jak o zaciągach wojska, o podatkach — w wykonaniu były spaczone i ślimaczym szły chodem.

Ta z jednej strony pochopność do potępienia bez sądu, bez przekonań — jak z drugiej skłonność do pobłażania, do zapomnienia uraz, oskarża nas, że nie umiemy brać rzeczy głęboko, na seryo, w sprawach publicznych dowodzi niedojrzałości politycznej. Ta sama szlachta, która w r. 1778 obrzuciła błotem „Projekt do praw" i jego autora — i dopominała się spalenia dzieła ręką kata — w r. 1791 z entuzyazmem przyjmuje konstytucya, będącą prawie dalszem rozwinięciem i zmodyfikowaniem myśli Andrzeja Zamojskiego.

Siągnijmy wyżej: kraj zagrożony najazdem tureckim, pospolite ruszenie wobec nieprzyjacielskiego wojska rozchodzi się do domów; — a znowu w kilkanaście lat później to rycerstwo ciągnie na obronę zagrożonemu Wiedniowi. — W ostatnim wieku jeszcze jeden podobny ustęp wysuwa się z dziejów naszych, z napisem: „rok 1808, Hiszpania." — Jakże tu strasznie zadrwił z naszych wyrachowań „wielki żołnierz?" Męczenników wolności pchnął na zagładę wolności. — Nie bez powodów zboczyłem na ten ustęp. To samo, co wojowników naszych pchało w wąwóz Somosierry i w walące się ulice Saragosy — to samo kładzie nam w usta lekkomyślne słowa potępienia lub pobłażania: brak zastanowienia. Gdzie tu logika, gdzie zastanowienie? Nie, to tylko porywy serca, piękny zapał improwizowany. Ten zapał, ta fantazya stworzyły wielkość naszą, dały nam bohaterów — tem jedynie stanąć możemy wysoko. Tam, gdzie potrzeba ciągłej, elastycznej wytrwałości, rachunku, myślenia — nie podołamy. Jest to nasza wada wrodzona, która nie powinna zostać wieczną. Bądźmy mniej dobrodusznymi względem obcych, a będziemy mniej podejrzliwymi względem swoich. Bo i to jest ciekawym rysem, że Polak nie ufa sobie, a ślepo wierzy innym. Ztąd nie dziw, że dyplomacya wodziła , nas za nos. Na każdą wędkę nas chwytano, choćby ją najlichszą nadziano ponętą. Każdy naród umiał nas zużytkować na swoją korzyść — my żadnego. Jak nazwać tę dobroduszność? —

Zamykam gwałtem usta i nie nazywam rzeczy po imieniu — każdy nazwisko znajdzie.

Zakończamy więc uwagi nasze w ten sposób: uczmy się myśleć i zrozumiejmy wagę i powagę słów — sądźmy sumiennie, ale potępiajmy głośno występnych. Jeno niech ręka, która występnego odtrąca od towarzystwa ludzi uczciwych, naznaczy mu zaraz ślad drogi, po które] ma do niego wrócić. Rehabilitacya jest konieczną. Są ludzie, którzy zapleśnieli w występku dla tego, że zagrodzono im drogi powrotu, że drogi te zarosłe złorzeczeniem i pogardą ludzi. — A to straszna rzecz zatracić człowieka. Szczególniej dla młodych potępienie bywa zabójczem. Młody człowiek idzie jakby krawędzią dachu, między złem a dobrem, czasem krok fałszywy, chwilowy zawrót głowy przechyla go na złą stronę, potrać go potępieniem, pogardą, a zleci w przepaść złego na dno same; gdy tymczasem przyjacielską przestrogą łatwo z małego zboczenia mógł się wrócić.

Droga, na której zaryczał bolesnym płaczem Wasyl, to stanowcze rozdroże. — Czy się zsunie w przepaść, w którą go wpycha podejrzenie ludzi i do pozoru doda prawdę — czy się wygrzebie z błota i pójdzie przebojem przez złość ludzką, obmowę i potępienie? Chwila ważna. —

Młody podróżny chciwie nadsłuchiwał — nie była to próżna ciekawość, niepotrzebne wdzieranie się w tajemnice sąsiedniej izdebki. On w rozpaczy jej mieszkańca chciał dosłyszeć przyszłość tego człowieka — a może przyszłości wielu jemu podobnych.

W izdebce była chwila głębokiej ciszy, niby jakiegoś namysłu — duch pracował — wreszcie odezwał się znowu głos, ale już spokojniej, jak pomruk po burzy:

— Eh, bierz ich czort, niech gadają, gęby zabolą — przestać muszą. Odepchną — ha, znajdą się poczciwi — a pracować trzeba i pracą iść w górę, w górę — rozumiesz Fedko, co? hę?— Jeszcze parę lat biedy i złych ludzi, a potem ja będę doktorem, człowiekiem, i ty Fedko musisz być człowiekiem, rozumiesz Fedko? rozumnym człowiekiem i pieniądz mieć. Wrócimy na Ruś, mój Boże, na naszą świętą Ruś — rozumiesz Fedko, co? — Toż to będzie dziwu u diaczków, co z nami świnie i bydło pasali — co ? Sprawimy im prażnik — będzie uciecha na Rusi. — Oj Boże! Nasłuchamy się dumek na pastwiskach. Fedko ty pamiętasz dumki — co? Musisz pamiętać, jabym ci kije dał, jakbyś ty ruskie dumki zapomniał — to nasze, nasze.

I począł nucić:

Ne chody Hryciu na weczernicu,

Bo na weczernicy wsi czarownicy...

I dziwna rzecz, glos tego człowieka ostry, twardy, wśród śpiewu stopniał, złagodniał — płynął jak woda, cichnął jak dalekie echa, jak lekki wiatr między drzewami, sęp w słowika się zamienił — z chropawej skały wypłynął strumień.

Nie dokończył pierwszej zwrotki, kiedy do drzwi ktoś zapukał. — Śpiew ustał, poczęła się rozmowa.

— A, to wy staruszku, jak się macie ojcze taki siadajcie na czem jest.

— Czekałem na pana doktora, chciałem się poradzić, coś dziś w krzyżach mnie strzykać poczęło i z przeproszeniem rozwolnienie.

— A i oczy jakoś dziś gorzej?

— A bolą, bolą. I z czego tak to wszystko?

— Mój staruszku, poczciwcze — tobie by już trzeba odpocząć, to by było najlepsze lekarstwo.

— Tak, dobrze proszę pana doktora, a z czegóż będzie się żyło...?

— Wieleż macie lat?

— Ha, będzie szósty krzyżyk, a tak, bo pamiętam jak Francuzy szły przez naszą wieś, to już byłem sporym chłopakiem i już latałem za matką. Pamiętam, jak Francuzom nasz żur wykrzywiał gęby.

— Tak, tak, odpocząćby wam już staruszku, dość było pracy.

— Ha, cóż robić. Są dzieci. Jeszcze córka jak córka, bo ta obszyje siebie, dom i jeszcze coś zapracuje. Ale syn w szkołach, lekcye jakoś mu się nie trafiają, jak to innym na ten przykład. A chciałoby się też chłopca do jakiegoś stanu doprowadzić, żeby przecież wyszedł na pana, bo to on panie szlachcic, jak pan wie, że my szlachta, tylko panie nieszczęście...

Tu westchnienie — poczem znowu ten sam głos mówił:

— Ale może ja panu doktorowi przeszkadzam —

— Nie, poczciwy stary, siadaj — dajno tabaki —

— Ej bieda i tabaki brakło panie.

— Brakło? — Fedko, ty masz kilka kraj carów, skoczno staremu po tabakę, tylko żywo.

— Ale nie trzeba panie doktorze..

— No, no stary nie rób ceregieli, ja funduję i basta. Przyjdzie czas, to ty zafundujesz.

— Panie doktorze, pan jesteś poczciwy człowiek, ja pana kocham jak własnego syna. Nie miej mi pan za złe, że nieraz się naprzykrzę, ale w domu u mnie nie ma z kim pogadać. W słowach tych była skarga.

— A syn gdzie?

— A kto wie — pono się tam z kimś uczy. Mało go widzę w domu, a przyjdzie to siedzi jak mnich, już to wdał się w nieboszczkę.

— Ej, to tobie stary nie tyle krzyże dokuczają co nudy i cichość — ty tu nie po radę, jeno na pogwarkę załgał się — co? hę? —

— He, he, jak to pan konsyliarz wszystko musi zgadnąć. Daruj pan staremu — u mnie —

— Dobrze, dobrze, będziemy gwarzyć, mam nowinek dużo, od ludzi nie tyle, ale z gazet.

I rozpoczęła się rozmowa o tem i owem, doktor rozpowiadał, stary wtrącał swoje epizody, uwagi. Młody podróżny słuchał z początku — potem znużenie zwyciężyło i gwar rozmowy go uśpił — usnął.

***

Na drugi dzień, rano gdy ubrawszy się, zabierał się do wyjścia, usłyszał skrzypnięcie drzwi sąsiednich i głos dobrze mu już znajomy, nieco stłumiony zapytał:

— Magdeczka, wczoraj tu ktoś się wprowadził, prawda, co?

— Tak, proszę łaski pana doktora.

— A kto taki?

— Jakiś skubent.

— Kolega — rzekł podróżny wychodząc ze swej izdebki — jestem Leon Stobierski — i z ujmującą szczerością podał rękę sąsiadowi.

Ten się cofnął przed tak natarczywą szczerością — popatrzył badawczo z pod gęstych, czarnych brwi i nasrożył się. Twarz jego ciemna, prawie oliwkowa z jaśniejszemi gdzie niegdzie plamami, wzrok ponury, podejrzliwy, włosy czarne, lśniące, szczecinowate, ubranie wytarte — wszystko to mogłoby odstraszyć, odepchnąć naszego przybysza, gdyby go był wczoraj z rozmowy nie poznał, gdyby nie wiedział, że w tej szorstkiej, chropowatej, nieforemnej bryle jest dyament. — Rusin obejrzał go od stóp do głowy, zatrzymał się na wytartym surducie, coś mruknął i nieco rozpogodził się.

— No, nie panicz żaden, może i nie zły człowiek — a może potrzebny ...

— Jestem Leon Stobierski — powtórzył tamten — przyjechałem tu na uniwersytet, a więc wasz kolega — myślę że między kolegami poznajomienie nie powinno być trudne. Daruj, żem szczery.

__ Witaj brat — ja medyk. A chcesz wiedzieć nazwisko, to ci powiem, jeżeli ci co z tego przyjdzie, bo i ja nie ulągł się jak szczeniak bez nazwiska — ja Wasyl Popowicz, Rusin, — i podał mu muszkularną dłoń.

I znajomość gotowa, Co ich zbliżyło? Jedność drogi ? nietyle, więcej wytarte surduty, ubóstwo. Śmiejemy się z tych szmat, któremi zakrywamy nagość naszą, powtarzamy do znudzenia ,,nie suknia zdobi;" a jednak któżby zaprzeczył, że te gałgany, co się kiedyś razem spotkają na śmietniku lub w papierni, stanowią między nami różnicę. Co do mnie, rzadko mi się zdarzyło widzieć wytarty surdut obok eleganckiego paletota. Jest siła odpychania i przyciągania w tych łachmanach. Podejrzliwy i nieufny Wasyl powalał widać ręce na delikatnych sukniach paniczów, bo się ich bał; wytarty surdut Leona ośmielił go i przyciągnął. Ubiór ma wpływ na ludzi. A ludzie na ubiór? bardzo mały.

— Może wstąpisz do mnie? — spytał Leon.

— Na chwilkę, bo wyjść muszę niedługo. Weszli — Wasyl rozglądnął się po izbie.

— Dawnoś przybył do Krakowa? — spytał.

— Wczoraj wieczór.

Rusin chciał coś powiedzieć i zawachał się, spojrzał w oczy Leonowi i znowu się zawachał — otwarł usta:

— A może ty potrzebny czego — hę? Powiedz — ja nie mam, ale postaramy się. Mów śmiało.

— Nie kolego, dziękuję ci. Tłomoczek mój nie pakowny i nie duży, ale mam troszkę zasobów do życia.

— Masz, to nie szastaj, przyda się, bo tu nie łatwo żyć młodemu. Jak będziesz chciał zjeść tanio, to powiedz, ja cię zaprowadzę do mojej garkuchni. Ty nie panicz, żebyś na gębę dużo wydawał — prawda, hę, co?

— Dobrze, pójdę z tobą — a mieszkanie?

— Alboż ci źle tutaj? Tu cię nie zedrą, to poczciwy lud, bo biedny.

Ta struna wciąż drgała w sercu Rusina, bieda i dobroć, bogactwo i występek — te pojęcia zrosły się u niego jak sijamscy bliźnięta.

— Ależ to daleko do wszechnicy ztąd.

— Nie bój się, nie padniesz — taka przechadzka na zdrowie idzie, przypomnisz sobie chodzenie. Ale, alboż ty wiesz gdzie wszechnica? —

— Ja tutejszy, krakowski.

— Tak — rzekł Rusin przeciągle, ochłódł nieco i zamyślił się. On rad był, że złapał biedaka że w obcem mieście pomoże mu, pokaże, że się nim zaopiekuje, on potrzebował tego; w domu u siebie, gdzie był najstarszym w rodzinie po śmierci ojca przywyknął do tej roli, umiał być ojcem. A przytem odstąpiony od kolegów, rad był że znalazł jakieś uczciwe serce, kolegę, ktory nieznając się z nikim, przyjrzy mu się nie przez pożyczane szkła uprzedzeń, ale przez własne. Uczepił się go, bo mu miał wystarczyć za innych, za wszystkich. Aż tu jedno słowo Leona rozwiało tę pociechę. — On Krakowiak, on tu znajomy, ja jemu nie potrzebny, obejdzie się bezemnie, to też i nie rad mi będzie i pójdzie do drugich, a może on taki jak inni, — pomyślał i sposępniał.

Leon jakby się domyślił tego, rzekł:

— Dziesięć lat nie byłem w Krakowie.

— Tak? no, to go nie poznasz. A na jaki wydział bracie?

— Filozoficzny. Czemu się skrzywiłeś?

— Nie wiele skorzystasz, licho obsadzony.

— Brak zastąpi się własną usilnością, a uczyć się w wszechnicy Jagiellońskiej to także coś znaczy. A życie młodych tu jakie?

— A zobaczysz, uprzedzać cię nie będę. Jeżeli jesteś taki, jak cię poznałem, to ci serce zcierpnie i pluniesz. Kółka, kółeczka, samolubne pojedynki — życia koleżeńskiego za grosz. Funta kłaków nie warte wszystko. Gałgany La...

Zachrypnął się i uderzył ręką po ustach.

— Nie gniewaj się kolego, i ty Lach, ale może nie taki jak tamci?

— Ja Polak.

— No tak, ale tamci nie.

— Zmieni się to może — to przecież młodzież, o tej wątpić grzech.

— Ja zwątpił i ty tak zrobisz, przypatrzysz się i uciekniesz. Ale to nic — ja ci dam innych kolegów i znajomych; ludzi osmolonych, obdartych — rozumiesz? — ale serca u nich czyste jak białko w oku, oni nie mają nauki, wykształcenia — rozumiesz ? ale oni umieją żyć po ludzku, — razem, rozumiesz? — Ja cię do nich zaprowadzę — uściśniesz im ręce. Powalają cię ręką, ale słowem nie. Ja ich znam dobrze, bo ja ich leczę i prośby i listy piszę, bo widzisz człek musi zarabiać czem może. A oni dają niewiele bo sami biedni, ale co mogą. Dobrzy węglarze — czysta krew krakowska. Serce u nich na języku, łatwo poznać. U nas inaczej.

Bo widzisz ja Rusin — rozumiesz — ze świętej Rusi. Ja się z tego cieszę, choć nieraz i płaczę na to, ale to wina ludzi złych nie Rusi. — Widzisz to Rusin nie taki otwarty, jak wasz lud; ale także poczciwy. Rzadko mówi, to też mądrze. Między tym ludem ja się uchował i urósł. Syn popa — rozumiesz? Ojciec zmarł wcześnie, zostało popadina i siedmioro drobiazgu i ósma bieda, i ta najwięcej miejsca zabrała w domu. Zlitował się ojciec i wziął troje do siebie na odchowek — na mogiłki. Zostało nas czworo, dwie siostry i dwóch braci. Chciało się uczyć, bo ja pamiętał co ojciec mówił: „Dzieci, wy możecie iść wysoko bylebyście chciały," no ale cóż — była bieda, ledwie diaczek troszkę poduczył czytać i pisać — trzeba było rzucić elementarz a iść do bydła. I było tak lat kilka, ale słowa ojcowskie taki nie przepadły, nie utonęły — czuł ja je w sercu — nie dawały pokoju, aż się wyszło w świat. Dużo ja przeszedł, nie raz nie było kącika, gdzieby się w cieple przespać i człowiek po nocy tłukł się od domu do domu prosząc o nocleg — i przecierpiało się wszystko, aby być czemś i zrobiłem to sam — rozumiesz? Wszystko com zrobił, do czegom przyszedł, to sam. Ale nie teraz o tem, dziesiąta bije — mnie czas iść.

— Poczekaj, i ja wychodzę, pójdziemy razem.

— Nie, to być nie może, ja nie chcę. Bo widzisz kolego ja Rusin, mnie tu źle uważają, nie dowierzają mi — rozumiesz?

I twarz jego ciemna wyglądała jak piec rozpalony, a czarne oczy z natężeniem wpatrywały się w kolegę, chciały wyczytać, jakie wrażenie zrobiły na nim te słowa. Ucieszył się, że nie zobaczył w nim przerażenia, wzgardy, ale spokój i łagodność. Może nie zrozumiał mnie — pomyślał — i znowu począł mu tłumaczyć; szedł dalej jak człowiek co spodziewając się usłyszeć straszną nowinę chciałby się wstrzymać, rad że ją nie słyszy, a fatalność pcha go naprzód.

— Widzisz — ciągnął dalej a w twarz jego wbił oczy — widzisz, ze mną tu nikt nie żyje, mnie się boją i niecierpią tu.

— Bo cię tu nie znają, ja cię znam; wczoraj słyszałem przypadkiem twoją rozmowę, to mi rozświeciło wszystko — i wyciągnął do niego rękę, którą Rusin z całą mocą uścisnął.

— Dziękuję ci brat za dobre słowo, to mi się tak rzadko zdarza. Ale ty i tak ze mną iść nie możesz razem między nich, to by ci zaszkodziło. Widzisz, na samym wstępie taki krok toby cię potępił, zgubił — a ja tego nie chcę.

— Potępią na chwilę, a potem pożałują, — Prawda jest jak korek, można ją wepchnąć w męty, ale ona tam nie zostanie — wypłynie. Ja w to mocno wierzę; boję się występków, ale nie pozorów.

— Niech ci Bóg zapłaci bracie za tę mowę. Jam cię straszył, odpychał, ale drżałem, bym cię nie przekonał, byś nie uciekł, bo... bo widzisz, ja trochę przylgnął do ciebie.

Zeszli razem ze schodów. W sieni koło nich przemknęła młoda, ładniutka blondynka, skromnie ale zgrabnie i czysto ubrana.

— Dzień dobry panno Teklo.

— Dzień dobry panu doktorowi — zadzwoniła głosikiem i przeleciała.

— To córka Jana szewca, niczego dziewczyna — szkoda, żeby to zmarnieć miało, matki nie ma.

Wyszli za bramę. Ranne słońce oświeciło kościoły, stare mury, bramę Floryańską, z kominów dymy sine płynęły w blaskach słońca w górę, na tle różowego porannego nieba. Leon stanął, zapomniał się i zapatrzył.

— A gdzie ty chcesz iść kolego ? — spytał go Rusin.

— Przywitać się z Krakowem.

— To idź sam — samemu wtedy najlepiej, ja to znam.

I rozeszli się.

III. CZŁOWIEK MIĘDZY UMARŁYMI.

Do dalszego rozsnucia wątka powieściowego potrzeba nam poznać jeszcze jednego człowieka; opuścimy więc Kraków na czas krótki.

Wyjdziemy przez rogatki Zwierzynieckie, biały gościniec poprowadzi nas koło klasztoru panien Norbertanek, zostawimy na boku starą kaplicę św. Małgorzaty, smutną wieżą św. Salwatora, stojącą wśród cmentarza jak grabarz, gdy wykopie dół i na trumnę czeka; za murem klasztornym szerszy widok nam się otworzy. Z jednej strony pokaże się błękitna szyba Wisły, oprawiona w zielone wikliny i nagie skały Krzemionek; z drugiej strony podnosi się wzgórze św. Bronisławy — na jego szczycie mogiła w cieniu wysokich, kołyszących się włoskich topoli. Pagórki ciągnące się z prawej strony gościńca, zasłonią nam wnet ton widok. Na pagórkach resztki zielonej trawy, żółte ścierniska, albo się czerni odwrócona pługiem ziemia. — Przegorzalski dwór przegląda przez drzewa dobrze już obdarte z liści, dalej brakło ziemi i zieleni, naga skała jak kość z ciała sterczy, a nad nią kilka białych brzóz rozpuściło drżące warkocze. Wszystko to ma za tło wysoką górę, porosłą lasem, górę „srebrną" nazywaną, a na szczytach lasku pokazują się dwie wieżyce, z daleka dziwnie podobne do kształtów ludzkich. Tak się to wydaje jakby dwaj pielgrzymi wychodzili z za wzgórza — zobaczyli nad Wisłą miasto stare, stanęli i patrzą. Wieżyce te należą do Bielańskiego klasztoru, do którego właśnie idziemy, skręcając z gościńca koło płotów w wąwóz gliniasty. Wąwóz wchodząc głębiej w górę, staje się coraz płytszy, aż się zamienia w ścieszkę zasłaną suchemi szpilkami świerków, ciągnącą się wzdłuż muru klasztornego i ginącą wśród lasu.

Tam gdzie las rzednieje i niebo przegląda przez drzewa, ukazuje się klasztor biały i kościół. Tablica, na której wypisana klątwa na kobiety przestępujące progi tej pustelni, stoi u wejścia na straży. Za bramą klasztorną przed kościołem szeroki podwórzec, wykładany płytami kamieni ikończący się z jednej strony kamienną balustrady, zkąd przestrony widok na okolicą, leżącą głęboko w dolinie. Niedaleko drzwi kościelnych jest brania, w którą wejdziemy, miniemy jeszcze dwa dziedzińce puste i ciche i wejdziemy do klasztornego wirydarza. Jest to prostokąt bardzo foremny środkiem którego prowadzi droga wyciągnięta pod linię; tę drogę przecinają pod kątem prostym mniejsze ścieszki w równych odstępach tak, że cały wirydarz podobny do okna położonego; ścieszki to niby ramy tego okna a kwadraty obsadzone kwiatami — to szyby. Każdy kwadracik obrąbiony brzegiem listewką bukszpanową, w pośrodku troszkę jesiennych kwiatków, już na pół uwiędłych, między któremi przeważają astry. Kilka akacyj, z których nie opadły jeszcze drobne zielone listki, ożywia tę małą, milczącą pustynię. Wchodzący tutaj, dziwnego doznaje wrażenia. Ta nadzwyczajna symetryczność ogródka, zamkniętego murami, nadaje mu ponurą jednostajność, do tego jeszcze spostrzegasz że nad czystością ścieszek, nad klombami kwiatów czuwać musi staranna ręka, a ręki tej nie widać, żadnego znaku życia i ruchu, żadnego głosu — coś jak w zaklętych gmachach. Na tych ścieszkach, na kwiatach, na furtkach, do których prowadzą poboczne ścieszki, na oknach okratowanych wszędzie zdajesz się czytać słowo: "wymarło" jest tu jak nazajutrz po pogrzebie.

A jednak tu żyją ludzie, jeżeli to życiem zwać można. Przestąpmy jedną furtkę: znowu kwadratowe podwórko, na niem kwiaty, znowu drzwi otwarte prowadzące do wązkiej sionki. W sionce po prawej stronie kapliczka, po lewej koło, jakie widujemy przy furtkach klasztornych, koło obracalne do podawania pożywienia, obok drzwi od celki. Wszędzie tak cicho, taki brak ludzkiego głosu, że ten, ktoby się tu odezwał i usłyszał swój własny głos budzący ciszę, zląkłby się i zadrżał. Wejdźmy do celki.

Przy okratowanem oknie siedzi — biały mnich. To człowiek, któregośmy szukali — przypatrzmy mu się. Ręce założył na piersiach, głowę nieco pochylił — przed nim otwarta książka — widocznie modlił się i nie skończył — wśród modlitwy przyszła jakaś myśl, nad którą się zadumał. Człowiek ten był w pełni męzkiego wieku — twarz piękna, spokojna, kontemplacyjna, czoło mędrców greckich wyniosłe, silnie sklepione, każda błękitna żyłka, tętnica na niem pokazywały, że pod tą czaszką jest życie, ruch. Czarna broda w dwa strumienie rozwiana, spadała na biały habit. — Mędrzec i asceta złożyli się na stworzenie tej poważnej postaci. Czasem po tej spokojnej twarzy przechodziło chwilowe drgnienie i zamknięte usta skrzywiły się w jakiś cierpki, bolesny uśmiech — i nozdrza wtedy lekko się wzdymały, ale bez śladu gwałtowniejszej namiętności. — Twarz jego miała wtedy taki wyraz, jaki miewa człowiek, co z ciężkiej podniósł się choroby.

Drewniane łóżko przykryte derką, nad łóżkiem czarny krzyż, obok łóżka stolik, na którym kilka książek — to wszystko co zdobiło tę celkę, co rozrywało smutną jednostajność białych ścian.

I tak już będzie zawsze! W życiu tego człowieka już się nic nie zmieni — burza, co szaleje w odmętach ludzkości, skona doszedłszy do murów klasztornych, nie dojdzie do jego ucha, nie roznamiętni serca, — jego dom — to grób, jak powiada poeta — on skończył ze światem — umarł. On już niczego nie pragnie, niczego się nie spodziewa — jedynem jego zajęciem — modlitwa, jedyna rzecz, na którą czeka — śmierć. Któregoś dnia stanie się, że w katakombach pod ołtarzem zamurują znowu jeden otwór i napiszą: „Frater Adrianus obiit anno... die..." to będzie tylko powtórzeniem tego, co już przedtem napisali ludzie w miejscu, w którem ten człowiek stał społeczności — to będzie śmierci powtórzenie. I on tę śmierć czuje ciągle przy sobie, nieraz zdarzy mu się przechodzić i spozierać w ciemny otwór w murze, gdzie go wrzucą za lat kilka, kilkanaście — lub może za kilka godzin. Zdaje mi się, że wobec tej ciągłej przytomności śmierci, zagadka życia szybko i jasno rozwijać się musi, człowiek patrzący tak spokojnie i tak z wysoka na pogmatwane drogi ludzkości, powinien dopatrzyć, gdzie one idą. Ale na to potrzeba, ażeby wśród nieprzerwanej ciszy duch się nie zdrzymnął, nie usnął, ażeby wzrok zstępujący w przepaści grobu nie przywyknął do ciemności i mógł spojrzeć w słońce, potrzeba, żeby w piersiach takiego człowieka wiecznie coś pracowało, jak budzik nocny, żeby myślenie nie stępiło się, nie zardzewiało.

Pojmujemy całkiem takie pustelnie, rozumiemy potrzebę takich schronień — to chrześciańskie asyla, gdzie człowiek przed Eryniami losu uciec może. Jest to jedna z piękniejszych myśli chrześciaństwa, które zaglądnęło we wszystkie potrzeby ludzkości i starało się znaleźć odpowiednie zaspokojenie. Wprawdzie pierwszym bodźcem do założenia pustelni, były prześladowania, — atoli później, gdy te ustały, i cel zmienić się musiał. —

Nie ma już prześladowań religijnych, ale ileż jest to ludzi prześladowanych losem, ludzi, na których cięższe niż na innych spadły brzemiona życia i złamały ich, i przygniotły, i porozrywały nici wiążące tych ludzi ze światem. Gdzież miejsce dla takich rozbitków? —

W świecie im źle, ciasno, i z nimi źle. To kamienie na drodze, dla których jeszcze nie wykopano dołu. Dla chorych są szpitale, dla zbrodniarzy domy poprawy, dla starców domy przytułku — dla ludzi złamanych nieszczęściami, przeciwnościami są pustelnie, spokojne przystanie po burzy. Na ludzi, którzy nieszczęśliwemi okolicznościami wypchnięci zostali z kolei i nie mogą być pożytecznymi ludzkości, czekają u wrót pustelni dwie pociechy: modlitwa i przyroda, dwie nieprzebrane głębiny pięknych rozkoszy. Człowiek który w życiu skazany był na dłuższą samotność, doświadczył tego, że w najciemniejsze chwile życia Bóg rozsypał brylanty szczęścia. Że je nie zawsze widzimy w życiu, to dla tego, że nam zanadto jasno, słoneczno; skargi na nieszczęście wychodzą najczęściej od ludzi szczęśliwych, tak jak bogacze tęsknią za pieniądzmi. Biednego lada grosz ucieszy.

Tak się ma i z człowiekiem, który wiele przeszedł przecierpiał w życiu, mało mu trzeba, aby był szczęśliwym. Człowiek rozrzucony w codziennych zajęciach, roztrzepany, zajęty drobnostkami życia, nie pojmie, że można kilka godzin przesiedzieć nieruchomo a potem westchnąć i dziękować Bogu za te kilka godzin szczęścia. Ludzie cieszący się wolnością, z trudnością zrozumieją, jaka to radość dla więźnia pierwszy motyl lub zielona gałązka, co w okno zagląda; nie zrozumieją, jak on ze skrawka błękitnego nieba, co widzi przez kraty, pożycza sobie pogody, jak najsmutniejsze myśli rozjaśniać się muszą, kiedy przez gęstą sieć kraty wpadnie pęk złotych promieni i jak struny na harfie rozłoży się w ciemności izdebki. Takie drobiazgi, co nie postrzeżone przelatują około innych, składają się na szczęście samotnika. Rozbitek jakiej strasznej rewolucyi, z zajęciem przypatruje się potem sznureczkowi snujących się mrówek i czuje się pocieszonym. Serca strawione, spalone gorączką oczekiwaniem lepszej doli, pełne goryczy na widok niesprawiedliwości, popsutej równowagi w świecie społecznym — odżywiają wśród spokoju przyrody i jej porządku. Natura wiecznie piękna, wiecznie rozmaita — to balsam na takie serca, to piękna zabawa dla oczów spłowiałych od łez, to szeroka arena dla myślącego ducha.

Miliardy zapytań stawia przyroda duchowi myślącemu, miliardy zagadnień do rozwiązania — stawia mu je przy infuzoriach niedojrzanych i ogromnych światach, szybujących w przestworzu. Cząsteczka tych zagadnień zdolna zaludnić celę samotnika, zająć jego duszę i odwrócić od bolesnych wspomnień, i dać czas zagoić się ranom.

Ale nie tylko myśli fantazya jest w ruchu w obec przyrody — ona działa i na uczucie. Człowiek, przed którym zamknęły się wrota uciech ludzkich, miłości, przyjaźni, — musiałby umrzeć z nudów, gdyby wiecznie zostawał pod wpływem jednego uczucia. Przyroda oddziaływa na to uczucie niezbadanemi drogami i urozmaica je; pod jej wpływem człowiek raz czuje lubość, to znów tęsknotę cichą i czasem jest kwaśny, nie swój, to znowu promień słoneczny padający na podłogę wzrusza go, ożywia, — człowiek by skakał.

Księgi i prace duchowe — to drugi towarzysz samotnika, a trzeci wykwit z tamtych — kościół na wzgórzach — modlitwa! Te trzy rzeczy zdolne zaludnić pustynią, zagoić rany i podnieść upadłą duszę.

Nie wiem, czy ze wszystkiem ten cel mieli pierwsi założyciele pustelń, ale nam się zdaje, że taki i tylko taki być winien. — Umyślnie używamy tu tego słowa „pustelnia". Czytelnik z tego, cośmy poprzednio powiedzieli o wpływie przyrody na człowieka, zrozumie łatwo, dla czego tylko w ustronnych miejscach przypuszczamy schronienia nieszczęśliwych rozbitków. Klasztorów po miastach nie rozumiemy całkiem, wyjąwszy tych, które się zajmują kształceniem młodzieży lub niosą pomoc chorym.

Zdaje nam się także, żeśmy się dość jasno wytłumaczyli, dla kogo są klasztorne schronienia: dla ludzi zrozpaczonych, złamanych przeciwnościami, dla ludzi: „którym (jak się nierozważnie i nie po chrześciańska jeden poeta wyraża) trzech tylko przyjaciół zostało: nóż, powróz i woda" — dla tych ludzi został jeden, jedyny przyjaciel — Bóg. Potrzeba więc wszystko stracić, wszystkie nici mieć pozrywane łączące nas ze światem, ze społeczeństwem, aby można bez grzechu usunąć się ze stanowiska.

Bóg stwarzając nas na ziemi, dając nam ziemię, dał stanowisko na niej; zapoznawać to, jest to występować przeciw myśli Bożej, jest to czynić wyrzut Bogu, że nas bezpotrzebnie tu zrzucił, dostawiono nas w szeregu, więc stać, kto się cofnie, ten tchórzy lub zdradza. Tylko ranny może bez sromu i grzechu opuścić stanowisko.

Śluby zakonne wymagają wyrzeczenia się; świata i rodziny. Czyż więc się godzi człowiekowi wyrzekać ojca, matki, rodziny, gdy ta rodzina żyje, gdy on w niej potrzebnym być może? Godziż się. rozrywać związek krwi poświęcony od Boga? Nie, nie, i jeszcze raz nie. W takiem zaparciu się nie ma cnoty. — Popatrzmy w świat zwierząt. Szczeniak wykarmiony, wypielęgnowany — nie zna potem swojej matki. — To dosyć, nie chcę o tem więcej mówić. Straszne są często obłędy ducha wykraczającego za granicę praw Bożych. Molochowi rzucano dzieci na ofiarę — w Indyach zabijano rodziców. Chrystus wskrzesił Łazarza, bo miał rodzinę — wskrzesił córkę ojcu, syna matce płaczącej — On nie chciał, żeby ci ludzie umarli przed czasem. — Innym pozwolił umrzeć.

Takim czerepem zdruzgotanym kołem losu, odrzuconym od towarzystwa był człowiek, którego spotkaliśmy w celce bielańskiego klasztoru — tu szukał spokoju, jakiego tam nie miał. Twarz jego mówi, że znalazł to czego szukał. Okienko, przy którem siedział, wyglądało na południe. Z tej strony bielańska góra nagle się zsuwa na dół — drzewa drzewom stopy gałęziami obmiatają — u spodu Wisła srebrzy się w zakrętach jak wstążka rzucona po balu — z drugiej strony Wisły jałowe pagórki się podnoszą — a dalej dalej coś jak chmury pozłocone słońcem, białe po brzegach — to Tatry. — W całym krajobrazie ziemia gdzieś w dole i mało miejsca zajmuje, za to nieba dużo. To obraz duszy mnicha. W niej ziemia opadła, jak fala morska po burzy — a niebo rozpięło szeroko błękitny namiot.

Modlić się nie mógł — położył książkę. Czemu? Czuł w sobie jakiś przypływ radości, oczekiwał czegoś, sam nie wiedział czego. — Może to wpływ powietrza? Dzień był tak piękny, jeden z tych jesiennych dni, jakim usypiająca przyroda uśmiecha się do człowieka.

Wtem zachwierutało koło — mnich obejrzał się i zobaczył obiad. Obiad nic złego, a przecież w tej chwili powalał jego myśli, zadrasnął jego radość. Rozdrażniło go to nieco, zamknął książkę, Wziął ją z sobą i wyszedł.

Przeszedł wirydarzyk i wszedł do właściwego ogrodu.

Kilku mnichów przechadzało się po ścieszkach, rzucając długie cienie na murawę. Ten podlewał

kwiaty, inny przesuwał w palcach korale różańca, inni zakapturzeni czytali lub rozmyślali. Twarze mieli zwrócone ku ziemi, oczy nakryte powiekami — przechodząc koło siebie witali się ponurem „Memento mori". Istne grobowce białe, bo grobowce równie jak oni mówią przechodzącym tylko o śmierci.

— „Memento mori" — odpowiedział mnich, którego już znamy, przesunął się między nimi i zwrócił ku altanie. Altana ta stanowi zarazem bramę do ciemnego, świerkowego gaju, położonego na stoku góry. Marmurowa balustrada i kamienne schody miały kiedyś zdobić to miejsce — dziś śladu nie ma; od altany pochyłe ścieszki prowadzą w gaj. — To miejsce ma swoją historyą: ztąd Jan Kazimierz, uciekając na Szlązk, patrzał na palący się Kraków i podobno płakał. Mógł płakać, bo patrzącemu ztąd, miasto wydaje się jak śliczne malowidło na błękitach, — jest to coś podobnego, jakbyś brylant w najkorzystniejszem świetle ustawił. Tu mógł uczuć król, co tracił. Odtąd dużo przeszło lat — Kraków nieraz gorzał. Ostatni raz takie straszne widowisko powtórzyło się w r. 1850. Już nie było króla, coby patrzał na to i płakał. Ciekawy jestem, czy łuna rozwieszona na niebie, jak czerwona chorągiew pożaru, czy kłęby czarnego dymu, buchające z płomienistych sklepieni ognia, wywabiły mnichów z celi, czy gorący oddech ognia czuć było w ich piersiach i na ich twarzach, czy który z tych kamiennych posągów przemówił wtedy więcej jak ,,Memento mori" — czy który zapłakał? —

Mnich usiadł przy marmurowym stole, położył książkę, ale nie czytał — patrzał. Poranny szron roztajał w słońcu, dyamentowemi kroplami staczał się po gałęziach i upadał z szelestem na zwiędłe liście. W oprawie ciemnych świerków widno było w dali Kraków za mgłą, jak za szafirową szybą, co zaszła parą. Od maryackiej korony odbłyskiwało słońce.

Mnich zapatrzył się w ten świecący punkt. — Szmer kroków odwrócił uwagę, spojrzał za siebie. —

— Leon! —

Leon rzucił się w otwarte ramiona ojca Adryana. —

Marmurowa twarz mnicha zapłonęła, rumiany obłok radości przeleciał po niej; krew poczęła krążyć w posągu, oczy rozjaśniły się, jakby promień słoneczny je przeszył, ale poważny spokój nie opuścił go — złożył pocałunek na głowie młodzieńca, i czas jakiś trzymając tę głowę w swych rękach, przypatrywał się z ojcowską miłością i zajęciem.

— Wróciłeś? — spytał, głos jego drżał nieco.

— Musiałem, powinienem.

Takie było przywitanie opiekuna i wychowanka, mistrza i ucznia. Potem usiedli i poczęła się rozmowa.

— Musiałem, powinienem był wrócić, mój opiekunie — powtórzył młodzieniec. — Aż tam doszły mnie bolesne wiadomości o Krakowie, że martwota grobów przeszła do ludzi, że wszechnica Jagiellońska znaku życia nie daje, że wszystko zbezczynniało, zgnuśniało, stanęło jak woda w kałuży i zgnilizną czuć. Takie krzyki podnieśli ludzie i pisma — to mnie dotknęło mocno. Na moje miasto rodzinne rzucono ślinę pogardy; wstyd palił mi twarz. Chciałem bronić, ale mi pokazano dowody. Wróciłem więc, chcę pracować nad sobą i nad innymi, trzeba hańbę zetrzeć z czoła. Jeżeli kamyk rzucony w wodę daje początek ruchowi fal, czyż usiłowania człowieka w społeczeństwie mogą przepaść bez śladu? — Ta myśl mnie tu przygnała.

Ty wiesz, mój ojcze, jakie straszydła podnosiły ztąd ku mnie ciemne palce i grożąc mówiły:

"Nie wracaj," znasz moją przeszłość, wiesz dobrze jakie nieprzyjemności, jakie bolesne zajścia czekają tu mnie, drżę, bym się nie zeszedł z tymi ludźmi, od których powinienem być bardzo daleko — a jednak wróciłem, bo ta myśl jak magnes ciągnęła mnie tu i przeważyła nad innemi względami. Gdzie idzie o wszystkich, zapomniałem o sobie. — To wszystko, co ci miałem powiedzieć.

Skończył i zwrócił na mnicha oczy, czekając na jego słowo. Ten miał ręce wsparte na stole, sklepienie złożonych dłoni rzucało cień na jego twarz, — zamyślił się. Po chwili począł mówić niby do siebie — strumień słów płynął z ust jego poważnie, spokojnie jak rzeka, gdy wstępuje do morza.

— Więc miasto nie daje znaku życia. Tak, to się nieraz dzieje, po ciężkich katastrofach nieraz taka ołowiana cisza przygniata ludzi. — I w królestwie przyrody są takie chwile. Burza poobala dęby, naniesie mułu i kamieni i podnosi się wał nie przestępny, strumień życia zatrzymuje się, i to, co powinno płynąć naprzód, cofa się wstecz, rozlewa się szeroko a płytko, i z rzek tworzą się bagniska, moczary, kałuże; taki spokój to powolne niszczenie, zgnilizna, zaraza, w takiej ciszy lęgną się gady. Nad moczarami kilka namiętnych dusz pali się bez celu i bez skutku, jak błędne ognie. I uczeni za brzegi swoich ksiąg nie wychodzą wzrokiem, i ludzie nie umieją się wygrzebać myślą po za koło codziennych zajęć, nie widzą jutra, celu przyszłości; przy odrobinie dobrego bytu materyalnego, jak przy słońcu wyciągają leniwe członki i jak chorzy mówią: lepiej mi dziś. — Taki spokój grzech, taki spokój śmierć, — trzeba rozerwać zapory, zesunąć z drogi zasieki, rzece stojącej, pełnej żółtych szumowin i mętów, wrócić ruch, życie. —

Gruzy przysypały tradycyą czynu — trzeba ją odszukać na nowo. Kiedy żydostwo wróciło z niewoli do resztek miasta, szukało także wśród gruzów ognia świętego. I znalazł się stary żyd, który im pokazał to miejsce. U nas starzy stracili pamięć czynu, przeszło więc na młodych, by odszukali ten ogień święty zapału w sercach swoich i przy tem świetle poczęli budować świątynię na nowo. Starym wypadły chorągwie z omdlałych dłoni, pokładli się na nich leniwi i śpią. Taki spokój, to śmierć. Bo są dwie cisze w życiu i w naturze, jedna pozorna, druga rzeczywista, cisza, która pracuje w głębi jak przyroda pod białem nakryciem śniegu — a druga martwota, śmierć. W takiej ciszy posnęli ci starzy.

Mająż zgnić pod nakryciem ich ciał narodowe znaki? Nie, na Boga nie! Młodzi nie powinni dopuścić tego, młodzi wyrwą z pod nich te chorągwie i pójdą naprzód. Będzie dużo krzyku — starych przebudzi ten ruch i oburzą się na tych, co im sen mącą. To nic. Starość nie zawsze ma prawo przewództwa, stracili hasło, nie stać ich nie już na czyn, ale na słowo, coby pchnęło młode szeregi naprzód, więc stać się musi zmiana frontu i starzy zostaną w tyle. Światu trzeba dziś młodego ducha, gorącego serca, by nie zesztywniał, nie zamarznął.

Tylko młodość zdolna tworzyć wielkie rzeczy bo ma ogień zapału, a nie zna samolubstwa. — Napoleon miał lat 27, kiedy zwycieztwami włoskiemi przeraził Europę, bił się dla Francyi, dla idei wolności i był wielkim. Potem bił się dla siebie, z młodego bohatera stał się tryumfator, despota — i upadł.

Słusznie więc zacząć od młodzieży — młodzież to byt nasz, to przyszłość nasza. Chcąc ożywić społeczeństwo, trzeba rozbudzić ducha w młodych, on się udzieli dalej. W młodzieży jest potęga, ale nie w pojedynkach, tylko w łączności — razem. A obok braterstwa — winna być siła moralna, szlachetny ogień w piersiach, któryby wypalił i zniszczył wszelką nieczystość. Na takich fundamentach trzeba budować umiejętność. Nie zapominajmy, że nauka to nie cel życia, ale środek do niego, i nauka nie dla tego samego, który ją posiadł, jeno dla społeczeństwa; trzeba więc myśl jak orła pchnąć w górę, rozpatrzyć się w potrzebach, rozmiarach i drogach tej ludzkości i dopiero utonąć w księgi, a wtedy pył ich nie obsiędzie nas, nie zapleśniejemy; wtedy z pomiędzy ksiąg nie wyjdą wyrobnicy pracujący na chleb, ani uczone półmędrki, ale mędrcy, ludzie czynu.

Apostolstwo twoje więc ma piękny, rozległy cel. Grzeszyłbym wstrzymując cię za poły i odradzając choćby jednem słowem. Tobie owszem zachęty potrzeba, bo droga trudna, praca podwójna: nad sobą i nad drugimi, praca w sobie nad doskonaleniem ducha i serca, i praca w społeczeństwie. Jesteś jak żołnierz, który się jeszcze dobrze mustry nie wyuczył, ale mu dowodzić kazano, bo dowódzców nie ma; pracować więc musi ciężko, podwójnie. Trzeba wam przewyższyć starych nauką i zasługą, a zostawić im doświadczenie, z którego się nie nauczyli nic więcej — jak samolubstwa i bezczynności. — Wy ich każdą i bronią pokonać musicie: nauką, pracą, miłością, poświęceniem, wszystkiem, nie zostawieniem żadnej broni, którąby mogli szermować przeciw wam —

Widziałem już takich, którzy rzucali się na tę drogę, rozbudzali w innych życie, ale im brakło czasu i siły pracować nad sobą — zostali w tyle, bez stanowiska, bez zatrudnienia, z wielkiemi chęciami, ale małą nauką, i słowo ich straciło potęgę, poszanowanie, w ich chęci nie uwierzono, upadek ich odstraszył innych i zmarnieli. Chcąc przodować, trzeba we wszystkiem stanąć na czele.

Mów mało, a czyń wiele. Potęga słowa dziś zużyta i nadużyta, kłamstwo i fałsz i złe słowa fałszować umie, tylko w czynach jest prawda. Słowami odurzysz, ale tylko czynem, przykładem dobrym przekonasz, pociągniesz za sobą. Życie twoje niech będzie czyste jak ogień i gorące jak ogień, niech rozpali innych, wtedy kilku słowami jak młotem uderz w to rozpalone żelazo, a skutek będzie.

Idź tą drogą, droga choć przykra ale piękna, droga zasługi. Lecz pierwej przejrzyj do dna twoją duszę, zobacz, co za siła pcha cię w ruch.

Jeżeli czujesz w sobie tylko podszepty dumy, jeżeli na tę drogę, wstępujesz z uczuciem tryumfatora dla poklasku, jeżeli podejmujesz pracę, aby potem powiedzieć z dumą: ja to zrobiłem — to zwróć się z tej drogi, póki czas. Bo na tej drodze, obok odrobiny słabych poklasków, będą szepty złych ludzi, oszczerstwo jak gad i ciernie położy ci się pod nogi, ludzie złej woli wyśmieją szyderczym śmiechem twój zapał, najlepsze chęci twoje spotwarzą, zbezczeszczą, oplwają, zdepczą. Trzeba będzie to wszystko znieść, przecierpieć dla zwycięztwa tej idei, której się poświęciłeś. Na to potrzeba nie dumy, ale Chrystusowej pokory, świętej cierpliwości i łagodności; nieraz trzeba ci będzie ciszyć namiętne rozkołysanie rozbolałego serca, przenieść wiele, przebaczyć wiele. Taką jest twoja droga. Jeżeli chcesz znaleźć na niej swoją wielkość, to się wróć, bo tam poniżenie. Bez krzyża zabłądzisz na tej drodze, ludzka złość zburzy żółć w tobie, pluniesz na wszystko, porzucisz zaczętą pracę, zwątpisz, opuścisz ręce i staniesz się mniej użytecznym, niż najlichszy, zwyczajny pracownik — zmarniejesz. —

Mnich przestał mówić — młodzieniec nie przerwał milczenia, słuchał jeszcze. — Ktoby mógł zajrzeć teraz do jego duszy, zobaczyłby coś podobnego do przepaści, w którą upadały słowa mnicha; długo powtarzał się łoskot ich uderzeń o ściany. — Po długiej pauzie ojciec Adryan zapytał:

— Dawno jak przyjechałeś?

— Dziś trzeci dzień dopiero. — Poznałeś się już z kim?

— Tak, przypadek zbliżył ranie do jednego młodego człowieka. Poczciwiec zapoznany — opinia go potępia.

— Czemu?

— Podejrzany. . .

Mnicha twarz sposępniała, zachmurzyła się, na chwilę zamilkł, jakby wąchał się, potem rzekł:

— Poznałeś dobrze tego człowieka?

— Przypadek zrządził, żem podsłuchał tajemnicę jego serca.

— To nie był przypadek — mruknął mnich półgłosem. — Ha stało się, a jednak ja niekontent, że się tak stało. To źle, to pierwszy krok nieszczęśliwy na twej drodze.

— Ależ ojcze, to człowiek zacny, tylko pozory ...

— Człowiek taki jak ty, wstępujący na drogę takiej pracy, powinien być czystym nawet od pozorów. Przypomnij sobie Maurycego Mochnackiego w rewolucyi listopadowej, bystry wzrok jego widział całą plątaninę intryg, jaką ludzie złej woli rzucali pod nogi ludu, i ostrzegał i wołał na dobre drogi. Głos jego, jak proroctwa Kasandry, przeleciał nad ludem— czemu? To było straszne następstwo za jeden niebaczny krok w jego życiu, i chociaż ten krok nie był występnym, ale miał pozór występku. Ludzie złej woli zranili go w tę słabiznę, pozór był dostatecznym, by go potępić w opinii i zbezwładnić.

— Jakto, więc cnota, więc prawda na tak słabych stoi podstawach, że lada pozór zepchnąć ją w błoto i zdeptać potrafi? — zagadnął młodzieniec, a w jego głosie czuć było boleść i uciśnienie wewnętrzne.

— Prawda zwycięży — to dogmat; ale mój Leonie do zwycięztwa nie jednej chwili, ale długiego czasu potrzeba. Są prawdy, są prawa Boże, co od wieków walają się pod nogami ludzkiemi, strącone z pedestałów, zdeptane, czekają na dzień swego odrodzenia i ten dzień przyjść musi. Wielom już przyszedł ten dzień. Ja to się nie lękam. Pozory nie szkodzą prawdzie, ale szkodzą ludziom. Cóż z tego, że z czasem pokaże się, żeś był niesłusznie potępiony, kiedy czas, w którym mogłeś pracować dla ludzi, być użytecznym, minął, kiedy źli ludzie, chwytając za pozory, umieli cię zbezwładnić wtedy, kiedyś trzymał w rękach chorągiew czynu rozwiniętą, kiedyś był w marszu? Patrz na mnie! Co mnie wypchnęło ze społeczeństwa, co przed czasem zagnało w tę ustroń, jeżeli nie pozory? Bóg widzi, jak chciałem się wygrzebać z tej przepaści, w którą mnie potwarz wtrąciła, czuję siły w sobie i chęci, a jednak daremno. Nie mogłem sobie zdobyć ani piędzi ziemi, najmniejszego stanowiska, na którem mógłbym pracować i być użytecznym. Moje nazwisko było skompromitowane — straciłem wiarę u ludzi i ich szacunek. Pozór nie tylko mnie szkodził, ale i tym, do których się zbliżyłem. Pamiętasz scenę w Warszawie, która mnie ostatecznie zmusiła rozstać się z tobą? Mój cień padał i na ciebie. Ja nie mogłem pozwolić na to, bo ty masz przyszłość przed sobą.

— To były tylko przywidzenia mój opiekunie, przesadzone skrupuły, które mnie pozbawiły najlepszego przyjaciela, najpotrzebniejszego doradzcę i mistrza — rzekł młodzieniec wzruszony i pochylił twarz na piersi mnicha.

— Nie straciłeś nic na tem moje dziecko.

Słowa moje są z tobą i serce moje przy tobie. Com w duszy zebrał skarbów doświadczeniem, nauką, rozmyślaniem — to wylałem na ciebie: dziś czara próżna, niewielebyś z niej zaczerpnął, a moje towarzystwo mogłoby ci wiele szkodzić. Trzeba nam szanować opinią. Opinia, głos ludzi, to wielka rzecz. Dziś ona błądzi po manowcach, ale przyjdzie czas, że opinia to będzie jedyny i ostatni trybunał czynów ludzkich, dla tego nam nie wolno pomiatać tem dzieckiem w pieluchach, choć teraz do świecideł i błyskotek wyciąga rączki, bo ono kiedyś wyrośnie na sędziego naszego. Dziś nawet ileż brudnych zamiarów, zbrodniczych pomysłów chowa się w cieniach dusz ludzkich i nie śmie wypełznąć na słońce — jedynie ze strachu przed opinią. Dla tego nie gardzić nam opinią, choć czasem koło jej przejdzie po piersi niewinnie potępionego i zdruzgocze go i wyrzucić każe za granicę społeczeństwa. Mnie tak odrzucono!

Mnich westchnął z głębi piersi.

Podczas rozmowy trzymał w rękach haftowaną w desenik zakładkę od książki i bezwiednie szarpał ją i skubał, wyciągając pojedyncze nitki.

— Patrz — mówił dalej, pokazując młodemu zakładkę — w społeczeństwie drogi ludzkie tak się plączą, wikłają i wiążą, jak kolorowe nitki tego haftu. Wyciągnij jednę, a pozrywasz lub nadwerężysz inne — oh — wyciągnąłem różowe pasmo, jak haft osłabił, jak czuć brak togo koloru w różnych miejscach. To człowiek potrzebny w spółeczeństwie; usunie się, czuć brak, usunie się dobrowolnie — to grzech. Ale są ludzie odosobnienia, ludzie, których związki ze światem pozrywane, ludzie bez rodziny, krewnych, bez stanowiska, pojedynki odosobnione, jak te czarne nitki stanowiące tło, każdą wyciągniesz łatwo, próżnią po nich zastąpisz inną nitką — to ja i mnie podobni.

To mówiąc wyciągał nitkę, ale nić się zaczepiła, pociągnęła inne w jeden punkt. Mnich pociągnął silniej, urwał ale nie wysunął.

Blady uśmiech przeszedł po jego ustach.

— Omyliłem się, złe było porównanie. Źle widziałem — ta nitka, co mi się zdawała odosobnioną, była zaczepioną o inne, była potrzebną.

— Tak jak ty, ojcze.

— O nie, co do mnie nie omyliłem się — rzekł zapadając napowrót w posępność — jam nie potrzebny już był, co więcej zbytecznym. Odrzucono mnie na bok — ja już ze światem skończyłem.

W tej chwili dzwon się odezwał na wieży i tłukł się echem po cichych murach pustyni. Mnich się podniósł.

— Dzwonią na nieszpory — trzeba nam się rozejść. Jak ten czas szybko bieżał. Bądź zdrów — to pożegnanie może na bardzo długo, bo ustawy naszego zakonu zabraniają stosunków ze światem; już to, że czasem wolno pomówić z blizkim, jest przestąpieniem reguły, zwolnieniem. Ale może ci będę kiedy potrzebny — w jakiej stanowczej chwili — to przyjdź.

I szli obaj środkową drogą przez wirydarzyk. Mnich trzymał młodzieńca za rękę i oczami spoczął na nim; jakieś uczucie rzewne, gorące paliło się za szkłem tych oczów. O! ten człowiek nie całkiem jeszcze umarł, nie zerwał jeszcze do ostatka ze światem. Zwolnił kroku jakby chciał przedłużyć drogę.

— Zmężniałeś Leonie.

— Tak uważasz ojcze? —

— Lepiej ci z tem, byłeś zawsze taki wątły. A to ważna rzecz, czy posąg ze spiżu, czy z gipsu.

Znowu umilkł i przyglądał mu się. To już nie był mistrz nauczający, tylko ojciec, którego widok syna przejmuje radością.

— Wszak nie skończyłeś jeszcze dwudziestu dwóch lat, prawda?

— Za miesiąc skończę.

— Tak, tak, jak te lata lecą.

Szli powoli, ale dojść w końcu musieli do drzwi zakrystyi. Mnich pocałował młodziana i pożegnał.

— Niech cię Bóg błogosławi — rzekł i wszedł do kościoła. Młodzieniec wyszedł za furtę klasztorną — w świat.

Jest przy bramie wchodowej na boku za figurą pagórek nie wysoki, tuż obok muru klasztornego. Kiedyś musiała tu stać jakaś kapliczka, figura lub coś podobnego, domyślić się tego można z cegieł i gruzów co sterczą z pod trawy. Dziś macierzanka i rozchodnik pokryły wzgórek. Na wzgórku owym, gdy Leon wychodził z klasztoru, stał jakiś nie młody już mężczyzna — twarz jeszcze pełna życia i zdrowia, choć włos już siwiał. — Obok niego stała jego córka. Oboje z zajęciem rozglądali się po rozległych obszarach ziemi widnych z tego pagórka.

— A to Ojcaszku, co się tak bieli nad rzeką, co to? skała czy zamek? — pytało dziewczę.

— Gdzie, gdzie Helenko? — i ojciec dłoń jak daszek przyłożył do czoła.

— O, tam! — widzisz Ojcaszku? Teraz słońce oświeciło dobrze — to jakaś ruina.

Ojciec nie znał okolicy — nie wiedział. Na szczęście właśnie wychodził młody człowiek z klasztoru — zagadnął go więc:

— Daruj pan, że zapytam, bo my nie tutejsi, co to widać tam?! —

Panienka odwróciła się także ku młodemu i patrzyła w niego z zajęciem tak, jak się czasem patrzy w ciekawą książkę.

To niestety koniec bezpłatnego fragmentu. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.

Przepraszamy, ten rozdział nie jest dostępny w bezpłatnym fragmencie.