Charles Dickens

Mała Dorrit

SAGA Egmont

Mała Dorrit

Copyright © 1958, 2018 Charles Dickens i SAGA

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788711662403

1. Wydanie w formie e-booka, 2018

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA oraz autora.

SAGA Books, spółka wydawnictwa Egmont

Przedmowa

„Mala Dorrit pobiła na głowę nawet Pustkowie. Świetny początek i ogromnie cieszę się z tego“ donosił Dickens przyjacielowi w grudniu 1855 r., po ukazaniu się pierwszej części powieści. W następnym miesiącu pisał do niego: „Wiesz, na Nowy Rok sprzedali 35000 egzemplarzy drugiej części“. Ku radości autora takim samym powodzeniem cieszyły się i dalsze rozdziały Małej Dorrit, drukowanej w odcinkach, jak w ogóle wszystkie dzieła Dickensa. Krytyka literacka XIX wieku uważała jednakże, że powieść ta nie dorównuje poprzednim utworom pisarza. Thackeray np. twierdził, że „chociaż Dickens nie zdaje sobie z tego sprawy, Mała Dorrit jest potwornie głupia“. Może drażniła w niej Thackeraya satyra na wyższe sfery społeczne, a więc temat i genre, który uważał za swą specjalność? Reputacja Dickensa jako pisarza uległa zresztą pewnemu zaćmieniu pod koniec XIX w. i na początku XX stulecia. Dopiero od kilkudziesięciu lat można zauważyć nawrót jego popularności. Świadczą o niej m. in. liczne monografie i artykuły przywracające Dickensowi należne mu miejsce w literaturze angielskiej, wykazujące nie dostrzeżone lub nie docenione dotychczas walory artystyczne jego twórczości. Najbardziej pochlebne zdanie właśnie o Malej Dorrit wyraził ostatnio Amerykanin Lionel Trilling w zbiorze szkiców The Opposing Self (1955): „Mala Dorrit, jedna z najgłębszych powieści Dickensa i jeden z najbardziej znamiennych utworów XIX wieku…“

Jak też dzisiejszy czytelnik polski źareaguje na wznowienie tego dzieła? Czego spodziewa się biorąc do ręki tę powieść Dickensa?

W ciągu ostatnich dziesięciu lat udostępniono polskiemu czytelnikowi prawie całą jego twórczość, tak że lektura nowego dzieła Dickensa dostarcza nie tylko przyjemności związanej z lekturą każdej dobrej powieści, lecz także przyjemności zbliżenia się do znanego już, ciekawego i specyficznego świata. Wierni czytelnicy Dickensa wiedzą, że pisarz przeniesie nas do odległego kraju, do Anglii XIX w. Chwilami będzie to świat Pickwicków, zacnych starszych panów wędrujących po idyllicznej wsi brytyjskiej, po starych gościńcach południowej Anglii. Światek ten opromienia optymizm młodziutkiego jeszcze autora, idealizującego czasy swego dzieciństwa. Jednakże inne rozdziały Klubu Pickwicka tak samo jak i dalsze dzieła pisarza zapoznają nas z mniej beztroską Anglią z okresu wzrastającego w siły kapitalizmu lub też okresu „prosperity“.

Karty dickensøwskie zaludniają postacie z różnych sfer. Poznajemy w nich świat przestępczy Londynu, zawodowych żebraków, a także i prawdziwych nędzarzy, i bezdomnych. W panoramie tej wielkomiejska nędza silnie kontrastuje z wielkomiejską plutokracją. Najbardziej udane kreacje Dickensa to liczni urzędnicy z trudem wiążący koniec z końcem, rzemieślnicy, drobni sklepikarze, aktorzy, służba domowa — zwykły szary człowiek.

Czytelnik otwierający nową powieść Dickensa wie z góry, że dużo będzie się w niej „działo“. W większości dzieł zasada fabuły jest podobna: główne postacie, już za młodu zdane na własne siły, muszą przejść jakąś próbę życiową, muszą wykazać dojrzałość i siłę charakteru. Komplikacje życiowe łączą ich losy z losami innych ludzi z różnych środowisk i znakomicie ilustrują stosunki społeczne Anglii wiktoriańskiej.

Czytelnik wie też, że i w tej powieści nie może zabraknąć owego specyficznego humoru dickensowskiego, w którym pomieszana jest kpina z nutą pobłażliwości. Czasem, jak np. w Klubie Pickwicka czy Nicholasie Nickleby, jest to beztroska, żywiołowa wesołość, bufonada młodzieńcza lub też niesamowita groteska.

Ale pozornie dobroduszny Dickens potrafi, gdy chce, stosować najzjadliwszą ironię i operować sarkazmem kłującym i tnącym jak skalpel chirurga. Takim ostrzem posługuje się w Pustkowiu i Ciężkich czasach obnażając bezlitośnie ogniska choroby w społeczeństwie.

Mała Dorrit została napisana w latach 1855 — 1857, a więc w okresie dojrzałej twórczości pisarza. Nie możemy przeto spodziewać się w niej żywiołowości i młodzieńczego optymizmu. Rzeczywisty czas wydarzeń opisywanych w tej powieści to rok 1826, ale — swoim zwyczajem — autor nie trzymał się ściśle jednego okresu. Przeplótł w niej realia życia codziennego sprzeda trzydziestu lat z incydentami, problemami aktualnymi w chwili pisania dzieła. Anglia po roku 1850, w epoce największego rozkwitu mieszczaństwa, różniła się znacznie od Anglii sprzed reformy Parlamentu w roku 1832. Dickens również — jako człowiek dojrzalszy — innymi niż za młodu oczami spoglądał na rzeczywistość. Tak więc światek Malej Dorrit jest wynikiem połączenia zawsze żywych wspomnień z lat, gdy autor był dzieckiem bystro chłonącym wszelkie wrażenia, wraz z doświadczeniem życiowym czterdziestotrzyletniego Dickensa.

Karol Dickens w r. 1855 był już sławnym pisarzem, autorem powieści, które na całym świecie pobudzały do śmiechu i do łez.

Pierwsze jego powieści były owocem talentu literackiego, niezwykłych zdolności spostrzegawczych i doskonałej pamięci. Wykształcenie otrzymał Dickens bardzo skromne. Kilka lat mizernej szkółki w Chatham pod Rochester, później, po przerwie, trzy lata szkoły średniej w Londynie — to wszystko, co składa się na oficjalne wykształcenie pisarza. Ojciec jego zapytany o to, gdzie kształcił się syn, odpowiedział: „Właściwie, proszę pana (ha! ha!), można by powiedzieć, że sam się wykształcił!“

Przerwę w nauce spowodował krach finansowy ojca. Karol, dwunastoletni wówczas chłopiec, zaczął pracować w fabryce pasty do obuwia — były to najczarniejsze miesiące w jego życiu. Mając lat piętnaście objął już stałą posadę pisarczyka w firmie prawniczej. Szkołą życia Dickensa były więc ulice Londynu z lat dziecięctwa, więzienie za długi, w którym siedział jego ojciec, sale sądowe, w których stenografował sprawozdania z rozpraw. Później jako reporter czasopism The True Sun i The Mirror of Parliament zdobył bogate doświadczenie dziennikarskie. Miał okazję poznać polityczne oblicze kraju pisząc — w latach 1832—34 — stenogramy z obrad parlamentarnych oraz reportaże z przemówień na wiecach politycznych w różnych częściach Anglii.

Za mało jeszcze znane są u nas prace publicystyczne Dickensa, a przecież z dziennikarstwem związał się na całe życie. Był redaktorem Bentley’s Miscellany, wydawnictwa tanich serii powieściowych. Następnie został współzałożycielem, a początkowo i redaktorem liberalnego dziennika Daily News. Wreszcie założył własny organ Household Words, tygodnik literacki o charakterze popularnym, który okazał się doskonalą trybuną dla wszystkich wystąpień i kampanii pisarza. Po r. 1859 tygodnik ten przekształcił się w pismo All The Year Round. Dickens bardzo sumiennie i fachowo redagował te periodyki. Dbał ogromnie o utrzymanie ich postępowego charakteru, prowadził ożywioną korespondencję ze swymi współpracownikami. Rady i wskazówki, których nie szczędził kolegom po piórze, wykazują duże oczytanie Dickensa we współczesnej literaturze angielskiej, doskonałą znajomość rynku i kół czytelniczych. Trzymanie ręki na pulsie wydarzeń, związane z zawodem dziennikarskim, lepiej posłużyło autorowi, aniżeli uczyniłoby to regularne wykształcenie średnie czy uniwersyteckie: zdobył rozległą wiedzę o Anglii ówczesnej.

Niezwykle szybka kariera literacka Dickensa wprowadziła go wcześnie do kół artystycznych stolicy. Pewien zasób ogłady, kultury, a także i wiedzy zawdzięczał również licznym podróżom. Człowiek o bardzo żywym temperamencie nie potrafił długo usiedzieć na jednym miejscu. Ustawicznie zmieniał miejsce zamieszkania, podróżując po kraju i zagranicy. Wędrówki po Wielkiej Brytanii zapoznały go z jej okręgami przemysłowymi, zwłaszcza z warunkami życia proletariatu fabrycznego. Wyprawa do Stanów Zjednoczonych w r. 1842 była dlań istnym wstrząsem psychicznym. Nie znalazł tam bowiem, jak sobie wyobrażał, idealnego kraju demokratycznego. Zastał za to podobne do angielskich stosunki kapitalistyczne, a ponadto rażący prymityw życia codziennego. Kilkakrotne podróże do Włoch i Francji niezmiernie rozszerzyły jego horyzonty myślowe i artystyczne. Z twórczości jego — pod wpływem częstych pobytów we Francji, gdzie chętnie spędzał wakacje, sam lub z rodziną — zniknęło wyspiarskie zacieśnienie, insularność tak typowa dla angielskiej literatury wiktoriańskiej. Dickens zaczyna wykpiwać pychę i szowinizm swoich rodaków, piętnując ich protekcjonalny stosunek do cudzoziemców w kraju, ą także i aroganckie nieraz zachowanie się poza granicami ojczyzny. W Małej Dorrit znajdziemy echo zabawnego spostrzeżenia, którym Dickens dzieli się ze swym przyjacielem Försterem w liście z Włoch. Kilkakrotnie zauważył, że nie znający obcych języków Brytyjczycy sądzą, iż można porozumieć się z cudzoziemcami mówiąc po angielsku, byle bardzo głośno.

Dłuższy pobyt w Paryżu (a tam właśnie napisał znaczną część Malej Dorrit) zbliżył go do francuskiego środowiska literackiego, stojącego na znacznie wyższym poziomie, niż angielskie. We Francji też po raz pierwszy został poważnie potraktowany przez krytykę literacką. H. Taine ogłosił o nim artykuł, w którym zwrócił uwagę na szczególną bystrość obserwacji pisarza, na jego zdolność malowania bardzo plastycznych obrazów, porównując je do fotografii. Dzisiaj Taine porównałby obrazy Dickensa raczej do filmu.

Początkowo w twórczości Dickensa krytyka instytucji społecznych miała charakter sporadyczny, dotyczyła raczej pojedynczych wypadków niesprawiedliwości i nadużyć, ale począwszy od Pustkowia zaczęła przenikać całe dzieła, stając się jednym z podstawowych ich tematów. W Malej Dorrit tak jak w Pustkowiu pod ostrze satyry dostał się w ogóle problem rządzenia krajem.

W pierwotnym zamiarze tytuł powieści brzmiał: „Niczyja wina!“, słowa te miął powtarzać jeden z bohaterów, a wyrażać miały karygodne uchylanie się sfer rządzących od odpowiedzialności za zło społeczne. Tytuł książki został zmieniony, kiedy losy rodziny Dorrit nabrały znaczenia w miarę pisania pierwszych rozdziałów. Trafniejszą jeszcze nazwę wymyślił Dickens w trakcie pisania powieści, świetnie określającą bierność i bezczynność rządu: Ministerstwo Przelewania z Pustego w Próżne (Circumlocution Office). Sprawa owego Ministerstwa to jedno z podstawowych zagadnień powieści; drugie — to kult pieniądza.

Ministerstwo Przelewania z Pustego w Próżne przedstawia machinę państwową, całkowicie opanowaną przez wielką klikę arystokratyczną, przez ród Polipów — Barnacle’ów. (Słowo „barnacle“ oznacza gatunek mięczaka, który przyczepia się do dna statków. Od czasu do czasu łodzie i statki należy dla bezpieczeństwa oczyszczać z owych narastających warstw polipów.)

Podstawową zasadą Ministerstwa P. P. P. jest sztuka niezałatwiania spraw — jak nic nie robić, jak niczego nie dokonać (How not to do it) — inercja, złośliwy bezwład posunięty do ostatnich granic. Pogmatwanie kompetencji pomiędzy poszczególnymi departamentami i wydziałami ułatwia im zrzucanie z siebie odpowiedzialności za skandaliczne zaniedbania czy fałszywe posunięcia. Nikt nie jest winien! Nikogo nie można pociągnąć do odpowiedzialności. Tak właśnie było ze skandalem wojny krymskiej: nikt nie był winien. Lord Melbourne, gdy był premierem, doskonale oddawał tę zasadę, uporczywie odpowiadając na wszelkie nagabywania zwolenników reform: „Ależ dajcie spokój!“ Doskonałym narzędziem były tysiące formalności, paragrafów, przepisów, które sprawnie hamowały wszelkie próby zmian, wszelki postęp. Gdy Clennam, bohater Malej Dorrit, nieopatrznie zwrócił się do Ministerstwa po pewne informacje, dano mu tylko… formularze, stosy formularzy do wypełnienia. R. J. Cruiksbank w dziele Charles Dickens and Early Victorian England (1949) dowodzi, że gniew Dickensa ną Ministerstwo P. P. P. to gniew nowego liberalizmu przeciwko staremu konserwatyzmowi torysów. „Polityczne rozdziały Małej Dorrit są, w pewnym sensie, znakomitym udramatyzowaniem Adama Smitha“. Jego zdaniem Meagles ryczący z irytacji na Ministerstwo P. P. P. i z pasją wlokący za kołnierz wynalazcę Doyce’a wyraża nienawiść zwolenników liberalizmu ekonomicznego do administracyjnego rządzenia sprawami ekonomicznymi.

Polipy wszędzie mają swoje macki. Oni rządzą w parlamencie. Oni obsiedli najważniejsze stanowiska w administracji państwowej, w sądownictwie, w Kościele Anglikańskim, w wolnych zawodach mają właściwie monopol. Dickens bynajmniej nie przesadzał. W biografii Gladstone’a, pióra Morleya, czytamy notatkę z memoriału z 1853 r.: „Od dawna zasiedziałe w polityce rodziny zwyczajowo już żerują na protekcji — ich synowie, ślubni i nieślubni, krewni i protegowani wszelkiego autoramentu ustawicznie otrzymują posady“.

Jedyna potęga, przed którą Polipowie chylą czoło, to majątek. Milioner Merdle, choć obcy zupełnie i w dodatku podrzutek, zostaje skwapliwie przyjęty do ich grona, rzekomo tak ekskluzywnego. Pasierb Merdle’a dostaje intratną posadę państwową, choć jest bezgranicznie głupi i — o ironio — pod koniec powieści okazuje się, że ta posada to jedyny trwały zysk spowodowany przeż powiązanie z Merdle’em. Alians Merdle’a z Polipami symbolizuje sojusz arystokracji ze światem finansów, zależność parlamentu i rządu od kapitału.

Pasożytnictwo, korupcja i biurokracja — oto zarzuty, jakimi Dickens obrzuca administrację angielską. Satyra jego jest ostra, czasem niezmiernie zabawna, częściej ma jadowite żądło, a zawsze jest trafna.

Ściśle związany z problemem rządzenia krajem jest drugi temat powieści: kult pieniądza. Temat ten przedstawiony jest w dwu wątkach: historii Merdle’a i historii Dorritów.

Historia zawrotnej fortuny Merdle’a, opartej na zręcznej, akrobatycznej wręcz spekulacji, jest charakterystyczna dla tego okresu rozwoju kapitalizmu. Autor sam wskazuje nam kilka przykładów karier podobnych do losów Merdle’a. Właśnie w r. 1825 znany był wypadek nagłego bankructwa równie nagle powstałego majątku. Podobne wypadki zdarzały się często w epoce manii spekulacji, zrodzonej podczas gorączki budowania kolei żelaznych w latach czterdziestych. Wreszcie samą postać bogacza podsunęli Dickensowi dwaj współ. cześni byznesmeni: John Sadleir, który poderżnął sobie gardło w r. 1856, oraz potentat kolejowy Hudson.

W Paryżu Dickens był goszczony z niesłychanym luksusem przez plutokrację Drugiego Cesarstwa. W powieści znalazły więc odbicie nastroje przepychu, wystawności, popisywania się bogactwem, panujące w stolicy Francji, nastroje zmącone ukazującymi się w gazetach wiadomościami o bankructwach i samobójstwach. „Gdybyś tu widział — pisał do przyjaciela Forstera — schody przed Giełdą o czwartej po południu i tłumy ludzi w prostych bluzach, spekulujących, wrzeszczących i bladych z podniecenia, byłbyś przejęty grozą na myśl o tym, co się tu dzieje. Woźni i ludzie tego rodzaju wciąż sobie w łeb strzelają albo rzucają się do Sekwany z powodu strat na giełdzie. W każdej prawie gazecie francuskiej trafiam na tego rodzaju wiadomości. Z drugiej strony moc rasowych koni, czerwone aksamitne powozy z białą skórzaną uprzężą na kruczoczarnych koniach przez cały dzień kręcą się po ulicach; a przechodnie oglądają się za nimi, mówiąc z uśmiechem: »To Giełda!«.“

Merdle przedstawia międzynarodowy typ potentata finansowego, który wszędzie znajdzie poparcie swoich Polipów, wszędzie pociągnie za sobą naiwne tłumy spekulujące. Temat ten — satyra na ów sojusz, demaskowanie współzależności arystokracji i ziemiańśtwa z burżuazją finansową — staje się charakterystyczny dla dickensowskiej twórczości wieku dojrzałego. Został wprowadzony już w Pustkowiu i powróci z równie przejrzystą i mocną ironią w Naszym wspólnym przyjacielu.

Związek między Dorritami a Merdle’em jest bardzo nikły na początku powieści. Fabuła wkrótce łączy ich losy dzięki wspólnemu ideałowi: gonitwie za pieniądzem. W końcu dochodzi do bliskiego połączenia się obu rodzin, do spowinowacenia — z tragicznym dla obu stron rezultatem.

Głównymi bohaterami dzieła są formalnie Dorritowie, rodzina ze środowiska drobnomieszczańskiego, tak ulubionego przez Dickensa. Tak jak wszyscy jego bohaterowie poddani są oni próbie życiowej. We wcześniejszych powieściach zazwyczaj próbę tę stanowi utrata majątku, np. w Nicholasie Nickleby lub w Martinie Chuzzlewit. Czasami jest nią ciężki start życiowy, walka o byt. Sympatyczni bohaterowie wychodzą z tej próby zwycięsko i w nagrodę otrzymują… majątek, Tak jest w obu wspomnianych powieściach, tak jest w Sklepie ze starożytnościami. Dojrzalszy Dickens zmienił owo zakończenie z bajki na bardziej realne. Happy end w Dawidzie Copperfieldzie, w Pustkowiu, zabezpiecza materialnie byt bohaterów nie obdarzając ich większą fortuną.

Wgrupie ostatnich powieści zmienia się sama zasada próby życiowej. W Wielkich nadziejach napisanych dopiero w r. 1860 i w Naszym wspólnym przyjacielu, cztery lata później, właśnie sam majątek, posiadanie bogactwa jest próbą ognia. W Małej Dorrit autor każe bohaterom swym przejść przez obie próby: Nędzy i Bogactwa. Dla Amy Dorrit, ulubienicy Dickensa, bogactwo jest większym nieszczęściem aniżeli bieda, gdyż wznosi pomiędzy nią a ukochanym człowiekiem mur różnicy klasowo-majątkowej. Pieniądz jest wszędzie źródłem zła i jego narzędziem. Zatruwa światopogląd Gowana cynizmem, każe mu czysto komercjalnie podchodzić do sztuki. Pieniądz każe Pancksowi spełniać nienawistną rolę pośrednika dla wstrętnego wyzyskiwacza Casby’ego. Chęć łatwego wzbogacenia się, gorączka spekulacji (ogniskiem choroby jest znów Merdle) zaraża nawet Clennama i niektórych mieszkańców Dziedzińca. Przemiany, którym podlega William Dorrit, wykazują, że choć nędza i pobyt w więzieniu miały na niego wysoce demoralizujący wpływ, moralna degradacja, jakiej ulega pod ciężarem złota, jest jeszcze bardziej uderzająca. Ta pochwała średniego stanu posiadania to morał charakterystycznie drobnomieszczański, drogi Dickensowi.

Mała Dorrit jest wyjątkową istotą, na której więzienie nie wycisnęło swego ponurego piętna. Więzienie, w którym dziewczyna spędza prawie całe życie, różni się od więzienia (również dla niewypłacalnych dłużników), które znamy z Klubu Pickwicka cży Dawida Copperfielda. Tutaj więzienie urasta do symbolu pęt, jakie kapitalizm nakłada na człowieka, zwłaszcza na robotnika. Miasto przemysłowe to prawdziwe więzienie dla robotnika. „Dawne pola, które niegdyś służyły jako boiska publiczne, są ogrodzone; policjanci strzegą ulic i pilnują szos; wysokie mury okalają wszelkie posiadłości, a nawet żelazne ogrodzenia, otaczające piękne parki, są zazdrośnie zabite deskami, żeby prosty robotnik nie mógł cieszyć się widokiem zieleni czy aromatem kwiatów“. Taką wypowiedź znajdujemy w periodyku robotniczym z r. 1833 (Pionier, Manchester).

Cień murów więziennych a jest to zarazem symbol bardzo często stosowany przez autora — pada nie tylko na nieszczęsnych mieszkańców Marshalsea. Obejmuje on również bogatych gości na przyjęciu Polipów, samego potentata Merdle’a, sięga nawet do Anglików włóczących się po Włoszech. Cień ten symbolizuje wszystko, co krępuje normalne życie człowieka, jego zdrowy rozwój; kult pieniądza i jego konsekwencje — podział klasowy, snobizm, hipokryzja, samolubstwo. Nawet obłudę i zacieśnienie purytańskie pani Clennam autor bardzo logicznie podciąga pod wspólny mianownik złowróżbnego cienia więziennego.

Niedziela purytańska, tak zdumiewająca podróżników z Kontynentu, np. Heinego lub Taine’a, psuła zupełnie jedyny dzień wypoczynku dostępny ludziom pracy. „Rodziny były uwięzione w domach jak żołnierze w koszarach, wyjść wolno było jedynie do kościoła“ — pisze Cruikshank. Jego babka znała kobietę, która nawet oswojoną małpkę umartwiała, nie dając jej w niedzielę jeść, żeby i ona „uczestniczyła w powszechnej pokucie i oczyściła się postem, rozmyślając nad swymi grzechami“. Mimo kampanii prasowej Dickensa, Kingsleya i innych usiłujących obalić ustawy zakazujące rozrywek w święta, sytuacja w drugiej połowie XIX w. stawała się coraz gorsza. Wybitny pisarz Thackeray nie został wybrany posłem w r. 1857 głównie dlatego, że domagał się niedzielnych koncertów publicznych i otwarcia muzeów i galerii w dni świąteczne.

Z owej więziennej próby „bogactwa“ czy „nędzy“ wychodzą szczęśliwie tylko najbardziej pozytywni bohaterowie powieści: Mała Dorrit, jej wuj i ubodzy przyjaciele z Dziedzińca, a po części tylko — jej przyszły mąż. Swoje moralne zwycięstwo zawdzięczają nie tylko niezachwianej dobroci serca — tak byłoby w powieści z lat młodzieńczych Dickensa — ale i rzetelności i pracowitości. Pracowitość, solidność mieszkańców Dziedzińca stanowi wyraźny kontrast z pasożytniczym, bezużytecznym życiem Polipów czy Merdle’ów.

Pochwała szczerego uczucia połączonego z solidnością — oto nauka, jaką czytelnik wyniesie z powieści. Morał ten wynika z losów bohaterów i nie jest bynajmniej podany w formie pouczającej. Zakończenie powieści nie przypomina baśniowych happy endów, w których czarownica czy zły czarodziej znikają z powierzchni ziemi. Tutaj Smok — Ministerstwo P. P. P. — nie zapadł się w ziemię i nadal krępuje wszelki postęp, dławiącymi zwojami papierowych formularzy wciąż omotuje szyję narodu.

Mała Dorrit należy do późniejszej twórczości Dickensa, w której element satyryczny wyraźnie dominuje. W Małej Dorrit nie brak przekomicznych sytuacji lub zabawnych figur, np. Flora ze zwariowaną ciotką czy Janek Chivery układający swój napis nagrobkowy. Ale ton dzieła jest bardzo poważny. Powieść cechuje za to większy rozmach epicki, zasięgiem swym obejmuje szersze kręgi społeczne. Tak jak w innych dziełach i tu Dickens wykazuje szczególną zdolność do wywoływania specyficznego nastroju, np. obrazki Wenecji widziane poprzez pryzmat melancholijnych myśli Małej Dorrit, tęskniącej za Londynem. Dickens często powtarzał w listach do Forstera, że nie lubi Londynu. A jednocześnie nikt nie potrafi tak jak on mistrzowsko oddać melancholii owej szarzyzny nieba, dymów i mgły, nostalgii, na którą cierpi londyńczylc za granicą, odtworzyć malowniczości niesamowitych zaułków, krętych uliczek i zakamarków starych dzielnic czy wreszcie niezaprzeczalnego piękna i uroku Tamizy. Nie ma w jego opisach ani idealizowania, ani melodramatycznego przeciemniania barw. Nędza i brud slumsów nad rzeką, wyzierające z kart Małej Dorrit, nie mają w sobie nic przesady. Lord Shaftesbury, znany filantrop, wspomina o pewnym pokoju w Londynie, w którym mieszkały cztery rodziny, i o innym znów, w którym tuż pod drewnianą podłogą znajdowało się szambo. Otoczenie pani Clennam razi zbyt melodramatycznymi efektami, ale sugestywne opisy starej kamienicy, w której mieszka, realistycznie odtwarzają atmosferę zgnilizny i rozpadu slumsów.

Mała Dorrit nie może równać się z niektórymi poprzednimi powieściami Dickensa pod względem bogactwa rysunku postaci, jednakże analiza psychologiczna Williama Dorrita jest wręcz znakomita. Pisarz świetnie oddał przemiany dokonujące się w nim pod wpływem niezwykłych warunków. Przedstawił go z nadzwyczajną subtelnością, ironią, humorem, prawdziwym zrozumieniem okoliczności zwiększających lub zmniejszających jego odpowiedzialność za czyny. Doskonałe są również portrety rodzeństwa Małej Dorrit czy pani Gewan. Ciekawa, choć czasem nużąca jest śmieszna Flora, której sposób mówienia przypomina Jingle’a z Klubu Pickwicka. Styl jej oparty jest na powiązaniu kolejnym wszelkich asocjacji, jakie przebłyskują w jej chaotycznym umyśle. Dickens podświadomie stosuje tu metodę psychologiczną Sterne’a (w Tristramie Shandym) i wyprzedza eksperymenty Joyce’a i Prousta.

Czołowa bohaterka, Amy Dorrit, wydaje się wielu czytelnikom zbyt wyidealizowaną postacią. Jej anielska dobroć może czasem zirytować. Lionel Trilling widzi w niej raczej symbol dzieciństwa uciemiężonego aniżeli żywą kobietę czy dziecko: „U Dickensa tak jak u Blake’a dziecko nieszczęśliwe jest najdoskonalszym obrazem niesprawiedliwości, a Dickens tak jak historyk Burckhardt kojarzy los narodów ze sposobem traktowania dzieci“.

Irena dobrzycka

Księga pierwsza

Ubŏstwo

Rozdział pierwszy

Światła i cienie

Pewnego dnia przed trzydziestu laty Marsylia prażyła się w słońcu.

Upalny dzień sierpniowy nie był podówczas na południu Francji większą rzadkością niż kiedykolwiek przedtem lub potem. W Marsylii i w jej okolicach nic nie mogło się ukryć przed jaskrawymi promieniami słońca, wszystko odbijało te promienie, aż wreszcie wszystko dokoła zaczynało razić wzrok. Oślepiający ten blask działał na przyjezdnych przygnębiająco — lśniące białe domy, lśniące białe ściany, lśniące białe ulice, lśniące gościńce przecinające jałowy i wyschnięty grunt, lśniące wzgórza, na których bezlitosny żar słoneczny nie pozostawił ani krzty zieleni. Nie lśniły jedynie krzewy winorośli uginające się pod ciężarem gron, ale i te migotały chwilami, gdy prąd gorącego powietrza lekko poruszał ich omdlałe liście.

Najlżejszy nawet wietrzyk nie marszczył cuchnącej wody w przystani ani pięknej tafli morza poza nią. Linia demarkacyjna między dwiema barwami — czarną i błękitną — znaczyła granicę, za którą czyste morze nie miało już dostępu, było ono jednak równie spokojne, jak odrażająca kałużą, z którą nigdy nie mieszały się jego wiody. Nie pokryte brezentem łodzie były tak rozgrzane, że nie podobna było ich dotknąć; na zakotwiczonych statkach pękała pokrywająca je farba; kamienie nabrzeża od miesięcy już nie ostygły ani na chwilę, czy to we dnie, czy w nocy. Potomkowie wszystkich budowniczych wieży Babel: Hindusi, Rosjanie, Chińczycy, Hiszpanie, Portugalczycy, Anglicy, Francuzi, genueńczycy, neapolitańczycy, wenecjanie, Grecy, Turcy, których interesy ściągnęły do Marsylii — wszyscy jednako szukali cienia, nie gardząc żadną kryjówką, byleby tylko nie patrzeć na zbyt intensywny błękit morza i schronić się przed oślepiającym blaskiem słońca — płomiennego klejnotu w oprawie rozpalonego do czerwoności nieba.

Od blasku tego bolały oczy. Wprawdzie nad daleką linią włoskiego wybrzeża unosił się lekki obłok oparów morskich, ale było to jedyne miejsce na widnokręgu, na którym zmęczony wzrok mógł spocząć z ulgą. Poza tym bowiem wszędzie dokoła jaskrawym blaskiem lśniły drogi, pokryte grubą warstwą kurzu, odcinając się rażąco od zboczy pagórków, od kotlin, od ciągnącej się w nieskończoność równiny. Krzewy winorośli, oplatające przydrożne domki, i zwiędłe, nie dające cienia drzewa w bocznych alejach kurczyły się i usychały smętnie wśród spiekoty, bijącej zarówno z nieba, jak i z ziemi. Smutne, umęczone konie, zaprzężone do wozów sunących długimi szeregami w głąb lądu, opuszczały nisko głowy i wlokły się powoli, ledwie pobrzękując dzwoneczkami. Prażące słońce w równym stopniu dawało się we znaki woźnicom drzemiącym na wozach, jak i rolnikom pracującym w polu. Wszystko, co żyło i rosło, cierpiało od skwaru. Wyjątek stanowiły tylko jaszczurki przemykające się po chropowatych murach i cykady, których suche, gorące ćwierkanie przypominało dziecinne grzechotki. Nawet kurz był spalony i brunatny, cała zaś atmosfera drgała, jak gdyby samo powietrze oddychało z trudem.

Firanki, markizy, zasłony, żaluzje, story spuszczono wszędzie i zaciągnięto, aby uchronić mieszkania od bezlitosnego słońca. Ale gdy tylko jakiś promień trafił na szparę lub dziurkę od klucza, wpadał natychmiast do wnętrza, niby rozpalona do białości strzała. Najchłodniej było w kościołach. Pod sklepieniami, wśród kolumn tu i ówdzie migotały sennie lampki i świece, panujący zaś półmrok zaludniały odrażające cienie starców i staruch, którzy bardzo pobożnie drzemali, spluwali na podłogę lub żebrali. Ale gdy przechodzień wyszedł z kościoła, miał wrażenie, że wpadł wprost do płomiennej, wrzącej rzeki, i musiał płynąć co sil do najbliższego skrawka cienia. Gdziekolwiek więc byłą choć odrobina tego cienia, tam siedzieli i leżeli ludzie, a ciszę przerywał tylko stłumiony gwar rozmów, poszczekiwanie psów, niekiedy też niezgodny chór dzwonów kościelnych lub złowrogie bicie w bębny. Słowem, owego dnia Marsylia prażyła się w słońcu, fakt ten zaś można było odczuć wyraźnie zarówno powonieniem jak smakiem.

Istniało owego czasu w Marsylii ohydne więzienie. W jednej z cel — miejscu tak wstrętnym, że nawet natarczywe promienie słoneczne unikały bezpośredniego z nim zetknięcia pozostawiając mu tylko nikłe, odbite światło — znajdowało się dwóch mężczyzn. Prócz nich była tam jeszcze przymocowana do ściany stara i wykrzywiona ławka — na której ktoś niezdarnie wyciął nożem szachownicę — komplet warcabów, zrobionych z guzików i kości wygotowanych w zupie, domino, dwie słomiane maty i kilka butelek od wina. Jeżeli więc nie liczyć szczurów i innych niewidzialnych pasożytów, stanowiących uzupełnienie pasożytów widzialnych w osobach wymienionych dwóch mężczyzn — było to wszystko, co zawierała cela.

Nieco światła przesączało się do celi przez kratę z żelaznych prętów, tworzących coś na kształt sporego okna. Wychodziła ona na mroczne schody, aby można było z nich zawsze zajrzeć do wnętrza celi. W miejscu, w którym krata łączyła się z podmurówką, był szeroki, kamienny występ, mający około trzech stóp wysokości. Na nim właśnie na poły leżał, na poły siedział jeden z mężczyzn podciągnąwszy w górę kolana, stopami zaś i ramionami opierając się o przeciwległe ściany wnęki. Pręty kraty znajdowały się w takiej od siebie odległości, że mógł przez nie przesunąć rękę aż do łokcia, toteż dla większej wygody trzymał ją w tej niedbałej pozycji.

Na wszystkim znać tu było. piętno więzienia. Nic nie mogło oprzeć się niszczącemu działaniu zamknięcia i odosobnienia — ani więzienne powietrze, ani więzienne światło, ani sami więźniowie. Ich blade i wynędzniałe twarze tworzyły jedną całość z zardzewiałym żelazem krat, z wilgotnymi murąmi, przegniłym drzewem, ciężkim powietrzem i przyćmionym światłem. Jak studnia, jak piwnica, jak mogiła, więzienię nic nie wiedziało o jaskrawym, słonecznym dniu roztaczającym swe blaski na zewnątrz jego murów i niewątpliwie zachowałoby swoją zatrutą atmosferę, nawet gdyby znalazło się na jednej z wonnych wysp Oceanu Indyjskiego.

Człowiekowi, który leżał na oknie, dokuczało nawet zimno. Niecierpliwym ruchem ramienia otulił się szczelniej swą szeroką peleryną i mruknął:

— Niech licho porwie to przeklęte słońce, które nigdy tu nie zagląda!

Czekał na jedzenie i przez kratę zerkał, aby móc lepiej dojrzeć, co się dzieję w dalszej części schodów. Przypominał w tej chwili dzikie zwierzę w klatce, wyczekujące pożywienia. Ale jego za blisko osadzone oczy nie miały tej szlachetności wyrazu, co oczy króla zwierząt, były też nie tyle błyszczące, co ostre — niby dwa ostrza sztyletów, tak cienkie, że ich prawie nie widać. Oczy te nie zmieniały wcale wyrazu i pozbawione były głębi — migotały tylko, otwierały się i zamykały. Gdyby chodziło tylko o ich wygląd zewnętrzny, nie zaś o użyteczność, to pierwszy lepszy zegarmistrz potrafiłby niewątpliwie zrobić ładniejszą parę oczu. Więzień miał dość kształtny orli nos, w tym samym stopniu jednak za wysoko osadzony między oczami, w jakim oczy te znajdowały się za blisko siebie. Poza tym był to człowiek wysoki i postawny, miał wąskie usta (o ile można je było dostrzec pod gęstymi wąsami) i gęste suche włosy, obecnie tak zmierzwione i brudne, że trudno było określić ich kolor, choć tu i ówdzie lśniły w nich rudawe błyski. Ręka, którą trzymał na kracie (poorana głębokimi, ledwie zagojonymi zadrapaniami), była niezwykle mała i pulchna; byłaby też pewno niezwykle biała, gdyby nie pokrywająca ją warstwa brudu więziennego.

Drugi więzień leżał na kamiennej podłodze, przykryty grubym brunatnym płaszczem.

— Wstawaj, wieprzu! — warknął pierwszy mężczyzna. — Nie śpij, kiedy jestem głodny!

— Wszystko mi jedno, szanowny panie — odparł wieprz tonem pokornym, lecz nie pozbawionym pogody. — Potrafię czuwać, kiedy zechcę, potrafię też spać, kiedy zechcę. Nie robi mi to żadnej różnicy.

Przy tych słowach więzień wstał, otrząsnął się, podrapał w głowę, zarzucił na siebie brunatny płaszcz (którego przedtem używał zamiast kołdry), luźno związał jego rękawy na szyi, ziewnął i znów usiadł na podłodze naprzeciw kraty, opierając, się plecami o ścianę.

— Powiedz mi, która godzina — mruknął pierwszy więzień.

— Dzwon zadzwoni na południe… za czterdzieści minut.

Czyniąc tę niewielką pauzę człowiek w brunatnym płaszczu rozejrzał się po celi, jak gdyby jej ściany mogły udzielić mu wskazówek.

— Istny zegar z ciebie. W jaki sposób potrafisz zawsze dokładnie określić godzinę?

— Trudno powiedzieć. Zawsze wiem, która jest godzina i gdzie się znajduję. Przyprowadzono mnie tutaj w nocy z łodzi, a mimo to wiem, gdzie jestem. Proszę spojrzeć! Tu jest port marsylski — człowiek w płaszczu ukląkł i śniadym palcem zaczął rysować mapę na kamieniach podłogi — Tulon (gdzie stoją okręty), tam dalej Hiszpania, za morzem Alger. Skręcamy teraz na lewo do Nicei. Dokoła Corniche’u do Genui. Genueńskie molo i port. Teren kwarantanny. W tej stronie leży miasto; tarasy ogrodowe rumienią się od kwiecia belladonny. Tutaj jest Porto Fino. Ruszamy stąd do Livorno, potem dalej do Civita Vecchia. Stąd jeszcze dalej do… ha! nie ma już miejsca ną Neapol — człowiek w płaszczu dotarł już bowiem do ściany celi — ale to nic; tam właśnie jest Neapol!

Nie wstając z klęczek podniósł na towarzysza niedoli oczy, których żywe spojrzenie stanowiło uderzający kontrast z posępnym otoczeniem więziennym. Był to opalony, zwinny, drobny człowieczek, dość jednak mocno zbudowany. W brązowych jego uszach tkwiły kolczyki, białe zęby lśniły na tle wyrazistej opalonej twarzy, krucze włosy spadały puklami na brunatną szyję, podarta czerwona koszula odsłaniała brązowy tors. Miał na sobie szerokie marynarskie spodnie, mocne buty i czerwoną czapkę; za czerwoną szarfą, którą był przepasany, tkwił długi nóż.

— Teraz zobaczymy, czy potrafię wrócić z Neapolu tą samą drogą! Proszę spojrzeć, szanowny panie! Civita Vecchia, Livorno, Porto Fino, Genua, Corniche, Nicea (która jest tutaj, z boku), Marsylia, pan i ja. Mieszkanie dozorcy i jego klucze są tutaj, gdzie trzymam wielki palec; a tu, przy przegubie mojej dłoni spoczywa w futerale brzytwa narodowa — tutaj zamknięta jest gilotyna.

Mężczyzna przy kracie splunął nagle na podłogę, coś zabulgotało mu w gardle.

Jednocześnie gdzieś na dole klucz zazgrzytał w zamku i trzasnęły drzwi. Ktoś wchodził powoli po schodach; z odgłosem kroków mieszał się dziecięcy szczebiot. Po chwili przed kratą ukazał się dozorca więzienny, który niósł kilkuletnią córeczkę, w ręku zaś trzymał koszyk.

— Jak się miewacie, panowie? Moja maleńka przyszła dziś ze mną, żeby obejrzeć ptaszki tatusia. No, spójrz na ptaszki, moja śliczna, spójrz na ptaszki.

Przysunął dziecko do kraty, jednocześnie też sam przyglądał się bacznie ptaszkom, zwłaszcza mniejszemu, którego ruchliwość nie budziła w nim widać zaufania.

— Przyniosłem panu chleb, signore Janie Baptysto — rzekł (mówili wszyscy po francusku, ale drobny człowieczek był Włochem) — i chciałbym poradzić panu, żeby pan nie grał więcej…

— Szanownemu panu nie udziela pan takich rad! — zauważył Jan Baptysta ukazując zęby w uśmiechu.

— O, bo szanowny pan zawsze wygrywa — odparł dozorca rzucając drugiemu więźniowi przelotne spojrzenie, które bynajmniej nie wyrażało sympatii — a pan Baptysta wciąż przegrywa. To zupełnie inna sprawa. Dlatego właśnie pan Baptysta dostanie razowy chleb i kwaśną lurę, on zaś dostanie liońską kiełbasę, cielęcinę w galarecie, białe pieczywo, dobry ser i wyborne wino. Patrz na ptaszki, moja śliczna!

— Biedne ptaszki! — powiedziała dziewczynka.

Na jasnej twarzyczce dziecka, zaglądającego lękliwie przez kratę, malowało się niebiańskie współczucie. Zdawało się, że to anioł zstąpił do więzienia. Jan Baptysta wstał i podszedł bliżej, jak gdyby pociągnięty urokiem tej twarzyczki. Drugi ptaszek nie poruszył się z miejsca, zerkał tylko niecierpliwie w stronę koszyka.

— Stój tutaj! — powiedział dozorca stawiając córeczkę na zewnętrznym występie kraty. — Będziemy karmili ptaszki. Ten wielki bochen jest dla signora Jana Baptysty. Musimy połamać chleb na kawałki, żeby się przedostał przez pręty. Patrz, jaki oswojony ptaszek — całuje małą rączkę! Kiełbasa w liściu winorośli jest dla pana Rigaud. Cielęcina w galarecie — też dla pana Rigaud. Trzy białe bułeczki — także dla pana Rigaud. Ser, wino, tytoń — wszystko to również dla pana Rigaud. Ten ptaszek ma szczęście!

Dziewczynka przesuwała te wszystkie wiktuały między prętami kraty i wkładała je do miękkiej, gładkiej, kształtnej dłoni z widoczną odrazą — kilkakrotnie przy tym cofała swoją rączkę i spoglądała na mężczyznę marszcząc brewki z wyrazem na pół lęku, na pół gniewu. Z całą natomiast ufnością włożyła kawał razowca do żylastych, śniadych, spierzchniętych rąk Jana Baptysty (którego paznokci ze wszystkich dziesięciu palców nie wystarczyłoby chyba na jeden paznokieć pana Rigaud) i gdy Włoch ucałował jej rączkę, z własnej woli pogłaskała go pieszczotliwie po twarzy. Panu Rigaud nie zależało wcale na takim wyróżnieniu, chodziło mu jednak o pozyskanie względów ojca, więc uśmiechał się także i kiwał głową, ilekroć dziewczynka mu coś podawała; gdy zaś wygodnie rozłożył dokoła siebie we wnęce wszystkie otrzymane specjały, niezwłocznie z apetytem zabrał się do jedzenia.

Kiedy pan Rigaud się uśmiechał, twarz zmieniała mu się zupelanie, choć nie była to zmiana korzystna. Wąsy podnosiły się wówczas pod sam nos, który zwisał nad nimi, nadając twarzy wyraz złowrogi i okrutny.

— To wszystko! — powiedział dozorca odwracając koszyk dnem do góry i wytrząsając z niego okruchy. — Wydałem wszystkie pieniądze, które otrzymałem; oto rachunek, ta sprawa jest więc już załatwiona. Panie Rigaud, jak wczoraj przewidywałem, pan prezes będzie miał przyjemność widzieć pana u siebie dziś o pierwszej po południu.

— Sąd? — zapytał Rigaud, który znieruchomiał z, nożem w ręku i z nie dojedzonym kąskiem w ustach.

— Rzekł pan. Sąd.

— A dla mnie nie ma żadnych nowin? — zapytał Jan Baptysta, który zaczął już zajadać ze smakiem swój chleb.

Dozorca wzruszył ramionami.

— Panno Święta! Ojcze, czyż mam się tu poniewierać przez całe życie?

— Cóż mogę odpowiedzieć? — zawołał dozorca z porywczością właściwą południowcom. Zwrócił się do Włocha i zaczął gestykulować obydwiema rękami i wszystkimi palcami, jak gdyby miał go za chwilę rozszarpać. — Przyjacielu, skąd mam wiedzieć, jak długo jeszcze będzie się tu pan poniewierał? Skąd to mam wiedzieć, Janie Baptysto Cavaletto? Klnę się na mą duszę! Miewamy tu czasem więźniów, którym wcale nie zależy na tym, żeby jak najprędzej stanąć przed sądem!

Przy tych słowach zerknął spod oka na pana Rigaud, monsieur Rigaud jednak powrócił już do przerwanego posiłku, choć nie zdradzał teraz tak dobrego apetytu jak przed chwilą.

— Adieu, ptaszki! — dozorca więzienia wziął córeczkę na ręce i przypieczętował te słowa pocałunkiem.

— Adieu, ptaszki! — powtórzyło śliczne dziecko.

Odszedł z nią, śpiewając dziecinną piosenkę:

Któż tak późno idzie drogą?

Compagnon de la Majolaine!

Któż tak późno idzie drogą?

Wesół wciąż!

Twarzyczka dziecka, wyglądając spoza ramienia ojca, promieniała taką pogodą, że Jan Baptysta uznał, iż musi przyłączyć się do śpiewu. Odpowiedział więc przez kratę głosem nieco ochrypłym, lecz zachowując dokładnie rytm i melodię:

To najpierwszy rycerz króla,

Compagnon de la Majolaine!

To najpierwszy rycerz króla,

Wesół wciąż!

Głos Jana Baptysty towarzyszył im tak długo, że dozorca musiał wreszcie przystanąć na stromych schodach, aby dziewczynka mogła wysłuchać do końca piosenki i powtórzyć refren, znajdując się jeszcze w polu widzenia więźnia. Następnie główka dziecka znikła z oczu Jana Baptysty, za nią znikła też głowa dozorcy, lecz dziecinny śpiew słychać było jeszcze, dopóki drzwi nie zatrzasnęły się za nimi.

Pan Rigaud uznał, że Jan Baptysta przeszkadza mu stojąc przy kracie, zanim więc jeszcze echo głosów ucichło (gdyż nawet echo w tym miejscu odosobnienia wydawało się słabsze i rozlegało się w zwolnionym tempie), kopniakiem przypomniał Włochowi, że powinien, wrócić do swego ciemnego kąta. Jan Baptysta usiadł znów na podłodze z niedbałą swobodą człowieka przyzwyczajonego do takiej pozycji, położył przed sobą trzy kawały razowca, wziął do ręki czwarty kawał i ochoczo zabrał się do jedzenia, jak gdyby pochłonięcie całej tej masy chlebą uważał za swoistą zabawę.

Zerkał może na kiełbasę liońską, być może też zerkał na cielęcinę w galarecie, potrawy te jednak niedługo budziły w nim zazdrość, gdyż pan Rigaud spałaszował je szybko, mimo przykrej myśli o rychłym spotkaniu z prezesem sądu i trybunałem. Następnie oblizał do czysta palce, otarł je liściem winorośli i sięgnął po wino. W pewnej chwili odjął butelkę od ust i spojrzał na towarzysza. Wąsy podniosły mu się w górę, nos opadł w dół.

— Jak ci smakuje chleb?

— Jest nieco suchy, mam jednak do niego swój zwykły sos — odparł Jan Baptysta, podnosząc nóż.

— Co za sos?

— Potrafię krajać chleb tak — jak melon. Albo tak — jak omlet. Albo tak — jak smażoną rybę. Albo tak — jak kiełbasę liońską — powiedział Jan Baptysta demonstrując na trzymanym w ręku chlebie różne sposoby krajania i pracowicie żując kęs, który miął w ustach.

— Masz! — zawołał pan Rigaud. — Napij się. Możesz wypić do dna.

Nie był to zbyt hojny poczęstunek, gdyż w butelce zostało już bardzo niewiele wina, signor Cavaletto jednak żwawo zerwał się na nogi, z wdzięcznością przyjął butelkę, wlał jej zawartość do ust odrzucając głowę do tyłu, po czym mlasnął z zadowoleniem.

— Odstaw ją do tamtych butelek — polecił pan Rigaud.

Jan Baptysta wykonał polecenie, po czym stanął w pozycji, wyczekującej, aby podać panu Rigaud zapaloną zapałkę. Monsieur Rigaud bowiem skręcał właśnie papierosy, używając do tego małych kwadracików papieru, które przyniesiono mu wraz z tytoniem.

— Masz! Możesz sobie skręcić jednego papierosa.

— Tysiąckrotne dzięki szanownemu panu! — skwapliwie powiedział Jan Baptysta ujmującym tonem, właściwym wszystkim jego rodakom.

Monsieur Rigaud wstał, zapalił papierosa, schował resztę papierosów w zanadrze i wyciągnął się wygodnie na ławie.

Cavaletto znów usiadł na podłodze, objął nogi rękoma i palił w milczeniu.

Miejsce na podłodze tuż obok punktu, w którym Jan Baptysta rysując mapę zatrzymał wielki palec, w szczególny sposób przyciągało wzrok pana Rigaud. Wpatrywał się w nie tak uporczywie, żę mały Włoch zaczął obserwować towarzyszą ż pewnym zdziwieniem.

— Cóż to za przeklęta dziura! — rzekł wreszcie po długim milczeniu pan Rigaud. — Spójrz tyłko na światło! Czy je można nazwać dziennym? To światło z zeszłego tygodnia, sprzed pół roku, sprzed sześciu lat — takie jest ospałe i martwe!

Światło przedostawało się tu z trudem, gdyż czworokątna ukośna wnęka w grubym murze zasłaniała okno na klatce schodowej, przez które nigdy nie widać było nieba — ani też zresztą nic innego.

— Cavaletto — powiedział pan Rigaud odwracając nagle wzrok od tej wnęki, ku której obaj bezwiednie zwrócili oczy — wiesz, że jestem dżentelmenem.

— Oczywiście, oczywiście!

— Jak długo już tu jesteśmy?

— Jutro o. północy będzie jedenaście tygodni, jak tu jestem. Dziś o piątej po południu będzie dziewięć tygodni i trzy dni od czasu, jak pan tu przybył.

— Czy widziałeś kiedykolwiek, żebym coś robił? Może dotknąłem kiedy miotły, może choć raz rozłożyłem lub zwinąłem maty, poszukałem warcabów, zebrałem domino? Czy w ogóle przyłożyłem kiedykolwiek rękę do jakiejś pracy?

— Nigdy!

— Czy przyszło ci kiedy na myśl, aby spodziewać się po mnie jakiejkolwiek pracy?

Jan Baptysta odpowiedział na to charakterystycznym ruchem wskazującego palca prawej ręki, który to ruch w języku włoskim stanowi najbardziej wyraziste zaprzeczenie.

— Nie! Od pierwszej chwili, gdy mnie tu ujrzałeś, wiedziałeś, że jestem dżentelmenem?

— Ąltro — odparł Jan Baptysta zamykając oczy i gwałtownie kiwając głową. Genueńskie to słówko, które w zależności od intonacji, jaką mu się nada, może oznaczać potwierdzenie, zaprzeczenie, zapewnienie, wyzwanie, komplement, żart oraz jeszcze pięćdziesiąt innych pojęć, w tym wypadku w sposób niezwykle wyrazisty mówiło: „Wierzę panu!“

— Ha-ha! Masz rację! Jestem dżentelmenem, przejdę przez życie jako dżentelmen i umrę jako dżentelmen! Postanowiłem sobie, że zawsze będę dżentelmenem. To moja gra! Na mą duszę, prowadzę ją, gdziekolwiek się znajduję!

Przybrał wytworną pozę i usiadł wołając z tryumfem:

— Oto jestem! Spójrzcie na mnie! Kapryśny los rzucił mnie w towarzystwo zwykłego przemytnika — zamknięto mnie w jednej celi z mizernym kontrabandzistą, mającym fałszywe dokumenty, którego policja ponadto oskarża o to, że oddał swoją łódź — jako środek przedostania się za granicę — innym mizernym typom, również mającym fałszywe dokumenty. A jednak ten przemytnik instynktownie czuje moją wyższość, nawet w tym miejscu i przy tym oświetleniu. To wyborne! Na Boga! Wygram w tej grze, jakkolwiek się ona potoczy!

Wąsy znów podniosły mu się w górę, a nos opadł w dół.

— Która teraz godzina? — zapytał, a twarz jego powlokła gorączkowa bladość, która nie harmonizowała bynajmniej z wesołym tonem jego słów.

— Dochodzi pół do pierwszej.

— Dobrze! Pan prezes wkrótce ujrzy przed sobą dżentelmena. Słuchaj! Chcesz wiedzieć, o co mnie oskarżają? Powiem ci to teraz albo nigdy, gdyż więcej tu już nie wrócę. Albo uwolnią mnie, albo też zaprowadzą tam, gdzie przygotowują ludzi do golenia. Wiesz przecież, gdzie trzymają brzytwę narodową.

Signor Cavaletto wyjął papierosa z ust. Był bardziej przejęty, niż można się było tego po nim spodziewać.

— Jestem — przy tych słowach monsieur Rigaud wstał — jes tem dżentelmenem kosmopolitą. Nie mam właściwie ojczyzny. Ojciec mój był Szwajcarem z kantonu Vaud. Matka moja była z pochodzenia Francuzką, z urodzenia zaś Angielką. Urodziłem się w Belgii. Jestem obywatelem świata.

Przybrał teatralną pozę opierając rękę na biodrze pod fałdami peleryny i zwrócił się twarzą do przeciwległej ściany, nie patrząc wcale na swego towarzysza. Wszystko to wskazywało, że odbywa próbę generalną swego wystąpienia przed sądem, który czekał go za chwilę; na pewno bowiem nie zadawałby sobie tyle trudu tylko po to, by poinformować tak mizerną osobę, jak Jan Baptysta Cavaletto.

— Mam trzydzieści pięć lat. Wiele podróżowałem i znam świat. Mieszkałem tu i ówdzie, zawsze jednak jako dżentelmen. Wszędzie traktowano mnie jak dżentelmena i okazywano mi odpowiedni szacunek. Gdyby chciano mi zarzucić, że żyłem z własnego sprytu, zapytam wówczas: a z czego właściwie żyją adwokaci? politycy, giełdziarze?

Gestykulował wciąż swą drobną, gładką ręką, jak gdyby miał w niej świadka swego szlachectwa, który już nieraz oddawał mu znaczne usługi.

— Przyjechałem do Marsylii przed dwoma laty. Przyznaję, że znalazłem się bez środków do życia, byłem bowiem po ciężkiej chorobie. Gdy waszym prawnikom, politykom, giełdziarzom zdarzy się, że zachorują, a przedtem nie zdążyli uskładać sobie pieniędzy, wpadają również w nędzę. Zatrzymałem się pod Złotym Krzyżem. Właścicielem tego zajazdu był podówczas pan Henri Barronneau, który miał co najmniej sześćdziesiąt pięć lat i odznaczał się bardzo słabym zdrowiem. Mieszkałem już w zajeździe od czterech miesięcy, gdy pan Henri Barronneau miał nieszczęście umrzeć. Jest to nieszczęście dość rozpowszechnione. Zdarza się ono dość często bez mojego udziału.

Ponieważ Jan Baptysta dopalił już papierosa do ostatka, pan Rigaud wspaniałomyślnie rzucił mu drugiego, Włoch przypalił go od swego niedopałka i palił dalej zerkając spod oka na towarzysza, który, pochłonięty swą tyradą, wcale nie zwracał na niego uwagi.

— Pan Barronneau pozostawił wdowę, która miała dwadzieścia dwa lata. Znana była z piękności, a przy tym (co nie zawsze idzie w parze) była rzeczywiście piękna. Mieszkałem nadal pod Złotym Krzyżem. Po pewnym czasie ożeniłem się z panią Barronneau. Sąd o tym, czy był to niedobrany związek, nie należy do mnie. Oto stoję tu mając na sobie piętno więzienia, mimo to jednak niektórzy być może uznają, że byłem dla niej bardziej odpowiedni niż jej pierwszy mąż.

Rigaud zachowywał się jak piękny mężczyzna — którym w rzeczywistości wcale nie był. Przybierał też pozy człowieka dobrze wychowanego — jakim w rzeczywistości również nie był. Wszystko polegało jedynie na tupecie i przechwałkach, ale w tych sprawach, jak zresztą w wielu innych, bezczelna pewność siebie osiąga częstokroć lepsze skutki niż istotne dowody prawdy.

— Tak czy owak, pani Barronneau uznała, że jestem jej godzien. Spodziewam się, że nikt nie zrobi mi z tego zarzutu?

Przy tym pytaniu wzrok jego padł na Jana Baptystę, który wobec tego energicznie potrząsnął głową na znak przeczenia i zaczął niezliczoną ilość razy powtarzać szeptem: — Altro, altro, altro, altro.

— Ale potem zaczęły się nieporozumienia. Jestem dumny. Nie twierdzę, że to szlachetny rys, wyznaję jednak, że jestem dumny. Poza tym moją cechą charakterystyczną jest dążenie do władzy. Nie potrafię ulegać, muszę panować. Niestety, majątek pani Rigaud zapisany był na jej imię. Tak postanowił w swym niedorzecznym testamencie jej zmarły mąż. Jeszcze bardziej godny pożałowania jest fakt, że pani Rigaud miała krewnych. Gdy krewni żony wtrącają się do spraw męża — dumnego dżentelmena, który z natury rzeczy stworzony jest do panowania — musi to wywołać niesnaski. Istniało zresztą jeszcze jedno źródło nieporozumień. Madame Rigaud była niestety odrobinę wulgarna. Starałem się poprawić jej maniery i nauczyć ją wykwintniejszego zachowania, ona jednak (znów pod wpływem krewnych) patrzała na te usiłowania niechętnym okiem. Między nami zaczęły wybuchać kłótnie, które stały się głośne w sąsiedztwie za sprawą plotek i oszczerstw, rozsiewanych przez krewnych pani Rigaud. Mówiono, że obchodzę się z panią Rigaud w sposób okrutny. Nic podobnego! Ktoś mógł co najwyżej widzieć, jak uderzyłem ją w twarz — nic ponadto. Mam lekką rękę i jeżeli nawet widziano, że karciłem panią Rigaud w ten sposób, to, zapewniam, czyniłem to niemal żartem.

Jeżeli żartobliwość pana Rigaud znajdowała odbicie w jego uśmiechu w tej chwili, to krewni pani Rigaud mogli twierdzić z całą stanowczością, że woleliby, aby karcąc tę nieszczęśliwą kobietę czynił to z całą powagą.

— Jestem wrażliwy i odważny. Nie szczycę się tym bynajmniej, stwierdzam po prostu, że wrażliwość i odwaga są to moje cechy charakterystyczne. Gdyby mężczyźni z rodziny pani Rigaud wystąpili przeciwko mnie otwarcie, umiałbym sobie z nimi poradzić. Wiedzieli o tym, więc też snuli swe intrygi potajemnie, w wyniku czego między mną a panią Rigaud dochodziło do częstych a pożałowania godnych starć. Nawet gdy potrzeba mi było drobnej sumy na osobiste wydatki, nie mogłem uzyskać jej bez utarczki — i to ja, człowiek stworzony do panowania! Pewnego wieczora spacerowaliśmy z panią Rigaud w najlepszej komitywie — mógłbym powiedzieć: jak zakochani — nad wysokim, urwistym brzegiem morza. Jakiś zły demon skusił panią Rigaud, aby wspomniała o swych krewnych. Usiłowałem dyskutować z nią na ten temat, zwróciłem jej uwagę, że ulegając namowom krewnych, powodowanych zawiścią i bezpodstawną niechęcią do jej małżonka, okazuje mi brak miłości i poczucia obowiązku. Pani Rigaud odpowiedziała na to ostrym tonem, ja również zacząłem się irytować. Pani Rigaud uniosła się, ja również się uniosłem i — sprowokowałem ją. Przyznaję to. Szczerość jest moją cechą charakterystyczną. Wreszcie pani Rigaud w ataku furii, który będę opłakiwał do końca życia, rzuciła się na mnie wydając gwałtowne krzyki (niewątpliwie te właśnie, które słyszano z pewnej odległości), podarła na mnie ubranie, wyrwała mi garść włosów, podrapała ręce, stratowała ziemię dokoła i w końcu skoczyła w dół, znajdując śmierć na przybrzeżnych skałach. Tak się przedstawia prawdziwy obraz wypadków, który złośliwość ludzka pragnie wypaczyć, twierdząc, iż usiłowałem wymusić na pani Rigaud, aby zrzekła się swych praw na moją korzyść, gdy zaś napotkałem jej stanowczy sprzeciw, zacząłem się z nią szamotać i — zamordowałem ją!

Odszedł do wnęki, w której wciąż jeszcze leżały rozrzucone liście winorośli, wziął stamtąd kilka liści i wycierając nimi ręce stanął plecami do światła.

— Cóż — zapytał po chwili milczenia — czy nic nie masz na to do powiedzenia?

— Brzydka sprawa — rzekł mały Włoch, który wstał i zaczął wycierać nóż o podeszwę, opierając się jedną ręką o ścianę.

— Co masz na myśli?

Jan Baptysta w milczeniu czyścił nóż.

— Czy chcesz powiedzieć, że niewłaściwie przedstawiłem sprawę?

— Al-tro! — odparł Jan Baptysta. Słowo to zabrzmiało teraz jak prośba o wybaczenie i miało znaczyć: „O, bynajmniej!“

— O co więc chodzi?

— Prezes i trybunał są tak niesprawiedliwi.

— Cóż — zawołał z przekleństwem Rigaud, nerwowym ruchem zarzucając sobie na ramię brzeg peleryny — niech mnie skażą!

— Doprawdy myślę, że tak właśnie zrobią — mruknął Jan Baptysta do siebie, pochylając głowę, aby wetknąć nóż za pas.

Żaden z nich nie odezwał się już więcej, chociaż obaj zaczęli przemierzać celę tam i z powrotem, siłą rzeczy mijając się co chwila. Pan Rigaud niekiedy przystawał, jak gdyby chcąc rzucić nowe światło na sprawę lub też wypowiedzieć jakąś gniewną uwagę, ponieważ jednak pan Cavaletto chodził wciąż miarowo tam i z powrotem swym zabawnym, rozkołysanym krokiem i ani razu nie podniósł oczu, wysiłki dżentelmena spełzły na niczym.

Po pewnym czasie odgłos kluczą przekręcanego w zamku sprawił, że obaj więźniowie zamarli w wyczekujących pozach. Następnie rozległy się głosy i kroki. Trzasnęły drzwi, głosy i kroki zbliżyły się, wreszcie na schodach ukazał się dozorca więzienny, za którym szedł oddział żołnierzy.

— Panie Rigaud — rzekł dozorca zatrzymując się na chwilę przy kracie z kluczami w ręku — zechce pan łaskawie wyjść.

— Widzę, że mam odjechać stąd z honorami?

— Hm, gdyby nie to — odparł dozorca — mógłby pan stąd odjechać w tak wielkiej ilości kawałków, że trudno byłoby potem zebrać pana do kupy. Przed więzieniem stoi tłum, który nie darzy pana miłością, panie Rigaud.

Przeszedł dalej, znikając więźniom z oczu, i otworzył kluczem a następnie odryglował niskie drzwi w kącie celi.

— Proszę — rzekł otwierając szeroko te drzwi i stając w nich — niech pan wyjdzie.

Wśród wszystkich odcieni białości nie znalazłoby się pod słońcem odpowiednika tej białości, która powlokła w owej chwili twarz pana Rigaud. Nie istnieję też wyraz oblicza ludzkiego podobny do wyrazu jego twarzy, z której każdego najdrobniejszego rysu widać było wyraźnie, jak bije oszalałe ze strachu serce. Zarówno bladość tę jak i teń wyraz zwykło się porównywać ze śmiercią, lecz różnicę stanowi tu owa głęboka przepaść, która dzieli zakończoną walkę od szczytowego punktu rozpaczliwego zmagania.

Rigaud zapalił od papierosa towarzysza nowego papierosa własnej roboty, wsadził go sobie w zaciśnięte żęby, nakrył głowę miękkim kapeluszem z szerokimi skrzydłami, znów zarzucił brzeg peleryny na ramię i nie zwracając już uwagi na signora Cavaletto wyszedł przez drzwi ńa boczny korytarz. Mały Włoch zaś ześrodkował całą swą uwagę na tym, aby się dostać jak najbliżej drzwi i wyjrzeć przez nie. Jak pojmane zwierzę zbliża się do odsłoniętego otworu klatki, aby rzucić okiem na wolność, tak też Jan Baptysta w ciągu tych kilku chwil usiłował zerknąć na świat rozpościerający się poza celą, dopóki drzwi nie zatrzasnęły się przed nim.

Żołnierzami dowodził oficer; tęgi, służbisty, niewzruszenie spokojny mężczyzna z obnażoną szablą w dłoni i cygarem w ustach. Kazał umieścić pana Rigaud w środku oddziału, z miną najzupełniej obojętną stanął na jego czele, zakomenderował: „Odmarsz!“ i cała grupa ze szczękiem i brzękiem ruszyła w dól po schodach. Drzwi trzasnęły, klucz zazgrzytał w zamku — i zdawało się, że przez więzienie przemknął promień niezwykłego światła, że powiało przez nie tchnienie świeżego powietrza, które jednak rozpłynęło się zaraz w nikłym wianuszku dymu, pozostawionego przez cygaro oficera.

Więzień, który pozostał teraz sam, przypominając wciąż jakieś dzikie zwierzę w niewoli — podrażnionego szympansa lub zaniepokojonego niedźwiadka — skoczył na występ, aby nie stracić nic ze sceny wymarszu. Gdy tak stał, obydwiema rękami kurczowo trzymając się kraty, do uszu jego dobiegł ryk tłumu. Wycie, okrzyki, przekleństwa, groźby, złorzeczenia — wszystko to zawierało się w tym ryku, chociaż (jak podczas burzy) nie można było rozróżnić żadnych słów — słychać było tylko narastającą falę wściekłości.

Pragnąc dowiedzieć się czegoś więcej, w podnieceniu swym coraz bardziej podobny do pojmanego dzikiego zwierzęcia, więzień zwinnie zeskoczył na podłogę, obiegł dokoła celę, znów wskoczył zręcznie na występ, chwycił za kratę i spróbował nią potrząsnąć, znów zeskoczył i pobiegł, znów wskoczył na górę, aby nasłuchiwać — i nie uspokoił się, aż odgłosy stały się coraz słabsze i wreszcie zamarły zupełnie w oddali. Iluż godniejszych od niego więźniów zaznaje podobnej udręki, która targa ich szlachetnymi sercami, a przecież, nikt o tym nigdy nie myśli, nawet najbliższe i najdroższe im osoby nie zdają sobie sprawy z ich katuszy. Więlcy królowie i władcy, co wtrącili ich do więzienia, na pewno nie wspominają o nich, gdy mkną beztrosko w powozach pod pogodnym słonecznym niebem, witani entuzjastycznymi okrzykami ludności, ani nawet wtedy, gdy umierają przykładnie we własnych łóżkach, wygłaszając przed śmiercią efektowne mowy. Nie wspomni też o więźniach bardziej służalcza niż najwierniejsi słudzy królewscy, uprzejma historia, która po śmierci balsamuje zawsze możnych tego świata.

Jan Baptysta, który mógł teraz wybierać sobie w obrębie celi dowolne miejsce, aby wprawiać się w sztuce zasypiania, kiedy mu się spodoba, położył się wreszcie na ławce, oparł twarz na skrzyżowanych ramionach i zapadł w drzemkę. Jego pokora, pogodne usposobienie, dobry humor, krótkotrwałe wybuchy namiętności, umiejętność zadowalania się suchym chlebem i twardym łożem, jego łatwy sen, jego porywczość i ruchliwość — wszystkie te cechy czyniły zeń prawdziwego syna kraju, który był jego ojczyzną.

Rażący blask zgasł nareszcie; słońce zaszło w szkarłatnej, zielonej i złotej aureoli; na niebie ukazały się gwiazdy, świetliki zaś nad ziemią poczęły je naśladować, podobnie jak czasem ludzie nieudolnie naśladują dobroć istot wyższego rzędu; długie, pokryte kurzem drogi i bezgraniczne równiny odetchnęły z ulgą, a na morzu zapanowała tak głęboka cisza, że szeptało ono tylko ledwie dosłyszalnie o czasie, gdy pocznie zwracać ciała topielców ukryte w jego odmętach.

Rozdział drugi

Towarzysze podróży

— Cóż, proszę pana, dziś już tam w mieście nie wrzeszczą tak jak wczoraj?

— W każdym razie nic dziś nie słyszałem.

— To może pan być pewien, że już nie wrzeszczą. Kiedy ci ludzie krzyczą, robią to tak, żeby ich słyszano wszędzie wokoło.

— Można to chyba powiedzieć o większości ludzi w ogóle.

— Ależ ci ludzie zawsze hałasują. Bez tego nie czuliby się szczęśliwi.

— Ma pan na myśli ludność Marsylii?

— Mam na myśli wszystkich Francuzów. Zawsze robią hałas. Co się zaś tyczy Marsylii, to wiemy przecież, co o niej sądzić. Marsylia puściła w świat najbardziej buntowniczą melodię, jaką kiedykolwiek skomponowano. Nie mogłaby istnieć bez aller i marchera dokądkolwiek bądź — ku zwycięstwu, na śmierć czy po prostu do piekieł.

Mężczyzna, który powiedział te słowa tonem dobrotliwej drwiny, z wyrazem najwyższego lekceważenia spojrzał przez parapet tarasu na Marsylię, po czym przybrał wyzywającą pozę, włożył ręce do kieszeni i brzęcząc w nich pieniędzmi zakończył swą tyradę krótkim śmiechem.

— Allons i marchons, rzeczywiście! Myślę, że lepiej by to świadczyło o tobie, Marsylio, gdybyś pozwoliła innym ludziom aller i marcher w swoich najzupełniej legalnych sprawach, zamiast więzić ich w kwarantannie!

— Tak, to dość przykre — zauważył jego towarzysz. — Ale dziś już nas wypuszczą.

— Dziś nas wypuszczą! — powtórzył pierwszy mężczyzna. — Fakt ten podkreśla tylko niedorzeczność calej sytuacji! Wypuszczą nas? A za co nas właściwie zamknięto?

— Muszę przyznać, że nie było po temu zbyt ważkich powodów. Ponieważ jednak przyjechaliśmy ze Wschodu, a Wschód jest ogniskiem i rozsadnikiem dżumy…

— Dżumy! — powtórzył pierwszy mężczyzna. — O to właśnie mam największą pretensję. Od czasu, jak tu przyjechałem, o niczym innym nie słyszę. Jestem jak człowiek zdrowy na umyśle, którego wsadzono do domu wariatów. Nie mogę znieść tej atmosfery podejrzliwości. Przyjechałem tutaj zdrów jak rydz, ale już sam fakt, że podejrzewano mnie o szerzenie dżumy, wystarczył, abym na nią zachorował. Dostałem więc dżumy — i mam ją dotychczas!

— Doskonale ją pan znosi, panie Meagles — zauważył z uśmiechem drugi mężczyzna.

— Nie. Gdyby pan wiedział, jak się rzeczy mają, na pewno by pan tego nie powiedział. Budziłem się co noc i mówiłem sobier: „Teraz już się zaraziłem, teraz choroba już się rozwija, teraz zginę, teraz urzędnicy marsylscy będą mieli nareszcie uzasadnienie dla środków ostrożności, które stosują“. Powiadam panu, wolałbym, żeby mnie przebito szpilką i przymocowano do tekturki w kolekcji chrabąszczy, niżbym miał nadal prowadzić takie życie, jakie tutaj prowadzę.

— No, no, panie Meagles, nie mów już o tym, przecież wszystko to już minęło — odezwał się pogodny głos kobiecy.

— Minęło! — powtórzył pan Meagles, który (choć bynajmniej nie miał złośliwego usposobienia) znajdował się w owym szczególnym nastroju, kiedy ostatnie słowo, wypowiedziane przez kogoś innego, stanowi coraz to nowy powód do obrazy. — Minęło! A dlaczego właściwie nie miałbym o tym wszystkim mówić, jeżeli nawet minęło?

Pani Meagles — bo ona to właśnie próbowała uspokoić pana Meaglesa — była, podobnie jak mąż, osobą przyjemnej powierzchowności, czerstwą i postawną, w wieku około pięćdziesięciu pięciu lat. Jej miła twarz typowej Angielki promieniała pogodą — zapewne dzięki temu, że pani Meagles spędziła znaczną część życia w swojskiej atmosferze zacisza domowego.

— Przestań się gniewać, tatusiu! — perswadowała. — Na miłość boską, pociesz się towarzysiwem Milusi.

— Milusi? — powtórzył pan Meagles wciąż jeszcze urażony.

W tej chwili jednak Milusia, która stała tuż za nim, dotknęła jego ramienia i pan Meagles od razu z głębi serca wybaczył Marsylii, wszystkie doznane krzywdy.

Milusia miała około dwudziestu lat. Była to urocza dziewczyna z gęstymi kasztanowatymi włosami, opadającymi w naturalnych lokach na ramiona; śliczna dziewczyna o szczerej twarzy i wspaniałych, wielkich, łagodnych i promiennych oczach, pięknie osadzonych pod czołem, świadczącym o dobroci i szlachetności. Była krągła, świeża i różowa, a na jej twarzy ozdobionej ślicznymi dołeczkami malowała się nieśmiałość i uległość. Ta najpiękniejsza w świecie słabość stanowiła szczytowy wdzięk, jakiego mogło jeszcze brakować tak ładnej i miłej dziewczynie.

— Niech mi pan powie — rzekł z ujmującą bezpośredniością pan Meagles, robiąc krok w tył i wysuwając Milusię naprzód, żeby zilustrować swe słowa — niech mi pan powie otwarcie, jak mężczyzna mężczyźnie, czy słyszał pan kiedykolwiek o talk wierutnym głupstwie, jak trzymanie Milusi w kwarantannie?

— Dzięki temu nawet kwarantanna stała się przyjemna.

— Tak — zgodził się pan Meagles — jest w tym bez wątpienia trochę racji. Wdzięczny jestem panu za tę uwagę. Milusiu, kochanie, najlepiej będzie, jeżeli pójdziesz z mamą i przygotujesz się do odjazdu. Urzędnik wydziału zdrowia przyjedzie niedługo razem z innymi błaznami w trójgraniastych kapeluszach, żeby nas stąd nareszcie wypuścić. Potem my wszyscy, byli współwięźniowie, mamy się zebrać i zjeść wreszcie znów mniej lub bardziej chrześcijańskie śniadanie, zanim każdy z nas wyruszy w swoją drogę. Tattycoram, nie odstępuj, proszę, swojej młodej pani.

Ostatnie zdanie skierował do pięknej, schludnie ubranej niewiasty o lśniących ciemnych włosach i oczach. Odpowiedziała lekkim ukłonem, odchodząc za panią Meagles i Milusią. Wszystkie trzy przeszły przez taras rozpalony od żaru słonecznego i znikły pod sklepieniem, od którego białości bolały oczy. Towarzysz pana Meaglesa, poważny ciemnowłosy mężczyzna lat około czterdziestu, stał w zamyśleniu wpatrując się w sklepienie, pod którym znikły panie. Gdy pan Meagles dotknął jego ramienia, mężczyzna drgnął.

— Przepraszam bardzo — powiedział.

— Nic nie, szkodzi — odparł pan Meagles.

Obaj w milczeniu przeszli się tam i z powrotem w cieniu muru otaczającego baraki kwarantanny zbudowane na szczycie wzgórza, pragnęli bowiem zażyć tej odrobiny chłodu, którą przynosił wiejący od morza nikły wietrzyk poranny. Po chwili towarzysz pana Meaglesa podjął znów rozmowę.

— Czy wolno zapytać — rzekł — jak jest na imię…

— Tattycoram? dokończył pan Meagles. — Nie mam pojęcia.

— Sądziłem, że…

— Tattycoram? — podpowiedział znów pan Meagles.

— Dziękuję bardzo… że Tattycoram to imię. Niejednokrotnie też zastanawiałem się nad jego oryginalnym brzmieniem.

— Widzi pan, rzecz w tym — rzekł pan Meagles — że pani Meagles i ja jesteśmy bardzo praktyczni.

— Nadmieniał pan to nieraz podczas miłych i ciekawych rozmów, które prowadziliśmy spacerując tam i z powrotem po tych kamieniach — rzekł tamten, a lekki uśmiech opromienił jego poważną, opaloną twarz.

— Tak jest, jesteśmy praktyczni. Pewnego więc razu przed pięciu czy sześciu laty, kiedy zaprowadziliśmy Milusię do kaplicy przy domu podrzutków — słyszał pan o domu podrzutków w Londynie? Instytucja analogiczna do zakładu dla podrzutków w Paryżu.

— Zwiedzałem ten zakład.

— Otóż pewnego razu, kiedy zaprowadziliśmy Milusię do tamtejszej kaplicy, aby posłuchała muzyki — gdyż jako ludzie praktyczni uważamy za swój obowiązek pokazywać jej wszystko, co zdaniem naszym może jej sprawić przyjemność — mamusia (tak zazwyczaj nazywam panią Meagles) wybuchnęła takim płaczem, że trzeba ją było stamtąd wyprowadzić. „Co ci jest, mamusiu? — zapytałem, kiedy udało nam się uspokoić ją nieco. — Patrz, kochanie, jak nastraszyłaś Milusię“. „Wiem o tym, tatusiu — odparła pani Meagles — ale właśnie z miłości do niej wpadło mi to na myśl“. „Co ci wpadło na myśl, mamusiu?“ „O, Boże, Boże! — zawołała pani Meagles znów wybuchając łzami — kiedy zobaczyłam, jak te ustawione w szeregi dzieci, które nigdy nie miały ojca tu na ziemi, zwracają się do naszego Wspólnego Ojca w niebiosach, pomyślałam sobie, że może jakaś udręczona matka przychodzi tu czasem i wpatruje się w te dziecinne twarzyczki. Może szuka wśród nich biedactwa, które wydała na ten nieszczęśliwy świat, a które nigdy nie doświadczy jej miłości, jej uścisków“, nie pozna jej twarzy, jej głosu ani nawet jej imienia!“ Był to dowód wielkiej praktyczności ze strony mamusi i powiedziałem jej to od razu. Powiedziałem: „Kochanie, to z twojej strony dowód wielkiej praktyczności“.

Towarzysz pana Meaglesa potwierdził to skinieniem głowy; na twarzy jego znać było wzruszenie.

— Zaraz więc nazajutrz powiedziałem jej: „Mamusiu, mam dla ciebie pewną propozycję. Sądzę, że przypadnie ci do gustu. Weźmy jedną z tych sierotek na pokojóweczkę dla Milusi. Jesteśmy praktyczni. Jeżeli zauważymy u niej jakieś wady, jeżeli nawet zachowaniem swym będzie się nieco różniła od nas, będziemy wiedzieli, na karb czego mamy to złożyć. Weźmiemy pod uwagę, że nie oddziaływały na nią dobroczynne wpływy, które nas urabiały — nie miała rodziców, rodzeństwa ani własnego domu, nie znała Kopciuszka ani Dobrej Wróżki“. Oto w jaki sposób Tattycoram znalazła się w naszej rodzinie.

— A samo imię…

— Do pioruna! — zawołał pan Meagles. — Zapomniałem zupełnie o imieniu. W zakładzie nazywano ją Harriet Pedel. Było to oczywiście imię nadane jej przez kierownictwo zakładu. Zmieniliśmy więc Harriet na Hatty, a potem na Tatty, gdyż jako ludzie praktyczni sądziliśmy, że pieszczotliwe imię będzie może dla niej nowością i — uważa pan wywrze zbawienny, łagodzący wpływ na jej charakter. Co się zaś tyczy nazwiska Pedel, to nie potrzeba chyba nadmieniać, że w ogóle nie mogło być o nim mowy. Boć przecie pedel to ucieleśnienie wszystkiego, czego pod żadnym warunkiem nie wolno tolerować, uosobienie pychy i arogancji urzędniczej wraz z tradycyjnymi frakami, kamizelkami i laskami, symbol tego, jak my, Anglicy, kurczowo trzymamy się absurdu, mimo że wszyscy od dawna już wiedzą doskonale, że to absurd. Może miał pan sposobność widzieć niedawno jakiego pedla?

— Nie. Jestem wprawdzie Anglikiem, ale ostatnie dwadzieścia lat spędziłem w Chinach.

— W takim razie — oświadczył z przejęciem pan Meagles dotykając wskazującym palcem piersi towarzysza — jeżeli może pan tego uniknąć, niech ich pan lepiej nie ogląda. Ilekroć widzę pedla, który w pełnym rynsztunku kroczy w niedzielę na czele szkółki dobroczynnej, odwracam się i uciekam, bo inaczej musiałbym go uderzyć. Ponieważ więc o nazwisku Pedel nie mogło być mowy, założyciel zaś domu dla biednych podrzutków, święty człowiek, nazywał się Coram, postanowiliśmy dać jego nazwisko pokojóweczce Milusi, Wołaliśmy na nią raz Tatty, to znów Coram, aż wreszcie połączyliśmy imię z nazwiskiem i teraz nazywamy ją zawsze Tattycoram.

Obaj mężczyźni znów w milczeniu przemierzyli taras tam i z powrotem, zatrzymali się na chwilę przy murze, aby spojrzeć w dół na morze, po czym ponownie rozpoczęli przechadzkę.

— Wiem, że panna Miluśia jest jedynym dzieckiem pana — rzekł towarzysz pana Meaglesa. — Czy wolno mi jednak zapytać (nie powoduje mną natrętna ciekawość, lecz pragnienie zachowania we wspomnieniu wszystkich szczegółów o panu i jego rodzinie, gdyż pańskie towarzystwo dało mi wiele przyjemnych chwil, a obawiąm się, że możemy się już nigdy nie spotkać w labiryncie tego świata i nie będziemy już więcej mieli sposobności do spokojnej pogawędki), może wolno mi więc zapytać, czy słusznie wywnioskowałem ze słów pańskiej małżonki, że mieli państwo jeszcze inne dzieci?

— Nie. Nie — odpowiedział pan Meagles. — Nie mieliśmy dzieci. Mieliśmy jeszcze jedno dziecko.

— Obawiam się, że mimo woli dotknąłem bolesnego tematu.

— To nic — rzekł pan Meagles. — Wspomnienie to budzi we mnie smutek, lecz nie sprawia mi bólu. Staję się na chwilę poważny, ale nie czuję się nieszczęśliwy. Milusia miała siostrę bliźniaczkę, która umarła jako dziecko, kiedy oczki jej — zupełnie takie same jak oczki Milusi — ledwo widać było nad stołem, jeżeli trzymając się blatu wspinała się na paluszki.

— Ach, tak!

— Jako ludzie praktyczni, zaczęliśmy z panią Meagles pocieszać się stopniowo pewną myślą, którą nie wiem, czy zdoła pan zrozumieć. Milusia i jej siostrzyczka były tak podobne do siebie, stanowiły tak nierozerwalną całość, że w myślach nie potrafiliśmy już nigdy ich od siebie oddzielić. Na nic by się to nie zdało, gdyby mi ktoś perswadował, że nasza zmarła córka była małym dzieckiem. Dla nas to dziecko ulegało tym samym zmianom, jakie zachodziły w dziecku, które nam pozostało i wciąż jest z nami. W miarę jak rosła Milusia, rosła też jej siostra — gdy Milusia stała się dojrzalsza i bardziej kobieca, siostra jej stała się również i w tym samym stopniu dojrzała i kobieca. Jestem pewien, że gdybym jutro miał przenieść się do innego świata, spotkałaby mnie tam z łaski boskiej córka, będąca pod każdym względem sobowtórem Milusi. Zachwiać tę moją pewność byłoby równie trudno, jak przekonać mnie, że Milusia, która znajduje się przy mnie, nie jest żywą osobą z ciała i krwi.

— Rozumiem pana — powiedział półgłosem jego towarzysz.

— Co się zaś tyczy Milusi — ciągnął dalej jej ojciec — to nagła utrata małej towarzyszki zabaw, stanowiącej jej dokładne odbicie, oraz zetknięcie z ową tajemnicą, która dotyczy nas wszystkich w równym stopniu, lecz rzadko kiedy w sposób tak gwałtowny zostaje odsłonięta przed małym dzieckiem, musiały wywrzeć pewien wpływ na jej usposobienie. Ponadto jej matka i ja nie byliśmy już młodzi, kiedyśmy się pobrali, i Milusia zawsze pędziła z nami życie osób dorosłych, mimo że w miarę możności staraliśmy się do niej dostosować. Była wątła, radzono nam więc niejednokrotnie, abyśmy co pewien czas zmieniali powietrze i klimat — zwłaszcza w tym okresie jej rozwoju — i abyśmy dostarczali jej rozrywek. A że nie mam już potrzeby ślęczeć przy biurku — chociaż niegdyś, proszę mi wierzyć, byłem człowiekiem ubogim, inaczej bowiem ożeniłbym się z panią Meagles znacznie wcześniej — wędrujemy teraz po świecie. Oto dlaczego, kiedy pan nas spotkał, oglądaliśmy Nil, piramidy, sfinksy, pustynie i tak dalej i oto dzięki czemu Tattycoram będzie z czasem większym podróżnikiem od samego kapitana Cooka.

— Jestem panu szczerze wdzięczny za te zwierzenia — rzekł jego towarzysz.

— Nie ma o czym mówić — odparł pan Meagles. — Mam dla pana wiele życzliwości. A teraz niech mnie wolno będzie zapytać, panie Clennam, czy postanowił już pan, dokąd się pan stąd uda?

— Przyznam się, że nie. Jestem jak liść jesienny, mogę więc znaleźć się wszędzie, dokąd mnie wiatr zaniesie.

— Dziwi mnie bardzo — jeżeli wybaczy mi pan te śmiałe słowa — żę nie jedzie pan wprost do Londynu — zauważył pan Meagles tonem zaufanego doradcy.

— Może pojadę.

— Ależ chodzi mi o to, aby pan to zrobił świadomie, z własnej woli.

— Nie mam woli. To znaczy — Clennam poczerwieniał z lekka — w tej chwili mam jej za mało, aby móc się nią świadomie kierować. Wychowywano mnie stosując nieustanny przymus, w dzieciństwie już złamano mi charakter; nie pytając mnie o zgodę, narzucono mi sprawy, które były mi obce; zanim jeszcze skończyłem lat dwadzieścia jeden, wysłano mnie na kraniec świata i na tym wygnaniu byłem aż do śmierci ojca przed rokiem. Przez całe życie harowałem wprzęgnięty do kieratu, którego nienawidziłem. Czegóż można się spodziewać po mnie teraz, gdy osiągnąłem już wiek średni? Woli, dążenia do celu, nadziei?“ Wszystkie te światła zgasły dla mnie, zanim jeszcze nauczyłem się mówić.

— Niech je pan znów zapali! — rzekł pan Meagles.

— Łatwo to powiedzieć. Proszę pana, jestem synem bardzo surowego ojca i surowej matki. Jestem jedynym synem rodziców, którzy wszystko ważyli, mierzyli i szacowali, dla których nie istniało nic, czego nie można zważyć, zmierzyć i oszacować. Byli to, jak to się mówi, twardzi ludzie, wyznawcy posępnej religii. Sama ich religia stanowiła właściwie swego rodzaju transakcję z Bogiem, aby zachować majątek. W myśl tej umowy musieli wyrzec się wszelkich upodobań i zamiłowań, których zresztą nigdy nie mieli. Zacięte twarze, surowy rygor, pokuta na tym świecie i męki na tamtym — nigdzie ani krzty łagodności czy wdzięku — pustka w moim przerażonym sercu — oto było moje dzieciństwo, jeżeli wolno mi użyć tego słowa na określenie początku takiego życia jak moje.

— Rzeczywiście — powiedział pan Meagles, przygnębiony obrazem, który odmalowała przed nim wyobraźnia. — Twardy to był początek. Ale niech mnie pan posłucha! Powinien pan teraz zastanowić się nad tym wszystkim, wyciągnąć odpowiednie wnioski i skorzystać z nich, jak przystało na człowieka praktycznego.

— Gdyby wszyscy ludzie, którzy twierdzą zazwyczaj, że są praktyczni, byli rzeczywiście praktyczni na pański sposób…

— Ależ tak jest, niewątpliwie! — zawołał pan Meagles z przekonaniem.

— Czy jest pan tego pewien?

— W każdym razie tak przypuszczam — odparł pan Meagles, zastanawiając się nad tym pytaniem. — Cóż? Słowo „praktyczny“ ma tylko jedno znaczenie i stosuje się ono niewątpliwie zarówno do mnie, jak i do pani Meagles.

— W takim razie nieznana droga, która mnie czeka, będzie dla mnie łatwiejsza i milsza, niż się tego spodziewałem — rzekł Clennam potrząsając głową z poważnym uśmiechem. — Ale dość o mnie. Statek już się zbliża.

Na statku pełno było trójgraniastych kapeluszy, do których pan Meagles żywił niechęć wrodzoną wszystkim Anglikom. Właściciele tych kapeluszy przybili do brzegu i weszli na górę, gdzie zebrali się wszyscy podróżni odbywający kwarantannę. Trójgraniaste kapelusze wyciągnęły z tek całe pliki papierzysk, po czym nastąpiło wywoływanie nazwisk, podpisywanie, pieczętowanie, stemplowanie, pisanie i posypywanie piaskiem, rezultaty zaś całej tej ożywionej działalności były zamazane i zgoła nieczytelne. Wreszcie załatwiono wszystko zgodnie z przepisami i podróżni mogli odjechać, dokąd zapragną.

Uradowani z odzyskanej wolności nie zwracali już uwagi na upał i rażący blask słońca. Przemknęli żwawo w barwnych łodziach przez zatokę i zebrali się ponownie w wielkim hotelu. Zamknięte okiennice broniły tu dostępu promieniom słonecznym, kamienne zaś posadzki, wysokie sufity i rozbrzmiewające echem korytarze łagodziły nieznośny upał. W wielkiej sali zastawiono na wielkim stole wspaniałą ucztę — i jakże surowe i nagie wydawały się teraz baraki kwarantanny, gdy wspominano o nich wśród wykwintnych potraw, owoców południowych, zamrożonych win, kwiatów z Genui, śnieżnobiałych kwiatów górskich i wszystkich kolorów tęczy, odbijających się w niezliczonych zwierciadłach.

— Ale nie mam już teraz żalu do tych monotonnych murów — zauważył pan Meagles. — Skoro tylko człowiek wyjeżdża z jakiegoś miejsca, puszcza wszystko w niepamięć. Sądzę, że nawet więzień przestaje nienawidzić więzienia z chwilą, gdy wyjdzie na wolność.

Przy stolę siedziało około trzydziestu osób. Wszyscy rozmawiali z ożywieniem, podzieleni jednak siłą rzeczy na grupki. Państwo Meagles mając między sobą córkę zajęli miejsce na końcu stołu, naprzeciw nich po drugiej stronie siedział pan Clennam, dalej wysoki kruczowłosy i kruczobrody Francuz z twarzą śniadą i złowrogą, żeby nie powiedzieć diaboliczną, który jednak, jak się okazało, był najłagodniejszym z ludzi, następnie podróżująca zupełnie samotnie piękna młoda Angielka o twarzy dumnej i wyniosłej. Dama ta trzymała się na uboczu albo może wszyscy jej unikali — tego nikt prócz niej samej nie mógłby stwierdzić. Resztę towarzystwa stanowili przeciętni ludzie, jakich spotyka się zazwyczaj, podróżujący w interesach lub dla przyjemności: urlopowani oficerowie z Indii; kupcy handlujący towarami z Grecji i Turcji; duchowny angielski w surducie ciasnym jak kaftan bezpieczeństwa, odbywający podróż poślubną ze swą młodą żoną; majestatyczna patrycjuszowska para Anglików z trzema dorastającymi córkami, które prowadziły dziennik podróży ku utrapieniu bliźnich, oraz zahartowana w podróżach, stara, głucha matrona angielska z bardzo już dojrzałą córką. Córka ta wałęsała się po święcie szkicując wszystko, co jej wpadło w oczy, w nadziei, że tą drogą wmaluje się w końcu do stanu małżeńskiego.

Wyniosła Angielką podjęła ostatnią uwagę pana Meaglesa.

— Myśli pan, że więzień może wybaczyć swemu więzieniu? — zapytała wypowiadając słowa powoli i z naciskiem.

— Tak przypuszczam, panno Wade. Nie twierdzę, że wiem na pewno, co czuje więzień. Nigdy dotychczas nie byłem uwięziony.

— Mademoiselle wątpi, czy przebaczenie jest sprawą tak łatwą? — odezwał się Francuz w swym ojczystym języku.

— Tak.

Milusia musiała przetłumaczyć ojcu ten ustęp rozmowy, gdyż pan Meagles nigdy nie zawierał najdalszej, nawet znajomości z językiem kraju, po którym podróżował.

— Ach, mój Boże! — zawołał pan Meagles. To wielka szkoda, prawda?

— To, że nie jestem łatwowierna? — spytała panna Wade.

— Nie, nie o to mi chodzi. Ujmiemy to inaczej. Szkoda, że pani nie wierzy w to, iż przebaczenie może być rzeczą łatwą.

— Wieloletnie doświadczenie — odparła spokojnie panna Wadé — skorygowało różne moje mniemania. Słyszałam, że na tym właśnie polega naturalny postęp.

— Hm! Ale chowanie uraz nie jest chyba rzeczą naturalną? — rzekł wesoło pan Meagles.

— Gdyby zamknięto mnie gdzieś, skazując na cierpienie i udrękę, zawsze nienawidziłabym tego miejsca i pragnęłabym spalić je lub zrównać z ziemią. Nic więcej nie wiem.

— Mocno powiedziane, co? — zwrócił się pan Meagles do Francuza, miał bowiem zwyczaj zwracania się po angielsku do przedstawicieli wszystkich narodowości w błogim przeświadczeniu, że jakoś go przecież zrozumieją. — Zgodzi się pan chyba ze mną, że w ustach osoby płci pięknej zdanie to brzmi wcale dobitnie?

— Plaiti-il? — odparł uprzejmie Francuz, na co pan Meagles potwierdził z zadowoleniem:

— Ma pan zupełną słuszność. Jestem tego samego zdania.

Śniadanie dobiegało końca, pan Meagles wstał więc i wygłosił przemówienie do współbiesiadników. Była to mowa — jeżeli można ją nazwać mową — krótka, rozsądna i serdeczna. Przypadek połączył ich wszystkich na pewien czas, mówił pan Meagles, spędzili go wszyscy w najlepszej komitywie, teraz zaś mają oto znów rozproszyć się po świecie i przypuszczalnie nigdy już nie zbiorą się wszyscy razem. Wobec tego cóż lepszego mogą uczynić, jak podnieść jednocześnie w górę kielich chłodnego szampana i życzyć sobie nawzajem szczęśliwej podróży? Propozycja pana Meaglesa została przyjęta i wprowadzona w czyn, po czym towarzystwo uścisnęło sobie dłonie i rozeszło się na zawsze.

Przez cały ten czas samotna młoda dama nie odzywała się już więcej. Wstała wraz z resztą towarzystwa, w milczeniu usunęła się do najdalszego kąta wielkiej sali i usiadła tam na kanapie pod oknem, obserwując srebrzysty odblask wody drżący na okratowaniu. Siedziała odwrócona plecami do całej sali, jak gdyby w ten sposób podkreślając dumnie, że życzy sobie samotności. A jednak nadal trudno było stwierdzić na pewno, czy to ona unika ludzi, czy też ludzie jej unikają.

Cień, który osłaniał jej czoło jakby posępnym welonem, harmonizował doskonale z rodzajem jej urody. Nie podobna było spojrzeć na tę nieruchomą, wzgardliwą twarz, okoloną puklami ciemnych włosów i ozdobioną regularnymi lukami brwi, aby nie zastanowić się nad tym, jakby też wyglądała, gdyby wyraz jej się zmienił. Wydawało się rzeczą niemożliwą, aby miała złagodnieć, aby kiedykolwiek odbiło się na niej wzruszenie. Przeciwnie, większość obserwatorów odniosłaby wrażenie, że twarz ta może się zmienić tylko pod wpływem gniewu, że może tylko przybrać wyraz pasji lub wyzwania. Jednocześnie jednak nie podobna było dopatrzeć się w niej konwencjonalnej sztywności lub minoderii. Choć nie była to twarz szczera i otwarta, nie miała w sobie jednak nic sztucznego.

„Jestem samodzielna i pewna siebie; wasze zdanie nic mnie, nie obchodzi; nie interesuję się wami, nie dbam o was; z najwyższą obojętnością patrzę na was i słucham waszych słów“ — oto co mówiła wyraźnie twarz panny Wade. Mówiły to jej dumne oczy, lekko rozszerzone nozdrza, rysunek pięknych, lecz zaciętych i nieco okrutnych ust. Gdyby zasłonić dwa spośród tych trzech źródeł ekspresji, trzecie mimo to mówiłoby wciąż to samo. Gdyby nawet zasłonić całą twarz, sama już linia głowy świadczyłaby niezbicie o nieugiętym charakterze.

Milusia podeszła do niej (panna Wade bowiem stanowiła przedmiot uwagi jej rodziców i pana Clennama, prócz których w sali nie było już nikogo) i stanęła obok.

— Proszę pani — panna Wade zwróciła na nią wzrok i Milusia zmieszała się — czy pani czeka tu na kogoś, kto ma przyjechąć po panią?

— Ja? Nie.

— Ojciec chce posłać na pocztę. Może pozwoli pani, aby kazał zapytać, czy nie ma dla pani listów?

— Zechce pani podziękować ojcu w moim imieniu, wiem jednak, że nie może być do mnie żadnych listów.

Milusia usiadła przy panne Wade.

— Obawiamy się — rzekła tonem nieśmiałym i życzliwym zarazem — że kiedy stąd wszyscy odjedziemy, będzie się pani czuła bardzo osamotniona.

— Doprawdy?

— Nie przypuszczamy, naturalnie — powiedziała Milusia tonem usprawiedliwienia, gdyż spojrzenie panny Wadę wprawiało ją w coraz silniejsze zmieszanie — nie przypuszczamy, naturalnie, aby towarzystwo nasze mogło pani odpowiadać, nie sądzimy też bynajmniej, że go pani pragnie.

— Nie zamierzałam bynajmniej dać państwu do zrozumienia, że go pragnę.

Naturalnie, że nie. Oczywiście, że nie. Ale… krótko mówiąc — rzekła Milusia nieśmiało dotykając ręki panny Wade, spoczywającej nieruchomo na kanapie — czy nie pozwoli pani, aby mój ojciec służył jej jakąś pomocą? Byłby bardzo rad, gdyby wyświadczyła mu pani ten zaszczyt.

— Byłbym szczęśliwy — oświadczył pan Meagles zbliżając się wraz z żoną i Clennamem. — Z radością podejmę się każdego zadania, prócz rozmowy w miejscowym języku.

— Jestem panu obowiązana — odparła panna Wadę — ale poczyniłam już wszystkie niezbędne przygotowania. Zawsze radzę sobie sama i postępuję w sposób, który sama uznam za właściwy.

— Doprawdy? — rzekł do siebie pan Meagles obserwując ją ze zdziwieniem. — Cóż, to też świadczy o nieprzeciętnym charakterze.

— Nie jestem przyzwyczajona do towarzystwa młodych panien i obawiam się, że nie potrafiłabym może ocenić go należycie. Życzę państwu szczęśliwej podróży. Żegnam!

Nie podałaby przypuszczalnie ręki, gdyby pan Meagles nie wyciągnął do niej swojej ruchem tak niedwuznacznym, że nie mogła udać, iż tęgo nie dostrzega. Wyciągnęła więc także rękę, która spoczęła w dłoni pana Meaglesa równie bezwładnie i obojętnie, jak przedtem spoczywała na kanapie.

— Żegnam panią — rzekł pan Meagles. — Jest to ostatnie moje pożegnanie w dzisiejszym programie, gdyż pożegnaliśmy się już z panem Clennamem, który czeka tylko, aby powiedzieć do widzenia Milusi. Żegnam panią. Może nigdy już się nie spotkamy.

— Na szlaku naszego życia zetkniemy się z ludźmi, którzy dążą już na nasze spotkanie z wielu dziwnych miejsc, wieloma dziwnymi drogami — brzmiała chłodna odpowiedź — i wszystko, co mamy im uczynić i co oni mają nam uczynić, dokona się zgodnie z przeznaczeniem.

Ton tych słów zabrzmiał w uszach Milusi jak przykry zgrzyt. Kazał przypuszczać, że wszystko, co ma się dokonać, musi być złe. Wyszeptała: — Ojcze! — i przysunęła się do niego lękliwie a czule. Nie uszło to uwagi panny Wade.

— Pańska śliczna córka — rzekła — wzdryga się na samą myśl o tym. A jednak — dodała patrząc prosto w oczy Milusi. — nie ulega wątpliwości, że ci ludzie, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, którzy mają z państwem sprawy do załatwienia i załatwią je z całą pewnością — są już w drodze. Może mają jeszcze do przebycia setki lub tysiące mil przez lądy i morza, a może znajdują się tuż obok państwa. Być może nawet przyjdą z najbardziej zakazanych nor tego miasta, chociaż państwo mogą o tym nie wiedzieć ani nie zdołaliby temu zapobiec.

Na pięknej twarzy panny Wade odbilo się znużenie. Wyraz ten postarzał ją, choć znajdowała się przecież w rozkwicie młodości. Skinęła ozięble głową i wyszła z pokoju.

Aby dostać się z tej części domu do zarezerwowanego dla niej pokoju, musiała przejść przez wiele schodów i korytarzy. Znajdowała się już blisko celu i mijała galerię, na którą wychodził jej pokój, gdy wtem usłyszała łkanie i gniewne pomruki. Przez otwarte na oścież drzwi jednego z pokojów ujrzała służącą panny, z którą rozstała się przed chwilą — pokojówkę o dziwnym imieniu.

Panna Wade zatrzymała się, aby przyjrzeć się pokojówce. Posępna, porywcza dziewczyna! Szlochając i złorzecząc w furii, bezlitosną ręką szarpała i szczypała własne wargi, a jej gęste czarne włosy rozsypały się w nieładzie po rozpalonej twarzy.

— Wstrętne sobki! — powtarzała dziewczyna łkając i wzdychając spazmatycznie. — Nie troszczą się wcale o to, co się ze mną stanie! Zostawiają mnie tutaj głodną, spragnioną, zmęczoną! Nic by ich to nie obeszło, gdybym nawet umarła z głodu! Bydlęta! Diabły wcielone! Nędznicy!

— Co ci jest, biedactwo?

Dziewczyna podniosła zaczerwienione oczy i zatrzymała w pół drogi ręce, którymi miała właśnie uszczypnąć się w szyję, pokrytą już świeżymi szkarłatnymi plamami.

— Nic pani do tego, co mi jest! To nikogo nie obchodzi.

— Owszem, obchodzi mnie to. Przykro mi, że cię widzę w takim stanie.

— Wcale pani nie jest przykro — zawołała dziewczyna. — Jest pani bardzo przyjemnie. Pani sama wie, że pani jest przyjemnie.

Tam w kwarantannie dwa razy tylko zdarzyło mi się być w takim stanie, ale za każdym razem pani to podpatrzyła. Boję się pani!

— Boisz się mnie?

— Tak. Przychodzi pani do mnie jak mój własny gniew, jak moja własna złość, moje własne — nie wiem zresztą, jak to nazwać. Ale krzywdzą mnie, krzywdzą, krzywdzą!

Po tej krótkiej przerwie, wywołanej niespodziewanym zjawieniem się panny Wade, dziewczyna znów wybuchnęła łkaniem i znów zaczęła szarpać i szczypać sobie twarz i szyję.

Przybyła przyglądała się jej uważnie z dziwnym uśmiechem. Upajała się widokiem wałki moralnej i fizycznej, którą dziewczyna toczyła z samą sobą, jak gdyby opętana przez demony.

— Jestem młodsza od niej o dwa czy trzy lata, a jednak to ja muszę jej doglądać, jak gdybym była stara, ją zaś ciągle pieszczą i nazywają Milusią! Nie cierpię tego imienia! Nienawidzę jej! Robią z niej idiotkę, rozpieszczają ją. Myśli tylko o sobie, a na mnie nie zwraca najmniejszej uwagi, jak gdybym była pniem czy kamieniem! — wołała znów dziewczyna.

— Musisz zdobyć się na cierpliwość.

— Nie chcę być cierpliwa!

— Jeżeli dbają o siebie nawzajem, a na ciebie nie zwracają uwagi, nie możesz mieć im tego za złe.

— Będę im to miała za złe!

— Ciszej! Bądź ostrożna. Zapominasz, że jesteś od nich zależna.

— Nie dbam o to. Ucieknę. Zrobię coś złego. Nie zniosę tego! Nie mogę tego dłużej znieść! Umrę, jeżeli będę się starała to znosić!

Panna Wade stała przyciskając rękę do piersi i przyglądając się dziewczynie z ciekawością, z jaką człowiek dotknięty jakąś chorobą patrzałby na sekcję i badanie analogicznego wypadku.

Dziewczyna miotała się w pasji, walcząc ze sobą z całą siłą młodości i pełni życia, aż wreszcie namiętne jej okrzyki ustąpiły miejsca cichym, urywanym skargom boleści. Opadła najpierw na krzesło, potem na kolana, wreszcie na podłogę przy łóżku, pociągając za sobą zaściełającą je kapę, po części po to, aby ze wstydu zasłonić twarz i wilgotne włosy, po części, jak się zdawało, po to, aby mieć cokolwiek, co by mogła przycisnąć do skruszonej piersi.

— Niech pani stąd odejdzie, niech pani odejdzie! Kiedy złość mnie chwyta, tracę przytomność. Wiem, że mogłabym się pohamować, gdybym się szczerze postarała! Czasem udaje mi się to, a czasem nie staram się i nie chcę się starać. Cóż ja tu wygadywałam! A przecież cały czas wiedziałam, że to kłamstwo! Oni myślą, że ktoś się mną zajął i że mam wszystko, czego mi potrzeba. Są dla mnie zawsze bardżo dobrzy. Kocham ich z całej duszy; nikt nie mógłby być lepszy od nich dla takiej niewdzięcznicy! Niech pani odejdzie, niech pani odejdzie! Boję się pani. Boję się pani tak, jak boję się samej siebie, kiedy czuję, że zbliża się mój atak furii. Niech pani mnie zostawi i pozwoli mi modlić się i płakać, aż mi to przejdzie!

Dzień zbliżał się ku końcowi. Rażący oczy blask znów. zagasl i nad Marsylią zapadła upalna noc. Pod jej osłoną uczestnicy porannego zebrania wędrowali każdy wyznaczoną sobie drogą. Tak samo też — we dnie i w nocy, w promieniach słońca i przy blasku gwiazd, wspinając się na strome wzgórza i przemierzając monotonne równiny, podróżując lądem i morzem, zjawiając się i znikając w sposób dziwny i niewytłumaczony, spotykając się i oddziaływając na siebie nawzajem — wszyscy my, strudzeni wędrowcy, odbywamy odwieczną pielgrzymkę życia.

Rozdział trzeci

Powrót do domu

Było niedzielne popołudnie londyńskie, posępne, duszne i pachnące stęchlizną. Ponure bicie niezliczonych dzwonów kościelnych, majorowe i minorowe, zachrypłe i metaliczne, szybkie i powolne, tworzące wszelkie rodzaje dysonansów, odbijało się przeraźliwym echem od murów domów. Melancholijne ulice w pokutnej szacie sadzy budziły uczucie beznadziejnego przygnębienia w mieszkańcach, skazanych na to, aby wciąż oglądać je z okien. Na każdej ulicy, w każdym niemal zaułku, za każdym niemal rogiem bił, grzmiał i dzwonił rozdzierająco jakiś dzwon, jak gdyby w mieście panowała dżuma i jak gdyby jeździły po nim wozy pełne trupów. Zamki i rygle broniły dostępu do wszystkich miejsc, w których przepracowani ludzie mogliby znaleźć jakąś pociechę i rozrywkę. Dzieła sztuki, egzotyczne zwierzęta, rzadkie rośliny i kwiaty, naturalne i sztuczne dziwy świata starożytnego — zamknięto dla oczu ludzkich i obłożono znakiem „tabu“, a przestrzegano go tak ściśle, że stojącym w Muzeum Brytyjskim posągom bożków z Mórz Południowych mogło się zdawać, iż znów znajdują się w swej ojczyźnie. Ulice, ulice, ulice — oko ludzkie nie oglądało nic prócz ulic, płuca ludzkie mogły oddychać tylko stęchłym powietrzem ulicznym. Nie podobna było znaleźć nic, co by zdołało rozproszyć smutek przytłaczający duszę lub odpędzić posępne myśli. Wyczerpanemu pracą człowiekowi nie pozostawało nic innego, jak porównywać monotonię siódmego dnia odpoczynku z monotonią pozostałych sześciu dni tygodnia, rozmyślać nad swym ciężkim żywotem i godzić się z losem — lub też nie godzić się z nim, zależnie od upodobań.

O takiej to radosnej porze, jakże sprzyjającej rozwojowi religii i moralności, pan Artur Clennam, który przybył właśnie z Marsylii przez Dover, a z Dovru przyjechał dyliżansem „Niebieskooka Dziewczyna“ — siedział przy oknie w kawiarni przy Ludgate Hill. Otaczało go dziesięć tysięcy solidnych domów, spozierających na ulice tak złowrogo, jak gdyby w każdym z nich mieszkało owych dziesięciu młodzieńców z opowiadania Galandara z 1001 nocy, którzy co wieczór czernili sobie twarze i opłakiwali“ swoje nieszczęścia. Ponadto otaczało go pięćdziesiąt tysięcy ruder, w których ludzie mieszkali w warunkach tak niezdrowych, że świeża woda, postawiona w zatłoczonych izbach w sobotę wieczorem, w niedzielę rano nie nadawała się już do użytku; a przecież mimo to dostojny lord, poseł tego okręgu, dziwił się bardzo, że mieszkańcy tych chlewów nie są z nich zadowoleni. W każdą stronę świata ciągnęły się całe mile domów, które przypominały głębokie studnie i szyby, a w których mieszkańcy dusili się z braku powietrza. Przez sam środek miasta zamiast czystej rzeki przepływał ohydny, cuchnący kanał ściekowy. Jakież świeckie potrzeby mogły mieć istoty ludzkie w liczbie około miliona, pracujące przez sześć dni tygodnia w tych arkadyjskich warunkach, przed których słodką monotonią, nie było dla nich ucieczki od kołyski aż po grób — jakież więc świeckie potrzeby mogły one mięć siódmego dnia odpoczynku? Rzecz to jasna, że nie potrzeba im było nic prócz surowego policjanta.

Pan Artur Clennam siedział przy oknie kawiarni na Ludgate Hill, liczył uderzenia jednego z pobliskich dzwonów, mimo woli podkładał pod nie różne zdania i refreny pieśni oraz zastanawiał się, ilu też chorych dźwięki te w ciągu roku przyprawiają o śmierć. W miarę zbliżania się godziny nabożeństwa bicie dzwonu stawało się coraz bardziej nieznośne. Gdy zostało jeszcze piętnaście minut, dzwon zaczął dzwonić szybko i natrętnie, wymownie przynaglając ludność do pośpiechu: „Do ko-ścio-ła! Do ko-ścio-ła! Do ko-ścioła!“ Po pięciu minutach, zdając sobie sprawę, że ludzi zbiera się niewielu, zniechęcony zaczął wybijać powoli: „Nie chcą przyjść! Nie chcą przyjść! Nie chcą przyjść!“ Gdy do rozpoczęcia nabożeństwa zostało już tylko pięć minut, dzwon stracił wszelką nadzieję i w ciągu trzystu sekund wstrząsał sąsiednimi domami, wydając miarowo jedno uderzenie na sekundę niby jęk rozpaczy.

— Dzięki ci, Boże! — rzekł Clennam, gdy wreszcie dzwon wybił godzinę i umilkł.

Ale na dźwięk dzwonów w pamięci jego odżył długi szereg minionych niedziel. Procesja ta nie urwała się wraz z biciem dzwonu, lecz uparcie ciągnęła się dalej.

— Boże, przebacz mi — rzekł Clennam — a także tym, którzy mnie wychowali. Jakże nienawidziłem tego dnia!

Ujrzał ponury dzień niedzielny z czasów swego dzieciństwą, gdy splatając dłonie siedział śmiertelnie przerażony potwornym traktatem, który już w tytule pytał biedne dziecko, dlaczego ziniérza ku zatraceniu? — (na pytanie to Artur, jako kilkuletni malec noszący sukienki, w żaden sposób nie mógł wówczas odpowiedzieć) — a który, aby tym łacniej zainteresować dziecięcy umysł, upstrzony był zająkliwymi odsyłaczami w rodzaju „2 Ep. Thess. r. III, w. 6 & 7“. Ujrzał ospałą niedzielę ze swych lat chłopięcych, gdy pikieta nauczycieli prowadziła go trzy razy dziennie do kaplicy niby dezertera z pola bitwy, skutego moralnymi kajdanami z innym chłopcem; zamieniłby wówczas chętnie dwa duchowe posiłki niestrawnych kazań na dodatkową uncję podłej baraniny podczas skąpego, lecz realnego obiadu. Ujrzał ciągnące się w nieskończoność niedziele z czasów swych lat młodzieńczych, gdy jego matka, kobieta o surowej twarzy i bezlitosnym sercu, siadywała przez cały dzień nad Biblią, oprawną — zgodnie z wyobrażeniem matki o treści księgi — w nagie, twarde, sztywne drzewo, z jedynym ornamentem przecinającym okładkę na kształt łańcucha, z brzegami nakrapianymi gniewnymi czerwonymi plamkami. Zdawało się, że księga ta — choć trudno w to uwierzyć — stanowi dla matki szaniec obronny przed łagodnością usposobienia, gorętszymi uczuciami i życzliwą wymianą myśli. Artur ujrzał też niedzielę z nieco późniejszego okresu, pełną pasji i namiętności. Spędził wówczas cały ten nieskończenie długi dzień na posępnych i gniewnych rozmyślaniach, mając w sercu tępe poczucie krzywdy, nie potrafił zaś znaleźć pocieszenia w dobroczynnych słowach Nowego Testamentu, gdyż w gruncie rzeczy miał o nim nie większe pojęcie, niż gdyby wychował się wśród pogan. Długi łańcuch niedziel przesunął mu się w tej chwili przed oczyma, a każda z nich była dniem niepotrzebnej goryczy i udręki.

— Przepraszam szanownego pana — zapytał energiczny kelner wycierając stół — może chciałby pan obejrzeć pokój?

— Tak. Właśnie postanowiłem to zrobić.

— Pokojowa! — zawołał kelner. — Pan spod numeru siódmego chce obejrzeć pokój!

— Stój! — zatrzymał go Clennam powracając do przytomności. — Nie zdawałem sobie sprawy z tego, co mówię. Odpowiedziałem machinalnie. Nie będę tutaj spał. Idę do domu.

— Tak jest, proszę pana. Pokojowa! Pan spod siódmego numeru nie będzie tu spał, idzie do domu.

Zapadał zmierzch. Artur siedział wciąż na tym samym miejscu, patrzał na bezbarwne fasady domów naprzeciwko i myślał, że bezcielesne duchy ich dawnych mieszkańców muszą bardzo się nad sobą litować, jeżeli oglądają kiedykolwiek te miejsca, w których były więzione. Niekiedy za mętną szybą któregoś z okien zjawiała się jakaś twarz i po chwili rozpływała się w smętnym mroku, jak gdyby dość już napatrzyła się życia i wolała zniknąć z niego na zawsze. Po pewnym czasie ukośne strugi deszczu przesłoniły Arturowi widok domów. W pasażu naprzeciwko zaczęli zbierać się ludzie, którzy w przygnębieniu spoglądali na niebo, gdy tymczasem deszcz wciąż się wzmagał. Na ulicy zjawiły się mokre parasole, zaszargane spódnice i błoto. Któż mógłby powiedzieć, skąd się to błoto wzięło? Zdawało się, że zebrało się tu w jednej chwili, jak czasem zbiera się tłum, i po upływie pięciu minut ochlapało już wszystkich synów i wszystkie córy Adama. Latarnik uliczny rozpoczął swą wędrówkę. Za jego dotknięciem tryskąły w górę płomienne języki, które same chyba musiały się dziwić, że wolno im ożywić nieco tę odrażającą scenerię.

Pan Artur Clennam zapiął płaszciz, wziął kapelusz i wyszedł na ulicę. Na wsi deszcz wywołałby z ziemi tysiące świeżych woni, każda jego kropla kojarzyłaby się wesoło z jakimś pięknym kształtem roślinnym lub zwierzęcym. W mieście wzmagał jedynie wstrętny odór stęchlizny i stanowił tylko niezdrowy, brudny, obmierzły dodatek do ulicznych rynsztoków.

Clennam minął katedrę Św. Pawła, skręcił pod ostrym kątem i zszedł niemal na samo wybrzeże Tamizy krętymi spadzistymi uliczkami (w owych czasach jeszcze bardziej krętymi i spadzistymi niż obecnie), które biegną między rzeką a dzielnicą Cheapside. Po drodze minął zbutwiały budynek jakiegoś dawnego „Czcigodnego Stowarzyszenia“, potem kolorowe okna opuszczonego kościoła, czekającego, zdawało się, na jakiegoś przedsiębiorczego Belzoniegob, który by odgrzebał go z zapomnienia i ujawnił światu jego dzieje; mijał zamarłe składy i przystanie oraz prowadzące ku rzece wąskie zaułki, gdzie na mokrych murach płakały smutne małe ogłoszenia: „Znaleziono topielca“; aż wreszcie dotarł do celu. Był to dom z czerwonej cegły, tak brudny, że stał się już niemal czarny, stojący samotnie w pewnej odległości od bramy. Przed nim znajdowało się czworokątne podwórze z kilkoma krzaczkami i skrawkiem trawy równie zrudzialej (a to już mówi samo za siebie), jak zardzewiałe pręty ogrodzenia; w tyle widać było bezładną plątaninę korzeni. Dom był dwuskrzydłowy, z długimi, wąskimi oknami w masywnych framugach. Przed wielu już laty zdradzał zamiar przechylenia się na bok, podparto go jednak i dotychczas wspierał się na kilku belkach niby kaleka na kulach. Ale belki te — służące za przyrządy gimnastyczne wszystkim kotom z sąsiedztwa — zbutwiałe od deszczu, sczerniałe od dymu i porosłe pnączami, nie sprawiały teraz wrażenia zbyt mocnych.

— Nic się nie zmieniło — zauważył podróżny rozglądając się wokoło. — Wszędzie ciemno i głucho jak zawsze. W oknie mojej matki pali się światło, które nie zgasło chyba ani na chwilę od czasu, jak dwa razy do roku przyjeżdżałem tutaj ze szkoły i wlokłem kuferek po tym bruku. Cóż, wejdźmy!

Podszedł do drzwi, osłoniętych drewnianym daszkiem, ozdobionym według modnego ongi monumentalnego wzoru rzeźbionymi draperiami i główkami dzieci, które cierpiały widać na wodogłowie — i zapukał. Po chwili w sieni rozległy się kroki szurające po kamiennej posadzce i jakiś starzec otworzył drzwi. Był zgarbiony i zasuszony, oczy jego patrzały jednak bystro i przenikliwie.

Trzymał w ręku świecę, którą podniósł na chwilę do góry, aby dopomóc swym bystrym oczom.

— Ach, to pan Artur? — rzekł nie zdradzając najlżejszego wzruszenia. — Przyjechał pan nareszcie? Proszę, niech pan wejdzie.

Pan Artur wszedł i zamknął za sobą drzwi.

— Przytył pan i rozrósł się — stwierdził stary podnosząc znów światło, aby przyjrzeć się gościowi, i potrząsając głową — ale moim zdaniem nie dorównywa pan swemu ojcu. Ani nawet swej matce.

— Jak się miewa moja matka?

— Jak zawsze w ostatnich czasach. Kiedy nie leży w łóżku, to przesiaduje w swoim pokoju. W ciągu ostatnich piętnastu lat nie wyszła z niego pewno nawet piętnaście razy.

Weszli do małej nieprzytulnej jadalni. Stary postawił świecznik na stole, podparł prawy łokieć lewą ręką i wpatrywał się w gościa, głaszcząc swe szczęki, które wyglądały, jak gdyby pokrywała je wyprawiona skóra. Gość podał mu rękę. Stary ujął ją bez entuzjazmu i jak najprędzej powrócił do głaskania swych policzków, których dotknięcie sprawiało mu widocznie znacznie większą przyjemność.

— Wątpię, czy pańska matka będzie zadowoloną z tego, że pan przyjechał w niedzielę, panie Arturze — oświadczył kiwając ostrzegawczo głową.

— Czy chciałby pan, abym odjechał z powrotem?

— O! Ja? Ja? Ja tu nie jestem panem. Nie chodzi o to, Czego ja bym chciał. Przez wiele lat stałem między pańską matką a pańskim ojcem. Nie zamierzam bynajmniej stać teraz między pańską matką a panem.

— Czy może jej pan powiedzieć, że wróciłem?

— Ależ tak, panie. Arturze, owszem. Naturalnie! Powiem jej, że pan wrócił. Proszę tu poczekać. Przekona się pan, że w tym pokojunic nie zmieniono.

Wyjął z kredensu drugą świecę, zapalił ją, zostawił pierwszą świecę na stole i wyszedł z pokoju. Był to niski, łysy starzec w czarnym surducie i kamizelce, tabaczkowych bryczesach i tabaczkowych długich getrach. Sądząc po ubraniu można by go wziąć za urzędnika lub za służącego — istotnie przez wiele lat był zarówno jednym, jak i drugim. Jedyną ozdobą jego stroju był zegarek spuszczony na starej Czarnej wstążce w odmęty kieszeni. Miejsce zatonięcia zegarka wskazywał wytarty miedziany klucz, uwiązany do drugiego końca wstążki. Stary miał przekrzywioną głowę i cały był skrzywiony na bok, jak gdyby fundamenty jego zapadły się w tym samym czasie, co fundamenty domu, i powinno się było podeprzeć go w podobny sposób.

— Jakiż słaby ze mnie człowiek — rzekł po jego wyjściu Artur Clennam — skoro gotów byłbym rozpłakać się na to przyjęcie! A przecież nigdy nic innego nie zaznałem, nigdy nie spodziewałem się niczego innego.

Nie tylko gotów był się rozpłakać, lecz zapłakał rzeczywiście. Była to chwilowa reakcja natury, która od zarania życia doznawała rozczarowań, lecz dotychczas nie zdołała wyzbyć się pragnień i nadziei. Po chwili opanował się, wziął świecę i zaczął oglądać pokój. Stare meble stały na dawnych miejscach, ze ścian spoglądały oprawione w ramy Plagi Egipskie, sczerniałe za sprawą plag londyńskich: much i dymu. Ujrzał stary, wyłożony ołowiem pusty bufet, podobny do trumny z przegródkami; równie pusty stary schowek, którego jedyną zawartość za dawnych czasów stanowił niekiedy on sam — karano go bowiem w ten sposób. Uważał wówczas ten schowek za istną bramę piekieł, na drodze do których zastał go wspomniany już pobożny traktat. Na kredensie stał stary groźny zegar z wielkimi wskazówkami. Artur pamiętał, że ilekroć nie zdążył odrobić lekcji, zegar ten wykrzywiał się do niego ze złośliwą uciechą, a kiedy raz na tydzień nakręcano go żelaznym kluczem, warczał, jak gdyby z góry cieszył się z ciężkich chwil, które przyniesie chłopcu.

W tej chwili stary wrócił do pokoju i powiedział:

— Panie Arturze, pójdę pierwszy, żeby panu poświecić.

Artur wyszedł za nim na klatkę schodową. Ściany wyłożone tu były boazerią, podzieloną na prostokąty przypominające tablice nagrobkowe. Weszli po schodach na górę i znaleźli się w mrocznym pokoju. Podłoga tu z biegiem lat obsunęła się i zapadła, tworząc w okolicy komina zagłębienie. W zagłębieniu tym, na czarnej kanapie podobnej do katafalku, opierając się plecami o wielką kanciastą czarną poduszkę przypominającą pieniek, na jakim za dawnych dobrych czasów ścinano skazańców, siedziała jego matka w żałobnym stroju.

Odkąd Artur pamiętał, rodzice jego żyli ze sobą bardzo niezgodnie. Pamiętał, jak wśród uciążliwego milczenia siadywał cichutko, nie śmiąc się poruszyć i przenosząc przerażone spojrzenie z jednej zasępionej twarzy rodzicielskiej na drugą. Tego rodzaju wspomnienia zachpwał zresztą z względnie spokojnych chwil swego dzieciństwa.

Matka złożyła teraz na jego czole lodowaty pocałunek i podała mu cztery sztywne palce okryte wełnianą rękawiczką. Po tym przywitaniu Artur usiadł naprzeciw niej przy małym stoliku. Na kominku płonął ogień, jak zawsze we dnie i w nocy od piętnastu lat. Nad nim wisiał imbryk, jak zawsze we dnie i w nocy od piętnastu lat. Rozżarzone węgle pokrywała kupka wilgotnego popiołu, druga kupka popiołu, zmieciona na bok, leżała przy kracie — jak zawsze we dnie i w nocy od piętnastu lat. W nie przewietrzanym pokoju unosił się zapach czarnej farby, który z powodu bliskości ognia wydobywał się od piętnastu miesięcy z krepy i sukni wdowiej, od piętnastu zaś lat z kanapy przypominającej katafalk.

— Matko, to wielka zmiana. Byłaś zawsze tak ruchliwa i czynna.

— Świat skurczył się dla mnie do tych wymiarów, Arturze — odparła matka obrzucając spojrzeniem pokój. — Wielkie to szczęście dla mnie, że nigdy nie przywiązywałam wagi do jego marnego blichtru.

Obecność matki i jej silny, surowy głos wywierały na Artura dawny przemożny wpływ. Poczuł, jak znów przeszywa go dreszcz lęku i ogarnia odrętwienie tak dobrze mu znane z dzieciństwa.

— Czy nigdy nie opuszczasz pokoju, matko?

— Reumatyzm i towarzysząca mu słabość czy też niemoc nerwowa — mniejsza o nazwę — odebrały mi władzę w nogach. Nie wychodzę nigdy z tego pokoju. Nie byłam już za tymi drzwiami od… Powiedz mu, od jak dawna — zwróciła się do kogoś przez ramię.

— Na Boże Narodzenie będzie dwanaście lat — rozległ się z mroku za jej plecami skrzeczący głos.

— Czy to Affery? — zapytał Artur wpatrując się w ciemności.

Skrzeczący głos odpowiedział, że tak, to jest Affery. Postać starej kobiety wysunęła się z mroku do bardziej oświetlonej części pokoju, przesłała Arturowi ręką pocałunek i znów znikła w ciemnościach.

— Jestem w stanie — rzekła pani Clennam wskazując ręką w wełnianej rękawiczce fotel na kółkach, stojący przed wysoką, szczelnie zamkniętą sekreterą — jestem w stanie wykonywać swe obowiązki i wdzięczna jestem za to Niebu. To wielkie szczęście. Ale dziś jest święto, nie będziemy więc wspominali więcej o interesach. Czy jest niepogoda?

— Tak, matko.

— Czy pada śnieg?

— Śnieg, matko? Przecież mamy dopiero wrzesień.

— Dla mnie wszystkie pory roku są jednakowe — stwierdziła, jak gdyby rozkoszując się tymi posępnymi słowami. — W mojej samotni nie znam lata ani zimy. Podobało się Panu umieścić mnie poza zasięgiem tych spraw.

Miała zimne szare oczy, zimne siwe włosy, nieruchomą twarz, sztywną jak jej czepiec i fryzura — fakt więc, że znajdowała się poza zasięgiem pór roku, zdawał się tylko prostym następstwem tego, iż znajdowała się poza zasięgiem ludzkich wzruszeń.

Na stoliku przed nią leżało kilka książek, okulary w stalowej oprawie, które widocznie zdjęła przed chwilą, i staroświecki złoty zegarek w grubej, podwójnej kopercie. Na przedmiocie tym spoczęły jednocześnie spojrzenia zarówno jej, jak i syna.

— Widzę, że dostałaś przesyłkę, którą wysłałem ci po śmierci ojca, matko.

— Tak jest.

— Ojcu zależało bardzo na tym, abym odesłał ci ten zegarek. Nie pamiętam, żeby kiedykolwiek przejmował się jakąś sprawą tak bardzo jak tą.

— Trzymam go tutaj jako pamiątkę po twoim ojcu.

— Wypowiedział to życzenie tuż przed zgonem. Położył dłoń na zegarku i z wielkim wysiłkiem powiedział do mnie: „Twojej matce“. Na chwilę przedtem sądziłem, że nie zdaje sobie sprawy z tego, co się dzieje wokoło, gdyż od wielu już godzin był nieprzytomny — myślę, że nić cierpiał zbytnio podczas swej krótkiej choroby. Ale naraz spostrzegłem, że obrócil się na łóżku i usiłuje otworzyć zegarek.

— A może w chwili, kiedy usiłował otworzyć zegarek, też nie zdawał sobie sprawy z tego, co robi?

— Nie. Był wtedy zupełnie przytomny.

Pani Clennam potrząsnęła głową. Nie wiadomo było, czy chce w ten sposób zakończyć rozmowę o zmarłym, czy też zaznaczyć, że nie zgadza się ze zdaniem syna.

— Po śmierci ojca sam otworzyłem zegarek, sądząc, że znajdę tam jakąś notatkę. Ale jak sama wiesz, matko, nie było tam nic, prócz starej jedwabnej wkładki haftowanej paciorkami. Bez wątpienia znalazłaś ją między kopertami, gdzie ją zostawiłem.

Pani, Clennam potwierdziła ruchem głowy, po czym dodała:

— Nie będziemy już dziś rozmawiali o interesach. Affery, dziewiąta godzina — rzekła po chwili.

Affery sprzątnęła zę stolika, po czym wyszła z pokoju i po krótkiej chwili wróciła niosąc na tacy talerz sucharków i równiutką, gładką kostkę masła. Stary, który przez cały czas rozmowy stał nieruchomo przy drzwiach, patrząc na matkę w ten sam sposób, jak przedtem patrzał na syna, teraz również wyszedł i po nieco dłuższej nieobecności powrócił niosąc inną tacę. Znajdowała się na niej napoczęta butelka portwaijnju (wniosząc z przyśpieszonego oddechu starca, musiał om chodzić po nią do piwnicy), cytryna, cukiernica i puszka z przyprawami. Używając tych surowców oraz gorącej wody z imbryka przyrządził z aptekarską dokładnością gorący wonny płyn, którym napełnił kubek. Pani Clennam zanurzyła w tym płynie kilka sucharków i zaczęła je jeść, podczas gdy stara Affery smarowała masłem pozostałe sucharki, które miały być zjedzone oddzielnie. Gdy chora zjadła wszystkie sucharki i wypiła całą mieszaninę, obydwie tace sprzątnięto, po czym książki, świeca, zegarek, chusteczka do nosa i okulary wróciły na stół. Pani Clennam włożyła okulary i odczytała kilka ustępów jednej z książek. Czytała je surowo, z gniewnym zacietrzewieniem, modląc się o to, aby jej wrogowie zginęli od miecza, spłonęli od pożaru, padli od dżumy i trądu, aby kości ich rozsypały się w proch i aby nie pozostało po nich żadnego potomstwa. Słuchając tego syn jej doznał wrażenia, że lata rozłąki znikły gdzieś bez śladu. Znów ogarnęło go mroczne przerażenie, jak za lat dziecinnych, kiedy przygotowywał się do snu.

Pani Clennam zamknęła książkę i przez chwilę trwała w bezruchu zasłaniając twarz dłonią. To samo zrobił stary nie ruszając się ze swego miejsca; to samo prawdopodobnie uczyniła stara służąca w swym ciemnym kącie. Wreszcie chora mogła się już położyć.

— Dobranoc, Arturze. Affery zajmie się przygotowaniem noclegu dla ciebie. Dotknij mnie, tylko ostrożnie, bo moja ręka jest bardzo wrażliwa.

Artut dotknął wełnianej rękawicy, okrywającej jej rękę. Nie miało to dla niego znaczenia. Gdyby nawet mosiężny futerał okrywał matkę, nie mogliby być bardziej sobie dalecy i bardziej sobie obcy niż w tej chwili. Po tym pożegnaniu wyszedł z pokoju i za starcem i służącą zszedł po schodach na dół.

Gdy znalazł się sam na sam z Affery w mrocznej jadalni, stara służąca zapytała go, czy nie zjadłby kolacji.

— Nie, Affery, nie będę nic jadł.

— Jeżeli chcesz, to zrobię ci kolację — rzekła Affery. — W spiżarni jest kuropatwa, przygotowana dla niej na jutro — pierwsza w tym roku. Powiedz choć słówko, a upiekę ją dla ciebie.

Nie, jadł niedawno obiad i nie mógłby teraz nic przełknąć.

— W takim razie napij się czegoś — namawiała Affery. — Mógłbyś napić się wina z jej butelki. Powiem Jeremiaszowi, że kazałeś mi przynieść wina.

Nie, wina także nie chce.

— To nie ma sensu, Arturze — powiedziała szeptem stara służąca pochylając się ku niemu. — Wprawdzie boję się ich śmiertelnie, ale to nie powód, żebyś ty miał się ich bać. Przecież połowa majątku należy do ciebie, prawda?

— Tak, tak.

— Więc przynajmniej ty nie bądź tchórzem. Przecież jesteś mądry, Arturze, prawda?

Skinął głową, ponieważ wiedział, że oczekuje od niego potwierdzenia.

— Musisz więc przeciwstawić się im! Ona jest okropnie mądra i tylko mądry człowiek może jej coś powiedzieć. On też jest mądry — o, jaki mądry — więc kiedy ma ochotę, to rąbie jej, co myśli, prosto z mostu!

— Twój mąż mówi jej, co myśli?

— Jeszcze jak! Trzęsę się cała, kiedy słyszę, jak jej rąbie prawdę w oczy. Mój mąż, Jeremiasz Flintwinch, potrafi pokonać nawet twoją matkę. To najlepszy dowód, że jest mądry!

Odgłos jego szurających kroków kazał jej wycofać się na drugi koniec pokoju. Ta wysoka, szpetna, silna kobieta, która za młodu mogłaby śmiało zaciągnąć się do gwardii królewskiej nie obawiając się zdemaskowania, drżała ze strachu przed małym, krzywym starcem o bystrych oczach.

— Cóż, Affery, cóż, kobieto — rzekł Flintwinch — co tu robisz? Czy nie możesz znaleźć nic do przegryzienia dla panicza Artura?

Panicz Artur powtórzył, że nie ma ochoty nic przegryźć.

— W takim razie pościel mu łóżko — rozkazał stary. — Prędzej się uwijaj.

Szyję miał tak skrzywioną, że końce białego krawata chybotały mu się zwykle koło ucha; twarz zaś nadętą i obrzmiałą wskutek tego, że wrodzona energia i popędliwość walczyły w nięj nieustannie z powściągliwością, która stała się jego drugą naturą. Sprawiał dziwne wrażenie człowieka, który powiesił się niegdyś i od tego czasu chodzi po świecie ze stryczkiem na szyi, w tej samej pozie, w jakiej znajdował się, gdy go odcięła jakaś dobroczynna ręka.

— Panie Arturze — rzekł Jeremiasz — jutro zapewne dojdzie do ostrej wymiany zdań między panem a pańską matką. Matka nie pogodzi się tak łatwo z faktem, że po śmierci ojca wycofał się pan z interesów. Domyśla się tego zresztą, chociaż zawiadomienie jej o tym pozostawiliśmy panu.

— Przez całe życie poświęcałem wszystko dla interesów, czas więc już, abym się z nich wycofał.

— Doskonale! — zawołał Jeremiasz tonem, który mówił: „To fatalne!“ — Doskonale! Ale niech się pan nie spodziewa, panie Arturze, że będę stał między pańską matką a panem, jak stałem ongiś między pańską matką a pańskim ojcem. Musiałem łagodzić i parować ciosy i zawsze porządnie przy tym obrywałem. Dość już mam takiej roboty.

— Nigdy cię o to nie poproszę, Jeremiaszu.

— Bardzo dobrze. Cieszę się, że to słyszę, bo gdyby mnie nawet pan prosił, musiałbym odmówić. Ale — jak powiada pańska matka — dość rozmów na ten temat w wieczór niedzielny. Affery, kobieto, czyś już nareszcie znalazła wszystko, czego ci potrzeba?

Affery wyjmowała właśnie z szafy prześcieradła i poszewki. Słysząc głos męża, zgarnęła je z pośpiechem i odpowiedziała:

— Tak, Jeremiaszu.

Pragnąc jej dopomóc Artur Clennam wziął od niej bieliznę, życzył starcowi dobrej nocy i wraz z Affery udał się na górę.

Przez dłuższą chwilę szli po schodach przesiąkniętych zapachem stęchlizny, charakterystycznym dla starego, nie przewietrzanego i prawie nie zamieszkanego domu, aż wreszcie znaleźli się w przestronnej sypialni na poddaszu. Sypialnia ta, nędzna i nieprzytulna jak wszystkie pokoje w tym domu, była od nich jeszcze posępniejsza i brzydsza, stanowiła bowiem miejsce zesłania wszystkich zniszczonych gratów. Znajdowały się tu ohydne stare krzesła z dziurawymi siedzeniami i ohydne stare krzesła zupełnie bez siedzeń; dywan tak wytarty, że nie znać już było na nim desenia; kulawy stół; skrzywiona i spaczona szafa; przybory do kominka, sprawiające wrażenie szkieletów dawno zmarłych przyborów; umywalnia, wyglądająca tak, jak gdyby przez całe stulecia stała pod ulewą brudnych mydlin, i łóżko z czterema nagimi, cienkimi słupkami. Słupki były ostro zakończone, może na wypadek, gdyby któryś z lokatorów wolał wbić się na pal, zamiast położyć do tego łóżka. Artur otworzył niskie długie okno i wyjrzał na zewnątrz. Zobaczył dobrze znany, złowrogi, sczerniały las kominów oraz dobrze znaną czerwoną łunę na niebie, którą niegdyś uważał za odblask płomieni piekielnych, gdyż dziecinna jego wyobraźnia widziała je wszędzie, gdziekolwiek spojrzał.

Cofnął głowę do wnętrza pokoju, usiadł przy łóżku i popatrzył na Affery, która je właśnie słała.

— Affery, kiedy wyjeżdżałem, nie byłaś jeszcze zamężna.

Ściągnęła usta, potrząsnęła przecząco głową i zaczęła wkładać powłoczkę na poduszkę.

— Jak to się stało?

— Cóż, naturalnie, to Jeremiasz… — rzekła Affery trzymając w zębach róg poszewki.

— Rozumiem, że to on ci się oświadczył, ale w jaki sposób w ogóle do tego doszło? Sądziłem, że żadne z was nie wstąpi już w ogóle w związki małżeńskie, a już nigdy bym nie przypuszczał, że możecie się pobrać.

— Ja też nigdy bym tego nie przypuszczała — odparła pani Flintwinch mocno zawiązując tasiemki poszewki.

— O to mi właśnie chodzi. Kiedy więc zmieniłaś zdanie?

— Nigdy go nie zmieniłam — oświadczyła pani Flintwinch.

Widząc, że Artur patrzy wciąż na nią, jak gdyby oczekiwał dalszych jej słów, pani Flintwinch potrząsnęła poduszką, położyła ją na wezgłowiu, poklepała ją jeszcze raz i zapytała:

— Co mogłam zrobić?

— Co mogłaś zrobić, żeby nie wyjść za mąż?

— Pewnie — potwierdziła pani Flintwinch. — Przecież to nie ode mnie zależało. Mnie by to nigdy przez myśl nie przeszło. Miałam i bez tego dość roboty, skąd znalazłabym czas na myślenie. Ona nie pozwalała mi próżnować (tak samo jak on), kiedy jeszcze mogła chodzić. A wtedy jeszcze chodziła.

— I cóż?

— Cóż? — powtórzyła pani Flintwinch. — Właśnie to samo sobie wtedy powiedziałam. Cóż? Po co się zastanawiać? Skoro tych dwoje mądrych już sobie wszystko ułożyło, to co ja tu mam do gadania? Nic!

— Więc to był projekt mojej matki?

— Arturze, niech cię Pan Bóg kocha, a mnie niech wybaczy to życzenie! — zawołała Affery, wciąż pamiętając o tym, aby nie podnosić głosu. — Przecież gdyby oboje tego nie postanowili, nigdy by do tego nie doszło! Jeremiasz wcale się do mnie nie zalecał. Skądby też miał się zalecać, skoro przez tyle lat mieszkał ze mną w jednym domu i rozkazywał mi. Po prostu pewnego pięknego dnia powiedział do mnie: „Affery, chcę ci coś rzec. Jak ci się podoba nazwisko Flintwinch?“ „Jak mi się podoba?“ — powiadam. „Tak — mówi — bo będziesz musiała ję nosić“. „Nosić? — powiadam. — Je-re-mia-szu!“ O, z tego Jeremiasza to spryciarz!

Pani Flintwinch rozłożyła poduszkę, potem koc i nakryła łóżko kapą, jak gdyby skończyła już swoje opowiadanie.

— I cóż? — znów zapytał Artur.

— Cóż? — znów powtórzyła pani Flintwinch. — Co miałam na to poradzić? Powiedział do mnie: „Affery, musimy się pobrać. Wytłumaczę ci dlaczego. Zdrowie już jej nie dopisuje i wkrótce pewno trzeba będzie, aby ktoś stale był przy niej. Poza tym, kiedy ona będzie leżała, zostaniemy zupełnie sami w domu, więc tak będzie znacznie wygodniej. Ona podziela moje zdanie, w poniedziałek więc o ósmej rano włożysz czepek i pójdziemy załatwić tę sprawę“ — przy tych słowach pani Flintwinch podwinęła koc.

— No i co?

— No i co? — powtórzyła pani Flintwinch. — Masz rację! Usiadłam i powiedziałam właśnie to samo: „No i co?“ Wtedy Jeremiasz powiada: „Dlatego właśnie wyznaczyłem poniedziałek, że w niedzielę będzie ogłoszona trzecia zapowiedź — dałem na zapowiedzi dwa tygodnie temu. Ona sama jeszcze z tobą o tym pomówi, chciałem cię więc uprzedzić, żebyś była na to przygotowana, Affery“. Rozmawiała ze mną tego samego dnia. Powiedziała: „A więc, Affery, słyszę, że wychodzisz za mąż za Jeremiasza. Jestem z tego zadowoloną i ty pewno też się cieszysz, co jest rzeczą całkiem zrozumiałą. Małżeństwo to jest dla ciebie wielkim szczęściem, dla mnie zaś w obecnych warunkach jest bardzo pożądane. Jeremiasz to człowiek rozsądny, godny zaufania, pracowity i pobożny“. Cóż miałam odpowiedzieć, kiedy już do tęgo doszlo? Przecież gdyby nawet chodziło nie o ślub, lecz o spalenie na stosie — pani Flintwinch z trudem dobierała odpowiednich wyrazów, aby jasno wypowiedzieć swoje myśli — też nie miałabym nic do powiedzenia, skoro tych dwoje mądrych tak sobie postanowiło.

— W najlepszej wierze, spodziewam się.

— Oczywiście, Arturze.

— Affery, co to za dziewczyna była przed chwilą w pokoju mojej matki?

— Dziewczyna? — zapytała pani Flintwinch zaskoczona.

— Przecież to była dziewczyna? Ta, co siedziała przy tobie — ukryta w ciemnym kącie?

— Ach ta? Mała Dorrit? Nie ma o kim mówić. To jej kaprys. — Affery Flintwinch miała dziwny zwyczaj: nigdy nie wymieniała nazwiska pani Clennam. — Ale na świecie są przecież panny, co się zowie. Czyś już zapomniał o swej dawnej miłości? Tak, z pewnością dawno już o niej zapomniałeś.

— Kiedy matka nas rozłączyła, dość się nacierpiałem, aby dobrze ją zapamiętać. Pamiętam ją doskonale.

— Czy masz już kogo innego?

— Nie.

— W takim razie mam dla ciebie nowiny. Ona jest teraz zamożną wdową. Możesz się z nią ożenić, jeżeli tylko zechcesz.

— Skąd to wiesz, Affery?

— Dwoje mądrych rozmawiało kiedyś o niej. O, Jeremiasz wchodzi po schodach!

Affery znikła w mgnieniu oka.

Od chwili gdy Artur znalazł się w dawnym otoczeniu, myśli jego zaczęły snuć pilnie dawne wspomnienia i pani Flintwinch dostarczyła mu teraz wątku brakującego do uzupełnienia desenia. Nawet w tym tak posępnym domu rozkwitła niegdyś szaloną chłopięca miłość i Artur cierpiał tu ongi z powodu nieziszezalności swych pragnień równie dotkliwie, jak gdyby rudera ta była najpiękniejszym zamkiem. Nie dalej jak przed tygodniem, w Marsylii, twarz ślicznej panny, z którą rozstał się z takim żalem, wzbudziła w nim niezwykłe zainteresowanie, a nawet wzruszyła go przez swe podobieństwo, rzeczywiste czy urojone, do owej pierwszej twarzy dziewczęcej, co wyrwała go z szarzyzny posępnego żywota i uniosła do barwnej krainy wyobraźni. Oparł się o parapet długiego niskiego okna i patrząc znów na las sczerniałych kominów puścił wodze marzeniom. W życiu bowiem tego człowieka tyle było braków, tyle spraw, którymi można było pokierować w sposób lepszy i szczęśliwszy, iż ustawiczne rozmyślania o tym uczyniły zeń w końcu marzyciela.

Rozdział czwarty

Sen pani Flintwinch

W przeciwieństwie do syna swej chlebodawczyni pani Flintwinch nie oddawała się nigdy marzeniom na jawie — znała tylko marzenia senne. I właśnie owej nocy, w kilka godzin po pożegnaniu się z synem swej pani, miała bardzo dziwny sen. Był to sen tak żywy i tak wyraźny w szczegółach, że można by go wziąć za rzeczywistość. A stało się to tak:

Sypialnia, którą zajmowali małżonkowie Flintwinch, znajdowała się w odległości kilku kroków od pokoju, w którym od tylu lat zamykał się świat pani Clennam. Pokoje te były na różnych poziomach, sypialnia bowiem Flintwinchów mieściła się w bocznym skrzydle domu i prowadziło do niej kilka stromych stopni z głównej klatki schodowej akurat naprzeciwko drzwi pani Clennam. Z sypialni nie słychać było, co się dzieje w pokoju pani Clennam, gdyż stary dom miał bardzo grube mury, drzwi i boazerie, można jednak było dobiec tam w jednej chwili, o każdej porze dnia i nocy, w każdym stroju, przy każdej temperaturze. Przy łóżku, w odległości kilku cali od ucha pani Flintwinch wisiał dzwonek, którego sznur znajdował się w pokoju pani Clennam tuż pod jej ręką. Ilekroć więc rozlegał się dzwonek, Affery zrywała się i zanim jeszcze zdołała oprzytomnieć, już była w pokoju chorej.

Tego wieczora Affery ułożyła swą panią do snu, zapaliła jej światło, życzyła jej dobrej nocy, po czym wróciła do swej sypialni. Tam stwierdziła, że jej pan i władca jeszcze się nie zjawił, i jak zwykle zapadła w drzemkę. Sen, który ujrzała, dotyczył właśnie jej pana i władcy, wbrew hipotezom wielu filozofów, którzy twierdzą, że widzimy we śnie to, o czym myśleliśmy przed zaśnięciem.

Śniło jej się, że po kilku godzinach obudziła się i ujrzała, że Jeremiasza jeszcze nie ma. Mierząc czas sposobem króla Alfreda Wielkiego, ze stanu świecy palącej się na stole wywnioskowała, że spała dość długo. Następnie śniło jej się, że wstała, otuliła się szlafrokiem, włożyła pantofle i zaniepokojona wyszła na schody, aby poszukać Jeremiasza.

Schody były drewniane i mocne jak na jawie i Affery zeszła po nich bez żadnych dziwnych przygód, jakie zazwyczaj zdarzają się we śnie. Nie zsunęła się po nich, lecz zeszła trzymając się poręczy, świeca bowiem dopaliła się tymczasem. W rogu sieni, nie opodal drzwi frontowych, znajdowała się maleńka, podobna do studni portiernia z długim, wąskim oknem, przypominającym szczelinę. W tym nie używanym nigdy pokoiku paliło się w tej chwili światło.

Pani Flintwinch przeszła przez sień czując na obnażonych nogach chłód ciągnący od kamiennej posadzki i zajrzała przez szpavrę między zardzewiałymi zawiasami nie domkniętych drzwi. Spodziewała się, że zobaczy Jeremiasza śpiącego lub chorego, przekonała się jednak, że siedzi on najspokojniej na krześle całkiem przytomny i w najlepszym zdrowiu. Ale co to? — Ojej! Boże przebacz nam! — wyszeptała pani Flintwinch, gdyż ze zdumienia zakręciło jej się w głowie.

Przytomny bowiem pan Flintwinch wpatrywał się w śpiącego pana Flintwincha. Siedział z jednej strony małego stolika i bacznie obserwował siebie samego, śpiącego po drugiej stronie z głową opuszczoną na piersi i pochrapującego przy tym smacznie. Czuwający pan Flintwinch był zwrócony twarzą do żony, śpiącego pana Flintwincha widziała z profilu. Czuwający Flintwinch był oryginąłem — śpiący Flintwinch jego kopią. Mimo coraz silniejszego zawrotu głowy Affery była tego pewna, podobnie jak odróżniłaby bez wahania jakiś rzeczywisty przedmiot od jego odbicia w lustrze.

Gdyby nawet żywiła jakieś wątpliwości co do tego, który z nich jest jej mężem, pozbyłaby się ich teraz widząc, jak się małżonek niecierpliwi. Pan Flintwinch bowiem rozejrzał się wokoło za jakimś narzędziem, chwycił szczypce i zanim poprawił płomień świecy, pchną! nimi śpiącego, jak gdyby miał ochotę przebić go na wylot.

— Kto to? Co się stało? — zawołał tamten budząc się z przerażeniem.

Pan Flintwinch zrobił taki ruch szczypcami, jak gdyby chciał wsadzić je towarzyszowi do gardła i w ten sposób zmusić go do zachowania ciszy. Sobowtór jego oprzytomniał i powiedział przecierając oczy:

— Zapomniałem, gdzie jestem.

— Spałeś przez dwie godziny — warknął Jeremiasz patrząc na zegarek. — Powiedziałeś, że wystarczy ci krótka drzemka, aby wypocząć.

— No i zdrzemnąłem się trochę — odparł sobowtór.

— Jest pół do trzeciej rano — mruknął Jeremiasz. — Gdzie jest twój kapelusz? Gdzie twój płaszcz? Gdzie jest skrzynka?

— Wszystko jest tutaj — rzekł sobowtór i zaczął powolnymi sennymi ruchami wiązać szal na szyi. — Poczekaj chwilę. Teraz pomóż mi włożyć płaszcz — nie, nie ten rękaw, tamten. Ha! Starzeję się.

Pan Flintwinch tymczasem gwałtownym ruchem wciągnął na niego płaszcz.

— Obiecałeś mi jeszcze kieliszek, kiedy się obudzę.

— Masz, pij! — odparł Jeremiasz — i udław się… to jest chciałem powiedzieć: idź.

Mówiąc to wyciągnął skądś dziwnie znajomą butelkę portwajnu i napełnił kieliszek.

— To pewno jej portwajn? — zauważył sobowtór, próbując wina z takim spokojem, jak gdyby znajdował się w jakiejś tawernie portowej i nie śpieszył się nigdzie. — Piję jej zdrowie.

Pociągnął łyk wina.

— Twoje zdrowie!

Znów pociągnął łyk.

— Jego zdrowie!

Znów pociągnął łyk.

— Zdrowie wszystkich przyjaciół z okolicy katedry Św. Pawła.

Po tym tradycyjnym staroświeckim toaście osuszył kieliszek, postawił go na stoliku i wziął skrzynkę. Była to żelazna skrzynka o powierzchni mniej więcej dwóch stóp kwadratowych i bez trudu mieściła mu się pod pachą. Jeremiasz niespokojnym okiem obserwował te przygotowania. Następnie sprawdził własnoręcznie, czy tamten mocno trzyma skrzynkę, napomniał go surowo, aby był ostrożny, po czym wyszedł na palcach, żeby otworzyć mu drzwi. W przewidywaniu. tego Affery umknęła na schody. Wszystko w tym śnie było tak naturalne i żywe, że stojąc tam usłyszała odgłos otwieranych drzwi, poczuła powiew chłodnego powietrza nocnego i ujrzała gwiazdy na niebie.

A teraz nastąpiła najdziwniejsza część snu. Strach przed Jeremiaszem obezwładnił ją do tego stopnia, że nie wróciła po schodach do swego pokoju (co bez trudu zdążyłaby uczynić, zanim zaryglował drzwi), lecz stała jak wryta wpatrując się w męża. Wskutek tego Jeremiasz wracając ze świecą w ręku na górę, aby położyć się spać, zetknął się oko w oko z żoną. Na twarzy jego odmalowało się zdziwienie, nie wyrzekł jednak ani słowa. Nie odrywając od niej oczu posuwał się naprzód, ona zaś cofała się przed nim, niezdolna wyrwać się spod jego wpływu. W ten sposób — ona cofając się, on idąc naprzód — dotarli do swego pokoju. Ale skoro tylko drzwi zamknęły się za nimi, pan Flintwinch chwycił ją za gardło i potrząsnął nią z taką siłą, że posiniała na twarzy.

— Affery, kobieto, Affery — powtarzał przy tym pan Flintwinch. — Co ci się przyśniło? Obudź się, kobieto, obudź się! Co ci się stało?

— Co mi się stało, Jeremiaszu? — jęknęła pani Flintwinch, której oczy zaczęły już zachodzić bielmem.

— Affery, kobieto! Przecież wstałaś we śnie z łóżka, moja droga! Wróciłem w tej chwili — sam bowiem zdrzemnąłem się na dole — i zastałem cię tutaj w szlafroku, nieprzytomną. Affery, kobieto — dodał pan Flintwinch z życzliwym uśmiechem na wyrazistej twarzy jeżeli jeszcze kiedykolwiek przyśnią ci się takie sny, będzie to oznaczało, że potrzeba ci lekarstwa. A wtedy dam ci taką porcję, staruszko, taką porcję, że cię to od razu uleczy!

Pani Flintwinch podziękowała mu i wsunęła się do łóżka.

Rozdział piąty

Sprawy rodzinne

W poniedziałek rano, gdy na zegarze miejskim wybiła dziewiąta. Jeremiasz Flintwinch, który wciąż wyglądał jak odcięty ze stryczka wisielec, zawiózł panią Clennam w fotelu na kółkach przed jej wysoką sekreterę. Gdy otworzyła ją i usadowiła się przy biurku, Jeremiasz odszedł — może po to, aby powiesić się bardziej skutecznie — po czym do pokoju wszedł Artur.

— Czy lepiej się dziś czujesz, matko?

Potrząsnęła przecząco głową, a jej twarz przybrała ten sam wyraz skrytego zadowolenia, z jakim wczoraj rozmawiała o pogodzie. Widać było, że rozkoszuje się swym cierpieniem.

— Nigdy już nie poczuję się lepiej. Wielkie to szczęście dla mnie, Arturze, że wiem o tym i potrafię się z tym pogodzić.

Gdy tak siedziała opierając ręce o blat wysokiej sekretery, miało się wrażenie, że gra na bezdźwięcznych organach kościelnych. Artur pomyślał o tym (porównanie to nasunęło mu się jeszcze przed wielu laty) zajmując miejsce w pobliżu.

Pani Clennam otworzyła jakąś szufladkę, przejrzała jakieś papiery, po czym odłożyła je z powrotem. Surowa jej twarz miała wyraz tak nieprzenikniony, iż nikt nie zdołałby odgadnąć biegu jej posępnych myśli.

— Czy mogę mówić o interesach, matko? Czy skłonna jesteś rozpatrzeć je wraz ze mną?

— Czy jestem skłonna, Arturze? To ciebie raczej powinnam o to zapytać. Ojciec twój zmarł przeszło rok temu. Od owej chwili stale jestem do twojej dyspozycji i czekam tylko, aż raczysz poświęcić mi trochę uwagi.

— Miałem wiele spraw do załatwienia, zanim zdołałem wyjechać, a potem podróżowałem trochę dla wypoczynku i rozrywki.

Zwróciła do niego twarz, jak gdyby nie dosłyszała lub nie zrozum miała ostatnich słów.

— Dla wypoczynku i rozrywki.

Pani Clennam niedosłyszalnym ruchem warg powtórzyła te słowa i rozejrzała się po swym posępnym pokoju, jak gdyby wzywając go na świadka tego, jak niewiele wypoczynku i rozrywki zaznaje w jego ścianach.

— Poza tym ponieważ jesteś, matko, jedyną wykonawczynią testamentu i zarządzasz całym majątkiem, nie mogłem zawierać żadnych transakcji na własną rękę i chciałem ci pozostawić dość czasu na to, abyś mogła ułożyć sprawy w sposób, który ci najlepiej odpowiada.

— Sprawozdania są gotowe — odparła. — Mam je tutaj. Wszystkie dowody kasowe zbadano i zatwierdzono. Możesz przejrzeć je, kiedy zechcesz, Arturze. Nawet w tej chwili.

— Wystarczy mi, gdy wiem, że wszystko jest załatwione, matko. Czy mogę mówić dalej?

— Bardzo proszę — rzekła właściwym sobie lodowatym tonem.

— Matko, od kilku lat działalność naszego domu handlowego kurczy się coraz bardziej, ilość, zawieranych transakcji wciąż spada. Nie okazywaliśmy nigdy nikomu zbytniego zaufania, nie zachęcaliśmy też innych, aby je nam okazywali; nie potrafiliśmy przywiązać do siebie klienteli; nasz sposób prowadzenia interesów jest już przestarzały; w rezultacie więc pozostaliśmy w tyle za innymi firmami. Nie mam chyba potrzeby rozwodzić się na tym zbyt obszernie, matko. Sama wiesz o tym bez wątpienia.

— Wiem, co masz na myśli — odparła wyniośle.

— Nawet ten stary dom, w którym się znajdujemy — ciągnął dalej syn — stanowi przykład tego, o czym mówię. Dawniej, gdy ojciec mój zaczął prowadzić przedsiębiorstwo, a przedtem jeszcze za życia jego stryja, był to ośrodek handlowy — prawdziwa siedziba i składy ruchliwej firmy. Obecnie stanowi jedynie anomalię i anachronizm, jest przestarzały i pozbawiony celu. Wszystkie zapasy towarów dawno już przekazaliśmy agencji handlowej Rovingbarnów. Wiem naturalnie, że kontrolowałaś wszystkie te sprawy i dbałaś pilnie o interesy ojca, nie ulega jednak wątpliwości, że mogłabyś w równym stopniu wpływać na fortunę ojca, mieszkając w jakimś mniejszym mieszkaniu prywatnym. Nieprawdaż?

— Czy sądzisz, Arturze — odrzekła nie odpowiadając mu na pytanie — że dom nie przydaje się do niczego, mimo że służy za schronienie twej zniedołężniałej i dotkniętej kalectwem matce — słusznie zresztą zniedołężniałej i sprawiedliwie dotkniętej kalectwem?

— Mówiłem o jego przydatności z punktu widzenia handlowego.

— I do czego zmierzasz?

— Właśnie za chwilę to wyjaśnię.

— Przewiduję, o co ci chodzi — rzekła wbijając w niego wzrok. — Ale niech Bóg broni, abym miała szemrać na jakiekolwiek doświadczenie, które On zechce mi zesłać. Za swe grzechy zasługuję na gorzkie rozczarowania i przyjmę je w pokorze.

— Matko, przykro mi, że tak mówisz, chociaż lękałem się, że przyjmiesz to w ten sposób…

— Wiedziałeś o tym z góry. Znasz mnie dobrze — przerwała mu matka.

Syn umilkł. Nie spodziewał się tak gwałtownej reakcji na swe słowa.

— Cóż — powiedziała po chwili odzyskując kamienny spokój. — Mów dalej. Niech wysłucham wszystkiego do końca.

— Przewidywałaś zapewne, matko, że postanowiłem wycofać się z interesów. Skończyłem z tym. Nie zamierzam udzielać ci żadnych rad, widzę bowiem, że postanowiłaś prowadzić firmę nadal. Gdybym miał na ciebie jakiś wpływ, użyłbym go na to, aby złagodzić twój sąd o mnie — gdyż wiem, że sprawiłem ci rozczarowanie. Przypomniałbym ci, że nigdy dotychczas nie przeciwstawiłem się twojej woli, choć przeżyłem już z pewnością połowę życia. Nie powiem, abym zawsze w duchu i w myślach godził się z narzuconymi przez ciebie regułami postępowania; nie powiem też, abym sądził, że moje czterdzieści lat życia przyniosły pożytek lub zadowolenie komukolwiek nie wyłączając mnie samego; zawsze jednak podporządkowywałem się twej woli i proszę cię, żebyś zechciała o tym pamiętać.

Biada suplikantowi — gdyby się taki znalazł — który szukałby przebłysku litości w nieugiętej twarzy kobiety siedzącej przy stole. Biada przestępcy, odwołującemu się do miłosierdzia trybunału, któremu przewodniczyłyby te surowe oczy. Mroczna, posępna, misiyczna religia wraz z akcesoriami piorunów zemsty, klątw i zniszczenia, padających z kłębowiska czarnych chmur, była żywiołem tej niewzruszonej kobiety. „Odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom“ — taka modlitwa była dla niej zbyt pokorna. Poraź gromem moich winowajców, Panie, zniszcz ich, zmiażdż; uczyń z nimi to, co ja bym z nimi zrobiła, a będę Cię wielbić — oto jaką bluźnierczą wieżę kamienną zbudowała sobie pani Clennam, aby wedrzeć się do Nieba.

— Czyś już skończył, Arturze, czy może masz mi jeszcze coś do powiedzenia? Sądzę, że to już chyba wszystko. Mówiłeś krótko, lecz bardzo rzeczowo!

— Matko, mam jeszcze coś do powiedzenia. Sprawa ta od dawna już we dnie i w nocy zaprząta moje myśli. Znacznie trudniej mi to powiedzieć, niż to, co już powiedziałem. Tamto dotyczyło tylko mnie — ta sprawa dotyczy nas wszystkich.

— Nas wszystkich? Kogóż zaliczasz do nas wszystkich?

— Ciebie, mnie i mego nieżyjącego ojca.

Zdjęła ręce z blatu sekretery, złożyła je na swym łonie i znieruchomiała wpatrując się w płomień kominka, zagadkowa i nieprzenikniona jak starożytna rzeźba egipska.

— Znałaś mego ojca bez porównania lepiej niż ja. Wobec ciebie nie okazywał tej rezerwy, jaką zawsze zachowywał w stosunku do mnie. Z was dwojga tyś była silniejsza, matko, i zawszę nim kierowałaś. Jeszcze jako dziecko wiedziałem o tym równie dobrze jak teraz. Wiedziałem, że to właśnie twoja przewaga nad nim stała się przyczyną jego wyjazdu do Chin, gdzie prowadził interesy, gdyś ty kierowała nimi tutaj (nie jestem zresztą pewien, czy takie właśnie ustaliliście warunki separacji), i żeś to ty życzyła sobie, abym został z tobą do ukończenia dwudziestego roku życia, potem zaś pojechał do niego, jak to zresztą uczyniłem. Nie masz mi za złe, że przypominam ci te sprawy teraz, po upływie dwudziestu lat?

— Czekam na to, żeby dowiedzieć się, dlaczego mi je przypominasz.

Artur zawahał się chwilę, po czym z widoczną trudnością powiedział półgłosem:

— Chcę cię zapytać, matko, czy nie nasunęło ci się nigdy podejrzenie…

Na słowo „podejrzenie“ zmarszczyła brwi i rzuciła synowi błyskawiczne spojrzenie. Natychmiast skierowała znów wzrok na płomienie kominka, na czole jej jednak pozostała zmarszczka, jak gdyby rzeźbiarz dawnego Egiptu utrwalił ją na wieki w tej granitowej twarzy.

— …że trapiły go jakieś wspomnienia przeszłości, że odczuwał może — wyrzuty sumienia? Czy nic w jego zachowaniu nie nasunęło ci takiego przypuszczenia? A może mówiłaś z nim o tym kiedy albo może on napomknął ci kiedyś o czymś podobnym?

— Nie rozumiem, co masz na myśli? Jakiego rodzaju wspomnienia miałyby dręczyć twego ojca? — odparła po chwili milczenia. — Mówisz zagadkami.

— Czy to możliwe, matko — wyszeptał Artur nachylając się ku niej i nerwowym ruchem opierając dłoń na blacie sekretery — czy to możliwe, matko, że skrzywdził kogoś przypadkiem i nie naprawił krzywdy?

Wpatrując się weń gniewnie, odchyliła się do tyłu, aby jak najbardziej oddalić się od syna, nic jednak nie odpowiedziała.

— Matko, rozumiem dobrze, że jeżeli tobie nigdy nie postała w głowie podobna myśl, to musisz uważać moje podejrzenia za dowód okrucieństwa i braku szacunku dla pamięci zmarłego, chociaż zwierzam ci się z nich w największej tajemnicy. Ale nie mogę się ich wyzbyć. Ani czas, ani zmiana otoczenia (a próbowałem zarówno jednego, jak i drugiego, zanim zdobyłem się na to wyznanie) nic na to nie pomagają. Pamiętaj, że byłem przy ojcu aż do chwili jego zgonu. Pamiętaj, że widziałem wyraz jego twarzy, gdy powierzył mi ten zegarek i usiłował mi dać do zrozumienia, że mam ci go przesłać jako znak, który zrozumiesz. Pamiętaj wreszcie, że patrzałem na niego, gdy słabnącą dłonią usiłował skreślić do ciebie jakieś słowa, których jednak nie zdołał już napisać. O ile mgliste i nieuchwytne jest nękające mnie podejrzenie, o tyle zastanawiające są okoliczności, które nadają mu pozór prawdopodobieństwa. Na miłość boską, zbadajmy wspólnie z całym pietyzmem, czy nie było to jego ostatnią wolą, abyśmy naprawili jakąś wyrządzoną przez niego krzywdę. Nikt, oprócz ciebie, matko, nie może mi w tym pomóc.

Pani Clennam z całej siły przywarła plecami do oparcia fotela. Ciężar jej ciała sprawił, że kółka fotela zaczęły powoli obracać się w tył. Wyglądała w tej chwili jak rozgniewane widmo bezszelestnie odsuwające się od Artura. Podniosła lewą rękę, zgięła ją w łokciu i wysunęła przed siebie dłonią na zewnątrz, jak gdyby pragnąc zasłonić się przed ciosem. Jednocześnie wpatrywała się wciąż w syna nie przerywając uporczywego milczenia.

— Żądza pieniędzy i dążenie do zawierania jak najbardziej zyskownych umów — muszę teraz mówić o tych sprawach, matko. skoro już zacząłem — mogły sprawić, że kogoś oszukano, skrzywdzono, doprowadzono do ruiny. Tyś byla motorem całej tej machiny, jeszcze zanim się urodziłem; twoja silna indywidualność wywierała wpływ na wszystkie poczynania mojego ojca w ciągu lat przeszło czterdziestu. Sądzę, że mogłabyś rozproszyć moje wątpliwości, gdybyś dopomogła mi ustalić prawdę. Czy zechcesz to uczynić, matko?

Urwał w nadziei, że matka wreszcie przemówi. Ale jej zacięte usta były równie nieruchome, jak siwe włosy, rozdzielone prostym przedziałem.

— Jeżeli można wynagrodzić komuś krzywdę lub przywrócić komuś majątek, zbadajmy sprawę i postarajmy się o zadośćuczynienie i wyrównanie krzywd. Powiem ci więcej, matko — jeżeli moje środki na to pozwolą, ja sam to zrobię. Pieniądze nigdy nie dały mi szczęścia, nie wniosły też, o ile mi wiadomo, spokoju do tego domu ani nic dobrego nie przyniosły żadnemu z jego mieszkańców, przywiązuję więc do nich o wiele mniejszą wagę niż przeciętni ludzie. Nie dadzą mi nic prócz udręki i zgryzoty, jeżeli będzie mnie prześladowała myśl, iż ojca mego w godzinie śmierci nękały z ich powodu wyrzuty sumienia i że nie mam właściwie do nich słusznych praw.

Na pokrytej boazerią ścianie, w odległości kilku stóp od sekretery wisiał sznur dzwonka. Szybkim i niespodziewanym pchnięciem nogi pani Clennam wprawiła w ruch swój fotel, podjechała do sznura i pociągnęła zań gwałtownie — wciąż przy tym trzymając przed sobą lewe ramię na kształt tarczy, jak gdyby Artur ją atakował, a ona broniła się przed jego ciosami.

Do pokoju wbiegła śpiesznie jakaś dziewczyna, najwidoczniej przerażona gwałtownym dzwonkiem.

— Przyślij mi tu Flintwincha!

Dziewczyna znikła i po chwili w drzwiach stanął Jeremiasz.

— Co, już się pokłóciliście? — rzekł ozięble, głaszcząc swe policzki. — Spodziewałem się tego. Byłem nawet tęgo pewien.

— Flintwinch! — zawołała pani Clennam — spójrz na mego syna! Spójrz na niego!

— Patrzę na niego — odparł Flintwinch.

Wyciągnęła rękę, którą się dotychczas zasłaniała, i wskazała na przedmiot swego gniewu.

— Ledwie zdążył przyjechać — gdy jeszcze nie otrząsnął z nóg pyłu przydrożnego — szkaluje przed matką pamięć swego ojca! Żąda od matki, aby wraz z nim zaczęła rewidować transakcje, które ojciec zawierał w ciągu całego życia! Obawia się, że dobra ziemskie, które nagromadziliśmy pracując od świtu do nocy w pocie czoła, w trudzie i wyrzeczeniu, pochodzą z rabunku! Pyta mnie, komu mamy je oddać jako odszkodowanie i zadośćuczynienie za wyrządzone krzywdy!

Targana pasją, panowała mimo to nad swym głosem do tego stopnia, że mówiła to wszystko ciszej nawet niż zazwyczaj, choć bardzo dobitnie i wyraźnie.

— Zadośćuczynienie! W samej rzeczy! Łatwo mu mówić o zadośćuczynieniu, jemu, który wrócił właśnie z wesołej podróży po obcych krajach, jemu, który pędzi życie próżne i hulaszcze. Ale niech spojrzy na mnie, uwięzioną i bezwładną. Znoszę wszystko bez słowa skargi, sądzone jest bowiem, abym w ten sposób odpokutowała za grzechy. Zadośćuczynienie! Czy nie widzi go w tym pokoju? Czy ostatnie piętnaście lat nie są wystarczającym zadośćuczynieniem?

W ten sposób zawsze wyrównywała swe rachunki z Potęgą Niebios, księgując pozycje „ma“ i „winien“, ściśle przestrzegając równowagi bilansu i domagając się spłaty należności. Wyróżniała się spośród innych ludzi tylko pasją i zapamiętaniem, jakie przy tym ujawniała, miliony bowiem ludzi robią co dzień to samo, każdy na swój sposób.

— Flintwinch, podaj mi tamtą książkę!

Jeremiasz podał jej książkę ze stolika. Włożyła dwa palce między jej karty, zamknęła ją i ruchem groźby wyciągnęła ku synowi.

— Arturze, za dawnych czasów, o których traktuje ta księga, ludzie pobożni, umiłowani przez Pana, przeklęliby swych synów za przewinę o wiele mniejszą od twojej. Wygnaliby ich, a wraz z nimi wygnaliby całe narody, gdyby okazały tym synom poparcie, aby odtrącone przez Boga i ludzi wyginęły do ostatniego niemowlęcia. Ja jednak powiem ci tylko, że jeżeli jeszcze kiedykolwiek poruszysz ten temat, wyrzeknę się ciebie; wypędzę cię przez te oto drzwi w taki sposób, że lepiej byłoby dla ciebie, gdybyś od kolebki był sierotą.