Gwiazdozbiór
w Solidarności

Joanna i Andrzej Gwiazdowie
w rozmowie z Remigiuszem Okraską

Łódź
2009

Koncepcja całości, redakcja

Remigiusz Okraska

Skład, redakcja techniczna, indeks nazwisk

Szymon Surmacz

Okładka, projekt graficzny serii

Magda Warszawa

Wybór fotografii

Liliana Milewska / Szymon Surmacz

Przygotowanie publikacji w formie elektronicznej

Piotr Świderek

Wydawca:

Stowarzyszenie

„Obywatele Obywatelom”

(główny dystrybutor książki)

Redakcja pisma „Nowy Obywatel”

ul. Piotrkowska 5, 90-406 Łódź

tel./fax. 42 630 22 18

redakcja@nowyobywatel.pl

www.nowyobywatel.pl

Wydawca książki serdecznie dziękuje osobom, które wsparły prace nad tym przedsięwzięciem: Karolinie Bielenin-Lenczowskiej, Lilianie Milewskiej, Janinie Reliszko, Wiesławie Kwiatkowskiej, Leszkowi Biernackemu, Sławomirowi Cenckiewiczowi, Markowi Czachorowi, Zenonowi Kwoce, Tomaszowi Plucińskiemu, Januszowi Waluszko oraz Krzysztofowi Wyszkowskiemu.

© Copyright by Joanna Gwiazda & Andrzej Gwiazda and „Nowy Obywatel”.
Przedruki dozwolone za zgodą wydawcy.

ISBN 978-83-934530-6-1

Rozważania nie tylko rocznicowe

Ostatnie lata obfitują w „okrągłe” rocznice związane z historią opozycji antykomunistycznej. Rok 2005 przyniósł ćwierćwiecze Sierpnia ’80, kilkanaście miesięcy później przypadło 30-lecie utworzenia Komitetu Obrony Robotników, w roku 2008 minęły trzy dekady od powstania Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. W tym roku świętowane są natomiast dwie specyficzne rocznice – dwadzieścia lat temu odbyły się obrady „okrągłego stołu” oraz „pierwsze demokratyczne wybory”.

Oba te ostatnie wydarzenia stanowią swoisty mit założycielski III RP, a przez establishment polityczny i gospodarczy były przez lata przedstawiane jako ogromny sukces i zarazem konieczność dziejowa. Wszelkie głosy krytyczne traktowano jako „oszołomstwo”, „spiskowe teorie dziejów” lub „brednie ludzi chorych z nienawiści”. Ewentualnie jako opinie „frustratów, którzy się nie załapali”. Szczególnie ten ostatni „argument” jest wymowny, bowiem jego autorom chodziło, jak widać, o „załapanie się”. Szkoda, że nie powiedzieli tego wprost w roku 1980 lub przynajmniej 1989.

Z upływem czasu zaszły pewne zmiany. Stało się tak wskutek różnych wydarzeń i procesów, z których bez wątpienia jednymi z najbardziej istotnych były rozczarowanie rzeczywistością po roku 1989 oraz autokompromitacja dawnych „legend opozycji” – tych właśnie, które „się załapały” – symbolizowana przez rozmowy Michnika z Rywinem. O „okrągłym stole” i okolicach można już było mówić nieco inaczej, to znaczy niekoniecznie na klęczkach i pod groźbą anatemy rzuconej na nieszczęśnika, który odważył się szargać świętości.

Nie oznacza to, że każda krytyka owych zdarzeń i decyzji była wartościowa. Nie w tym rzecz. Istotne jest już samo poszerzenie spektrum debaty publicznej, pojawienie się szczelin w dotychczasowej jednomyślności – jednomyślności oczywiście nie zadekretowanej, za to wymuszonej układem sił w polityce i strukturą własnościową dużych mediów. Dla każdej zdrowej i autentycznej demokracji różnorodność głosów pojawiających się w obiegu publicznym stanowi papierek lakmusowy. Z tego względu fakt, iż w przestrzeni medialno-publicznej pojawili się krytycy „okrągłego stołu” i jego następstw, jest ze wszech miar godny pochwały, niezależnie, czy ktoś się z nimi zgadza, czy też nie.

Niestety, na tym kończą się pozytywy. Dyskusje o opozycji antykomunistycznej, o wydarzeniach roku 1989, o przebiegu transformacji ustrojowej, zostały wtłoczone w absurdalny schemat polskich podziałów politycznych. W ich ramach postkomuniści tworzący dziś SLD, a całkiem niedawno strzelający do robotników, uznani zostali za demokratyczną lewicę. Pionierzy budowy oligarchicznego kapitalizmu w Polsce, pomstujący na „roszczeniowość” społeczeństwa i wychwalający skrajnie liberalne „reformy”, są z racji swych biografii uznawani za lewicujące centrum – mam na myśli „Gazetę Wyborczą” i jej przybudówki intelektualne, od TVN-u poczynając, przez „Politykę”, na „Tygodniku Powszechnym” kończąc. Wielu krytyków „okrągłego stołu”, zwłaszcza tych z politycznej i medialnej pierwszej ligi, sytuuje się z kolei na prawicy. W świadomości społecznej istnieje więc schemat, wedle którego każdy krytyk „okrągłego stołu” jest prawicowcem.

Taki obraz rzeczywistości jest fałszywy, gdy wiemy, że wśród środowisk kontestujących ugodę części opozycji z elitami PRL-owskiej władzy oraz społeczne skutki tego wydarzenia (z „planem Balcerowicza” na czele), oprócz różnych ugrupowań prawicowych znajdowały się środowiska lewicowe, a zarazem antykomunistyczne. Dziś już tylko weterani tamtych wydarzeń oraz garstka historyków i pasjonatów pamiętają, że „okrągły stół” był kontestowany nie tylko przez, dajmy na to, Antoniego Macierewicza, lecz także przez anarchistów czy Polską Partię Socjalistyczną. Natomiast część dzisiejszych prawicowych „niezłomnych krytyków” owego paktu wówczas nie miała nic przeciwko takiemu posunięciu, a wręcz brała w nim udział.

Mit, wedle którego z „okrągłym stołem” nie zgadza się tylko prawica – wedle jednych „oszołomska”, wedle innych „konsekwentna” – zaś lewica w pełni aprobuje taki przebieg wydarzeń, jest bardzo wygodny dla obu stron polityczno-medialnego sporu. Postkomunistom oraz „lewicy laickiej” przekształconej w neoliberałów, pozwala twierdzić, że co prawda może nie wszystko poszło idealnie, pojawiły się nieuniknione błędy i nieprzewidziane konsekwencje, są w Polsce jacyś „biedni i wykluczeni”, w dodatku niekoniecznie „nieudacznicy”. Przekonują nas jednak, że przecież lepszej alternatywy nie było. Prywatyzacja i liberalne reformy gospodarcze były konieczne, a gdyby nie my – twierdzą te środowiska – to prawica oprócz nich zafundowałaby nam „państwo wyznaniowe”, „inkwizytorskie grzebanie w teczkach”, zaś Jacek Kuroń nie rozdawałby zupy ofiarom transformacji ustrojowej. Lepiej być zatem nie mogło, za to gorzej – owszem.

Prawica rozgrywa ów mit równie sprawnie. Po pierwsze, służy on znakomicie do mobilizowania zwolenników. Jeśli ktoś krytycznie ocenia PRL, postkomunistów i ich kluczowych partnerów przy „okrągłym stole”, ten chcąc nie chcąc trafia w objęcia ugrupowań prawicowych, nawet jeśli zupełnie inaczej wyobraża sobie np. optymalne rozwiązania gospodarcze czy politykę społeczną. Po drugie, taki podział polityczny pozwala prawicy podtrzymać mit, jakoby neoliberalne „reformy” nie były złe w ogóle, lecz tylko dlatego, że wprowadzali je dawni esbecy, „bezbożnicy” i „zdrajcy interesu narodowego”. Cóż, w Wielkiej Brytanii te „reformy” przyniosły równie opłakane skutki, mimo iż tam realizowali je nie postkomuniści, lecz idolka polskiej prawicy, Margaret Thatcher. Po trzecie, prawicy jest na rękę taki podział i wynikający z niego obraz przeszłości, gdyż pozwala przedstawiać „Solidarność” jako zryw niepodległościowy, w którym prawa pracowników najemnych czy postulaty socjalne były kamuflażem lub nieistotnym dodatkiem – i dlatego nie trzeba do nich na serio wracać po roku 1989. Wystarczy jedynie czasem korzystać z mobilizacji robotników przeciwko postkomunistom, by później prowadzić równie antyspołeczną politykę, jak SLD.

Z tych właśnie powodów wielkim nieobecnym polskiej debaty publicznej jest środowisko antykomunistycznej, lecz konsekwentnie prospołecznej i propracowniczej lewicy. Lewicy, która nie akceptuje zarazem pobłażania dla agentów tajnych służb PRL-u, jak i pospiesznej, wymuszonej neoliberalnymi zaleceniami, likwidacji polskiego przemysłu. Lewicy, która krytykuje zarówno „okrągły stół”, jak i prawicowe „cztery reformy” z czasów werbalnie antykomunistycznej Akcji Wyborczej Solidarność. Lewicy, która Wałęsie zarzuca nie tylko współpracę z SB, ale także niedemokratyczny sposób kierowania „Solidarnością” oraz zdradę interesów środowisk pracowniczych. Lewicy, która nie jest wściekle antyklerykalna, ale krytycznie ocenia rolę Kościoła w procesie ugody z komunistami oraz jego postawę wobec przemian społeczno-gospodarczych. I tak dalej.

A przecież, jak wspomniałem, w środowiskach opozycji antykomunistycznej były także osoby o poglądach konsekwentnie prospołecznych. Osoby, które nie wycofały się z postulatów rozliczenia twórców i funkcjonariuszy systemu narzuconego Polsce i nadzorowanego z Moskwy, a jednocześnie nie porzuciły „sprawy robotniczej”. Swoistymi ikonami takich postaw są Joanna i Andrzej Gwiazdowie.

Przypomnieniu ich drogi życiowej, poglądów i postaw na przestrzeni ostatnich kilku dekad, służy niniejsza książka. Gdy w roku 2004 w środowisku pisma „Obywatel” zrodził się pomysł przygotowania obszernej rozmowy z Joanną i Andrzejem, naszym głównym zamiarem było rzetelne przedstawienie ich biografii, działalności i związanych z tym perypetii. Pomijając znaczną zbieżność poglądów redaktorów „Obywatela” z tym nurtem opozycji, który współtworzyli Gwiazdowie, uważaliśmy, że głęboko nienormalny, jeśli nie wręcz absurdalny jest tak znikomy udział tych dawnych liderów Wolnych Związków Zawodowych i „Solidarności” w debacie publicznej, a co za tym idzie – znajomość ich faktycznych poglądów. Od tamtej pory sytuacja nieco zmieniła się na lepsze – Joanna i Andrzej częściej niż uprzednio zaczęli pojawiać się w mediach, dopuszczono ich do głosu w kilku istotnych sprawach, prezydent Lech Kaczyński przyznał im wysokie odznaczenia państwowe. Nadal jednak są przywoływani wybiórczo, co wynika tyleż z niepopularności ich poglądów wśród politycznego establishmentu, co z charakteru współczesnych masowych mediów, w których rację bytu mają 15-sekundowe migawki telewizyjne lub gazetowe teksty i wywiady o objętości w najlepszym razie jednej strony.

W trakcie prac nad książką nieco zmieniła się jej formuła. Początkowo zamierzaliśmy opublikować zapis rozmów z Joanną i Andrzejem, z dołączonym wyborem ich publicystyki. W miarę, jak objętość rozmów rosła i rosła, postanowiliśmy artykuły Gwiazdów wydzielić do osobnej publikacji. W ten sposób powstała książka „Poza Układem. Publicystyka polityczna z lat 1988–2006”, która nakładem „Obywatela” ukazała się w maju 2008 r., sprzedając się znakomicie mimo niemal totalnej blokady medialnej na informacje o niej. Wymowny jest fakt, że wydawca rozesłał ponad 100 egzemplarzy recenzenckich książki do największych polskich gazet, rozgłośni radiowych i stacji telewizyjnych, oraz do czołowych publicystów, w tym tych uznawanych za „niepokornych” i „odważnych”. Efektem były tylko omówienie w „Gazecie Polskiej” i wywiad z autorami w „Naszym Dzienniku”.

W książce, którą właśnie trzymacie w rękach, zamieszczono zapis rozmów z Joanną i Andrzejem Gwiazdami oraz wybór rozmaitych materiałów archiwalnych, dotyczących ich życia i działalności. Rdzeń książki, czyli zapis rozmów, powstawał w latach 2005–2009, oczywiście był wielokrotnie redagowany, uzupełniany itp. Tak długi okres pracy nad naszymi rozmowami wynikał z bardzo prozaicznej przyczyny – Joanna i Andrzej są wciąż aktywni, nieustannie biorą udział w różnych działaniach społecznych, spotkaniach itp., więc niełatwo było znaleźć czas na kolejne etapy naszej pracy.

Przyjąłem zasadę, iż wypowiedzi nie są co chwila przerywane kolejnymi pytaniami, lecz składają się z dłuższych wywodów na dany temat. Było to podyktowane dwoma względami. Przede wszystkim, Joanna i Andrzej są znakomitymi gawędziarzami i grzechem byłoby poszatkować rozmowę na zbiór drobiazgowych pytań, utrudniających ukazanie Czytelnikowi tej naturalnej formuły ich opowieści. Po drugie, ponieważ wiele omawianych kwestii dotyczyło obojga rozmówców, a jednocześnie zjawisk nieraz bardzo odległych w czasie, zaowocowało to naprzemiennymi wypowiedziami, przypominaniem kontekstu sytuacyjnego itp. Z tego też względu, aby opowieść była bardziej płynna, na etapie redagowania tekstu usunąłem niektóre zadane pytania szczegółowe.

Oczywiście nie było możliwe przedstawienie wszystkich ciekawych wydarzeń z udziałem Joanny i Andrzeja. Obecna, znaczna objętość książki, byłaby zapewne dwukrotnie większa, gdybyśmy chcieli szczegółowo omówić jeszcze inne kwestie warte uwagi w tych jakże bogatych życiorysach osób, które brały udział w wielu bardzo istotnych wydarzeniach z najnowszej historii Polski. Nie chcieliśmy natomiast, by książka dotyczyła wyłącznie tych spraw, z którymi Gwiazdowie są kojarzeni. Dlatego mnóstwo tu rozważań o życiu codziennym w PRL-u, o ideach politycznych, anegdot i wspomnień dalekich od „pomnikowego” prezentowania historii. Wynika to także z charakteru i postaw moich rozmówców, którzy mimo iż nierzadko wpływali osobiście na bieg historii, to jednak pozostali zwykłymi, serdecznymi ludźmi, bez zadęcia i napuszenia opowiadającymi o tym, o czym inni piszą i mówią wyłącznie patetycznie.

Nie zmienia to faktu, że książka w wielu momentach dotyka ważnych, jeśli nie kluczowych kwestii z niedawnej przeszłości. Sporo tu opinii zwanych kontrowersyjnymi, i to dla bardzo wielu uczestników życia publicznego, nie tylko tych, z których krytyką Gwiazdowie są kojarzeni. Na pewno nie brak tu stwierdzeń stronniczych, tak jak stronnicze są wszelkie wspomnienia i osobiste refleksje. Nie było zresztą naszym zamiarem stworzenie książki naukowo-dokumentalnej – stąd też rzadko sięgaliśmy po dokumenty, nie konfrontujemy tych relacji z opiniami innych osób itp. Są to – podkreślmy raz jeszcze – subiektywne opinie oraz wspomnienia sięgające nierzadko kilkudziesięciu lat wstecz, chcąc nie chcąc nie dające się nieraz oddzielić od późniejszych doświadczeń i wrażeń autorów.

Należy wspomnieć, że nie jest to pierwsza tego typu publikacja. W roku 1990 ukazała się nakładem ZP Sopot książka „Gwiazda, miałeś rację”. Na jej treść składał się w dużej mierze zapis rozmów z Andrzejem, przeprowadzonych przez przyjaciółkę Gwiazdów, Wiesławę Kwiatkowską. Tamtej książki już dawno nie ma w sprzedaży, trudno ją zdobyć w antykwariatach i na aukcjach internetowych. Była ona jednak istotną inspiracją przy powstawaniu „Gwiazdozbioru w »Solidarności«”, pomocną w tworzeniu pytań do późniejszej o kilkanaście lat mojej rozmowy z Joanną i Andrzejem. Autorka „Gwiazda, miałeś rację”, Wiesława Kwiatkowska, działaczka opozycji antykomunistycznej, niezwykle zasłużona w dokumentowaniu przebiegu masakry robotników w Grudniu ’70 na Wybrzeżu, zmarła niestety w czerwcu roku 2006. Pani Wiesia kibicowała pracom nad tą rozmową i bardzo żałuję, że nie doczekała ich finału.

Nasza książka ukazuje się akurat w 20. rocznicę wyborów parlamentarnych, zorganizowanych na mocy porozumień „okrągłego stołu”. Wśród spodziewanych debat nie zabraknie różnych punktów widzenia, ale zapewne Joanna i Andrzej Gwiazdowie nie znajdą się wśród najbardziej rozchwytywanych komentatorów tamtych wydarzeń.

Z tym większą satysfakcją oddajemy „Gwiazdozbiór w »Solidarności«” do rąk Czytelników, jako zazwyczaj pomijany głos w dyskusji o tym, co działo się w Polsce w roku 1989, a także w okresach wcześniejszym i późniejszym.

Remigiusz Okraska
redaktor naczelny pisma „Nowy Obywatel”

1 | Rozpoznanie przeciwnika

Można powiedzieć, przywołując tytuł pewnej książki, że byliście całe życie w opozycji. Zaczęło się od opozycji wobec komunizmu. U Andrzeja była to kwestia niejako „biograficzna” – w wieku 5 lat zostałeś wywieziony wraz z mamą na Syberię, to był rok 1940; do Polski wróciłeś w 1946. Jak do tego doszło?

Andrzej Gwiazda: Wiosną 1939 roku rodzice przenieśli się do Pińska. 13 kwietnia 1940 r. zajechała pod dom furmanka z dwoma żołnierzami i polskim Żydem. Powiedzieli – „sobirajties”. Babcia straciła głowę. Ja zapakowałem zdjęcie ojca, jakieś dokumenty, pluszowego psa, misia, komplet kart do brydża i nie dałem sobie tego odebrać ani skontrolować. Żyd kazał nam załadować maszynę do szycia, maszynkę do mięsa, kołdry, ubrania. Dzięki niemu przeżyliśmy. Sam zapakował sobie dwa worki butów. Czekaliśmy jeszcze na mamę, która poszła się modlić za wywożonych. Wieźli nas wagonem towarowym. Z całej podróży najlepiej zapamiętałem Ural, skaliste wąwozy. Wtedy pierwszy raz widziałem góry. Po trzech tygodniach podróży dojechaliśmy do Kokczetawu w Kazachstanie. Tam załadowali nas na ciężarówki i po stukilometrowej jeździe polnym traktem przez step, we wsi Imantaw wysadzali ludzi kolejno na drodze. Z domów wychodzili mieszkańcy i przygarniali ludzi z drogi. Nikt nie pytał, czy mamy czym zapłacić, choć oczywiście potem płaciliśmy naszym dobytkiem.

Trafiliśmy w dobre miejsce, na pogranicze tajgi i stepu. Rosły tam tylko sosny i brzozy, a na bagnach olcha. 16 km na północ był „Wasiljewskij bor”, który „nie miał końca”, 40 km na południowy zachód był ostatni lasek, a dalej jedynym opałem były „kiziaki” – suszone cegiełki z nawozu. Było duże jezioro, płynęła rzeczka, która dzieliła wieś na rosyjską i tatarską. Część rosyjska należała do kołchozu „im. Woroszyłowa”, a część tatarska do kołchozu „Aryman” (staroirański bóg zła). Najniższa zmierzona temperatura wynosiła -64. Nasz rtęciowy termometr zimą był bezużyteczny, bo rtęć krzepła i grzechotała, a latem też, bo miał skalę do +62 i nie można go było wystawić na słońce. Za to jajko zasypane piaskiem było po kilku minutach ugotowane.

A ludzie?

Andrzej Gwiazda: Miejscowa ludność przyjęła nas życzliwie, mieliśmy kwalifikację – wrag sowieckowo naroda (wróg radzieckiego ludu). Ludność składała się z Rosjan, Tatarów, byli nawet Mordwini, a także z tubylców, Kazachów koczujących na stepie. Później dowieźli jeszcze narody kaukaskie; Inguszów, Czeczenów i nadwołżańskich Niemców. Cała etniczna i rasowa mieszanka żyła generalnie w zgodzie, wspierając się wzajemnie wobec wspólnego wroga, władzy radzieckiej – partyjnych, enkawudzistów, komsomolców. Dla Sybiraka odmowa gościny, gdy ktoś prosił o nocleg, nie mieściła się w sferze pojęć. Kiedyś taki przejezdny gość naszych gospodarzy, po kolacji składającej się z jednego kartofla na głowę, wrócił do sań i przyniósł woreczek chyba pięciokilogramowy mąki: „Gospodyni, zróbcie jeszcze jedną kolację – do syta”. To była uczta! Do dzisiaj ją pamiętam. Tak uczyłem się solidarności.

Czy ówczesne przeżycia wpłynęły jakoś na Twoje późniejsze poglądy i postawy?

Andrzej Gwiazda: Polityka, a nawet geopolityka, przyszły do mnie, gdy miałem 6 lat. Pewnego letniego dnia zapanowała euforia, ludzie, tzn. Polki, bo Polaków było tylko dwóch, ze łzami radości rzucają się sobie na szyję: Hitler napadł na Związek Radziecki! Zaświtała nadzieja powrotu. Radość naszą podzielali Rosjanie; przyjdzie Hitler i zniesie kołchozy. Wspólnie wyczekiwaliśmy, martwiąc się, że to tak daleko, 6500 km ma biedaczek do pokonania… Po roku, z terenów, które udało się Armii Czerwonej chwilowo odbić, zaczęły dochodzić wieści o tym, jak Hitler traktuje ludność oraz jeńców wojennych. Informacje pochodzące z prywatnych listów i kontaktów, a więc wiarygodne, powtarzały się. To zaowocowało konkluzją: „Skoro Hitler to taka sama swołocz jak Stalin, to my wolimy swojego”.

Równolegle nastąpiło porozumienie ze Stalinem, powstała polska armia pod wodzą Andersa, a my z wrogów zostaliśmy przekwalifikowani na sojuszników. Jedzenia od tego nie przybyło, ale znikło nieustanne, codzienne zagrożenie aresztowaniem. Pozwolono na jawną naukę polskiego, historii, geografii. Dano na to nawet jakąś pustą chałupę i szopę, a dla dzieci gotowano zupy, chyba pozwolono kupować produkty z kołchozu, lecz bez soli, bo soli nie było nawet dla partyjnych. Sielanka szybko się skończyła – skończyła się polska szkółka, a mama, która w tej szkółce była nauczycielką, stanęła w pierwszym szeregu do aresztowań. Szczególnie po odmowie przyjęcia radzieckiego obywatelstwa. Wtedy powiedziała mi: „Pamiętaj, nigdy nie wolno ci myśleć po rosyjsku”, to na wypadek, gdybym został sam.

Nie potrafię określić, w jakim stopniu na moje postawy i zachowania wpływ miał Sybir, a w jakim wrodzone predyspozycje. Gdy miałem 5 lat, postanowiłem, że za Sybir komunistom odpłacę i w miarę możności starałem się to robić. Lecz w opozycji nie spotykałem Sybiraków. Ludzie ze zsyłki ukrywali ten fakt, starali się usilnie systemowi nie narazić, często należeli do partii, byli jej aktywistami. W 1980 r. w czasie rozmów z rządem koleżankę-Sybiraczkę powitałem: „Pani minister, czy pani mnie sobie przypomina? Jechaliśmy na Sybir w jednym wagonie w 1940 roku”. Nie ucieszyła się, była zażenowana…

Zapamiętałeś jakieś absurdy systemu sowieckiego?

Andrzej Gwiazda: Na przykład system wynagrodzeń za pracę. Różnicę między „wykonaniem” a planem dzielono między kołchoźników. Oczywiście, gdy kołchoz planu nie wykonał, kołchoźnicy musieli dopłacić. Oprócz „zarobków” były jeszcze podatki. Podatki i „zarobki” kazano płacić albo w naturze, albo w pieniądzach, stosownie do aktualnego ukazu. Ponieważ nie było sklepów, a jeśli okresowo były, to nie było w nich towaru, rubel miał bardzo ograniczone zastosowanie, a więc i bardzo ograniczoną wartość. Gdy jednak nakazywano „należności” uiszczać w rublach, zrozpaczeni kołchoźnicy, wobec perspektywy łagru, oddawali za ruble ostatnie zapasy. Sztuka polegała na przewidzeniu z dużym wyprzedzeniem, czy władza będzie ściągać produkty, czy ruble…

Graliśmy na tej giełdzie znakomicie. Informacje czerpaliśmy głównie z białego wywiadu, czyli z „Prawdy” i „Izwiestii”, które dostawało kierownictwo kołchozu lub Partii, a także z wywiadu „czarnego”, czyli z rozmów z przejezdnymi z dalekiego świata, oraz z analizy strumienia plotek i oceny sytuacji politycznej i wojskowej. W tej grze aktywnie uczestniczyłem od 9. roku życia i bezpośredni związek polityki z ekonomią był dla mnie absolutnie oczywisty.

To wszystko brzmi dość komicznie, ale Wam chyba nie było wówczas do śmiechu…

Andrzej Gwiazda: To prawda – wspomniane „gry giełdowe” dotyczyły zagadnień, czy jutro będziemy mieli co jeść, czy dożyjemy do wiosny. Mama wróżyła z kart, które zabrałem, ale to nie był duży dochód, chociaż jej wróżby się sprawdzały. Mieliśmy worek przypadkowych ciuchów, a każda szmatka była tam na wagę złota, nawet więcej była warta od złota, ponieważ można było ją wymienić na jedzenie. Worek ciuchów malał nieubłaganie i ciągle pojawiało się pytanie, czy doczekamy powrotu do Polski.

Wiadomo było, że doczekaliśmy wiosny, kiedy można było napić się soku z brzozy. Pierwszym wiosennym jedzeniem były kwiaty sosny. Jadło się je całymi stosami i trzeba było się spieszyć, bo gdy wysypał się pyłek, przestawały się nadawać do jedzenia. Latem jadłem dziki czosnek. Jedyną soczystą rośliną na stepie był rojnik. W poszukiwaniu nowych „środków spożywczych” przyjąłem zasadę, że w tym samym dniu wolno próbować tylko jedną nieznaną roślinę. Było to konieczne, bo łatwo było trafić na truciznę. Na bagnach rosła dzika „marchew” w dwu odmianach – jadalna i trująca, które różniły się tylko nieznacznie kształtem komór w korzeniu. Otruło się tym kilkanaścioro dzieci, bo obie były słodkawe. Niedawno zobaczyłem w encyklopedii – ta trująca to była cykuta, ta od Sokratesa.

Wiem, że to kwestia upływu czasu i nabrania dystansu, ale Twoja opowieść o przetrwaniu na Syberii brzmi jak książka przygodowa.

Andrzej Gwiazda: To nie kwestia dystansu, więzienie wspominam tak samo. W opowiadaniach Sybiraków często pojawia się motyw strasznej, wrogiej przyrody. Dla mnie syberyjska przyroda była i pozostała wspaniała i raczej przyjazna. Przyroda pozwalała przeżyć, oczywiście pod warunkiem, że potrafiło się przystosować do jej wymagań. Śpiąc na stepie, nie wolno się kręcić i przewracać, a rano należy odchylić kożuch i zaczekać aż wszystkie żmije, które zawsze śpią z człowiekiem, sobie pójdą. Wilki bardzo lubię i uważam za wspaniałe psy, chociaż już raz zamykały pierścień. Wciągnął nas obu w pułapkę mój przyjaciel, pies Dżulbars, z którym wybrałem się w zimie na zające. Byliśmy na stepie daleko od wsi, kiedy posłyszał wycie. Biegł do wilków, a ja przecież nie mogłem go tak zostawić, musiałem go wlec po śniegu. W końcu zrozumiał, teraz on mnie ciągnął. Dopadliśmy pierwszych zabudowań zanim wilki zamknęły krąg. Nauczyłem się przewidywać nadejście buranu i wiedziałem, jak uchronić się przed odmrożeniem przy kilkudziesięciostopniowych mrozach. Wszystkie te umiejętności, cała wiedza, dzięki której przeżyłem, nie były mi nigdy potem potrzebne.

Wspomniałeś o polskiej szkole. Co to znaczy być Polakiem w takim miejscu, jak Sybir, wywiezionym jako dziecko?

Andrzej Gwiazda: Z całą pewnością zsyłka spowodowała, że „Polska” czy „ojczyzna” miały dla mnie konkretne, namacalne znaczenie jako rzeczy najważniejsze. Właśnie dlatego, że je straciłem. Rosłem w przekonaniu, że Polska nie jest czymś danym, co było, jest i będzie. Wiedziałem, że Polskę można stracić, a więc, aby ją zachować, trzeba o nią walczyć. Tak jest do dziś. Gdy na przykład w krajoznawczo-turystycznym piśmie „Płaj” czytam „pewna koncepcja, którą nazywamy Polską”, to nóż mi się w kieszeni otwiera.

W 1943 r. zostałem jedynym Polakiem na przestrzeni kilkuset kilometrów kwadratowych. Wszyscy mężczyźni z rodzinami wyszli z armią Andersa. Mogli zabrać jeszcze jedną rodzinę taką jak nasza, w której nie było dorosłych mężczyzn. Początkowo mieliśmy nawet dwie oferty, ale okazało się, że rodziny żydowskie miały złoto, więc zostaliśmy. To postawiło mnie wobec problemu, co to znaczy być Polakiem. W otoczeniu kilkunastu innych narodowości nie mogłem a priori założyć, że Polak jest z definicji lepszy. W odpowiedzi zostałbym wyśmiany i solidnie sprany. Więc Polak musi wykazać, że potrafi to, czego inni nie potrafią. Dla Polaka pójść w nocy na cmentarz to drobiazg, Polak nie boi się ani ruskich, ani tatarskich strachów, duchów ani miejsc, gdzie straszy. Polak potrafi przejść bagna uznane za nieprzebyte.

Wkrótce jednak udało się wrócić do Polski.

Andrzej Gwiazda: Nadszedł rok 1945. Związek Patriotów Polskich z Wandą Wasilewską na czele organizował „repatryjację”. Okazało się, że jedyną drogą powrotu jest zapisanie się do tego komunistycznego tworu. Mieliśmy wybór: albo pozostać na Sybirze, być może na zawsze, albo się ugiąć. Po smutnej rodzinnej naradzie – ugięliśmy się. Na początku marca zajechały samochody, pożegnałem kolegów i przede wszystkim psy, wiedziałem, że ich już nigdy nie zobaczę. W Kokczetawie miesiąc czekaliśmy na eszelon. Zakwaterowano nas w cerkwi przerobionej na „klub”. W tym tłumie Polaków, tzn. Polek i dzieci, było tyle polskich książek, że nie miałem czasu szwendać się po okolicy. W końcu załadowano nas do pociągu. Chleb, który dostaliśmy na drogę, spleśniał od środka tak, że bochenki parzyły w ręce, tylko trochę skórek udało się uratować. Nie pamiętam co jedliśmy, bo głód był normą. Pamiętam kłopoty z wodą. Gdy eszelon stawał na bocznicy, nigdy nie wiedzieliśmy na jak długo i nie można było sobie pozwolić na czekanie aż przejedzie pociąg odgradzający nas od wody. Z pustym wiadrem skakało się na stopień i przebiegało po zderzakach, co było zupełnie bezpieczne. Z pełnym, gdy minęło koło, wskakiwało się pod wagon, przesuwało na drugą stronę i gdy minęło koło następnego wagonu, wyskakiwało. Małej dziewczynce z naszego transportu obcięło obie rączki. Przeżyła.

Przez całą drogę mijały nas eszelony wiozące w przeciwną stronę stosy polskich i niemieckich maszyn, zwalonych na kupę, powiązanych sznurami. Wiele z nich spadało i leżało wzdłuż torów.

Jak zapamiętałeś moment powrotu?

Andrzej Gwiazda: Najpierw było bardzo przykre zderzenie z polską mentalnością i obyczajami. W Rosji, gdy pociąg zatrzymywał się, z pobliskich wiosek wychodziły kobiety i na koromysłach niosły wiadra wody, czasem z bardzo daleka. Gdy przekroczyliśmy granicę Polski, chłop stanął przed studnią z widłami. Rodzina Anki (tak w domu nazywam moją żonę) uciekła z Krzemieńca na Wołyniu, więc nazywano ich „przybłędami ze Wschodu”. Nasza koleżanka wyszła z mamą po Powstaniu Warszawskim bez ciepłego ubrania. Na polskiej wsi obie o mało nie umarły z zimna i głodu. Nie rozumiem polskich nacjonalistów, którzy z pogardą wyrażają się o Rosjanach. Gdyby tak nas potraktowali mieszkańcy Imantawu, nie mielibyśmy żadnej szansy na przeżycie.

Pod tym względem nic się nie zmieniło. Niedawno sąsiadka przekonywała mnie, że przed nadejściem mrozów musimy dobrze zabezpieczyć okienka w piwnicy i drzwi wejściowe na klatkę schodową przed bezdomnymi kotami i ludźmi.

Na szczęście cała moja rodzina przeżyła wojnę. W Warszawie u wujka odszukał nas tato, który wrócił z obozu jenieckiego w Woldenbergu i zamieszkaliśmy na Śląsku, w Chorzowie.

Wrażenia tuż po powrocie brzmią trochę jak opis zetknięcia z Polską u Cezarego Baryki w „Przedwiośniu”. Rozczarowanie…

Andrzej Gwiazda: Później było podobnie. Nie mogłem się nadziwić, dlaczego dorośli nie widzą, że wszystko w Polsce zmierza do tego, co znałem ze Związku Radzieckiego. Niby wierzyli w to, co opowiadam o kołchozie, ale nie wyciągali z tego żadnych wniosków. Odbyłem poważną rozmowę z tatą. Przekonywałem, że nikt nie powinien iść do pracy, a w Polsce jest tyle roślin do jedzenia, że długo można obejść się bez zapłaty. Przyznał mi rację, że tylko strajk generalny mógłby coś pomóc, ale do pracy poszedł. Chodziłem do znajomych rodziców i krewnych, pytałem co robić, ale nikt nie umiał odpowiedzieć na to pytanie.

Założyłem kajecik, w którym notowałem nazwiska zdrajców, którym należy się czapa. Najgroźniejsi wydawali mi się pisarze, poeci, dziennikarze, tym bardziej niebezpieczni, im większy mieli talent. Wielu późniejszych opozycjonistów miałem odnotowanych w moim zeszycie.

Po powrocie zetknąłem się z legendą partyzantki. Godzinami mogłem słuchać opowieści, zapominając o bożym świecie. W latach 40. można było jeszcze pisać o Powstaniu Warszawskim. Przebieg walk oraz rozlokowanie oddziałów i stanowisk ogniowych na Starówce znałem na pamięć. Po przeprowadzce do Gdańska informacje o walczących nadal oddziałach partyzanckich docierały z trudem. Świętowaliśmy udane akcje i ucieczki partyzantów, żałobę ogłaszaliśmy po każdym triumfalnym doniesieniu o złapaniu partyzantów walczących z komuną. Czasami na cześć poległych bohaterów odpalałem kilka kilo trotylu. Wojska KBW (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego) i UB traktowaliśmy jako wrogów. Ten prosty podział psuła UPA (Ukraińska Powstańcza Armia), mordująca Polaków. KBW walczyło z polską partyzantką, ale również z UPA, a UPA chciała przecież włączenia wschodnich ziem do ZSRR, bo innej możliwości nie miała. Do dzisiaj nie wiem o co UPA walczyła, lecz pamiętam, że UPA spowodowała wyłom w jednoznacznej opinii o komunistycznych siłach terroru: „a jednak bronią Polaków”.

Ze Śląska trafiliście w 1948 r. do Trójmiasta, bo Twój ojciec był inżynierem, absolwentem szkoły morskiej. Chyba niewiele osób wie, że miałeś bardzo wybuchowe – dosłownie – dzieciństwo.

Andrzej Gwiazda: W Gdańsku było mnóstwo amunicji i niewypałów, od naboi karabinowych po pociski z dział okrętowych, miny, granaty. To nasuwało myśl, że ja też mogę być partyzantem. Z Syberii wyniosłem doskonałe przygotowanie, bezbłędną orientację i wyczucie kierunku, umiejętność bezszelestnego poruszania się w każdym terenie. Brakowało tylko sprzętu. W 1948 r. broń była już wyzbierana, więc zgłębiałem budowę pocisków, min, granatów oraz własności uzyskanych materiałów. Wyniki tych doświadczeń skrupulatnie opisywałem i robiłem drobiazgowe rysunki techniczne. Problemem było skompletowanie „oddziału”.

Znałem cenę wpadki, wiele czytałem o niemieckich torturach i wiele słyszałem o torturach radzieckich. W rozważaniach, kogo zwerbować do współpracy, podstawowym parametrem było, czy wytrzyma śledztwo. Wypadało to mizernie. Wiele tajnych organizacji młodzieżowych wpadało, bo ktoś się pochwalił, a potem reszta sypała bezpiece. Rozbieraniem niewypałów i „strzelaniem” zajmowało się wielu chłopców. Bezpieczniej było udawać, że nasze zabawy nie mają głębszego celu. Szczególnie niebezpieczne typy rozbieraliśmy po komunii. Narzędzia dzwoniły w teczkach gdy klękaliśmy przy balaskach. Na wszelki wypadek oszczędzaliśmy na bilet tramwajowy, żeby nie zgrzeszyć jazdą na gapę. Pracowaliśmy na zmianę, na swoją kolejkę czekaliśmy w bezpiecznej odległości. Lepsze kurtki też zostawiało się daleko. W mojej grupie nikt nie zginął.

W bibliotece Politechniki (wchodziłem tam na kartę stryjka) znalazłem podręcznik saperski sprzed I wojny, był doskonały. Nauczyłem się obliczać wielkość ładunku i sposób jego umieszczenia. W praktyce sprawdzało się znakomicie. Jedyna różnica była taka, że moje materiały okazały się znacznie silniejsze od opisanych w książce. Miałem wówczas potężny skład materiałów wybuchowych i zabrałem się do konstruowania miny do wysadzenia pociągu. Zadanie było trudne, ponieważ nie chciałem wysadzić pociągu pasażerskiego. Trzeba było zmierzyć różnicę w ugięciu szyny pod ciężkim pociągiem towarowym i lżejszym pasażerskim. Nikogo nie wtajemniczałem w moje prace, całymi dniami leżałem na nasypie kolejowym, dokonując skomplikowanych pomiarów przy przejeżdżających pociągach. Sąsiedzi o tym powiedzieli rodzicom i zaczęli się zastanawiać, czy nie posłać mnie do psychiatry, bo nie chciałem im powiedzieć, co tam robię. W 1950 r. miałem przy każdym wiadukcie zakopane skompletowane ładunki do wysadzenia.

Właśnie wtedy, w moje urodziny, ogłoszono tekst porozumienia Rządu z Episkopatem, w którym prymas Wyszyński nazwał moich bohaterów, wciąż walczących partyzantów – „bandami”. Wiedziałem, że to już koniec nadziei na walkę zbrojną. Zdobyta wiedza saperska poszła na marne, a zgromadzone zapasy okazały się zbędne.

Przekwalifikowałeś się na opór cywilny?

Andrzej Gwiazda: Walka cywilna szła równolegle. Gdzie się dało, jako naoczny świadek opowiadałem jak się żyje w kołchozie oraz w ZSRR. W moje plany natury, powiedzmy, „wojskowej” nie wtajemniczałem kolegów – dla ich i swojego bezpieczeństwa. Ale wojny cywilnej nie można prowadzić indywidualnie. W szkole najlepiej udają się akcje o charakterze draki, działania z przekory, dla podkreślenia niezależności. ZMP-owcom i partyjnym nauczycielom łatwo przychodziło terroryzować młodzież do momentu, gdy ktoś ich pokonał albo ośmieszył. Wówczas klasa zaczynała działać solidarnie i nie było na nią sposobu.

Śledziliśmy doniesienia polityczne. W czasie wojny Kuomintangu z komunistami grupa z okrzykiem „Czang-kai-szek atakuje” wyprawiała sztubackie brewerie. Gdy padła Dien-bien-phu, ostatnia twierdza Francuzów w Wietnamie, ogłosiliśmy żałobę. W 1949 r. w „Sztandarze Młodych” na pierwszej stronie zamieszczano szpaltę „Oni chcą wojny”. Dopisywaliśmy: „I my też”, po czym podpisywali to wszyscy chłopcy. Śpiewało się „Truman, Truman, spuść ta bania, bo jest nie do wytrzymania”. Przewodniczącemu ZMP z klasy wpychaliśmy czerwony krawat do kałamarza z atramentem. Na 1 maja w nocy weszliśmy po piorunochronie na dach i przez strych do szkoły. Wszyscy byliśmy w pożyczonych butach i rękawiczkach. Każda gazetka ścienna dostała sprawiedliwe po jednym kałamarzu. Dzieci z trzech szkół nie wpuszczono do budynku. Akademie „ku czci” odbyły się na dworze.

Przypomnijmy, że działo się to w okresie zaawansowanego stalinizmu – bo znów przedstawiasz to tak, jakby chodziło o film przygodowy.

Andrzej Gwiazda: Bezpieka nic nie wykryła, lecz po kilku jeszcze numerach, dyrektor poprosił mamę, by mnie przeniosła do innej szkoły, bo „przecież w końcu go złapią”. Przeniosłem się do ponoć najlepszego liceum nr 1.

A tu w ostatniej ławce siedzi Karol Toeplitz, przewodniczący klasowego ZMP, czyta „Kapitał” Marksa i zapisuje wszelkie przewiny uczniowskie, gadanie, czytanie pod ławką itp. A po lekcji zanosi nauczycielowi. Następnego dnia przyszedłem z lusterkiem i obserwowałem kapusia. Klasa zamarła z przerażenia. A biedny Toeplitz mógł zapisać tylko jedno: „Gwiazda trzyma w ręku lusterko”. To był żaden donos. Po trzech dniach kolega też zabrał lusterko, a po tygodniu – cała klasa. Wprowadziliśmy modę na zapisanie w zeszycie Karolka, każdy chciał być tam odnotowany. Potem na przyjaźń z Karolkiem, co objawiało się waleniem w plecy na powitanie. Kiedy o mało nie zginął pod zwałami śniegu w niewinnej zabawie w śnieżki, przestraszyłem się, że mu coś zrobimy.

Każdy, kto gadał na lekcji religii i przeszkadzał księdzu, dostawał w ucho grochem wystrzelonym z rurki. Było to bardzo bolesne i na lekcjach religii panował wzorowy porządek. W 1950 r. nasiliła się walka z religią. Moją nową szkołę przerabiano na TPD (Towarzystwo Przyjaciół Dzieci), czyli bez religii. Ale oczywiście nie w trybie administracyjnym, przecież była „demokracja ludowa”, więc do kolejnych klas wchodzili szkolni ZMP-owcy w asyście ZMP miejskiego i ogłaszali głosowanie: kto jest za religią, a kto przeciw. W całej wielkiej szkole (po pięć równoległych klas) za religią głosowali tylko Bolek Piliczewski i ja. Obu nas oczywiście wylano pod byle pretekstem.

Następną szkołą było IV liceum w Nowym Porcie. Tutaj wszyscy uczniowie należeli do ZMP, które było czystą fasadą. Pewnego dnia zapowiedziano, że w niedzielę komitet dzielnicowy ZMP będzie kontrolował, kto chodzi na szkolną mszę. Zapadła decyzja: przychodzą wszyscy – ci, którzy są chorzy, mogą przynieść na plecach łóżka. Przyszli wszyscy, a ZMP odskoczyło od nas jak od jeża.

Wtedy też wyspecjalizowałem się w ideologicznych dyskusjach na temat dowodów istnienia Boga. Byłem dobry, więc podsyłano mi coraz wyższej rangi „ideologów”, aż do lektora Komitetu Wojewódzkiego, który też przegrał. Wtedy, udając komunistę, wybrałem się do księdza uchodzącego za specjalistę, w nadziei, że dostarczy mi nowych dowodów. Po zażartej wymianie „dowodów” ksiądz się rozpłakał. Tak straciłem zapał do tych dyskusji…

Na lekcji z ideologii, po solidnym przygotowaniu z „klasyków”, wywiodłem, że komunizm jest niemożliwy, gdyż ma wszelkie cechy wspólnoty pierwotnej, a więc byłby cofnięciem się w rozwoju formacji społecznych, co zgodnie z nauką Marksa jest niemożliwe.

Pełnoletni stałeś się niewiele ponad miesiąc po śmierci Stalina.

Andrzej Gwiazda: Śmierć Stalina zastała mnie na dogłębnych wagarach, co uchroniło mnie od publicznego wyrażania radości. Zbliżała się matura i studia, a ja wciąż byłem jedynym „niezrzeszonym” w całej szkole. Perswadowali mi nauczyciele, przewodnicząca ZMP łaziła za mną i biadała: „no jaką ja ci opinię napiszę, jak tylko ty jeden z całej szkoły nie należysz, sprawdzą, wyda się, nie przyjmą na studia”. Złamałem się, zapisałem.

A tu na Politechnice, przewodniczącym wydziałowym okazał się ten sam Pietrzak, który był przewodniczącym szkolnego ZMP w „jedynce”, gdy głosowaliśmy za religią. Wiedziałem, że mi nie przepuści. I nie przepuścił. Na wydział elektryczny na jedno miejsce startowało 11 chętnych. Przyjęto ponad 200 osób. Na drugim roku przewidziano miejsce dla około 60 studentów. Dali nam taki wycisk, że jeszcze przed końcem pierwszego semestru prawie połowa zrezygnowała. Wiadomo było, że takiego tempa nikt długo nie wytrzyma i rzeczywiście na drugim roku było już mniej zajęć. Wtedy dopadł mnie Pietrzak. Wywalono mnie z ZMP, nie pamiętam już za co i skreślono z listy studentów za niezaliczenie laboratorium i języka rosyjskiego. Mgr Roman Dołmat prowadzący laboratorium celowo mnie oszukał. Nie pozwolił mi odrobić zaległego ćwiczenia z inną grupą, tłumaczył, że na koniec semestru będą dodatkowe zajęcia. Żadnych zajęć dodatkowych nie było. Dwója z rosyjskiego to była parodia. Mówiłem wtedy po rosyjsku tak, że gdy w wojsku rozmawiałem z jednostkami na Sybirze (służyłem w łączności), to nikt nie domyślił się, że rozmawia z Polakiem w jednostce pod Brodnicą.

Niezaliczenie roku oznaczało tylko jedno – wojsko.

Andrzej Gwiazda: Trafiłem do samodzielnego pułku artylerii przeciwlotniczej, do drużyny łączności. Marszałkiem „polskim” był nadal Kostia Rokossowskij, zastępca dowódcy pułku ds. politycznych ledwo mówił po polsku, generałowie przyjeżdżający na inspekcję nawet się nie wysilali. Radziecki system szkolenia polegał głównie na „ganianiu”. Przybyłem w kwietniu, a koledzy z baterii jeszcze mieli całe ręce w ranach, bo w mrozy kazano im myć małymi szmatkami bruk przed budynkiem. Ulubioną zabawą kaprali było dzielenie oddziału na dwie równe grupy. Jedna wiadrami biegiem nosiła wodę na najwyższe piętro i wylewała na podłogę, a druga onucami miała tę wodę zbierać. Woda przelewała się przez progi i kaskadą płynęła po schodach, Uczestnicy musieli śpiewać „Wołga, Wołga mat’ radnaja”, a kaprale wpadali w zachwyt. Jakoś ta zabawa nie przypadła mi do gustu i młotkiem wybiłem kilka sęków w deskach podłogi. Mimo wzmożonych wysiłków, poziom wody nie mógł przekroczyć progu, a piętro niżej był magazyn precyzyjnych celowników optycznych, dalmierzy, lunet itd. Większość tego sprzętu szlag trafił. Poleciały głowy. Dowódca pułku spec-rozkazem zabronił mycia „systemem pokładowym”. Uratowaliśmy się od najgorszej zmory.

W zimie sierżant postanowił nas wykąpać. Wpędził nas na zamarznięte rozlewiska Drwęcy i było oczywiste, że po kilkukrotnym przebiegnięciu lód się załamie. Nie usłuchaliśmy więc rozkazu „z powrotem” i biegliśmy dalej, co zmusiło go do wejścia daleko na lód, by nas zawrócić. Wtedy zawróciliśmy, minęliśmy sierżanta i „przybiliśmy” z obcasa. Wszyscy wpadliśmy do wody i łamiąc lód pognaliśmy do koszar, a mały, tłusty sierżant gramolił się powoli i trzy tygodnie miał zapalenie płuc. Na poligonie szczególnie dokuczliwy kapral postanowił się poznęcać i kazał mi biegać z obciążeniem – 60 kg kabla. Gdy w lesie zostaliśmy sami, udałem, że wyjętym z kieszeni nabojem ładuję pistolet i warknąłem: „zmów pacierz”. Szmaciarz płakał, klękał i błagał o litość, ale już nigdy się nie czepiał. Te i szereg drobnych potyczek, zapewniły mi względny spokój.

Najdziwniejszym wydarzeniem było powierzenie mi szkolenia politycznego dla młodego rocznika. Podopiecznym podyktowałem do zeszytów wymagane wojskowo-marksistowskie formułki, co spotkało się z wysokim uznaniem politruka. A później wykładałem teorię i praktykę obrony przed kolektywizacją, opowiadałem, jakie jest życie kołchoźników w kraju przodującym oraz przerabiałem historię i geografię Polski. W czasie moich wykładów zawsze wystawialiśmy wartownika, by zdążyć przeskoczyć na oficjalny temat.

Odbywałeś służbę wojskową, gdy w Poznaniu robotnicy wyszli na ulice…

Andrzej Gwiazda: W czerwcu wywieźli nas na poligon, więc o Poznaniu nic nie wiedzieliśmy. Dopiero po powrocie zaczęły docierać jakieś mgliste informacje. Zasiadłem do radiostacji i pułkowej centrali telefonicznej, powoli dowiedzieliśmy się wszystkiego, o Poznaniu, o Gomułce, o zagrożeniu interwencją radziecką. Zawrzały gorączkowe dyskusje: co robić, jeśli użyją naszego pułku przeciwko Gomułce albo gdy dojdzie do interwencji. W trakcie dyskusji tak jakoś samoistnie wyłoniła się Rada Pułku. W skład Rady wchodzili wyłącznie szeregowcy, nie ufaliśmy żadnym szarżom. Obradowaliśmy w piwnicy. Rada przejęła dowodzenie. Oficerowie nie wiedzieli co robić, warta wpuszczała ich na teren pułku tylko za zgodą członka Rady. Stale utrzymywaliśmy kontakt telefoniczny i radiowy z innymi jednostkami, by mieć obraz rozwoju sytuacji. Zapadła decyzja, że jeśli każą nam ruszać, to strzelamy do oficerów, a na wieść o ruchach wojsk radzieckich – idziemy bronić Warszawy. Byliśmy samodzielnym pułkiem artylerii przeciwlotniczej, mieliśmy własny magazyn amunicji i skład paliw. Działo przeciwlotnicze jest najskuteczniejszą bronią przeciwpancerną – 10-kilogramowy pocisk, wystrzelony z szybkością 800 m na sekundę, przebija każdy pancerz, a pocisk odłamkowy niesie śmierć w kole o średnicy 500 m.

W krytycznych dniach żołnierze spali z bronią, kierowcy w samochodach z eterem w gaźnikach. Byliśmy gotowi, a w wojsku ani przedtem, ani potem nigdy nie widziałem takiego porządku i takiej dyscypliny. Wtedy nastąpiło przemówienie Gomułki, z żądaniem wycofania wojsk radzieckich. Czapki poleciały w górę. Pozbierajcie czapki i wyczyśćcie broń, jeszcze się przyda – krzyknąłem, ale już nikt nie słuchał, zapanowała obłędna euforia. Rada Pułku znikła tak, jak się pojawiła. Nikt jej nie rozwiązywał, nikt o nią nie pytał. Chwała Bogu.

Nastąpiła rewolucja. W niedzielę chodziliśmy na mszę w zwartym szyku, na zajęciach politrucy kajali się za błędy i wypaczenia, aż mdłości brały. Pozwolono na stołówce kroić chleb na kromki, a nawet dawano coś do smarowania tych kromek (za Rokossowskiego dawano chleb w kostkach, które się rwało palcami). W sztabach rozważano nawet możliwość pozwolenia szeregowcom noszenia skarpet! Na wieczerzę wigilijną dali ryby i makaron z makiem. Przyszli też oficerowie i stanęli grupką w kącie. Podszedłem do nich i w imieniu baterii podzieliłem się opłatkiem. Zostało to bardzo źle przyjęte przez kolegów. – A u was w domu dajecie bydłu opłatek na wigilię? Podumali i powiedzieli: dobrze zrobiłeś.

A jesienią 1957 r. już mnie w armii nie było. Zadecydowano, że wyrzucono mnie ze studiów z przyczyn politycznych i wystąpiono do wojska o wcześniejsze zwolnienie, na co wojsko z wielką ulgą przystało.

Jak postrzegałeś październikową „odwilż”?

Andrzej Gwiazda: W przeciwieństwie do Węgier, w Polsce rok 1956 bardzo przypomina rok 1989. Po 12 latach stalinizmu, represji i prześladowań, podobnie jak po 7 latach stanu wojennego, naraz, w ramach „łagody służbowej”, cofnięto represje i dano nam więcej swobody niż ośmieliliśmy się zażądać. W 1956, jak i w 1989 r. uważałem, że akceptacja tych „prezentów” prowadzi do klęski, lecz całe otoczenie przyjęło je z wdzięcznością. W porównaniu do stalinizmu, przyznany margines wolności wydawał się tak szeroki, że większość nawet nie dostrzegała jego ograniczeń. Nowo otwarte pola swobody musiały być zagospodarowane i skonsumowane. Dopiero zderzenie tej „konsumpcji” z kurczącym się marginesem swobód mogło wywołać odruch buntu.

„Odwilż” trwała krótko, ale na bunt przeciw niekorzystnym zmianom trzeba było czekać dość długo.

Andrzej Gwiazda: Dla mnie momentem zwrotnym była już likwidacja „Po Prostu”, lecz większość doszła do tego punktu dopiero w 1968 roku. Gdy jesienią 1957 r. pewnego dnia rano usłyszałem w radio o zamknięciu „Po Prostu”, pobiegłem na Politechnikę, wycinając po drodze solidną pałę. A tam spokój. W pierwszej chwili przestraszyłem się – już poszli, beze mnie! Wpadłem na salę, a tam towarzystwo spokojnie słucha wykładu. Zamknęli „Po Prostu” – krzyczę, a koledzy na to: No to co? Wściekłem się, wiedziałem, że musimy uderzyć ostro i natychmiast, by PZPR swą decyzję mogło przedstawić jako pomyłkę administracji. Natomiast zwlekanie z protestem zmuszało ich do przyznania się do błędu i przegranej, co było dla Partii bardzo trudne. Z „Po Prostu”, pismem młodych komunistów-rewizjonistów nie identyfikowałem się w żadnym stopniu, lecz uważałem, że nie wolno pozwolić na zamrażanie październikowej odwilży. Nie wolno pozwolić na odebranie nawet niechcianych październikowych prezentów. Tak mnie to zbrzydziło, że na Politechnikę wróciłem dopiero na wiosnę – skończyło się na urlopie dziekańskim.

Joanno, a jak wyglądała Twoja „droga do antykomunizmu”?

Joanna Gwiazda: W wieku 5 lat wiedziałam o komunie wszystko, co wiedzieć powinnam – o NKWD, wywózkach na Sybir, łagrach, Katyniu, kołchozach, o potworze Stalinie, który zagłodził na śmierć miliony Ukraińców. Wiedziałam niemal z autopsji, ponieważ urodziłam się w Krzemieńcu na Ukrainie, a wojenna historia mojej rodziny była bardzo urozmaicona. W chwili tzw. wyzwolenia rodzice powiedzieli nam, że będzie to druga, tym razem dłuższa okupacja, sojusznicy nas zdradzili, do władzy dojdą szumowiny, a Polacy nie zrobią rewolucji, ponieważ nie rozumieją, o co tutaj chodzi. Rodzice niczego przed dziećmi nie ukrywali i nigdy nie ostrzegali nas przed mówieniem o komunie poza domem, np. w szkole. Mieli ze mną problem, ponieważ byłam „małym bolszewikiem” – jak nazwała mnie kiedyś mama – czyli rewolucjonistą. Mama nawet zgadzała się, że bez rewolucji nic się nie da w Polsce zrobić, że główną przeszkodą są mali zastraszeni burżuje, z którymi nie można zrobić rewolucji nawet w drugiej klasie. Natomiast robiła się straszna awantura, gdy w rewolucyjnym zapale do burżujów dołączałam szlachtę. Prawdopodobnie z powodu jakichś sentymentów rodzinnych.

Komunistów nigdy się nie bałam, ponieważ od dziecka uważałam ich za prymitywnych głupców. Mój stryj Witold okpił ich na „etapie”, właściwie nie ich, a system Gułagu, i zamiast do Katynia trafił do łagru w republice Komi. Tam przeżył tylko dzięki jedynej paczce, którą moim rodzicom udało się do niego wysłać. W rezultacie stryj Witold walczył w armii Andersa. Enkawudzistów, którzy przyszli zabrać nas na Sybir, moja mama upiła litrem spirytusu. Rosyjskiego żołnierza, „wyzwoliciela”, który chciał zastrzelić mamę, bo nie miała wódki i „sała”, po prostu stłukłam po nogach łopatką od węgla. Potem przekonałam się, że komunistów bardzo łatwo jest pokonać ich własną bronią, czyli marksizmem, albo na bezczelnego. Kiedy próbowali mnie szantażować, natychmiast przyznawałam się do najcięższych przestępstw, np. „tak, wiem to z Wolnej Europy”, „tak, nie widzę wyższości…” albo „od dziecka polityka jest moim hobby”.

Trochę się jednak bałam. Pamiętam, że kiedy po śmierci Stalina nauczycielka kazała mi prowadzić żałobną akademię, wymówiłam się bólem gardła, bałam się odmówić wprost. Raz złamałam się i wbrew woli wzięłam udział w pochodzie pierwszomajowym i to w pierwszym szeregu. Tłumaczyłam sobie, że zrobiłam to dla dobra szkoły. Byłam przodownicą nauki, ubrali mnie w szarfę i robili zdjęcia. Czułam się tak podle, że musiałam to odreagować. Na moście na Dunajcu machałam tą szarfą aż się zebrało trochę ludzi i wtedy ją utopiłam. Widzom tego happeningu nie umiałam wytłumaczyć, o co mi chodzi.

Nie wiem, kiedy zapisałam się do ZMP. Prawdopodobnie zapisali całą klasę pod moją nieobecność. W ZMP nic się nie działo. Z marnym skutkiem próbowałam pomagać kolegom w nauce w jakichś kółkach samopomocowych. Ciekawszy był pomysł przeprowadzenia badań nad kolektywizacją hodowli owiec. Były to fajne wycieczki w góry do jedynej spółdzielni hodowlanej, ale w nich nie uczestniczyłam, ponieważ w tym czasie każdą wolną chwilę poświęcałam żeglowaniu po Jeziorze Rożnowskim. Z porządnie przeprowadzonej pracy naukowej zetempowców wynikło niezbicie, że w górach lepiej hodować owce indywidualnie. Nie wiem, co przewodniczący ZMP zrobił z tą pracą. Był to wierzący marksista, który nawrócił się na marksizm w seminarium duchownym i był niesamowicie zawziętym antyklerykałem, czego wówczas nie mogłam pojąć. W trosce o swoją przyszłą edukację bez trudu przekonałam go, że powinien wszystkim dawać dobrą rekomendację na studia, ponieważ to nie fair zamykać komuś dostęp do wiedzy ze względu na światopogląd lub poglądy polityczne. Niestety wkrótce wylali mnie z tej znakomitej szkoły, a kiedy zdawałam maturę, żadne rekomendacje nie były już potrzebne. Natomiast nie wiem, dlaczego nie wyrzucili mojego taty, który uczył w tym samym liceum, chociaż stale były na niego donosy do UB.

Z Nowego Sącza przyjechałaś na studia do Gdańska, chciałaś projektować statki. Co zastałaś na miejscu?

Joanna Gwiazda: Studia po październiku to była czysta przyjemność, żadnego marksizmu, żadnej bezpieki, pełen luz. Jednak pod koniec studiów widać było, że z całej „odwilży” została kupka pośniegowego błota. Było ZSP, ale się skorumpowało rozdzielając praktyki zagraniczne. Powstało ZSMP chyba jeszcze gorsze od ZMP, ponieważ zapisali się do niego ci karierowicze, którzy nie zmieścili się w ZSP. Postanowiłam zapisać się do Partii i trochę nią potrząsnąć. Andrzej próbował mi to wyperswadować, ale ja się uparłam. Było mu trochę wstyd, że żeni się z kompletną idiotką, albo zdrajczynią, albo karierowiczką. Wiedział, że nie zrobię żadnego świństwa i przewidywał poważne kłopoty. Andrzej oczywiście miał rację. Partia to było dno, ale przynajmniej wiem, że ci, którzy – tak jak ja – zapisali się do Partii z głupoty, tkwili potem w tej Partii latami ze strachu, a nie dlatego, że tam można było zdziałać coś pożytecznego. Można było załatwić położenie kładki przez rzeczkę, może budowę wiejskiej szkółki, ale nic więcej. Natomiast, jeśli ktoś decydował się na karierę w Partii lub przy pomocy Partii, deprawował się bardzo szybko, ponieważ po drodze musiał deptać bezpartyjnych.

Partia uratowała mnie od nudnej kariery naukowej. Po obronie dyplomu dostałam od kierownika katedry silników spalinowych propozycję pracy – „ma pani doskonałe rekomendacje z Partii”. Obraziłam się, ponieważ byłam bardzo dobrą studentką i uważałam, że nie są mi potrzebne żadne rekomendacje. Poszłam do pracy w przemyśle i nigdy tego nie żałowałam. W Partii trochę rozrabiałam, ale były to niepoważne wygłupy, ponieważ cała Partia była niepoważna. Na początku lat 60. prawdopodobnie władzę przejęła nowa bezpieka – SB. Myślałam, że mnie wyleją z Partii, ale wpadli na lepszy pomysł pacyfikacji. Jeden z głównych projektantów, inżynier Łojek, próbował mnie zwerbować na tajnego współpracownika. Szantażował mnie chyba według jakiejś instrukcji. Było to po prostu śmieszne i od tej chwili przestałam bać się SB. Nigdy nie wątpiłam w profesjonalizm komunistycznych służb specjalnych, ale nie wierzę w wyrafinowane sposoby werbunku TW. Prymitywny szantaż, obietnice kariery, pieniędzy lub bezkarności – to wszystko. Jeśli ktoś wierzył, że werbuje go Konrad Wallenrod, to jest idiotą, który sam sobie winien. Bezpieka miała opracowane bardzo skuteczne metody sterowania opinią publiczną i niszczenia przeciwników, nie wyłączając zamachów na zdrowie i życie. Natomiast w rutynowym straszeniu i podporządkowywaniu sobie ludzi stosowała kilka wypróbowanych chwytów, które nietrudno było rozszyfrować i nie trzeba było szczególnego bohaterstwa, żeby się im oprzeć.

Wystąpiłaś z PZPR po marcu ’68. Nie było już złudzeń, za to pojawiły się kłopoty…

Joanna Gwiazda: Legitymację partyjną oddałam publicznie 7 kwietnia 1968 r. na pierwszym zebraniu po Marcu. Powiedziałam, że nie życzę sobie, aby Partia w moim imieniu tłukła studentów, nie pytając mnie o zdanie. Wtedy pierwszy raz wylali mnie z pracy. Nową znalazłam niemal natychmiast w dziale projektowania automatyki okrętowej, prawie w tym samym przedsiębiorstwie. Faktem jest, że właśnie skończyłam podyplomowe Studium Automatyki Przemysłowej, zaczęłam doktorat, specjalistów brakowało, ale było dla mnie jasne, że bezpieka musiała na to zatrudnienie wyrazić zgodę. Chcieli dać mi mocno po łapach, ale nic więcej. W nowym dziale zorganizowaliśmy bunt, napisaliśmy petycję o zmianę kierownika. Wtedy po raz drugi wyrzucili mnie z pracy. Miałam szczęście, ponieważ właśnie organizowało się Centrum Techniki Okrętowej i przyjął mnie do pracy kierownik działu projektowania siłowni okrętowych. Było to po Grudniu 1970. Wówczas w proteście wypisałam się ze Związku Zawodowego Metalowców – organizacji bez żadnego znaczenia, do której wszyscy należeli – bo chciałam zaprotestować, a nie było nic poważniejszego, z czego mogłabym się wypisać. Potem szybko zapisałam się od nowa, żeby zorganizować wybory Rady Zakładowej bez kierowników i członków Partii.

W komunie starałam się zachować niezależność i uważam, że za pełen komfort psychiczny zapłaciłam niewygórowaną cenę. Można to potraktować dosłownie, bo wszystko, co mogli mi zrobić, to było zaniżanie wynagrodzenia. Partia złamała mi karierę, ale nie zawodową, ponieważ zawsze miałam dostęp do trudnych i ciekawych prac. Byłoby gorzej, gdybym była słabym pracownikiem lub marzyła o karierze administracyjnej. Zawsze mogłam liczyć na wsparcie ze strony kolegów, ale sądzę, że spadałam na cztery łapy dzięki odporności na szantaż. Nie wywinęłabym się tak łatwo, gdybym próbowała zakładać jakieś tajne organizacje, ale cała moja ówczesna działalność opozycyjna polegała na gadaniu, a jeśli coś organizowałam, to tylko na doraźne potrzeby. Mam kilka drobnych sukcesów. Przyczyniłam się do tego, że Polska od początku miała rozsądne przepisy dotyczące automatyzacji statków. Zaopiniowałam negatywnie radzieckie przepisy i na wszelki wypadek uprzedziłam moich kolegów. Poparli moją opinię, ponieważ przepisy Morskiego Rejestru Statków były naprawdę bez sensu, mogły być nawet niebezpieczne.

Powtarzacie często, że jedną z głównych przyczyn Waszej niechęci wobec komuny, była – oprócz względów etycznych – kwestia pracy zawodowej. Byliście niezadowoleni, że system nie pozwala rozwinąć skrzydeł, jest niewydolny, mówiąc kolokwialnie – durny.

Andrzej Gwiazda: Praca w komunie była zajęciem stresującym i to z wielu powodów. Podstawowym konfliktem była świadomość, że pracujemy dla systemu, a im lepiej pracujemy, tym lepiej służymy komunie. Ten konflikt zależał mocno od rodzaju wykonywanej pracy. Nie występował np. przy wykopaliskach archeologicznych, tam z zapałem czyściliśmy pędzelkami łuski jesiotra i cieszyliśmy się jak dzieci, gdy udało się znaleźć ułomek kościanego narzędzia. Gorzej było w geodezji, gdy przypadło mi w udziale wytyczenie granicy między gruntami prywatnymi, gdzie rosło piękne, wysokie zboże, a gruntami PGR, pokrytymi gęstą, skołtunioną warstwą ostów, chabrów, wyki i wszelkich innych chwastów. Cała wieś uszczknęła sobie co nieco z PGR-owskich areałów, a teraz ja miałem im to odebrać! Więc w stosunku do mapy dołożyłem wszystkim po ok. 50 metrów. Wyniosło to 30–50 ha na całą wieś. Mogłem za to dostać kilka ładnych lat od prokuratora, a od obdarowanych mnóstwo forsy, lecz wtedy byłoby to pospolite przestępstwo, niezależnie, czy poszedłbym za to do więzienia, czy nie. Więc nie przyjąłem nawet wódki.

A w zawodzie inżyniera?

Andrzej Gwiazda: W pracy konstruktora te moralne konflikty przybierały na sile. Przecież byliśmy dumni z własnych i polskich osiągnięć. Cieszyliśmy się, gdy w światowym katalogu tranzystorów, liczącym 31 pozycji, były dwa polskie tranzystory. Albo gdy Polacy wyprodukowali pierwszy w sowieckim bloku tranzystorowy odbiornik. Gdy z roku na rok polskie statki zdobywały tytuł „miss Kanału Kilońskiego”. Ruscy zakazali budowy samolotów odrzutowych, gdy „Iskra” stała się konkurencyjna dla „Miga”. A gdy „Bies” z silnikiem tłokowym osiągnął 700 km/h, wolno nam było robić tylko samoloty rolnicze. Potem zakazano rakiet, gdy „Meteor III” osiągnął pułap 160 km. Natomiast, gdy w stanie bliskim euforii podziwialiśmy pracę urządzenia, które jeszcze niedawno było tylko w naszej wyobraźni, a teraz działa i to dokładnie tak, jak to sobie wymyśliliśmy, przypominała się formuła: „Wszystko, co wymyślisz, może być użyte przeciwko tobie”. By „nie zostało użyte przeciwko” można było opierać się biernie i czynnie. Przykładem oporu biernego było np. odrzucenie lukratywnego finansowo zlecenia na opracowanie elektronicznego systemu kontroli pracy w stoczni.

Przeglądając zestaw zamówionych referatów na konferencję naukową, przestraszyliśmy się, że mogą one posłużyć do połączenia polskiego systemu energetycznego z radzieckim. Oczywiście nikt nie miał wątpliwości, w którą stronę prąd popłynie. Samorzutnie wyłoniło się grono, którego celem było wykazanie na konferencji, że sterowanie systemem na odległości tysięcy kilometrów teoretycznie gwarantuje katastrofę. Oczywiście niemożliwe było napisanie tego wprost. „Uczeni radzieccy” niewątpliwie wykryliby sabotaż. Po szkicowym rozwiązaniu problemu wyłoniły się punkty, w których projekt można było zaatakować przez „wciśnięcie ciemnoty”. Zostało to umiejętnie rozpisane między kilka referatów o tematyce odległej od energetyki, pochodzących z różnych uczelni. Dopiero zestawienie tych wysoce teoretycznych prac dawało w sumie pożądany wynik. Systemy energetyczne nie zostały wtedy połączone, ale nie wiem, czy było to zasługą „ludzi dobrej woli”, z których znałem tylko kilku. Na Politechnice Gdańskiej prym wiódł w tych i innych podobnych akcjach mój przyjaciel, Gienek Ziajka. Broniliśmy filtrów elektromechanicznych opracowanych w ITR, gdy nakazano oddać ich produkcję do NRD. Uczestniczyliśmy w ogólnopolskiej akcji obrony polskiego komputera K2, skonstruowanego przez inż. Jakuba Karpińskiego, przeciwko radzieckiemu systemowi komputerowemu „Riad”. K2 był na owe czasy komputerem o nowoczesnej, elastycznej strukturze. „Riad” był szeregiem komputerów o sztywnym, przestarzałym systemie. W „akcję K2” włączyła się nie tylko cała elektronika, lecz również okrętownictwo (brała w tym udział Anka), specjaliści z górnictwa, hutnictwa i innych branż. Mimo to przegraliśmy z twardą linią partii. Nie zezwolono na produkcję K2, a wciśnięte nam przemocą „Riady” okazały się tak beznadziejne, że wkrótce poszły na złom.

Joanna Gwiazda: Udział w obronie polskich interesów nie ograniczał się do inteligencji technicznej. Polska zakupiła licencję Alfa Laval na wirówki do oczyszczania paliwa okrętowego. Gdy w WSK Kraków opanowano tę bardzo trudną technologię, Partia kazała przekazać produkcję do NRD. Ponieważ okazało się, że Niemcy nie potrafią zrobić wirówki, przysłano robotników niemieckich, by Polacy ich nauczyli. Robotnicy polscy stanowczo odmówili, nie wyłamał się ani jeden. Produkcja wróciła do Krakowa.

Andrzej Gwiazda: W pracy komuna na każdym kroku przypominała o swym istnieniu. Otrzymuję np. „z góry” polecenie: „Sporządzić listę przyrządów pomiarowych z podaniem typu i producenta, które zakupimy za 10 lat”. Wykonanie takiego polecenia oznacza, że przez 10 lat nie trzeba konstruować nowych przyrządów, ponieważ zaplanowane są zakupy obecnie produkowanych staroci. Pod naporem strumienia absurdów w końcu człowiek kapitulował. Pytam o coś w „zaopatrzeniu”, a urzędnik patrzy na mnie nieprzytomnym wzrokiem i odpowiada pytaniem: – Ile tych uszczelek będzie nam trzeba za trzy lata? – Których? – Tych większych. – Zamów pan 1600 – odpowiadam. – A mniejszych? – 3350. Nie mam pojęcia, o jakie uszczelki chodziło. Ale to nie ja wymyśliłem centralne plany produkcyjne.

W każdym spośród licznych miejsc, w których pracowałem, w większym lub mniejszym stopniu występował opór wobec systemu. Wnoszę więc, że był on powszechny. Mimo to, opozycyjna postawa i działalność techników pozostała całkowicie niezauważona. Złożyło się na to kilka powodów. W warunkach komuny opisanie takiej działalności miałoby charakter samobójczy. Opis i znaczenie poszczególnych opozycyjnych poczynań byłby zrozumiały tylko dla specjalistów z danej dziedziny wiedzy, a zupełnie niepojęty dla humanistów, którzy ewentualnie mogliby to opisać. A w końcu ludzie, którzy te działania podejmowali, byliby zdziwieni, gdyby postawić ich w blasku fleszów – no jak to, przecież sprzeciwiać się szkodliwym decyzjom, absurdalnym wymaganiom oraz dbać o interes narodowy, to był nasz obowiązek.

Pozostał jednak pewien ślad „technicznej opozycji”. Wydawano za komuny szereg pism fachowych, które wykazywały w sposób merytoryczny absurdy, błędy i niezborność systemu politycznego. Należała do tego grona np. „Skrzydlata Polska”, którą okresowo zamykano i wciąż zmieniano redakcję. Niewątpliwie prym w totalnej krytyce systemu wiódł natomiast „Przegląd Techniczny”. Na pierwsze spotkanie z KOR-em zabrałem egzemplarz „Przeglądu”. – Wy jesteście opozycja? Przeczytajcie sobie, to jest prawdziwa opozycja.

Wróćmy do chronologii. Andrzej, po wspomnianej likwidacji „Po Prostu”, przez kilka lat trochę pracowałeś, trochę studiowałeś, słuchałeś jazzu, jeździłeś po Polsce, byłeś takim „luzakiem” i…

Andrzej Gwiazda: … nie oznaczało to bynajmniej obojętności na politykę. Działo się wiele ciekawych rzeczy w tej kwestii, o której przed chwilą mówiłem. Pozwalano na tzw. produkcję pozaplanową o charakterze rynkowym. Spuszczone ze smyczy nauka i technika rozwijały się burzliwie. Jako jedyni w komunie produkowaliśmy kieszonkowy odbiornik tranzystorowy. Ja np. budowałem pierwszą tranzystorową centralkę telefoniczną.

W 1962 r. wzięliście ślub. W roku 1966 Andrzej zrobił dyplom i otrzymał etat na Politechnice. Jak wyglądało wtedy życie małżeństwa młodych inżynierów – mam na myśli kwestie materialne, finansowe, zawodowe, w kontekście Waszych ówczesnych poglądów na kwestie polityczne.

Joanna Gwiazda: Pierwszym problemem młodego małżeństwa, tak jak i dzisiaj, było mieszkanie. Nie było wówczas mieszkań do wynajmu, ponieważ w PRL nie wolno było mieć dwóch mieszkań. Wynajmowało się jeden pokój w mieszkaniu zajmowanym przez rodzinę. Decydowali się na to zazwyczaj tylko ludzie bardzo biedni albo prymitywni. Najpierw trzeba było przysięgać na kolanach, że żadne dziecko nie jest w drodze. Dostęp do kuchni i łazienki, odwiedziny znajomych – były utrudnione. Jedliśmy w barach mlecznych i stołówkach, kąpaliśmy się i prali u znajomych. Za pokój płaciliśmy około połowy jednej pensji.

Na sublokatorkach mieszkaliśmy 5 lat i to był koszmar. Na pierwszej zapłaciliśmy za pół roku z góry, więc po miesiącu gospodarze zaczęli nam dokuczać, żebyśmy się sami wyprowadzili. Oczywiście pieniędzy nie chcieli oddać. Na drugiej okazało się, że facet wynajął nam sporny pokój we wspólnym mieszkaniu. Drugi lokator wymienił zamek w drzwiach i do swojego pokoju wchodziliśmy oknem. Na szczęście był to tylko wysoki parter. Drugi lokator zawiadamiał milicję, a ta pisała wniosek do kolegium. Mieliśmy kilka spraw na kolegium, ale nas ułaskawiano, bo już tam nie mieszkaliśmy. Trzecią sublokatorkę wynajęliśmy u ludzi niemal z marginesu społecznego. Warunki były okropne, ale przynajmniej nikt się nie czepiał.

Perspektywy na stałe mieszkanie były mizerne. Państwo nie budowało już mieszkań, a w spółdzielniach lokatorskich utworzyły się takie kolejki i sitwy, że żadna nie przyjmowała nowych członków. Na spółdzielnię tzw. własnościową, gdzie kolejki były mniejsze, nie mieliśmy szansy oszczędzić. Zapisaliśmy się do „Osiedla Młodych” podstępem. Andrzej poszedł do Komitetu Wojewódzkiego i tak strasznie bluzgał na jakiegoś sekretarza, aż ten zadzwonił do prezesa spółdzielni, a tam przed gabinetem już czekałam z podaniem.

W każdym razie pierwsze lata po studiach były dla nas ciężkie, ponieważ płaciliśmy za sublokatorkę i zbieraliśmy na mieszkanie. Nigdy nie oszczędzaliśmy na jedzeniu, ale trudno było kupić coś lepszego i nie było gdzie przechować i ugotować jedzenia. Kiedy trafił się tatar, kupowaliśmy cały kilogram i zjadaliśmy naraz. Mimo to Andrzej był wiecznie głodny, a mnie dokuczał brak mięsa. Raz najadłam się do syta kotletów na próbach w morzu. Próby to była fucha dla swoich, ponieważ dobrze płacili za każdy dzień w morzu i za udane próby, ale tym razem nie mogli mnie ominąć. Był to nowy typ trawlera przetwórni i próby się przeciągały. Wreszcie złapał nas długotrwały jesienny sztorm, a kapitan uparł się, że nie podpisze protokołu odbioru statku dopóki nie złowi ryby. Przez tydzień pływaliśmy w ciężkim sztormie po wszystkich łowiskach Bałtyku w poszukiwaniu ryby, która gdzieś się schowała. Stoczniowcy i załoga pochorowali się i na posiłki do mesy przychodził tylko kapitan i ja. Steward przynosił półmisek kotletów dla całego stołu, z czego kapitan zjadał jeden kotlet, a ja resztę. Po górach kotletów miałam taki intelektualny błysk kondycyjny, że uznano mnie za czarownicę. Natychmiast wykrywałam przyczynę każdej awarii, chociaż niektórych urządzeń, np. połowowych, dobrze nie znałam.

Było ciężko, ale w perspektywie prywatnej mieliśmy nadzieję na poprawę – wzrost zarobków, mieszkanie. Natomiast szanse na dalszy rozwój gospodarki przedstawiały się coraz gorzej. Ożywienie gospodarki po Październiku, poprawa poziomu życia wynikały nie tylko z przeniesienia środków (kapitału) z gałęzi produkujących dobra inwestycyjne do przemysłu lekkiego, przetwórstwa, rolnictwa. Duże znaczenie miała ogólna poprawa klimatu politycznego. Fachowcy mieli większą swobodę działania. Rozwiązano UB, w którym wielu tępych brutalnych funkcjonariuszy nie miało żadnego wykształcenia.

A praca?

Joanna Gwiazda: Ze znalezieniem pracy niby nie było kłopotu, ale miałam pewien problem. Pod koniec studiów pojawiła się możliwość ubiegania się o stypendium fundowane przez jakieś przedsiębiorstwo. Dostałam stypendium ze Stoczni Szczecińskiej, co już pozwalało jako tako przeżyć. Na studiach przysługiwało mi tylko częściowe stypendium państwowe, ponieważ rodzice „za dużo” zarabiali. Bardzo słabo się odżywiałam i zaczęło mi szwankować zdrowie. Dorobić nie było gdzie, bo dla dziewczyn nie było żadnej pracy. Andrzej dorabiał przy przeładunku w porcie, a kiedy przeniósł się na studia wieczorowe, mógł już podjąć stałą pracę.

Po dyplomie szukałam jakiegoś przedsiębiorstwa w Gdańsku, które zechce mnie „wykupić” ze Szczecina. Zgodziła się Stocznia Jachtowa i z marszu zostałam głównym technologiem, choć nie znałam się na produkcji jachtów i na drewnie. Próbowałam się nauczyć, ale nikt tego ode mnie nie wymagał, miałam pilnować papierów. Przy pierwszym remanencie wykryłam duże braki w magazynie. Były tam łakome kąski – tkaniny na żagle, pierwszorzędne farby, eleganckie okucia jachtowe, przeważnie z importu. Zarządziłam szczegółowy remanent, zmusiłam dyrektora do zwolnienia magazyniera, ale już nie chciałam tam pracować.

Zaczęłam pracę w Stoczni Gdańskiej, najpierw w nadzorze konstrukcyjnym, ponieważ chciałam poznać produkcję. Kobieta w nadzorze na statku – to była nowość i wszyscy ostrzegali mnie, że nie dam rady, bo na robotników trzeba wrzeszczeć i kląć. Stoczniowcy to była elita wśród robotników, a tak byli traktowani… Stanu sanitariatów, szatni czy stołówek nie da się opisać. Do robotników odnosiłam się z szacunkiem, tak jak oni do mnie. Robotnicy mieli do mnie zaufanie, ponieważ wiedziałam jak im pomóc, nigdy nie obciążałam ich błędami konstruktorów, ale też nie dawałam się oszukiwać. Jeśli klęłam i wrzeszczałam, a szło mi to bardzo dobrze, to tylko na kierowników, wśród których trafiał się typ ekonoma – cham i cymbał w jednym. Po dwóch latach znałam statek i pracę w stoczni od podszewki i przeniosłam się do działu projektowania siłowni.

Natomiast Andrzej doskonale radził sobie z pracą na wszystkich maszynach i też był za pan brat z dobrymi fachowcami. Robotnicy wysoko cenią inżynierów, z którymi mogą porozmawiać o swojej pracy, czegoś się od nich dowiedzieć i czegoś ich nauczyć. Nasze doświadczenie zawodowe bardzo pomogło nam później w WZZ-ach i „Solidarności”. Okrętowcy stanowili jeden wielki klan. Trudno nam było popsuć opinię, ponieważ wielu ludzi nas znało.

Jak wówczas postrzegaliście cały system gospodarczy, jego ewolucję po 1956 roku? Bo o ile wiem, zawsze tę swoją „inżynierską perspektywę” odnosiliście do sytuacji ogólnospołecznej.

Joanna Gwiazda: W opisach popaździernikowej „odwilży” pomija się ważną przyczynę wzrostu gospodarczego. Przedsiębiorstwa musiały nadal wykonywać plan, ale miały wolną rękę w podejmowaniu produkcji dodatkowej, poza planem. Środkami ze sprzedaży tzw. produkcji ubocznej mogły swobodnie dysponować. Były jakieś ograniczenia, ale nieistotne. Można było dodatkowe dochody przeznaczyć na wzrost produkcji, na rozwój techniczny lub na podniesienie płac. W efekcie nastąpiło ożywienie w zapleczu naukowo-technicznym przemysłu, ponieważ przedsiębiorstwa szukały klientów, nowych pomysłów i projektów. Przede wszystkim szukały rynku zbytu. Stocznia jachtowa kleiła wiosła, ponieważ w Elblągu ktoś zaczął robić kajaki, szyła od ręki żagle dla klubów i prywatnych właścicieli. Gospodarka ożywiła się, rynek był lepiej zaopatrzony, wracały prawa ekonomii. Nikt nie złomował dobrych maszyn i nie zwalniał wykwalifikowanych pracowników, jak po 1989 roku, lecz szukał jak najlepszego wykorzystania swojego potencjału produkcyjnego. Opowiadano legendy o małych fabryczkach, które na „produkcji pozaplanowej” tak się dorobiły, że używały dawnych pomieszczeń jako składu odpadów, a produkcja „szła” w nowo zbudowanych halach, o przedsiębiorstwach, w których zarobki się potroiły, o zwalnianiu dyrektorów i zastępowaniu ich fachowcami…

Andrzej Gwiazda: Sądziliśmy wówczas, że gdyby nadal ograniczać nakazy planu centralnego dla przedsiębiorstw państwowych i znieść bariery dla inicjatywy prywatnej, można by płynnie przejść do gospodarki rynkowej. Uważaliśmy, że jakieś planowanie na poziomie państwa musi pozostać nawet przy przewadze własności prywatnej, ponieważ jest konieczne do prowadzenia polityki gospodarczej. Potem poznaliśmy metodę przepływów międzygałęziowych Leontiewa, która bardzo to planowanie ułatwia. Ten proces reformowania gospodarki nazwaliśmy rewizjonizmem gospodarczym i uważaliśmy, że jest ważniejszy od rewizjonizmu politycznego. Niestety, jego nieubłaganą konsekwencją byłaby utrata przewodniej roli PZPR, co spowodowało wycofywanie się z reform.

Joanna Gwiazda: System polityczny można zmienić w dwa tygodnie, ale transformacja gospodarki wymaga czasu. Racjonalizacja gospodarki, alokacja kapitału musi przebiegać powoli, aby zachować ciągłość zaopatrzenia rynku i nie zerwać więzi kooperacyjnych między przedsiębiorstwami. Złudzeniem jest, że szybciej można przeprowadzić transformację systemu ekonomicznego doprowadzając przedsiębiorstwa do bankructwa i dopiero na tej ruinie odbudowując gospodarkę według nowych, kapitalistycznych zasad. Maszyny, inżynierowie, spawacze i statki są dobre albo nie – nie są komunistyczne lub kapitalistyczne. Likwidowanie bazy materialnej systemu komunistycznego w nadziei, że przepłoszy się w ten sposób heglowskiego ducha dziejów, to jest intelektualna paranoja. Doprowadzenie przedsiębiorstw do ruiny oznacza rozpad zespołów w projektowaniu i w produkcji. Poza tym, ludzie muszą mieć czas, aby znaleźć inną pracę i przekwalifikować się. Jeśli dopuścić do masowej likwidacji miejsc pracy, bezrobocie zacznie narastać lawinowo i pociągnie za sobą całą gospodarkę, To działa jak dodatnie sprzężenie zwrotne.

Andrzej Gwiazda: W „Solidarności” nie było czasu, ale też nie było z kim rozmawiać o sposobach przejścia z gospodarki nakazowo-rozdzielczej do wolnorynkowej. Jadwiga Staniszkis, gdy posłyszała o przepływach międzygałęziowych i planowaniu centralnym, uznała nas za zwolenników systemu komunistycznego. Ryszard Bugaj przeraził się, kiedy opowiedzieliśmy mu o produkcji ubocznej i stopniowym odchodzeniu od planowania centralnego – „to doprowadzi do kapitalizmu”. Stefan Kurowski był z kolei prawicowym ekonomistą i reformowanie przedsiębiorstw państwowych go nie interesowało. Po 1989 roku można było już tylko rozmawiać o sposobach prywatyzacji. Nic innego się nie liczyło.

W połowie lat 60. Partia jedną ustawą czy rozporządzeniem zakazała produkcji ubocznej. Inwencja ludzi zatrudnionych w przemyśle została zahamowana, gospodarka zaczęła „siadać”, nastroje się pogarszały.

Rok 1968 przyniósł falę buntów studenckich w całym kraju. Uczelnie Trójmiasta też do tego dołączyły, oboje braliście udział w ówczesnych wydarzeniach. Ale po latach mieliście różne wątpliwości.

Andrzej Gwiazda: Bunt studentów w Gdańsku pod ogólnym hasłem demokracji był oczywiście autentyczny, nawet jeśli został sprowokowany przez jakieś koterie w PZPR, dążące do odsunięcia Gomułki i przejęcia władzy. Hasła czysto polityczne, w rodzaju „Zambrowski do Biura” (oczywiście Politycznego), do Gdańska nie dotarły, a gdyby dotarły, to nie zrobiłyby na nikim wrażenia. Również problemy młodych marksistowskich rewizjonistów, np. Kuronia i Modzelewskiego, szukających odrodzenia ideologii w tekstach młodego Marksa, były studentom Politechniki Gdańskiej zupełnie obce i to nie tylko dlatego, że niewielu o nich słyszało. Natomiast bunt w 1968 roku jako protest przeciwko wycofywaniu się PZPR z Październikowych swobód politycznych i liberalizacji gospodarki, był moim zdaniem spóźniony o kilka lat.

Polityczny obraz buntu studentów był mało wyrazisty. Nie miałem pretensji, że studenci boją się otwarcie zażądać zmiany ustroju i niepodległości, ale mierziły mnie w rezolucjach studenckich solenne zapewnienia o przywiązaniu do socjalizmu. Protest studentów w 1968 roku wydawał mi się trochę naiwny – petycja do władzy totalitarnej, żeby przestała być totalitarna.

Byliśmy natomiast zachwyceni pomysłem studentów z Pragi, którzy w pochodzie 1-majowym nieśli transparent z napisem „Wszystko jest inaczej”. To hasło idealnie wyrażało ówczesne nastroje społeczeństwa – rozczarowanie systemem, którego nie można reformować żadną metodą opartą na dżentelmeńskiej umowie, kompromisie, porozumieniu. Każde wywalczone ustępstwo władza traktowała jako stracone pole, które trzeba jak najszybciej odzyskać, gdy sytuacja się „znormalizuje”, czyli kiedy opadnie rewolucyjne wrzenie.

Andrzej, podobno byłeś trochę zaskoczony, iż studenci przychodzą do Ciebie po radę, jak się zachować. Dlaczego?

Andrzej Gwiazda: Byłem asystentem, nie studentem. Nie mam natury brata-łaty. Wśród studentów miałem opinię krwiożerczego. Krążyła karykatura, na której wielką łyżką jem zupę ze studentów. Mimo to jakimiś kanałami rozeszło się, że można mi zaufać i przychodziły do mnie delegacje ze wszystkich uczelni Trójmiasta. Zastanawiałem się potem, skąd studenci wiedzą, do kogo można się zwrócić, a do kogo nie. Może przychodzili do mnie, ponieważ dobrze im poradziłem, jak przebrnąć przez ekonomię polityczną Radziłem im dokładne notowanie definicji i potem ich przywoływanie, kiedy znowu to pojęcie zostanie użyte. W krótkim czasie okazało się, że ekonomia socjalizmu jest zbiorem sprzecznych formułek, a wykłady z ekonomii stały się bardzo popularne. Ale dlaczego przyszli właśnie do mnie pytać o ekonomię.

Natomiast nie chciałem zanadto się afiszować, żeby nie dawać prostego pretekstu do wyrzucenia z pracy. Na wiecu studentów na Politechnice przemówiłem z balkonu, nie z mównicy, ponieważ kapusiom łatwiej jest zapamiętać twarz niż głos.

Podczas tego wiecu podobno rzuciłeś hasło, żeby studenci dzienni poprzez kolegów ze studiów wieczorowych nakłonili robotników do poparcia protestu młodzieży. I tak się w Gdańsku stało, choć milicja rozbiła robotników idących studentom z pomocą. W innych ośrodkach akademickich udało się ekipie Gomułki napuścić robotników na studentów, to m.in. oni rozbijali studenckie wiece. Twój ówczesny postulat to jakby zarodek późniejszej idei „solidarnościowej” – żeby nie dać się załatwić według zasady „dziel i rządź”, lecz przeciwstawić władzy współpracę różnych grup społecznych. Ta idea to był pomysł, który pojawił się nagle podczas wiecu na Politechnice czy echo jakichś wcześniejszych przemyśleń?

Andrzej Gwiazda: Nie było czasu na przemyślenie. Propaganda już zdążyła się pochwalić, że „zdrowa klasa robotnicza” w Krakowie i Warszawie dała odpór „bananowej młodzieży”. Było oczywiste, przynajmniej dla mnie, że nie możemy w Gdańsku do tego dopuścić. Znałem robotników i ich poglądy polityczne. Byłem pewien, że poprą studentów, jeżeli my się do nich zwrócimy. Wspólny wiec był najlepszą odpowiedzią na próbę podzielenia społeczeństwa.

Oczywiście w Gdańsku też udało się sformować bojówki do bicia młodzieży, ale był to margines społeczny, jacyś ormowcy, zwyczajne łapsy. Wtedy prawdopodobnie pierwszy raz spotkałem się z Wałęsą. Jakaś grupa próbowała zaatakować od strony bocznego wejścia na teren Politechniki, obok Bratniaka, ale ich wyśmialiśmy. – „Jak zobaczyliśmy, ilu jest studentów, to uciekliśmy” – opowiadał potem Wałęsa.

Porażka władzy w Gdańsku polegała na tym, że robotnicze bojówki biły na ulicach głównie robotników, podczas gdy studenci czekali na Politechnice na zaproszonych gości. Całą noc studenci w akademikach przepisywali rezolucje zapraszające na wspólny wiec. Następnego dnia do godziny 10 rano do KW PZPR dostarczono 2000 rezolucji zebranych w zakładach pracy. Jedną rezolucję robotnicy umieścili w gablocie ogłoszeniowej i zaspawali. Trzeba było odciąć palnikami nogi gabloty, żeby usunąć „wrogą propagandę”. Po pracy pod wiaduktem na przystanku kolejki Gdańsk Politechnika waliły tłumy robotników na wiec. Milicja broniła przejścia, ale z peronu atakowała ich młodzież kamieniami zbieranymi z nasypu kolejowego. Doszło tam do błyskawicznego cudownego nawrócenia. Jakiś starszy robotnik wbiegł po schodach na peron i próbował wyperswadować młodym ludziom pranie w milicję kamieniami. Przez grzeczność zaczęli słuchać, a milicjanci, korzystając z chwilowej przerwy w kanonadzie, próbowali zdobyć peron i wbiegli po schodach. Pierwszy oberwał pałą ich obrońca. Natychmiast rzucił się po kamienie i już do wieczora walczył po właściwej stronie. Znam to z opowiadań, ponieważ siedziałem ze studentami na Politechnice. Niestety nie doczekaliśmy się gości. Politechnika była szczelnie obstawiona kordonami. Jakimś sposobem dotarła Anka.

Joanna Gwiazda: Przeszłam zwyczajnie, sama, bardzo spokojnie, kordony rozstępowały się i tak doszłam aż do bramy, a tam ktoś powiedział: „To żona tego w kożuchu” i studenci otworzyli mi bramę. W czasie bitew ulicznych takie numery czasem przechodzą, ponieważ milicjanci są trochę nieprzytomni (może dają im jakieś narkotyki) i jeśli ktoś nie biegnie, to czasem nie atakują. Ale nie można z tym przesadzić. Kiedy wyszliśmy z Politechniki, już po godzinie 17., na pustej ulicy biegł na nas oddział milicji z podniesionymi pałami. Wyglądali nierealnie, jakoś inaczej, bardzo wysocy, biegli ciężko w długich płaszczach, chyba mieli coś na twarzach, bo twarzy nie było widać. Zamurowało mnie, wyobraziłam sobie, że to jeźdźcy Apokalipsy i czekałam aż się zbliżą, żeby zobaczyć ich twarze. Andrzej siłą ściągnął mnie z ulicy i ustawił za jakimś niskim murkiem. Przebiegli metr od nas, nie zmieniając kierunku, jakby nas nie widzieli. Gdybym stała na ich drodze, pewnie by mnie stratowali i nawet tego nie zauważyli. Okazało się, że nie mieli masek, tylko niesamowicie spuchnięte i czerwone twarze.

Co ciekawe, podobne wrażenie zetknięcia się z jakimiś odczłowieczonymi istotami mieliśmy wiele lat później, oglądając film z tłumienia demonstracji antyglobalistycznych w Seattle. Policjanci w ciężkim rynsztunku, w maskach, wyglądali jak kosmici. Chodzili między demonstrantami i spryskiwali ich jakimś świństwem ze zbiorników przytroczonych na plecach, jakby ci siedzący na ziemi ludzie byli insektami lub chwastami, które trzeba zniszczyć…

Andrzej Gwiazda: Niestety wielu ludzi zostało pobitych wówczas na ulicach Gdańska, a milicjanci mieli hełmy całkiem obite z farby. Ze Stoczni w tym dniu znikło ponad półtora tony stalowych nakrętek! Bitwa o przystanek Politechniki przeszła do legendy. Podobno, gdy zabrakło kamieni na torowisku, dowożono je z innych miejsc kolejką. Około godz. 20 w okolicy Politechniki panował już spokój, ale w różnych punktach miasta do godz. 23 dochodziło do starć.

A co działo się po Marcu?

Andrzej Gwiazda: Podobno na jakiejś naradzie wierchuszki partyjnej pod Łodzią przebieg wydarzeń w Gdańsku oceniono jako jedyny naprawdę niebezpieczny. Potem zaczęło się represjonowanie studentów. Bezpieka miała wtedy jeszcze słabe rozeznanie w środowisku. Wyrzucano z Politechniki tych, których „spisała” milicja, więc represje były trochę przypadkowe. Najaktywniejsi studenci przez kilka dni prawie nie opuszczali Politechniki i nie byli notowani. Karą dla całego środowiska były tzw. praktyki robotnicze. Lipiec spędziłem z moimi studentami pod Olsztynem. Przyszli elektronicy porządkowali tory kolejowe.

W odpowiedzi na represje spontanicznie powstała sieć pracowników Politechniki, luźno kontaktujących się ze sobą, którzy starali się bronić represjonowanych. Pamiętam, że w tej sieci uczestniczył profesor Dziedzic. W kilku przypadkach obrona okazała się skuteczna. W czasie zajść w 1968 r. władze przekonały się, że nie mogą liczyć na młodszą kadrę naukową. Po 1956 r. sito selekcji politycznej przepuszczało do pracy naukowej niewłaściwy element. Ja sam byłem zaskoczony, gdy po dyplomie uzyskałem zgodę na przejście na etat dydaktyczny. Już raz mnie z Politechniki wylali za zły wpływ na młodzież, a w 1966 – żadnych zastrzeżeń!

Dwa lata później w Trójmieście dochodzi do kolejnych walk społeczeństwa z władzami komunistycznymi. Rok 1970 jest widownią pierwszych wielkich wystąpień robotniczych od czasu poznańskiego Czerwca.

Andrzej Gwiazda: W grudniu 1970 r. robotnicy przyszli na Politechnikę nawiązać kontakt ze studentami. Być może zapamiętali, że dwa lata wcześniej studenci ich prosili o pomoc. Całą drogę ze Stoczni do Wrzeszcza pchali zepsuty radiowóz, ponieważ był wyposażony w megafon. Z Politechniki poszli pod budynek telewizji. Chcieli o swoim proteście poinformować społeczeństwo.

Przyjście robotników na Politechnikę nie wywołało większego zainteresowania. Wyszedł do nich rektor Staliński i próbował przywołać robotników do porządku i socjalizmu. Bałem się, że robotnicy potraktują go jako reprezentanta całego środowiska akademickiego. Powiedziałem im, że studenci jeszcze nie otrząsnęli się po represjach, jakie spadły na to środowisko po Marcu 68, że teraz inteligencja nie dołączy, ale następnym razem pójdziemy już wspólnie.

W czasie wydarzeń grudniowych brałeś udział w starciach z milicją i wojskiem, m.in. w podpaleniu budynku Komitetu Wojewódzkiego PZPR, przeszedłeś swoisty chrzest bojowy w takich już naprawdę bardzo ostrych protestach społecznych. Jak to wyglądało?

Andrzej Gwiazda: Następnego dnia po wspomnianej „wizycie” robotników na Politechnice, we wtorek, jechałem rano na wykład. W kolejce elektrycznej wyczuwało się napiętą atmosferę. Bardzo łatwo rozgrzeszyłem się z opuszczenia wykładu – studenci powinni być tam, gdzie się coś dzieje, a jeśli są takimi baranami, że spokojnie siedzą na uczelni, to trudno – i nie wysiadłem na przystanku Gdańsk Politechnika, pojechałem do Gdańska. Tam, na placu przed dworcem, w zasięgu wzroku było ok. 6000 ludzi, głównie w kombinezonach roboczych. Już zaczęło się palenie Wojewódzkiego Komitetu PZPR. Patrzę, a to pali się siedziba NOT-u, mieszcząca się w bocznym skrzydle, przybudowanym do Komitetu. – Chłopaki, palicie nie to, co trzeba! Mieliśmy dostęp tylko do ściany szczytowej, teren od frontu Komitetu był jeszcze w rękach milicji. Do podpalania używano denaturatu pobieranego z pobliskiego sklepu. Denaturat był dobry do zapalenia wypchanego papierami NOT-u, ale Komitetu nie mógł zapalić. Podszedłem do zaplątanej w tłumie ciężarówki i mówię do przerażonego kierowcy: Potrzebna jest benzyna, przygotuj klucze do przewodu paliwowego i połóż je na podłodze, my cię będziemy szarpać, ale na niby, a ty się będziesz bronić, ale też na niby. Teraz ze sklepu wynoszono ocet, odbijano szyjkę, zawartość wylewano, butelki napełniano benzyną, zatykano szmatą, zapalano i rzucano w okna na drugim piętrze. Od razu widać było efekty, z wybitych okien buchnęły kłęby dymu. Gdy skończył się ocet, poszła czysta, rynsztokiem płynął strumień wódki, następnie poszły wódki „gatunkowe”, a w końcu koniaki. Wtedy podszedł młody robotnik i poprosił: Chłopaki, dajcie spróbować, ja nigdy w życiu takiej wódy nie piłem, za droga. Nastąpiła konsternacja, prośba była słuszna, lecz w czasie „wydarzeń” picie jakiegokolwiek alkoholu jest niedopuszczalne. Zapadła decyzja: Ale wyplujesz! Ustawiła się kolejka, próbowali, a potem rzetelnie, po kilkakroć pluli.

Skuteczność benzyny docenił też przeciwnik. Runęła na nas ława milicji, ludzie rzucili się do ucieczki, ja wrzeszcząc „nie uciekać”, oczywiście gnałem jak wszyscy, choć bohatersko w ostatnim szeregu. Wtedy zobaczyłem, że wysoki robotnik stanął wyprostowany twarzą do uciekających i atakującej milicji i stoi. Sprintem wyprzedziłem uciekających i stanąłem obok niego, natychmiast dołączył trzeci, a gdy dobiegli inni, ten pierwszy zaintonował hymn. Uciekający tłum stanął przy nas w równym szeregu i podjął śpiew. Wataha milicji zmyliła krok i w końcu stanęła trzy metry przed nami. A gdy skończyliśmy zwrotkę, kilkutysięczny, już zdyscyplinowany tłum z potężnym rykiem „huraaa” rzucił się do ataku. Milicja, porzucając po drodze tarcze i pałki, biła rekordy w szybkości biegu. Zdobyliśmy teren, mieliśmy dostęp do frontu Komitetu i do drzwi wejściowych. Wtedy sprowadzono kompanię piechoty morskiej, szkoloną do walki z nieuzbrojoną ludnością. Wojsko sformowało klin, za którym ustawiła się kolumna milicji. Taktyka była jasna. Wojsko miało odrzucić nas i otworzyć drogę milicji, by otoczyć Komitet kordonem. Wtedy ja błysnąłem konceptem. Z murku naprzeciw zacząłem skandować „Wojsko z nami, przepuścić wojsko”, ludzie się rozstąpili, kapitan posłał nam krótki uśmiech wdzięczności i dał rozkaz „naprzód”. Kompania pełnym biegiem ruszyła otwartym korytarzem, a milicja nie zdążyła, przejście się natychmiast zamknęło. Przez wybite szyby i naderwane kraty wejścia wlano do środka kilka wiader benzyny, zapaliły się drewniane schody.

Wówczas nastąpił atak z powietrza, helikoptery obrzucały nas rojem granatów (świec) łzawiących, przemieszanych z petardami. Moja rola w tym czasie polegała na wczesnym rozpoznaniu co leci i podawaniu komendy „Łapać” lub „Nie łapać”. Było kilku takich, którzy potrafili złapać lecący z helikoptera ładunek w locie. Następnie rzucano go w stronę komitetu łańcuszkiem, a na końcu przez okno do środka. Cały teren pokrywał szaroniebieski opar gazów łzawiących, lecz wszystkie zrzucane ładunki trafiały w końcu do wnętrza Komitetu. Z okien wylewał się gęsty szary dym gazów łzawiących. Wtedy z okna wytknięto białą flagę, na balkon wyszła grupa kilkunastu milicjantów z niesamowicie spuchniętymi, czerwonymi twarzami. Kazano im zrzucić na ulicę pałki, broń i pasy, zejść na dół i rozebrać się do gaci. Wtedy młody szczupły chłopak wspiął się po okiennych kratach i zatknął na Komitecie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej biało-czerwoną flagę. Zebrani zdjęli z głów hełmy i czapki i w postawie na baczność odśpiewali hymn narodowy. Wygraliśmy! Komitet palił się jak pochodnia.

Nastąpiło wielkie, radosne odprężenie. Ludzie patrzyli na pożar, jakby wciąż nie mogli uwierzyć, że to właśnie my, że naprawdę spaliliśmy ten Komitet. Nad Komitetem latał helikopter i włóczył po dachu długą linę, jakby miał nadzieję, że ktoś się jej uczepi. Z okien chłopcy wyrzucali dzieła „klasyków”, jakieś sztandary, portret Lenina, skórzane fotele. Szczególnie zajadłe grupy jeszcze obrzucały kamieniami milicję, która wycofała się w stronę komendy. Uśmiechnięci ludzie powoli się rozchodzili. Już było oczywiste, że nic więcej się nie wydarzy. Co najwyżej, gdy wszyscy się rozejdą, milicja wyłapie ostatnich maruderów.

To jednak nie był jeszcze koniec wydarzeń tego dnia.

Andrzej Gwiazda: Postanowiłem wracać na Politechnikę, może tam coś wymyślimy. Przy wejściu na wiadukt prowadzący w stronę Wrzeszcza, stał stary robotnik wpatrzony w pożar z takim wyrazem twarzy, jakby widział objawienie. Łzy mu ciurkiem płynęły po twarzy. Gdy go mijałem, powiedział: „Zobacz, a ja już myślałem, że nie dożyję, żeby zobaczyć jak się ten Reichstag pali”. Uścisnęliśmy sobie ręce. Szedłem przez wiadukt w tłumie ludzi co trochę oglądających się na płonący Komitet i wymieniających między sobą uśmiechy wzruszenia i satysfakcji. W tę atmosferę radosnego odprężenia wdarł się raptem głos ciężkich silników pracujących na wysokich obrotach. Co u licha, samoloty? I po co? I wtedy je zobaczyłem, od strony Wrzeszcza waliła kolumna czołgów. Pomyślałem tylko: sk…syny, zawróciłem i ruszyłem z powrotem pod Komitet.

Po kilkunastu krokach przyszła refleksja: Gwiazda, ty kretynie, ludzie się rozchodzą, a ty samotnie na czołgi? Rozejrzałem się i zobaczyłem, że jestem w kolumnie ludzi idących twardym, marszowym krokiem. Zaciśnięte szczęki, zaciśnięte pięści, bez jednego słowa. Szybko, by zdążyć na miejsce, zanim czołgi zrobią objazd, aby zajść nas od strony komendy. Gdy doszliśmy pod Komitet, stała tam już ława ludzi zwróconych przodem do nadjeżdżających czołgów, a ze wszystkich ulic napływali nowi. Plac przed dworcem znów był pełny. Żołnierze z czołgów nie chcieli nam zrobić krzywdy, mieli rozkaz. Gdy ludzie się nie rozpierzchli, czołgi zwalniały, a my rozstępowaliśmy się powoli. Kilku czołgom udało się w ten sposób przejechać i uciec do bazy. To nie wojsko nas, lecz my zaatakowaliśmy czołgi. Instrukcje przekazywane były metodą „podaj dalej” i błyskawicznie wszyscy wiedzieli, co należy robić. Spawacze wskakiwali na wieżę czołgu i młoteczkami spawalniczymi opukiwali wizjery. Kuloodpornego szkła nie da się wybić, ale opukane, przestaje być przezroczyste i czołg „ślepł”. Anteny radiowe urywano lub wiązano i zaplatano do pancerza, wskutek czego czołg też „głuchł”. Załoga nie widziała, gdzie jedzie, nie mogła się porozumieć z dowództwem ani z innymi czołgami. Dalsza taktyka to w jakikolwiek sposób zatrzymać czołg choć na sekundę lub przynajmniej bardzo zwolnić. Na taki moment czatowała przy obu gąsienicach ekipa z płytkami chodnikowymi w rękach. Płytki wkładało się w gąsienicę, czołg dając wstecz i w przód z łatwością je miażdżył, lecz jednocześnie pozwalał na włożenie następnych pakietów. Jeżeli nie zjawiła się w porę ekipa z dostatecznie grubą rurą, co definitywnie blokowało czołg, wlewano benzynę do wlotów powietrza, silnik się zapalał, załoga musiała uciekać. Jednej załodze udało się przedrzeć przez gęsty kordon robotników i wydostać na otwarty teren, już byli pewni że wymknęli się „karzącej ręce ludu pracującego”, nie wiedzieli, że na ich pancerzu stoi rosły robotnik i z dwu litrówek leje benzynę w oba wloty powietrza.

Nie pamiętam ile czołgów na nas wypuszczono, być może nie wiedziałem tego dokładnie nawet tuż po tych wydarzeniach, każdy był zajęty „swoim” i nie było czasu na liczenie. Zdobyliśmy, jak sądzę, 6 czołgów, w tym dwa w stanie nieuszkodzonym. Zajęli się nimi wyszkoleni w wojsku czołgiści. Gdy milicja przypuściła kolejny szturm, do kontrofensywy ruszył nasz czołg. Milicja powitała go radosnym entuzjazmem. Wtedy z wieży czołgu wytknięto biało-czerwoną flagę. Milicja z rykiem przerażenia rzuciła się do ucieczki. To był już ostatni szturm milicji.

A Ty, Joanno, co wówczas robiłaś?

Joanna Gwiazda: Nie brałam udziału w żadnych bitwach ulicznych. Pierwsze trzy dni rewolucji przeleżałam w łóżku na grypę. O Andrzeja byłam spokojna, ponieważ pracował na Politechnice, ale kiedy we wtorek wrócił do domu, wystarczyło na niego spojrzeć, żeby wiedzieć, co się stało. Twarz i ręce miał czarne, tylko białe bruzdy na policzkach. Ubranie było tak przesiąknięte gazem łzawiącym, że w łóżku zaczęłam płakać.

W środę strzelano do ludzi wychodzących ze Stoczni Gdańskiej, a w czwartek doszło do masakry w Gdyni. O tym, co dzieje się w Gdyni, dowiedzieliśmy się w naszej pracowni natychmiast. Zadzwonił kolega, który mieszkał przy ulicy Świętojańskiej i wystawił słuchawkę za okno. Słyszałam serie i pojedyncze strzały. Zaraz zaczęliśmy dzwonić do wszystkich przedsiębiorstw przemysłu okrętowego w Gdańsku, a także do ZMECH-u w Elblągu i do Szczecina. Wpadłam na pomysł, żeby powiadomić cały kraj kolejową siecią telefoniczną. Obok CTO był budynek DOKP. Poszłam tam z kolegą, straż nas nie wpuściła, ale zrobił się tumult, jacyś ludzie zeszli do holu i powiedzieliśmy im, co powinni zrobić. Nie wiem z jakim skutkiem.

Wydarzenia z grudnia roku 1970 to także pewien symboliczny punkt w dalszych Waszych działaniach. Pamięć o osobach wówczas zamordowanych będzie nie tylko ważnym elementem działalności WZZ-ów i „Solidarności”, ale również obnaży przed wieloma osobami z Trójmiasta, że komunistyczny król jest nagi. „Mała stabilizacja” skończyła się morderstwami robotników.

Joanna Gwiazda: Po spaleniu KWPZPR musiał nastąpić odwet. Komuniści działają według zasady, że psa, który raz ugryzie, trzeba upokorzyć, podporządkować, najlepiej zabić. Jednak symbolicznej klęski komunistów nic już nie mogło zatrzeć. Mimo żałoby ludzie wspominali palenie Komitetu. Krążyły różne opowieści, może prawdziwe, może nie, np. o dzielnej dziewczynie w białych pończochach, która wspięła się na kraty okien budynku Komitetu i wrzuciła zapaloną butelkę do środka. Andrzej po sto razy musiał opowiadać, jak się unieszkodliwia czołgi. Nikt nie pracował, trwało zbieranie informacji, o niczym innym się nie mówiło, nikt nie przygotowywał Świąt. Przed samą wigilią zniesiono godzinę policyjną i kupiliśmy choinkę. Na bal sylwestrowy nikt się nie wybierał, a ci nieliczni, którzy poszli, wypadali z towarzystwa. Było oczywiste, że mieszkańcy Trójmiasta nie zapomną, że konsensusu z władzą już nie będzie, że albo my, albo oni.

Mimo wielu ofiar po stronie społeczeństwa, morale partyjnych było po Grudniu ’70 bardzo kiepskie. Doszło do mnie, że partyjniacy ze zgrozą opowiadali w swoim gronie: „Skąd Gwiazdowa wiedziała?”. Chodziło o to, że gdy w 1968 roku oddawałam legitymację partyjną, sekretarz zapewniał mnie, że wprawdzie Partia musiała uspokoić warchołów, ale teraz już będzie demokracja. Odpowiedziałam: „Wasza demokracja za dwa lata skończy się strzelaniem do ludzi”. I to się szeroko rozniosło. Ucieszyłam się, że ich trochę przestraszyłam, ale niestety w tej konkurencji bezpieka była od nas lepsza.

Bardzo szybko wróciło ogólne przygnębienie i jeszcze większy strach. Podejrzewaliśmy, że dwa rozpowszechniane wówczas slogany powstały na Komendzie: „Gadaniem nie przywróci się życia ofiarom” i „Puste gadanie nic nie da”. Było oczywiste, że jeśli ludzie przestaną mówić o Grudniu, to ofiara tych, którzy stracili życie, pójdzie na marne. Elementarna sprawiedliwość wymaga zbadania historii, ustalenia, kto podejmował wówczas decyzje oraz ukarania winnych. Ludzie, którzy wysiadali na przystanku Gdynia Stocznia i trafiali prosto pod kule, odpowiedzieli na wezwanie wicepremiera Stanisława Kociołka nadane przez radio poprzedniego dnia, aby zakończyć strajk i wrócić do pracy. Uważaliśmy, że była to prowokacja. Na tym przystanku nie ma gdzie uciec i nie ma gdzie się schować.

Andrzej Gwiazda: Milczenie rodzin władza osiągnęła zastraszaniem i przekupstwem. Tzw. odszkodowania były śmiesznie niskie, kwoty w wysokości mniej więcej jednej pensji. Już w czasie „Solidarności” trafiła do nas dokumentacja ze związków zawodowych w Elblągu. Były to potwierdzenia przyjęcia odszkodowania jako ostatecznego oraz zobowiązania do milczenia. Dokumenty trafiły do sekcji historycznej, ale historycy byli bezradni wobec lęku przed represjami. Ludzie nie chcieli o tym opowiadać, potwierdzać pogłosek. Potem był stan wojenny, siedzibę „Solidarności” zdemolowało ZOMO, a sprawa Grudnia ’70 do dzisiaj ślimaczy się przed sądem. Do tej pory jedyną osobą skazaną za Grudzień ’70 jest ś.p. Wiesia Kwiatkowska – przez wiele lat zaangażowana w dokumentowanie grudniowych represji i próbę ukarania ich sprawców – która nie chciała ujawnić, kto powiedział jej, że sędzia pojechał do Warszawy po instrukcje.

Joanna Gwiazda: Zaraz po Grudniu próbowaliśmy dotrzeć do poszkodowanych, do rodzin ofiar, a przede wszystkim zweryfikować pogłoski o ofiarach, nawet o stosach zwłok, o nocnych pogrzebach, zbiorowych mogiłach, ale niczego nie udawało się potwierdzić.

Andrzej Gwiazda: Na Politechnice, w moim środowisku, ale chyba nie tylko na Politechnice, po Grudniu ’70 ludzie mówili partyjnym prosto w oczy: „Na twoich rękach też jest kropla krwi” – i nazywano ich „udziałowcami”. To pierwszy taki moment, kiedy w indywidualnych kontaktach wystąpił podział na „my” i „oni”.

A po dwóch latach zwolnili Cię z Politechniki

Andrzej Gwiazda: Nie wiem, kiedy zapadła decyzja o wyrzuceniu mnie z Politechniki. W 1970 r. brałem udział w podpaleniu Komitetu Wojewódzkiego i unieszkodliwianiu czołgów, ale ze studentami nie miało to wiele wspólnego. Nie przypuszczam, aby decyzja wyrzucenia mnie z Politechniki była ochoczo realizowana, nie miałem wielu wrogów. Sytuacja musiała dojrzeć. Nikomu nie zagrażałem w karierze, może jakimś tumanom. Byłem przydatny w dydaktyce, a uczestnicząc w pracach zleconych skutecznie napędzałem dodatkową kasę do kieszeni pracowników naukowych. Wykładałem nowo wprowadzony przedmiot – miernictwo. Opracowałem program zajęć, tematy ćwiczeń, budowałem laboratorium. Wyrzucono mnie, gdy laboratorium było gotowe.

Z jakiego powodu?

Andrzej Gwiazda: Pretekst był nie do obrony – piłem alkohol w miejscu pracy. Imprezy z alkoholem w pracy nie były w PRL czymś wyjątkowym. Również na Politechnice, gdzie młodzi pracownicy naukowi spędzali po kilkanaście godzin dziennie, niemal tam mieszkali i tam świętowali różne uroczystości. Większość kolegów z pracy była jednocześnie moimi przyjaciółmi z Klubu Wysokogórskiego, więc szanse na donos były minimalne. Doniosła na mnie portierka. Po rozwodzie powiedziała mi, że zmusił ją do tego mąż milicjant. Po tym doświadczeniu wiedziałem, że kto chce sprzeciwiać się władzy, musi o 7.00 stać w kombinezonie przy maszynie, z zaostrzonym ołówkiem przed kulmanem lub z mądrą miną wpatrywać się w papiery na biurku i nie wypić ani kropli alkoholu, nawet gdy inni piją.

Później byłeś bezrobotny.

Andrzej Gwiazda: Zgłaszałem się do jakiegoś zakładu pracy, byli zachwyceni, potrzebny ktoś o takich kwalifikacjach – „Proszę przyjść jutro do kadr i załatwić formalności”. Następnego dnia w kadrach dowiadywałem się, że zjednoczenie wycofało fundusze, zlikwidowało etat, zmieniło im profil działalności. Wszyscy kadrowcy współpracowali z SB w ramach swoich obowiązków służbowych, nie musieli być tajnymi współpracownikami…

Anka początkowo trochę się denerwowała, myślała, że popełniam jakiś błąd. Kiedy stało się jasne, że to SB blokuje mi zatrudnienie, pojechałem w góry, potem na wspólny urlop. Doszliśmy do wniosku, że to jakaś kwarantanna, albo minie, albo nie i nie ma sensu walić głową w mur. Jesienią 1973 r., po pół roku bezrobocia przyjęli mnie do pracy w Elmorze, pierwszym zakładzie, do jakiego się zgłosiłem.

Wtedy nastał kolejny spokojniejszy okres w Waszym życiu.

Joanna Gwiazda: Epokę Gierka trudno jednoznacznie ocenić. Nie słyszało się o brutalnych represjach, nastąpiło częściowe otwarcie na Zachód, system pozornie złagodniał. Trzeba oddać Gierkowi sprawiedliwość – po Grudniu ’70 obiecał, że nie będzie strzelał do robotników i słowa dotrzymał. W 1976 r. w Ursusie i Radomiu były „ścieżki zdrowia”, ale strzelania nie było.

Z drugiej strony, czuło się, że bezpieka coraz skuteczniej kontroluje wszystkie dziedziny życia. Prawdopodobnie po 1968 r. rozbudowano agenturę i udoskonalono metody sterowania społeczeństwem, oparte na socjologii i psychologii, m.in. kontrolowano opinię publiczną przy pomocy plotek. Mediom ludzie nie ufali, więc pantoflową pocztą rozpowszechniano pożądane opinie. W tym czasie mieliśmy bardzo wielu znajomych z różnych środowisk, z pracy, z uczelni, z klubów żeglarskich i taterników. Zauważyliśmy, że gdy pojawia się jakaś opinia, która wydaje się nam niesłuszna czy szkodliwa, to dociera do nas równocześnie z wielu stron. Na przykład zaczęło się pisać i mówić, że nonsensem jest podtrzymywanie u dzieci polskich emigrantów tradycji i języka. To im utrudnia życie, przyszłą karierę i integrację z rówieśnikami. Im wcześniej pozbędą się balastu polskości, tym lepiej. Przeczytaliśmy to w wywiadzie ze znanym sadownikiem, prof. Pieniążkiem, który wtedy wrócił do kraju i równocześnie zaczęli ten pogląd lansować różni nasi znajomi bez żadnego wyraźnego powodu. Postanowiliśmy zbadać, skąd bierze się taka zgodność i po nitce do kłębka dotarliśmy do pewnego człowieka bardzo popularnego wśród taterników, żeglarzy, w ogóle w kręgach opiniotwórczej inteligencji Trójmiasta. Uchodził za przyjaciela młodzieży, prowadził otwarty dom. W ten sposób odkryliśmy agentów wpływu. Walczyć z agenturą wpływu było bardzo trudno. Walka wprost nie była możliwa, ponieważ nikt nie wierzył, że tacy kulturalni, inteligentni ludzie, nie komuniści, mogą być agentami. Nasze podejrzenia potwierdziły się. Dopiero teraz, kiedy IPN podał naszemu znajomemu nazwiska donosicieli kryjące się pod pseudonimami, w środowisku zapanowała konsternacja. Jednak świadomość tego mechanizmu dawała nam wówczas szanse obrony, a nawet przeciwdziałania.

(Czytaj dalej w pełnej wersji książki…)