Redakcja: Hanna Jaworowska-Błońska

Korekta: Monika Baranowska

Redakcja techniczna: Paweł Żuk

Projekt okładki: MDESIGN Michał Duława | michaldulawa.pl

Copyright © by Csaba G. Kiss

Copyright © for the Polish edition
by Studio EMKA
Warszawa 2016

Wszelkie prawa, łącznie z prawem do reprodukcji tekstów w całości
lub w części, w jakiejkolwiek formie – zastrzeżone.

Ilustracje wewnątrz książki i na czwartej stronie okładki
z archiwum domowego autora.

Wszelkich informacji udziela:

Wydawnictwo Studio EMKA

ul. Królowej Aldony 6, 03-928 Warszawa

tel./fax 22 628 08 38, 616 00 67

wydawnictwo@studioemka.com.pl

www.studioemka.com.pl

Współwydawca:

Civinfo Budapest

ISBN 978-83-65068-05-7

Skład i łamanie: ANTER – Poligrafia

www.anter.waw.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Jerzy Snopek – Wstęp

Wspomnienia, wywiady

Droga do wewnętrznej wolności (Csabie G. Kissowi pytania zadają Paweł Cebula i Grzegorz Górny)

Wczorajszy Kraków (z moich wspomnień)

Między modernizacją i kresowością (z profesorem Csabą G. Kissem rozmawia Jarosław Makowski)

Historia w świetle dokumentów i wspomnień

Jesienne wspomnienie o Gracji Kerényi

Kody węgiersko-polskie

Wspólny kod

Polska tragedia w oczach Węgrów

W ślady Vincenza na Węgrzech

„Powrót” Vincenza na Węgry

Wokół Herberta

Polska i Węgry w epoce dyktatury komunistycznej

Mała ojczyzna: Europa Środkowa

Europa Środkowa jako wspólnota pamięci (kilka przyczynków do definicji niewykonalnej)

Jak widzimy siebie nawzajem (obrazy narodów, uprzedzenia w Europie Środkowej)

Dylematy tyczące wspólnych miejsc pamięci w Europie Środkowej

Gdzie literatura tworzyła naród (problemy kultur środkowoeuropejskich)

Jak „bezczelny Czech” awansował do czołówki listy sympatii (przyczynki do zmian węgierskiego wizerunku o Czechach po roku 1968)

Przyczynek do portretu Madácha polityka

Węgierska topografia literacka Lewoczy

Gömör/Gemer albo Gemer/Gömör (słowacko-węgierskie miejsca pamięci)

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Książka wydana z okazji obchodów Roku Kultury Węgierskiej 2016-2017, dzięki wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Handlu Węgier, Ministerstwa Zasobów Ludzkich Węgier oraz Instytutu Balassiego.

Z pomocą finansową i przy współpracy Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej na Węgrzech.

Dzięki wsparciu i we współpracy z Katedrą Hungarystyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Wstęp

Powinowactwa wyszehradzkie to trzecia książka Csaby G. Kissa wydana w Polsce. Wcześniej ukazały się Dziennik polski 1980–1982 (2000) oraz Lekcja Europy Środkowej. Eseje i szkice (2009). Miał również istotny udział redaktorski i autorski w kilku tomach zbiorowych, poświęconych problematyce polsko-węgierskich związków kulturalnych i historycznych. Od wielu lat uczestniczy w polskim życiu publicznym, wygłaszając referaty i wykłady, publikuje swe artykuły i eseje na łamach polskich czasopism naukowych i literackich. Niekiedy komentuje również w naszych mediach aktualne wydarzenia polityczne. Na wszystkich tych polach, we wszystkich tych rolach jest niekwestionowanym autorytetem. Zapracował na ten status jako wybitny slawista, hungarysta, historyk literatury i kultury, profesor renomowanych uniwersytetów środkowoeuropejskich, jak też jako czołowy w swoim czasie polityk węgierski, współzałożyciel Węgierskiego Forum Demokratycznego, jeden z najważniejszych twórców węgierskiej transformacji.

Podobnie jak znaczna część intelektualistów węgierskich, stał się w epoce Kádára działaczem opozycji, której marzeniem i celem było zerwanie z systemem komunistycznym i wyjście z obozu sowieckiego. Wkrótce po osiągnięciu tego celu i po zwycięstwie Węgierskiego Forum Demokratycznego w pierwszych demokratycznych wyborach do parlamentu, Kiss – ku zaskoczeniu swego otoczenia – odszedł z polityki.

Nigdy nie przestał się nią interesować, ale w minionym ćwierćwieczu poświęcał się przede wszystkim pracy naukowej i działalności edukacyjnej. W swych badaniach i publikacjach pozostał wierny problematyce środkowoeuropejskiej. Zajmuje się nią od dawna, niezależnie od koniunktur politycznych i mód intelektualnych. Powinowactwa wyszehradzkie są tego kolejnym świadectwem. Już w latach osiemdziesiątych kierował zespołem badawczym do spraw Europy Środkowowschodniej, funkcjonującym w strukturach Węgierskiej Akademii Nauk (poczytuję sobie za zaszczyt, że mogłem z nim ściśle współpracować).

Dogłębna znajomość kultur narodowych naszego regionu, połączona z bardzo silną rodzimą tradycją myślenia w kategoriach środkowoeuropejskich, utwierdziła Kissa w przekonaniu o zasadności i zarazem potrzebie takiej właśnie perspektywy badań i dociekań. Ma to strategiczne znaczenie dla określenia i wyeksponowania specyfiki dorobku kulturalnego tej części Europy, a tym samym – znalezienia dlań godnego miejsca w kanonie ogólnoeuropejskim. Równie wielką wagę Csaba G. Kiss przykłada do poszukiwania wyznaczników środkowoeuropejskiej wspólnoty kulturowej. Próbuje odpowiedzieć na pytanie, w jakiej mierze i w jaki sposób przekłada się na nią wspólnota losów historycznych tutejszych państw i narodów. Interesują go zresztą wszelkie świadectwa ich różnorakich kontaktów i związków.

Od pewnego czasu Kiss posługuje się popularną na Zachodzie kategorią miejsc pamięci, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w Lekcji Europy Środkowej, jak i na kartach Powinowactw wyszehradzkich. Ze swej strony proponuje, jako swego rodzaju busolę badawczą, komplementarne pojęcie kodu kulturowego, którego składniki – od wspólnych mitów genealogicznych poprzez świadomość antemurale aż po emblematy wspólnych traumatycznych doświadczeń historycznych z ostatniego okresu – stanowią o swoistości „paradygmatu środkowoeuropejskiego”.

Godną podkreślenia cechą Kissa jest jego wolność od dogmatycznych rozstrzygnięć, świadomość rozmaitych dylematów i konfliktów (co demonstruje na przykładzie problemów związanych ze wspólnymi miejscami pamięci). Może w związku z tymi problemami przydatne okazałoby się pojęcie dominanty kulturowej? Uwzględniając je, można bardziej skutecznie bronić tezy o realnym bycie Europy Środkowej jako podmiotu kulturowego, wspólnoty losu historycznego, przestrzeni dialogu i współpracy. Autor Powinowactw wyszehradzkich, książki zawierającej pisma rozmaite, od osobistej impresji poświęconej „stolicy młodości – Krakowowi po rozprawy o charakterze naukowym, pozostaje wierny ideom głoszonym przez Stanisława Vincenza, który na Węgrzech spędził lata II wojny światowej. W powstałym wówczas szkicu Dar przyjaźni pisał on z żalem o niespełnionej przed wiekami wspólnocie wyszehradzkiej, zwracając się zarazem do swoich współczesnych z przesłaniem: „lekceważenie lub tylko przeoczanie sąsiadów i w szczególności kulturalnego narodu przyjaciół, przy równoczesnym sięganiu do tego, co dalekie, głównie z tej racji, że uznane na rynku światowym, a nie że wielkie, jest w konsekwencji brakiem szacunku dla siebie samego”.

Jerzy Snopek