Tytuł oryginału:

L’aloès

Przekład: Katarzyna Panfil

Projekt okładki: Maria Kowalczyk

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Jolanta Olejniczak-Kulan

Copyright © Hachette Livre (Marabout), 2011

Copyright © Sylvie Hampikian

Copyright © Wydawnictwo Studio EMKA

Warszawa 2026

Wszelkie prawa, łącznie z prawem

do reprodukcji tekstów w całości lub w części,

w jakiejkolwiek formie – zastrzeżone.

Wydawnictwo Studio EMKA

wydawnictwo@studioemka.com.pl

www.studioemka.com.pl

ISBN: 978-83-68064-40-7

Fragment

Odkryć aloes

Okiem nauki

Liczne zalety

Środki ostrożności

Przewodnik zakupowy

Pielęgnacja zdrowotna z aloesem

Aloes w kuchni

Aneksy

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nieco botaniki

Aloes należy do grupy roślin okrytonasiennych, a konkretniej – jednoliściennych, klasy obejmującej rośliny, których nasiona wypuszczają tylko jeden liść w czasie kiełkowania. W przeciwieństwie do nasion roślin dwuliściennych, które dzielą się na dwie połówki (groszek, fasola, orzechy…), nasiona jednoliściennych składają się tylko z jednej części. Inną cechą charakterystyczną jednoliściennych jest to, że poza kilkoma wyjątkami użyłkowanie ich liści jest równoległe i w całości wychodzi od nasady, po czym zbiega się na szczycie. Oczywiście, tak właśnie jest w przypadku aloesu.

Określenie „aloes” tak naprawdę nie oznacza po prostu jednego gatunku, ale rodzaj nazywany Aloe, który obejmuje kilkaset gatunków – nawet 400 według niektórych autorów. Przykładowo grupa południowoafrykańskich biologów pod kierownictwem A.M. ViljoenaB¹ sklasyfikowała 380 gatunków aloesu.

Przynależność do rodziny liliowatych?

Według tradycyjnej klasyfikacji roślin, opartej na obserwacjach słynnego botanika Karola Linneusza i jego uczniów, rodzaj Aloe długo był wiązany z dużą rodziną liliowatych, która obejmuje także tulipany, szafran, lilie, szparagi… Niemniej w ciągu XX wieku podlegał on kolejnym zmianom klasyfikacji. Toteż w systemie Cronquista (1968) został umieszczony w rodzinie aloesowatych, która zawiera dokładnie tylko rodzaj Aloe: rodzina dla niego samego w pewnym sensie! Z kolei w klasyfikacji „filogenetycznej”, opartej na ewolucji gatunków i wspólnych przodkach, ta rodzina nie istnieje, a aloes został włączony najpierw do rodziny złotogłowowatych w klasyfikacji filogenetycznej APG II (2003), a potem do rodziny Xanthorrhoeacees w klasyfikacji filogenetycznej APG III (2009), obok roślin pochodzących głównie z Australii. Można się więc spotkać, zależnie od źródeł referencyjnych, z zaklasyfikowaniem aloesu do jednej z czterech podanych tu rodzin, to znaczy, zgodnie z porządkiem chronologicznym: liliowatych (XVIII wiek), aloesowatych (1968), złotogłowowatych (2003), Xanthorrhoeacees (2009). Nie będzie to błąd ze strony autorów, lecz odwoływanie się do różnych klasyfikacji – najczęściej związane z datą powstania danych dokumentów.

Wielość gatunków

Istnieje niemal 400 gatunków aloesu, ale u wszystkich widać podobieństwo rodzinne – czy raczej „rodzajowe” (jeśli uszanujemy terminologię botaniczną). Aloesy charakteryzują się rozetą uniesionych, gęstych liści, obdarzonych jednak pewną giętkością, ponieważ są bardzo mięsiste. Zazwyczaj są wydłużone, bardzo smukłe, a w przypadku niektórych gatunków – brzegiem kolczaste.

Pokrój, to znaczy ogólny wygląd rośliny, różni się w zależności od gatunku. Spotykamy grosso modo trzy typy aloesów:

• Aloesy bezłodygowe – wiele aloesów na początku swojego rozwoju nie tworzy łodygi, to znaczy, że wszystkie liście wyrastają z nasady rośliny, przy ziemi. Z upływem czasu u niektórych gatunków powstaje zaczątek trzonu (nibypień utworzony poprzez nakładające się na siebie martwe liście). To do tej grupy aloesów należy najsłynniejszy z nich, Aloe barbadensis, znany bardziej pod nazwą aloe vera, do którego będziemy powracać w całej książce.

• Aloesy drzewiaste – podstawa z liści tworzy nibypień z prawdziwego zdarzenia, który nadaje roślinom wygląd mięsistych palm. W ten sposób gatunek Aloe dichotoma w Afryce Południowej i Namibii osiąga nawet 9 metrów wysokości!

• Aloesy pnące lub krzewiaste – obdarzone są długimi, giętkimi łodygami, które mają tendencję do pięcia się i tworzenia kęp. Tak jest w przypadku bardzo dekoracyjnego Aloe arborescens, którego nazwa (dosłownie: aloes drzewiasty) może być myląca, gdyż tworzy on raczej krzewy niż drzewa (w stanie dzikim może osiągnąć 2–3 metry wysokości).

Niezależnie od przynależności do danego typu morfologicznego, aloesy wypuszczają małe rurkowate kwiaty o długości 2–3 centymetrów, często w ciepłych kolorach – od żółtego, przez różowy i pomarańczowy do żywoczerwonego. Są one zebrane w dość gęste grona na szczycie wzniesionych pędów, u niektórych gatunków mogących osiągnąć nawet metr wysokości. W przeciwieństwie do agaw, z którymi są często mylone, aloesy nie obumierają po kwitnieniu.

Aloe vera pod lupą

Chyba każdy zna nazwę, która widnieje na licznych produktach jako zachęta do zakupu: aloe vera to „gwiazda” wśród aloesów! W terminologii botanicznej gatunek aloe vera to aloes zwyczajny albo też Aloe barbadensis Mill., inaczej: aloes barbadoski. Niemniej nazwa ta posiada wiele synonimów, zależnie od różnych nomenklatur botanicznych, w tym Aloe vera (L.) Burm. f., i inne, rzadziej używane, czy wręcz przestarzałe: A. chinensis Bak., A. elongata Murray, A. indica Royle, A. officinalis Forsk., A. perfoliata var. vera L., A. rubescens DC, A. vera L. var. littoralis König ex Bak., A. vera L. var. chinensis Berger, A. vulgaris Lam., A. flava Pers.

Przyjęło się, że gdy wymienia się wiele gatunków tego samego rodzaju, nie powtarza się początkowej nazwy rodzaju. Toteż w niniejszej książce bardzo często będziemy oznaczać ten człon (Aloe) samą literą A. (np. A. barbadensis, A. ferox).

Ponieważ w tym gąszczu nazewnictwa może być trudno się odnaleźć, większość autorów uznaje przede wszystkim naukową nazwę Aloe barbadensis Mill., uznając ją za oficjalną nazwę gatunku i spychając określenie Aloe vera (L.) Burm. f. do rzędu synonimów. Tymczasem według zasad nomenklatury międzynarodowej (International Rules of Botanical Nomenclature) prawdziwa i pełnoprawna nazwa gatunku brzmi właśnie Aloe vera (L.) Burm. f.

ALOE VERA – DOKUMENT TOŻSAMOŚCI

Nazwa popularna: aloe vera, aloes barbadoski (zwyczajny)

Rodzina: liliowate, aloesowate, złotogłowowate lub żółtakowate, zależnie od klasyfikacji.

Nazwy naukowe: Aloe barbadensis Mill., Aloe vera (L.) Burm. f. i około dziesięciu innych.

Nazwa naukowa przyjęta w tej książce: Aloe barbadensis (A. barbadensis).

Nazwa oficjalna dla kosmetyków (nomenklatura INCI): aloe barbadensis.

Trzeba więc zapamiętać, że nazwa „aloe vera” – używana jako zwyczajowa i handlowa – odpowiada nazwie naukowej Aloe vera (L.) Burm. f., która jest synonimem Aloe barbadensis Mill. To zresztą terminu Aloe barbadensis używa się na oznaczenie ekstraktów z aloe vera w kosmetykach według oficjalnej nomenklatury INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients).

W dalszej części książki będziemy używać zatem terminu aloe vera, nie stosując wielkich liter ani kursywy, na wskazanie popularnej nazwy tej rośliny.

Portret rośliny

Aloe vera to wieloletni sukulent, to znaczy roślina gruboszowata, którą rozpoznajemy po wzniesionej rozecie. Jej korzenie są niezbyt głębokie (maksimum 20–30 cm), a jej bardzo krótka i stwardniała łodyga utrzymuje wiązkę mięsistych gładkich liści, z których największe mogą osiągnąć 80 cm długości i do 10 cm szerokości (w najszerszym miejscu). Mają one ładny, jasnozielony odcień, zbliżony do anyżowego, i często upstrzone są na biało. Na ich krawędziach znajdują się jasnożółte, niezbyt kłujące kolce, a czubek liści jest spiczasty, choć nieostry.

Kwiatostany składające się z kilkudziesięciu kwiatów rosną na dwóch lub trzech łodygach, które rzadko osiągają więcej niż metr wysokości. Tworzą małe opadające rurki koloru żółtego lub pomarańczowawego, które kolejno rozkwitają. Zależnie od warunków uprawy aloes może kwitnąć raz lub nawet trzy razy do roku po osiągnięciu trzech lat, ale może też nie zakwitnąć nigdy. Owoc, bardzo niewielki i pozbawiony wartości odżywczych, ma postać torebki.

Z ojczystej ziemi do francuskich ogrodów

W ciągu kilku dziesięcioleci aloe vera stał się przedmiotem intratnego biznesu i zapoczątkował nową gałąź rolnictwa, która pozwala wykorzystać niezbyt żyzne tereny na obszarach półpustynnych. Ale jest to także ładna roślina dekoracyjna, łatwa w uprawie w ogrodzie lub w doniczce – oczywiście na małą skalę.

Obecnie aloe vera jest szeroko rozpowszechniony we wszystkich strefach tropikalnych i subtropikalnych świata, głównie na kontynencie amerykańskim, jako roślina uprawiana lub introdukowana przez człowieka. Faktycznie, wbrew swojej drugiej nazwie (aloes barbadoski), która sugeruje, że aloe vera pochodzi z Antyli, tak naprawdę naturalne rejony występowania tej rośliny to Półwysep Arabski, Afryka Północna, Wyspy Kanaryjskie i Zielony Przylądek. Faktem jest też, że Hiszpanie bardzo wcześnie zaszczepili ją na Karaibach i kontynencie amerykańskim.

Mimo afrykańskiego pochodzenia aloe vera rośnie we względnie zróżnicowanych warunkach klimatycznych – pod warunkiem, że średnia temperatura w danym miejscu jest wyższa niż 10°C i że nie dochodzi do spadku temperatur poniżej -3°C. W temperaturze nie niższej niż -3°C aloe vera nie doznaje wielu strat, ale poniżej tego progu może zamarznąć, a następnie zgnić. Woli ziemie piaszczysto-wapienne lub piaszczysto-muliste, dobrze przepuszczalne. Może rosnąć w ziemiach ubogich w składniki odżywcze, ale gdy ma ich pod dostatkiem, rozwija się znacznie lepiej. Toleruje sól i jest odporny na suszę, mimo swoich względnie powierzchniowych korzeni.

W regionach Francji o łagodnym, pozbawionym przymrozków klimacie można więc łatwo uprawiać aloes w ogródku, po prostu w gruncie (z przezorności warto chronić go u nasady poprzez osłonięcie słomą w chłodnym sezonie). Sadząc go, należy mu zapewnić bogatą, ale dobrze przepuszczalną glebę i słoneczne stanowisko. Nie potrzebuje wielu zabiegów pielęgnacyjnych: wystarczy umiarkowane podlewanie latem (bardziej obfite w okresie upałów) i ręczne plewienie chwastów u jego nasady, bo źle toleruje ich sąsiedztwo. Co do nawożenia gruntu i zabiegów fitosanitarnych, zazwyczaj mało się ich używa (zob. dalej rady dotyczące uprawy aloesu w doniczce).

Hodowany w ogrodzie aloes może oczywiście pełnić funkcję dekoracyjną, szczególnie dobrze wpasowuje się w kompozycje ze skałek i murków. Ale ma też inne cenne atuty, ponieważ jego liście dostarczają świeżego miąższu, którego można użyć według własnych potrzeb (zob. s. 128).

¹ Oznaczenie B wskazuje na referencje bibliograficzne (cytowane źródła naukowe), które można znaleźć w bibliografii na końcu książki.