Przyjaciołom, którzy trwają przy nas od czterech dekad.

Nasze drogi zaprowadziły nas w różne miejsca, ale nigdy nie oddaliliśmy się ani od siebie nawzajem, ani od naszej Pierwszej Miłości.

Adele i Doug Calhoun

Jane i Wayne Frazier

Louise i David Midwood

Gayle i Gary Somers

Cindy i Jim Widmer

Wstęp

Niech Bóg, najlepszy małżeństw kojarzyciel,

Zjednoczy serca wasze…

William Szekspir, Henryk V1

Książka dla małżonków

Tę książkę można wyobrazić sobie jako drzewo czerpiące z trzech głębokich korzeni. Pierwszym z nich jest trzydzieści siedem lat związku małżeńskiego z Kathy, moją żoną2. To ona pomagała mi pisać, a ponadto sama napisała rozdział szósty: Przyjęcie Innego. W rozdziale pierwszym ostrzegam czytelników, że współczesna kultura definiuje bratnią duszę jako „doskonale zgodne dopasowanie”. Mimo to, gdy zaczęliśmy się spotykać, oboje zrozumieliśmy, że znaleźliśmy kogoś, z kim łączy nas wyjątkowa nić porozumienia. Poznałem Kathy dzięki Susan, jej siostrze, która studiowała ze mną na Uniwersytecie Bucknell. Susan często opowiadała mi o Kathy, a Kathy opowiadała jej o mnie. Gdy Kathy była jeszcze dzieckiem, do chrześcijaństwa zachęciła ją lektura cyklu Opowieści z Narnii C.S. Lewisa3. Nakłoniła więc siostrę, aby poleciła mi je. Byłem poruszony tymi książkami, podobnie jak innymi tego autora, które później przeczytałem. W 1972 roku oboje rozpoczęliśmy naukę na tej samej uczelni, Gordon-Conwell Theological Seminary, na północ od Bostonu, i szybko odkryliśmy, że łączy nas „nić tajemna”, która, jak pisze Lewis, zmienia ludzi w bliskich przyjaciół – lub coś więcej.

Zwróciliście może uwagę, że książki, które naprawdę lubicie, połączone są w jedną całość jakąś nicią tajemną. Doskonale wiecie, co jest tą wspólną cechą, która sprawia, że je tak lubicie, ale nie potraficie ująć tego w słowa. (…) Czyż wszystkie dozgonne przyjaźnie nie rodzą się w chwili, gdy nareszcie spotykacie człowieka, w którym istnieje jakiś ślad (…) tego czegoś, czego pragniecie od urodzenia (…)?4

Nasza przyjaźń przerodziła się w miłość i poprowadziła nas przez narzeczeństwo, a potem kruche młode małżeństwo ku wypróbowanemu i trwałemu związkowi. Ale to było możliwe tylko dzięki mowie „o perłach rzucanych przed wieprze”, „wielkiemu konfliktowi o brudną pieluchę”, incydentowi „potrzaskanej weselnej zastawy” i innym niesławnym wydarzeniom w naszej rodzinnej historii, które zostaną opisane w tej książce – prawdziwym kamieniom milowym na wyboistej drodze do małżeńskiego szczęścia. Jak większość młodych związków w naszych czasach, odkryliśmy, że małżeństwo jest znacznie trudniejsze niż oczekiwaliśmy. Na zakończenie ceremonii ślubu wyszliśmy z kościoła, śpiewając hymn „Jakże mocny fundament”. Nie wiedzieliśmy, jak bardzo stosowne okażą się jego słowa w żmudnej i bolesnej pracy nad rozwojem silnego małżeństwa.

Gdy próby ogniste przyjdzie ci przejść

Ma łaska potężna będzie cię nieść

Będę przy tobie, uświęcę twój trud,

Błogosławić będę najgłębszy twój ból5.

[When through fiery trials, thy pathway shall lie,

My grace all-sufficient will be thy supply.

For I will be with thee, thy troubles to bless

And sanctify to thee thy deepest distress.]

Niniejsza książka skierowana jest więc do małżonków, którzy odkryli, jak wielkim wyzwaniem jest codzienne życie małżeńskie i poszukują praktycznych rozwiązań, aby przetrwać nierzadko przytłaczające próby ogniste stanu małżeńskiego i wyjść z nich mocniejszymi. Doświadczenia wielu współczesnych małżeństw były przyczyną powstania metafory: „miesiąc miodowy już się skończył”. Jest to książka dla ludzi, którzy doświadczyli tego osobiście i być może z wielkim hukiem spadli na ziemię.

Książka dla osób stanu wolnego

Drugim źródłem tej książki są doświadczenia wieloletniej służby duszpasterskiej w mieście, w którym mieszkają miliony (i w Kościele, w którym są tysiące) osób stanu wolnego. Nasza wspólnota, Prezbiteriański Kościół Odkupiciela na nowojorskim Manhattanie, jest pewną osobliwością. To bardzo duża społeczność, która od lat już składa się przede wszystkim z osób stanu wolnego. Kilka lat temu, kiedy na nabożeństwa przychodziło około cztery tysiące osób, zapytałem jednego z wiodących doradców kościelnych: „Ile zna pan Kościołów tej wielkości, w których są trzy tysiące singli?”. „O ile mi wiadomo, wasz Kościół jest pod tym względem wyjątkiem” – odpowiedział.

Razem z Kathy służmy w centrum Nowego Jorku od końca lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku i wciąż uderza nas, jak głęboka jest w kulturze zachodniej ambiwalencja wobec małżeństwa. To wtedy zaczęliśmy poznawać wszystkie powszechne już zarzuty wobec małżeństwa – że pierwotnie służyło zachowaniu majątku i teraz się to zmienia, że niszczy tożsamość jednostki i jest źródłem ucisku kobiet, że zabija pożądanie i nie przystaje do psychologicznych realiów życia, że jest tylko papierkiem, który komplikuje prawdziwą miłość i tak dalej. Za tymi filozoficznymi obiekcjami kryje się jednak cała masa sprzecznych osobistych emocji, wyrastających z wielu negatywnych doświadczeń z życia małżeńskiego i rodzinnego.

Na początku naszej posługi w Nowym Jorku, jesienią 1991 roku, wygłosiłem cykl dziewięciu kazań o małżeństwie. Stał się on najczęściej wysłuchiwanym cyklem kazań i wykładów udostępnianych przez nasz Kościół. Na początku musiałem uzasadnić, dlaczego postanowiłem poświęcić tak wiele czasu nauczaniu o małżeństwie w zgromadzeniu składającym się głównie z osób stanu wolnego. Głównym powodem było to, że współcześni single rozpaczliwie potrzebują realistycznej, a jednocześnie pozytywnej wizji małżeństwa – czym jest i czym może być. To, co wtedy powiedziałem, odnosi się także do czytelników, którzy żyją w pojedynkę – i ta książka skierowana jest także do nich.

Przygotowując się do napisana tej książki, przeczytałem wiele chrześcijańskich publikacji na temat małżeństwa. Większość z nich powstała po to, aby pomóc małżonkom poradzić sobie z określonymi problemami. Ta książka również będzie w tym pomocna, ale jej głównym celem jest przedstawienie tak małżonkom, jak i osobom stanu wolnego jasnej wizji tego, czym jest małżeństwo według Biblii. Małżonkom pomoże to zweryfikować błędne poglądy, które mogą szkodzić ich małżeństwu, a osobom stanu wolnego pomoże uniknąć destruktywnej przesady w dążeniu do małżeństwa oraz równie destruktywnego odrzucania go. Książka o małżeństwie, która opiera się na nauczaniu Biblii, pomoże każdemu czytelnikowi zyskać lepsze pojęcie o tym, kogo należy uważać za potencjalnego partnera małżeńskiego.

Książka o Biblii

Jest i trzecie źródło treści przedstawionych w tej książce, najbardziej fundamentalne. Choć została zainspirowana moimi osobistymi doświadczeniami małżeńskimi i duszpasterskimi, opiera się przede wszystkim na naukach Starego i Nowego Testamentu. Ponad cztery dekady temu, jako studenci teologii, razem z Kathy poznawaliśmy biblijne nauczanie na temat seksu, płci i małżeństwa. Potem przez kilkanaście lat uczyliśmy się stosować je w praktyce we własnym małżeństwie, a przez ostatnie trzydzieści wykorzystujemy to, czego nauczyliśmy się z Pisma Świętego i osobistych doświadczeń, aby naprowadzać, zachęcać, doradzać i nauczać młodych mieszkańców Nowego Jorku w kwestiach seksu i małżeństwa. To, czego nauczyliśmy się z tych trzech źródeł, przedstawiamy Tobie, Drogi Czytelniku, w niniejszej książce.

Jednak fundamentem tego wszystkiego jest Biblia.

Biblia traktuje o trzech ludzkich instytucjach, które wyróżniają się spośród wszystkich pozostałych – rodzinie, Kościele i państwie. W Biblii nie znajdziemy nic na temat zarządzania szkołami, choć mają one kluczowe znaczenie dla rozwoju społeczeństwa. Nie ma tam nic o prowadzeniu wielkich korporacji, muzeów czy szpitali. Jest wiele znamienitych ludzkich instytucji i przedsięwzięć, o których nie znajdujemy żadnych biblijnych wzmianek. W związku z tym możemy je kształtować i kierować nimi zgodnie z ogólnymi zasadami życia ludzkiego, jakie przedstawia Pismo Święte.

W przypadku małżeństwa jest inaczej. Jak czytamy w prezbiteriańskiej Book of Common Worship (Księdze wspólnych nabożeństw), Bóg „ustanowił małżeństwo dla dobra i szczęścia ludzkości”. Małżeństwo nie wykształciło się w późnej epoce brązu, aby ułatwić rozstrzyganie spraw majątkowych. W Księdze Rodzaju, w kulminacyjnym punkcie opisu stworzenia, Bóg stawia naprzeciw siebie kobietę i mężczyznę, aby połączyć ich w małżeństwie. Biblia rozpoczyna się od ślubu (Adama i Ewy) i kończy się ślubem w Apokalipsie (Chrystusa i Kościoła). Małżeństwo to Boża idea. Oczywiście, jest to również ludzka instytucja i jako taka odzwierciedla charakter kultury, w której jest zakorzeniona. Ale koncepcja i podstawy małżeństwa pochodzą do Boga, dlatego przesłanie Biblii na temat Bożego planu dla małżeństwa ma kluczowe znaczenie.

W prezbiteriańskiej ceremonii zaślubin mówimy, że małżeństwo jest „ustanowione przez Boga, poddane Jego przykazaniom i błogosławione przez naszego Pana Jezusa Chrystusa”. To, co przez Boga zostało ustanowione, jest Mu również podporządkowane. Skoro to Bóg wymyślił małżeństwo, to ci, którzy je zawierają, powinni dołożyć wszelkich starań, aby zrozumieć, jakie są Boże cele wobec małżeństwa i podporządkować się im. Tak postępujemy w wielu innych dziedzinach życia. Pomyślmy o zakupie auta: kiedy kupujemy samochód, urządzenie mechaniczne, którego samodzielnie nie bylibyśmy w stanie tworzyć, z powagą traktujemy instrukcję użytkowania i przestrzegamy zaleceń producenta dotyczących używania i utrzymania pojazdu. Ignorowanie ich mogłoby skończyć się katastrofą.

Wielu ludzi, którzy nie uznają Boga ani Pisma Świętego, a mimo to mają szczęśliwe małżeństwa, w wielu aspektach podporządkowują się Bożym zamiarom, nawet jeśli nie są tego świadomi. Jednak znacznie lepiej jest znać Boże intencje – a możemy je odkryć właśnie w treści Pisma Świętego.

Jaką postawę powinni przyjąć czytelnicy, którzy nie podzielają założenia, że Pismo Święte jest autorytatywnym objawieniem Bożym? Możliwe, że uznają wartość Biblii w pewnych aspektach, ale nie ufają jej w sprawach seksu, miłości i małżeństwa. Starożytna mądrość ujmuje te kwestie w sposób odbiegający daleko od współczesnej zachodniej wrażliwości, stąd opinia, że Biblia prezentuje je w sposób „zacofany”. Zachęcamy, żeby mimo wszystko zapoznać się z przedstawianą przeze mnie treścią. W przeszłości razem z Kathy często nauczaliśmy na temat małżeństwa, miałem także przywilej przemawiać podczas wielu ślubów. Przekonaliśmy się, że większość ludzi, którzy nie podzielają naszych poglądów w kwestii Biblii czy wiary chrześcijńskiej, często jest zaszokowana tym, jak wnikliwe są biblijne nauki na temat małżeństwa i jak trafnie odnoszą się do ich sytuacji. Po nabożeństwie połączonym ze ślubem niejednokrotnie mówili mi: „Nie jestem religijny, ale to było najbardziej pomocne i praktyczne wyjaśnienie małżeństwa, jakie miałem okazję usłyszeć”.

Trudno jest znaleźć dobrą perspektywę spojrzenia na małżeństwo. Wszyscy postrzegamy je z konieczności przez wykrzywione soczewki osobistego doświadczenia. Gdy ktoś wychował się w stabilnej rodzinie, a małżeństwo jego rodziców było szczęśliwe, może mieć wrażenie, że życie w małżeństwie jest łatwe – i kiedy sam wstąpi w związek, może być zaszokowany, jak wiele wysiłku trzeba, aby stworzyć trwałą relację. Z drugiej strony, jeśli ktoś doświadczył złego małżeństwa lub rozwodu w dzieciństwie bądź w dorosłości, może podchodzić do tego tematu bardzo nieufnie i pesymistycznie. Może wręcz przesadnie oczekiwać problemów w relacji i kiedy się pojawią, zbyt szybko stwierdzić: „Wiedziałem, że tak będzie” i poddać się. Inaczej mówiąc, uprzednie doświadczenia związane z małżeństwem mogą nas źle przygotować do własnego związku.

Gdzie zatem możemy się zwrócić w poszukiwaniu szerokiej perspektywy spojrzenia na małżeństwo? Istnieje wiele praktycznych poradników, pisanych zazwyczaj przez doradców małżeńskich, które mogą być w tym pomocne. Jednak takie publikacje często tracą aktualność już po kilku latach. W Biblii natomiast znajdują się nauki, które na przestrzeni stuleci zostały wypróbowane przez miliony ludzi w wielu kulturach. Czy istnieje drugie takie źródło wiedzy na temat małżeństwa?

Plan książki

Treść niniejszej publikacji oparta jest na naukach apostoła Pawła, zawartych w piątym rozdziale Listu do Efezjan. Ten wspaniały tekst jest bogaty i wyczerpujący, ale również przywołuje i rozwija inny ważny tekst biblijny traktujący o małżeństwie, a mianowicie drugi rozdział Księgi Rodzaju. W rozdziale pierwszym odniesiemy słowa Pawła do kontekstu współczesnej kultury i przestawimy dwie najbardziej podstawowe nauki biblijne na temat małżeństwa – iż zostało ono ustanowione przez Boga i że jego celem jest odzwierciedlenie zbawczej miłości, jaką Bóg okazał nam w Jezusie Chrystusie. To dlatego ewangelia pomaga nam zrozumieć małżeństwo, a małżeństwo pomaga nam zrozumieć ewangelię. W rozdziale drugim przestawimy tezę apostoła Pawła, że wszyscy małżonkowie potrzebują działania Ducha Świętego w swoim życiu. Dzieło Ducha urzeczywistnia w naszych sercach zbawcze dzieło Chrystusa, udzielając nam nadnaturalnej pomocy w walce z największym wrogiem małżeństwa: grzesznym egocentryzmem. Jeśli mamy służyć sobie nawzajem, jak powinniśmy, potrzebujemy pełni Ducha.

Rozdział trzeci wprowadzi nas w sedno małżeństwa – miłość. Ale czym ona jest? Ten rozdział omówi relację między uczuciem miłości a aktami miłości, relację między romantycznym uniesieniem a wynikającym z przymierza oddaniem. W rozdziale czwartym poruszymy kwestię celu małżeństwa: sposobu, aby dwoje duchowych przyjaciół mogło wspomóc siebie nawzajem na drodze ku stawaniu się takimi ludźmi, jakimi Bóg zamierzył, aby byli. Zobaczymy, że nowy i głębszy rodzaj szczęścia kryje się właśnie w dążeniach do świętości. W rozdziale piątym przedstawimy trzy grupy podstawowych umiejętności, dzięki którym możemy wzajemnie pomagać sobie na tej drodze.

W kolejnej części omówimy chrześcijańską naukę o tym, że małżeństwo to miejsce, w którym obie płcie akceptują siebie nawzajem jako z założenia odmienne, aby dzięki temu rozwijać się i wzrastać. Treść z rozdziału siódmego pomoże osobom stanu wolnego wykorzystać tę książkę w życiu w pojedynkę i mądrze podejść do poszukiwań własnego związku. I w końcu w rozdziale ósmym poruszymy temat seksu – dlaczego Biblia ogranicza go do relacji małżeńskiej oraz jak wpływa to na życie w małżeństwie i w stanie wolnym6.

W niniejszej książce będziemy rozpatrywać chrześcijańskie rozumienie małżeństwa. Opiera się ono, jak wspomnieliśmy, na bezpośrednim odczytaniu tekstów biblijnych. To znaczy, że definiujemy małżeństwo jako dozgonny, monogamiczny związek między mężczyzną i kobietą. Zgodnie z nauczaniem Pisma Świętego Bóg zamierzył, aby małżeństwo odzwierciedlało zbawczą miłość, jaką okazał nam w Chrystusie, oczyszczało nasz charakter, tworzyło stabilną jednostkę społeczną, w której dzieci będą mogły przyjść na świat i dorastać, i postanowił dokonać tego, łącząc ze sobą wzajemnie się dopełniające płcie w trwałym, przenikającym całe życie związku. Należy zatem stwierdzić, że ta chrześcijańska wizja małżeństwa nie może zostać spełniona w relacji dwóch osób tej samej płci. To jednomyślne poglądy autorów biblijnych. Jest to pogląd, który będziemy prezentować w całej tej książce, mimo iż nie będziemy odnosić się bezpośrednio do tematu homoseksualizmu.

Biblijne nauczanie na temat małżeństwa nie odzwierciedla perspektywy wyłącznie wybranej kultury lub okresu historycznego. Nauki Pisma Świętego są wyzwaniem dla współczesnej narracji kultury zachodniej, która drogę do szczęścia upatruje jedynie w osobistej wolności. Jednocześnie są głosem krytyki wobec tego, że w tradycyjnych kulturach osoby stanu wolnego postrzega się jako nie do końca dojrzałe i uformowane. Księga Rodzaju obnaża wady poligamii, mimo iż w tamtych czasach i kulturze była to akceptowana praktyka, wyraziście obrazując cierpienie i chaos, jakie ona powoduje w relacjach rodzinnych oraz jak wielki sprawia ból, szczególnie kobietom. Autorzy Nowego Testamentu, ku zaskoczeniu świata pogańskiego, przedstawiają trwanie w stanie wolnym jako zasadny sposób na życie7. Innymi słowy, autorzy ksiąg Pisma Świętego nieustannie przeciwstawiali się wierzeniom własnych kultur – ich nauki nie wynikały więc wprost ze starożytnych obyczajów i praktyk. Dlatego nie możemy odrzucać biblijnej wizji małżeństwa jako jednowymiarowej, niepostępowej czy przestarzałej kulturowo. Przeciwnie, jest ona pełna praktycznych, realistycznych spostrzeżeń i zapierających dech w piersiach obietnic na temat małżeństwa. I mają one postać nie tylko trafnych twierdzeń, ale również wspaniałych opowieści i poruszającej poezji8. I dopóki nie zdobędziemy się na to, by spojrzeć na małżeństwo z punktu widzenia Pisma Świętego zamiast własnych obaw, sentymentów, doświadczeń lub wąskich perspektyw współczesnej kultury, nie będziemy w stanie podjąć rozsądnych decyzji w kwestii własnej przyszłości małżeńskiej.

List do Efezjan 5,18–33

I nie upijajcie się winem, bo to jest przyczyną rozwiązłości, ale napełniajcie się Duchem, przemawiając do siebie wzajemnie psalmami i hymnami, i pieśniami pełnymi ducha, śpiewając i wysławiając Pana w waszych sercach. Dziękujcie zawsze za wszystko Bogu Ojcu w imię Pana naszego, Jezusa Chrystusa. Bądźcie sobie wzajemnie poddani w bojaźni Chrystusowej.

Żony niechaj będą poddane swym mężom, jak Panu, bo mąż jest głową żony, jak i Chrystus – Głową Kościoła: On – Zbawca Ciała. Lecz jak Kościół poddany jest Chrystusowi, tak i żony mężom we wszystkim. Mężowie, miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie, aby go uświęcić, oczyściwszy obmyciem wodą, któremu towarzyszy słowo, aby samemu sobie przedstawić Kościół jako chwalebny, niemający skazy czy zmarszczki, czy czegoś podobnego, lecz aby był święty i nieskalany. Mężowie powinni miłować swoje żony, tak jak własne ciało. Kto miłuje swoją żonę, siebie samego miłuje. Przecież nigdy nikt nie odnosił się z nienawiścią do własnego ciała, lecz każdy je żywi i pielęgnuje, jak i Chrystus Kościół, bo jesteśmy członkami Jego Ciała. Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka, a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i do Kościoła. W końcu więc niechaj również każdy z was tak miłuje swą żonę, jak siebie samego. A żona niechaj ze czcią się odnosi do swojego męża.

Rozdział pierwszy - Tajemnica małżeństwa

Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka…

List do Efezjan 5,31–32

Mam dość wysłuchiwania sentymentalnych przemówień o małżeństwie. Większość rzeczy, które słyszałem na ten temat na ślubach, w kościołach lub na wykładach szkoły niedzielnej, była równie głęboka, jak slogany z kartek z życzeniami. Z małżeństwem wiąże się wiele zagadnień, ale z pewnością nie jest ono sentymentalne. Małżeństwo jest cudowne, ale trudne. To wielka radość i siła, ale przynosi również wiele krwi, potu i łez, upokarzających porażek i wyczerpujących zwycięstw. Nie znam żadnego małżeństwa z choćby kilkutygodniowym stażem, którego życie można byłoby uznać za historię prosto z baśni. Nic dziwnego więc, że jedyną frazą w słynnym tekście apostoła Pawła o małżeństwie z piątego rozdziału Listu do Efezjan, z jaką może się utożsamić większość par, są zamieszczone powyżej słowa z wersetu trzydziestego drugiego. Czasami człowiek pada na łóżko po długim, męczącym dniu, pełnym prób zrozumienia siebie nawzajem i może tylko westchnąć: „To wszystko jest jakąś wielką tajemnicą!”. Bywa tak, że własne małżeństwo wydaje się nierozwiązywalną zagadką, labiryntem, w którym łatwo się zagubić.

Zgadzam się z tym wszystkim, a mimo to twierdzę, że nie istnieje między ludźmi relacja, która byłaby głębsza lub ważniejsza niż małżeństwo. Zgodnie z opisem biblijnym Bóg sam przewodniczył ceremonii pierwszego ślubu (Rdz 2,22–25). I kiedy mężczyzna ujrzał kobietę, zaczął mówić wierszem, wykrzyknął: „W końcu!”9. Wszystko w tym tekście świadczy o tym, że małżeństwo, zaraz po naszej relacji z Bogiem, jest najgłębszą relacją, jaką przyjdzie nam przeżyć. I właśnie dlatego, podobnie jak przy poznaniu samego Boga, wzrastanie w poznaniu i miłości do współmałżonka jest trudnym i bolesnym, a jednocześnie wspaniałym i satysfakcjonującym doświadczeniem.

Najboleśniejsze i najcudowniejsze – takie jest biblijne rozumienie małżeństwa i nigdy wcześniej ten temat nie był tak ważny – warto mówić o nim głośno i podnieść jego rangę w naszej kulturze.

Upadek małżeństwa

W ciągu ostatnich czterdziestu lat „najważniejsze wskaźniki dotyczące małżeństwa” – empiryczne opisy kondycji małżeństw i poziomu satysfakcji małżeńskiej w Stanach Zjednoczonych – wskazują na postępujące pogorszenie w wielu sferach10. Poziom rozwodów jest dwukrotnie wyższy niż w 1960 roku11. W 1970 roku osiemdziesiąt dziewięć procent dzieci rodziło się w pełnych rodzinach, a obecnie jest to tylko sześćdziesiąt procent12. I co najbardziej wymowne, w roku 1960 w związkach małżeńskich żyło siedemdziesiąt dwa procent dorosłych Amerykanów, a w 2008 roku było to już tylko pięćdziesiąt procent13.

Wszystko to świadczy o narastaniu w naszej kulturze nieufności i pesymizmu wobec małżeństwa, co ma szczególne odzwierciedlenie pośród ludzi młodych. Są przekonani, że nie mają wielkich szans na udane małżeństwo, a nawet jeśli udałoby im się zbudować stabilny związek, grozi im, ich zdaniem, przerażająca perspektywa znudzenia się seksem. Jak w pytaniu komika Chrisa Rocka: „Czy chcesz być wolny i samotny, czy żonaty i znudzony?”. Wielu młodych ludzi wierzy, że rzeczywiście są to dwie najbardziej prawdopodobne możliwości. Dlatego poszukują czegoś pomiędzy małżeństwem a przygodnym współżyciem seksualnym – konkubinatu z partnerem seksualnym.

W ostatnich trzech dekadach praktyka ta wzrosła wręcz wykładniczo. Obecnie ponad połowa wszystkich dorosłych żyje z partnerem przed zawarciem ślubu. W 1960 roku niemal nikt tego nie robił14. Jedna czwarta wszystkich niezamężnych kobiet w wieku od dwudziestu pięciu do trzydziestu dziewięciu lat żyje obecnie z partnerem; a liczba kobiet, które będą miały taki epizod przed ukończeniem czterdziestu lat, sięga ponad sześćdziesięciu procent15. Do wzrostu tej praktyki przyczynia się kilka powszechnych przekonań. Pierwsze z nich to założenie, że większość małżeństw jest nieszczęśliwych. Przecież, jak się argumentuje, połowa wszystkich małżeństw kończy się rozwodem, a w tej drugiej połowie z pewnością wiele par jest nieszczęśliwych. Jak twierdzi wiele osób, zamieszkanie razem przed ślubem zwiększa szansę dokonania właściwego wyboru w kwestii małżeństwa. Pomaga odkryć, czy jest się dobrze dobranym, zanim zawiąże się węzeł. To sposób, by się przekonać, czy druga osoba potrafi utrzymać nasze zainteresowanie, czy „chemia” jest wystarczająco silna. „Wszystkie znane mi osoby, które szybko się pobrały – a przed ślubem nie żyły razem – rozwiodły się” – powiedział jeden z respondentów w ankiecie Gallupa w ramach Narodowego Projektu Małżeńskiego (National Marriage Project)16.

Jednak problem w przypadku tych wierzeń i założeń tkwi w tym, że każde z nich jest niemal całkowicie błędne.

Zaskakujące dobro małżeństwa

Pomimo słów młodego respondenta z badań Gallupa „pokaźny materiał dowodowy przemawia za tym, że osoby, które żyją razem przed ślubem, z większym prawdopodobieństwem rozstaną się po zawarciu małżeństwa”17. Konkubinat jest zrozumiałą reakcją osób, które doświadczyły bolesnego rozwodu swoich rodziców, ale fakty świadczą o tym, że lekarstwo może być gorsze niż rzekoma choroba18.

Inne powszechne założenia również są błędne. Choć prawdą jest, że około czterdzieści pięć procent małżeństw kończy się rozwodem, zdecydowanie najwięcej ich dotyka tych, którzy pobrali się przed ukończeniem osiemnastu lat, przerwali naukę w szkole średniej lub zostali rodzicami przed ślubem. „Więc jeśli ktoś uzyskał w miarę dobre wykształcenie, uzyskuje w miarę wysokie dochody, pochodzi z pełnej rodziny, jest religijny i wstąpił w związek małżeński po dwudziestym piątym roku życia, nie mając wcześniej dzieci, prawdopodobieństwo, że się rozwiedzie, jest w istocie niskie”19.

Wielu młodych ludzi opowiada się za konkubinatem, gdyż uważają, że zanim wstąpią w związek małżeński, powinni mieć mieszkanie i bezpieczną sytuację finansową20. Wynika to z założenia, że małżeństwo jest finansowym ciężarem. Jednak wyniki badań wskazują na fenomen, który zyskał nazwę „zaskakujących korzyści finansowych wynikających z małżeństwa”21. Przeprowadzona w 1992 roku analiza sytuacji finansowej emerytów wykazała, że osoby, które żyły w związkach małżeńskich, zgromadziły o siedemdziesiąt pięć procent więcej środków na emeryturę niż ci, którzy nigdy nie zawarli małżeństwa albo rozwiedli się i nie wstąpili w powtórny związek. Jeszcze bardziej niezwykłe było to, że żonaci mężczyźni zarabiali od dziesięciu do czterdziestu procent więcej niż samotni mężczyźni, mający porównywalne wykształcenie i przebieg kariery zawodowej.

Dlaczego tak jest? Po części dlatego, że ludzie w związkach małżeńskich cieszą się lepszym zdrowiem fizycznym i psychicznym. Małżeństwo to również potężny „amortyzator”, który pomaga poradzić sobie ze wstrząsami powodowanymi przez porażki, choroby i inne trudności. W małżeństwie łatwiej jest powrócić do równowagi. Wyższe zarobki wiążą się zapewne także z tym, co naukowy nazywają „małżeńskimi normami społecznymi”. Badania pokazują, że małżonkowie oczekują od siebie nawzajem większej odpowiedzialności i samodyscypliny niż w przypadku przyjaciół i innych członków rodziny. Na przykład osoby żyjące w pojedynkę mogą wydawać pieniądze beztrosko, pozwalając sobie na wszystko, i nikt nie pociągnie ich do odpowiedzialności. Natomiast małżonkowie mogą nakłaniać się wzajemnie do oszczędzania, inwestowania i odwlekania gratyfikacji. Nic nie przyczynia się do dojrzałości charakteru tak bardzo, jak małżeństwo22.

Głównym powodem, dla którego młodzi ludzie nieufnie podchodzą do instytucji małżeństwa, jest zapewne ich przekonanie, że większość par czuje się w małżeństwie nieszczęśliwa. Typowym tego przykładem jest wpis na forum internetowym, w którym dwudziestoczteroletni mężczyzna ogłosił swoją decyzję, że nigdy się nie ożeni. Napisał, że kiedy poinformował o tym swoich żonatych przyjaciół, zareagowali śmiechem i nie kryli zazdrości. Wszyscy stwierdzili, że czyni mądrze. Doszedł do wniosku, że przynajmniej siedemdziesiąt procent osób w związkach małżeńskich musi tkwić w nieszczęśliwych relacjach. Na post odpowiedziała młoda kobieta, zgadzając się z jego anegdotycznymi obserwacjami. To pasowało do jej własnej oceny zaprzyjaźnionych małżeństw. „Na każde dziesięć małżeństw (…) siedem jest nieszczęśliwych jak diabli” – napisała. „W przyszłym roku wychodzę za mąż, bo kocham mojego narzeczonego. Ale jeśli coś się zmieni, nie zawaham się z nim rozwieść”23.

Niedawno w „New York Times Magazine” ukazał się artykuł o filmie Monogamia w reżyserii Dana Adama Shapiro24. W 2008 roku Shapiro uświadomił sobie, że wielu z jego trzydziestokilkuletnich przyjaciół rozwodzi się. Przygotowując film na ten temat, postanowił stworzyć „ustny zapis rozstania”, gromadząc pięćdziesiąt szczegółowych wywiadów z ludźmi, których małżeństwa rozpadły się. Nie przeprowadził żadnych badań na temat szczęśliwych, trwałych małżeństw. Zapytany, co było tego powodem, sparafrazował słowa Lwa Tołstoja: „Wszystkie szczęśliwe małżeństwa są takie same. To znaczy, że są nudne”25. „Nie będzie więc zaskoczeniem opinia, że film prezentuje ostatecznie posępną, jeśli nie wręcz całkowicie apokaliptyczną, wizję relacji” – podsumował autor artykułu w „Timesie”. Film opowiada o dwojgu ludzi, którzy bardzo się kochają, ale nijak nie potrafią „ułożyć sobie życia razem”. W innym wywiadzie reżyser filmu wyraził swoje przekonanie, że niezwykle trudnym lub wręcz niemożliwym jest, aby dwoje żyjących współcześnie ludzi kochało się, nie dławiąc jednocześnie indywidualności i wolności partnera. Jak ujął to autor artykułu, Shapiro, który nigdy się nie ożenił, choć, jak twierdzi, ma nadzieję pewnego dnia to zrobić, i który zaprzecza, jakoby jego film był przeciwny małżeństwu, dostrzega pewną „nierozwiązywalną trudność” w monogamii. Pod tym względem odzwierciedla typowe przekonania młodych Amerykanów, w szczególności w silnie zurbanizowanych obszarach USA.

Jako pastor kościoła na Manhattanie, który gromadzi kilka tysięcy osób stanu wolnego, rozmawiałem z wieloma mężczyznami i kobietami, którzy podzielają te negatywne przekonania o małżeństwie. Nie doceniają jednak szans na zbudowanie dobrego związku. Wszystkie badania pokazują, że liczba osób, które deklarują, że są bardzo szczęśliwe w swoich małżeństwach, jest w istocie wysoka – około sześćdziesięciu jeden do sześćdziesięciu dwóch procent – w ciągu ostatniej dekady niewiele zmalała. Największe wrażenie robią badania podłużne, które wykazują, że dwie trzecie nieszczęśliwych małżeństw, o ile małżonkowie pozostaną ze sobą i powstrzymają się od rozwodu, w ciągu pięciu lat znowu będą szczęśliwe26. To skłoniło Lindę J. Waite, socjolog z Uniwersytetu Chicagowskiego, do wniosku, że „korzyści, jakie ma przynosić rozwód, są wyolbrzymione”27.

W ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci znakomita większość wyników badań świadczy o tym, że ludzie, którzy żyją w związkach małżeńskich, konsekwentnie wykazują się znacznie wyższym poziomem satysfakcji z życia niż osoby stanu wolnego, rozwiedzione lub żyjące w konkubinacie28. Badania pokazują również, że większość ludzi jest szczęśliwa w małżeństwie, a większość tych, którzy są nieszczęśliwi, ale nie rozwodzą się, ostatecznie również będzie szczęśliwa. Także dzieci, które wychowały się w pełnej rodzinie, z obojgiem rodziców, odnoszą dwu- lub trzykrotnie więcej pozytywnych doświadczeń w życiu niż te, których rodzice nie byli małżeństwem29. Ostateczny werdykt jest wprost przytłaczający – życie w małżeństwie i dorastanie w pełnej rodzinie, z obojgiem rodziców, są olbrzymim wzmocnieniem dla naszego dobrostanu.

Historia małżeństwa

Przekonanie, że małżeństwo jest dobre i atrakcyjne, było niegdyś powszechne. Dziś nie uważa się go za prawdziwe. Niedawny raport Narodowego Projektu Małżeńskiego Uniwersytetu Wirginii zawierał następujące wnioski: „Mniej niż jedna trzecia dziewcząt [w klasie maturalnej] i niewiele więcej niż jedna trzecia chłopców zdaje się wierzyć (…), że małżeństwo przynosi więcej korzyści niż jego alternatywy. Jednak to negatywne nastawienie jest sprzeczne z dostępnymi dowodami empirycznymi, które konsekwentnie wskazują na znaczące osobiste i społeczne korzyści, jakie daje życie w małżeństwie, w porównaniu z życiem w pojedynkę lub w konkubinacie”30. Raport ten dowodzi, że poglądy większości młodych ludzi nie tylko nie mają oparcia w historycznym konsensusie i naukach wszystkich najważniejszych religii świata, ale przeczą im również zbiorcze wyniki najnowszych badań z zakresu nauk społecznych.

Skąd więc bierze się ten pesymizm i dlaczego jest tak bardzo oderwany od rzeczywistości? Możliwe, że ów pesymizm wynika paradoksalnie z nowego, nierealistycznego idealizmu w kwestii małżeństwa, jaki narodził się w rezultacie poważnych zmian, które nastąpiły w naszej kulturze w rozumieniu celu małżeństwa. John Witte, Jr., teoretyk prawa, uważa, że uprzedni „ideał małżeństwa jako trwałego, duchowego związku, ustanowionego przez wzgląd na miłość wzajemną, prokreację i ochronę, ustępuje powoli nowemu pojmowaniu małżeństwa jako «tymczasowego układu seksualnego», zawieranego dla gratyfikacji obu odrębnych stron”31.

Witte wskazuje na fakt, że w cywilizacjach zachodnich funkcjonowało kilka konkurujących poglądów na to, jak powinna wyglądać „forma i funkcja” małżeństwa32. Dwie pierwsze perspektywy to katolicka i protestancka. Choć w wielu szczegółach się różnią, w obydwu zakłada się, że celem małżeństwa jest stworzenie ram dla dozgonnej miłości i oddania między mężem i żoną. To silna więź, ustanowiona po to, aby pomóc każdej ze stron przedłożyć relację ponad indywidualne dążenia i korzyści, by stać się sakramentem Bożej miłości (perspektywa katolicka) i służyć wspólnemu dobru (perspektywa protestancka). Protestanci uważali, że Bóg ustanowił małżeństwo nie tylko dla chrześcijan, ale dla dobra całej ludzkości. Małżeństwo kształtowało charakter, łącząc mężczyznę i kobietę w trwałym, partnerskim związku. Dozgonne małżeństwo postrzegano w szczególności jako źródło jedynego rodzaju stabilizacji społecznej, w której dzieci mogły wzrastać i rozkwitać. Powodem, dla którego społeczeństwo było zainteresowane instytucją małżeństwa, było to, że w żadnym innym środowisku dzieci nie mogły rozwijać się równie dobrze33.

Jednakże, jak tłumaczy Witte, z osiemnasto- i dziewiętnastowiecznego Oświecenia wyłonił się nowy sposób pojmowania małżeństwa. Dawne kultury niosły przesłanie, aby poszukiwać znaczenia w obowiązku, przyjmując przypisane role społeczne i wiernie je wypełniając. Zaczęło się to jednak zmieniać. Znaczenia życia zaczęto upatrywać w wolności jednostki do wyboru takiego sposobu na życie, jaki przyniesie jej osobiście największe spełnienie. I zamiast poszukiwać znaczenia małżeństwa w zapieraniu się siebie, rezygnacji z osobistej wolności i poddaniu się obowiązkom życia małżeńskiego i rodzinnego, małżeństwo zostało zdefiniowane na nowo jako sposób na uzyskanie zaspokojenia emocjonalnego i seksualnego oraz osobistego spełnienia.

Orędownicy tego nowego podejścia nie upatrują istoty małżeństwa ani w jego religijnej, sakramentalnej symbolice, ani w więzi społecznej, ustanowionej dla dobra szeroko rozumianej ludzkości. Małżeństwo zaczęło być postrzegane raczej jako kontrakt między dwiema stronami, służący osobistemu rozwojowi i satysfakcji każdej z nich. Zgodnie z tym poglądem małżonkowie wstępują w związek małżeński dla siebie samych, a nie po to, by wypełnić obowiązki wobec Boga lub społeczeństwa. Zatem obie strony powinny móc ułożyć swoje małżeństwo tak, aby przynosiło im jak najwięcej korzyści, i żadne zobowiązania wobec Kościoła, tradycji czy ogółu społeczeństwa nie mogą ich w tym ograniczać. Krótko mówiąc, mentalność ludzi Oświecenia przesunęła małżeństwo ze sfery publicznej do prywatnej i uznano, że jego celem jest gratyfikacja jednostki, a nie jakieś „większe dobro”, jak odzwierciedlenie Bożej natury, kształtowanie charakteru czy wychowanie dzieci. Powoli, lecz nieuchronnie, to nowe rozumienie znaczenia małżeństwa wyparło w kulturze zachodniej wcześniejsze przekonania.

Ta zmiana skutkuje dużym przeczuleniem na własnym punkcie. Niedawno Tara Parer-Pope, felietonistka „New York Timesa”, napisała artykuł „The Happy Marriage Is the ‘Me’ Marriage” („Szczęśliwe małżeństwo to takie, w którym chodzi o mnie”):

Idea, że najlepsze małżeństwa to te, które przynoszą spełnienie jednostce, może początkowo wydawać się sprzeczna z intuicją. Czyż w małżeństwie nie chodzi o to, aby na pierwszym miejscu stawiać relację? Już nie. Przez wieki małżeństwo postrzegano jako instytucję ekonomiczną i społeczną, a emocjonalne i intelektualne potrzeby małżonków były drugorzędne wobec przetrwania samego małżeństwa. Lecz we współczesnych relacjach ludzie pragną partnerstwa i poszukują partnerów, którzy uczynią ich życie bardziej interesującym (…), [którzy] pomogą im osiągnąć upragnione cele34.

To rewolucyjna zmiana i Parker-Pope pisze o tym zupełnie otwarcie, bez wstydu. Niegdyś małżeństwo było instytucją publiczną, służącą dobru wspólnemu, a teraz jest prywatnym porozumieniem, które ma przynieść spełnienie jednostce. Kiedyś w małżeństwie chodziło o nas, ale teraz chodzi o mnie.

Co ironiczne, nowa wizja małżeństwa nakłada na sam związek i na małżonków przytłaczający ciężar oczekiwań, daleko większy, niż to kiedykolwiek miało miejsce w tradycyjnym modelu. I sprawia, że tkwimy w rozpaczliwej pułapce między nierealistycznymi pragnieniami a straszliwymi obawami odnośnie do małżeństwa.

Poszukiwania doskonałej „bratniej duszy”

Wyraźny obraz tych oczekiwań wyłania się z ważnych badań pod tytułem „Dlaczego mężczyźni unikają związków”, przeprowadzonych w 2002 roku w ramach Narodowego Projektu Małżeńskiego przez Barbarę Dafoe Whitehead i Davida Popenoe35. Kobiety często oskarżają mężczyzn, że mają „fobię na punkcie zobowiązań” i boją się małżeństwa. Autorzy raportu piszą: „Nasze badania postaw mężczyzn wskazują na to, że istnieje materiał dowodowy wspierający ten popularny pogląd”. Następnie przytaczają listę powodów, jakimi mężczyźni tłumaczą, dlaczego nie chcą się żenić, a przynajmniej nie wkrótce. Najbardziej uderzające jest to, jak wielu mężczyzn deklarowało, że się nie ożenią, dopóki nie znajdą „doskonałej bratniej duszy”, osoby, która byłaby do nich „dopasowana”. Lecz co to znaczy?

Kiedy poznałem Kathy, bardzo szybko odkryliśmy, że jest niezwykle wiele książek, opowieści, tematów, poglądów na życie i doświadczeń, które zbliżały nas do siebie i dawały wiele radości. Dostrzegliśmy w sobie prawdziwe „pokrewieństwo ducha” i potencjał do zbudowania głębokiej przyjaźni. Lecz kiedy młodzi ludzie mówią o pasującej do nich bratniej duszy, zwykle nie to mają na myśli. Według Whitehead i Popenoe w grę wchodzą dwa kluczowe czynniki.

Pierwszym jest wygląd fizyczny i pociąg seksualny. W wywiadach, jakie Shapiro przeprowadził z niedawno rozwiedzionymi osobami, często powtarzał się wątek, jak ważne było dla nich satysfakcjonujące pożycie seksualne. Pewna kobieta wyjaśniła, dlaczego wyszła za mąż: „Bo myślałam, że jest seksowny”. Lecz ku jej rozczarowaniu mąż przytył i przestał dbać o wygląd. Miesiąc miodowy się skończył. I najważniejszym symptomem, po którym to poznała, był seks. Wprowadziła zasadę, że będą współżyć tylko wtedy, kiedy naprawdę będzie tego pragnąć, ale rzadko pragnęła. „Wszystko stało się rutynowe i kochaliśmy się tylko raz w tygodniu lub rzadziej. Nie było żadnej odmiany ani prawdziwego umysłowego lub emocjonalnego spełnienia. Nie zostało nic z podniecenia i napięcia, dzięki którym seks jest tak wspaniały – tego uczucia, gdy pragnie się kogoś skusić lub zrobić na nim wrażenie (…)”36.

W jej przekonaniu atrakcyjność i pociąg seksualny to podstawowe wymagania, które muszą być spełnione, by móc mówić o odpowiednim dopasowaniu.

Lecz to nie atrakcyjność seksualna była najważniejszym czynnikiem, na jakie wskazywali mężczyźni w badaniach Narodowego Projektu Małżeńskiego. Twierdzili, że „dopasowanie” charakteryzuje osobę, która „będzie gotowa zaakceptować ich takimi, jakimi są, i nie będzie próbowała ich zmienić”37. „Wielu mężczyzn wyrażało niechęć wobec kobiet, które próbują ich zmienić (…). Niektórzy mężczyźni rozumieli dopasowanie małżeńskie jako znalezienie kobiety, która «wpasuje się w ich życie». Jeden z mężczyzn stwierdził: «Jeśli jest się prawdziwe dopasowanym, to nie trzeba się zmieniać»”38.

Jak sprawić, by mężczyźni stali się męscy

To poważne zerwanie z przeszłością. Niegdyś mężczyźni żenili się, widząc, że będzie to od nich wymagało wielu osobistych zmian. Jednym z elementów tradycyjnego pojmowania małżeństwa było przekonanie, że ono „cywilizuje” mężczyzn. Uważano, że panowie są bardziej niezależni i mniej od kobiet zdolni wejść w relację, która wymaga wzajemnego porozumienia, wsparcia i pracy zespołowej. Dlatego jednym z klasycznych celów małżeństwa była „zmiana” mężczyzn. Miało ono być „szkołą”, w której nauczą się tworzyć i pielęgnować nowe, bardziej współzależne relacje.

Mężczyźni, którzy brali udział w badaniach, przejawiali dokładnie te same postawy, którym w przeszłości małżeństwo miało zaradzić. Badacze pytali ich także, czy zdają sobie sprawę, że kobiety w ich wieku zmagają się z presją, aby wyjść za mąż i urodzić dzieci, dopóki pozwala im na to biologia. Mężczyźni doskonale wiedzieli, że odkładając małżeństwo na później, utrudniają swoim rówieśniczkom osiągnięcie ich celów życiowych – ale było im to obojętne. Jak wyraził jeden z respondentów: „To już ich sprawa”39. Wielu uczestniczących w badaniach mężczyzn było nieugiętych w przekonaniu, że relacja z kobietą nie może w żaden sposób ograniczać ich wolności. Raport kończył się wnioskiem: „Konkubinat zapewnia mężczyznom życiowe i seksualne korzyści, wynikające z posiadania partnerki, jednocześnie pozwalając im (…) wieść bardziej niezależne życie i kontynuować poszukiwania lepszej towarzyszki na życie”40.

W komentarzu artykułu „New York Timesa” Sara Lipton zestawiła listę prominentnych żonatych polityków, którzy nie godzili się na to, aby małżeństwo ograniczało ich pod względem seksualnym do jednej partnerki: Arnold Schwarzenegger, Dominique Strauss-Kahn, Mark Sanford, John Ensign, John Edwards, Eliot Spitzer, Newt Gingrich, Bill Clinton, oraz Anthony Weiner. Każdy z nich przeciwstawił się tradycyjnym celom małżeństwa: zmianie ich naturalnych skłonności, poskromieniu namiętności, nauczeniu się panowania nad swoimi pragnieniami i służeniu innym.

Przyjęło się tłumaczyć to tym, że małżeństwo po prostu nie przystaje do natury mężczyzny. Szczególnie ci najbardziej męscy spośród mężczyzn rzekomo nie radzą sobie dobrze w małżeństwie. Twierdzi się, że „potrzeba podbojów seksualnych, podziwu kobiet oraz zabronionych i ryzykownych związków wydaje się być skorelowana z popędem, ambicjami i pewnością siebie «osobników alfa»”. Lecz Lipton dowodzi, że to małżeństwo było tradycyjnie miejscem, w którym mężczyźni stawali się prawdziwie męscy: „Przez znaczną część historii Zachodu podstawową i najbardziej cenioną cechą mężczyzny było panowanie nad sobą (…). Mężczyzna, który zatracał się w obżarstwie, pijaństwie, lenistwie lub seksie – który nie potrafił «panować nad sobą» – uważany był za niezdolnego do kierowania własnym domem, a cóż dopiero państwem (…)”.

Lipton, która wykłada historię na uniwersytecie Stony Brook w stanie Newy York, podsumowuje to następująco: „W obliczu niedawnych doniesień o lekkomyślnych i pobłażliwych zachowaniach seksualnych tak wielu urzędników publicznych, warto przypomnieć, że niegdyś to powściągliwość, a nie sprawność seksualna, była miarą mężczyzny”41.

Niesprawiedliwe byłoby składać na mężczyzn całą odpowiedzialność za zmiany w postawach wobec małżeństwa. Współcześnie kobiety tak samo jak mężczyźni pragną małżeństwa, które zapewni im zaspokojenie emocjonalne i seksualne ze strony osoby, która po prostu pozwoli im „być sobą”. Pragną współmałżonka, który będzie zabawny, stymulujący intelektualnie, atrakcyjny seksualnie, będzie podzielał ich zainteresowania, a ponad to wszystko wspierał ich osobiste cele i styl życia, do jakiego przywykły.

I jeśli pragnie się współmałżonka, który nie wymaga od nas wielu zmian, to znaczy, że szuka się również małżonka, który będzie niemal doskonale poukładany, wymagający jedynie „niewielkiej obsługi”, bez większych problemów osobistych. Szuka się zatem osoby idealnej – szczęśliwej, zdrowej, interesującej i zadowolonej z życia. Nigdy wcześniej społeczeństwo nie było równie mocno przepełnione ludźmi o tak idealistycznych oczekiwaniach wobec potencjalnego współmałżonka.

Ironia pesymistycznego idealizmu

Przekonanie, że ów nowy idealizm spowodował współczesny pesymizm wobec małżeństwa, wydaje się oksymoronem, ale dokładnie tak się stało. W poprzednich pokoleniach znacznie mniej mówiło się o dopasowaniu i znalezieniu idealnej bratniej duszy. Dzisiaj szukamy kogoś, kto nas zaakceptuje takimi, jakimi jesteśmy, i spełni nasze pragnienia, a to wzbudza nierealistyczne oczekiwania, które krzyżują plany tak poszukującym, jak i poszukiwanym.

Poszukiwania satysfakcjonującego partnera seksualnego to problem sam w sobie. Inny raport opublikowany w ramach Narodowego Projektu Małżeńskiego głosi:

Pornograficzna kultura mediów może [również] przyczyniać się do nierealistycznych oczekiwań wobec tego, jak powinna wyglądać przyszła „bratnia dusza”. Pod wpływem obrazów młodych kobiet prezentowanych w MTV, w Internecie i na pokazach mody Victoria’s Secret mężczyźni mogą odkładać zawarcie małżeństwa z obecną partnerką w nadziei, że w końcu uda im się znaleźć połączenie „bratniej duszy” i „niezłej laski”42.

Błędem jednak byłoby wiązać zmiany w postawie kultury wobec małżeństwa wyłącznie z męskimi poszukiwaniami fizycznej piękności. Nasza konsumencka kultura równie mocno wpływa na kobiety. Tak mężczyźni, jak i kobiety postrzegają obecnie małżeństwo nie jako sposób budowania charakteru i wspólnoty, lecz jako drogę do osiągnięcia osobistych celów życiowych. Wszyscy szukają partnerów, którzy „wypełnią ich emocjonalne, seksualne i duchowe pragnienia”43. A to rodzi skrajny idealizm, który z kolei prowadzi do głębokiego pesymizmu co do tego, iż kiedykolwiek uda się znaleźć właściwą osobę, z którą chciałoby się połączyć w małżeństwie. To dlatego tak wiele osób odkłada zawarcie ślubu i pomija potencjalnie wspaniałych współmałżonków, którzy po prostu „nie są wystarczająco dobrzy”.

To prawdziwa ironia. Dawne poglądy na małżeństwo uważane są za tradycyjne i opresyjne, a nowa perspektywa „małżeństwa dla mnie” wydaje się tak uwalniająca. A jednak to właśnie nowe poglądy doprowadziły do głębokiego upadku instytucji małżeństwa i uciążliwego poczucia beznadziejności, które mu towarzyszy. By zbudować „małżeństwo dla mnie”, potrzebne są dwie dobrze przystosowane, szczęśliwe osoby, które nie mają poważniejszych potrzeb emocjonalnych ani wad charakteru, które wymagałyby wiele pracy. Problem w tym, że prawie w ogóle nie ma takich osób, które można byłoby poślubić! Nowa koncepcja małżeństwa jako samospełnienia sprawiła, że oczekujemy od niego zbyt wiele, a jednocześnie nawet nie w części tyle, ile powinniśmy.

W klasycznym już, humorystycznym artykule „Wybredni, wybredni, wybredni” („Picky, Picky, Picky”) John Tierney próbuje skłonić nas do śmiechu nad niemożliwą sytuacją, w jakiej postawiła nas współczesna kultura. Wymienia różne powody, dla których jego żyjący w pojedynkę znajomi zrezygnowali z dotychczasowych relacji:

„Źle wymówiła nazwisko «Goethe»”.

„Jak miałam traktować go poważnie po tym, jak zobaczyłam u niego na półce książkę «Drogą rzadziej uczęszczaną»?”

„Gdyby tylko zrzuciła choć trzy kilogramy”.

„To prawda, jest prawnikiem, ale w niewielkiej firmie. I nosi takie krótkie czarne skarpetki”.

„«Cóż, na początku było wspaniale (…); piękna twarz, wspaniałe ciało, ładny uśmiech. Wszystko szło dobrze – dopóki się nie odwróciła». Zawiesił złowieszczo głos i potrząsnął głową. «Miała brudne łokcie»”44.

Po pobieżnym przeglądzie skrajnie nierealistycznych ogłoszeń matrymonialnych (których „poszukiwani” partnerzy niemal nigdy nie istnieją w rzeczywistości), Tierney uznał, że młodzi ludzie coraz częściej cierpią na przypadłość, którą nazwał „automatyczną detekcją wad”. Jest to „wewnętrzny głos, drobny, wirujący mechanizm w mózgu, który natychmiast dostrzega niewybaczalne wady w każdym potencjalnym partnerze do małżeństwa”. Jaki jest cel „automatycznej detekcji wad”? Tierney rozważa możliwość, iż jest to wytwór ludzi „zdeterminowanych, by uzyskać więcej, niż zasługują – i odrzucić każdego, kto choć w niewielkim stopniu przypomina ich samych”. Ale ostatecznie dochodzi do wniosku, że najczęściej jest to narzędzie, które daje nam wymówkę, aby pozostać samotnym, a przez to bezpiecznym. „W głębi serca wiedzą, dlaczego potrzebują «automatycznej detekcji wad». (…) Niełatwo jest to przyznać, a już szczególnie w walentynki, ale w swoich ogłoszeniach matrymonialnych w rzeczywistości starają się zakomunikować: «Poszukuję: Samotności»”.

Innymi słowy, niektórzy w naszej kulturze oczekują zbyt wiele od partnera małżeńskiego. Nie postrzegają małżeństwa jako współpracy dwojga niedoskonałych ludzi w celu stworzenia przestrzeni stabilności, miłości i pocieszenia – „bezpieczną przystań w bezdusznym świecie”, jak ujął to Christopher Lasch45. Wtedy rzeczywiście potrzebują kobiety, która jest „powieściopisarką/astronautką z doświadczeniem w projektowaniu mody”46 lub mężczyzny o równie wymyślnych cechach. Małżeństwo budowane nie na zapieraniu się siebie, lecz na osobistym spełnieniu, wymaga znalezienia partnera wymagającego niewielkiego lub zerowego wysiłku i który będzie zaspokajał nasze potrzeby, nie stawiając nam niemal żadnych wymagań. Mówiąc prosto – współcześni ludzie oczekują od partnerów małżeńskich zdecydowanie zbyt wiele.

Inni natomiast nie mają wobec małżeństwa wygórowanych oczekiwań, a raczej bardzo się go obawiają. Tierney uważa, że już wśród jego przyjaciół w Nowym Jorku do tej kategorii zalicza się nawet więcej osób niż do pierwszej grupy. Tych, którzy marzą o doskonałym partnerze, jest daleko mniej niż tych, którzy w ogóle nie chcą się żenić, choć być może nie potrafią się do tego przyznać. W końcu nasza kultura za najwyższe wartości uznaje wolność osobistą, autonomię i spełnienie, a każdy myślący człowiek w głębi serca wie, że każda relacja oparta na miłości oznacza utratę wszystkich tych trzech rzeczy. Możemy mówić: „szukam kogoś, kto zaakceptuje mnie takim, jakim jestem”, ale w głębi serca wiemy, że nie jesteśmy doskonali, że jest w nas wiele cech, które wymagają zmiany, i każdy, kto zbliży się i dobrze nas pozna, będzie chciał je zmienić. I wiemy również, że ta druga osoba będzie miała swoje potrzeby, poważne potrzeby i wady. To wszystko wydaje się trudne, i jest trudne, więc wolimy tego uniknąć. Lecz trudno jest przyznać się przed światem i sobą samym, że nie chcemy wstąpić w związek małżeński. Więc uruchamiamy „automatyczny detektor wad”. To wystarczy. To oddali perspektywę małżeństwa.

Lecz jeśli będziemy unikać ślubu tylko dlatego, że nie chcemy utracić wolności, będzie to jedna z najgorszych krzywd, jakie możemy wyrządzić swojemu sercu. Barwnie ujął to C.S. Lewis:

Pokochaj cokolwiek, a niewątpliwie coś schwyci twoje serce w kleszcze; może ono nawet pęknąć. Jeśli chcesz być pewien, że pozostanie nietknięte, nie powinieneś go nikomu oddawać, nawet zwierzęciu. Opakuj serce starannie w ulubione nawyki i drobne przyzwyczajenia, unikaj wszelkich komplikacji, zamknij je bezpiecznie w szkatułę lub trumnę swego egoizmu. Ale w tej szkatule bezpiecznej, ciemnej, nieruchomej i dusznej serce się zmieni. Nie pęknie, ale stanie się nietłukące, niedostępne, nieprzejednane. Alternatywą tragedii lub co najmniej ryzyka tragedii jest potępienie47.

Zatem w naszym społeczeństwie popadamy w przesadny pesymizm co do możliwości „monogamii”, ponieważ jesteśmy przesadnymi idealistami w kwestii tego, czego oczekujemy od partnera małżeńskiego, a wszystko to stąd, że mamy błędne rozumienie, co jest celem małżeństwa.

Możliwe, że nigdy nie poślubisz właściwej osoby

Jakie jest więc rozwiązanie? Zgłębić to, co Pismo Święte mówi o małżeństwie. Jeśli to zrobimy, znajdziemy nie tylko wyjaśnienie beznadziejnego położenia, w jakim za naszą sprawą znalazła się współczesna kultura, ale również sposób naprawy.

Biblia wyjaśnia, dlaczego znalezienie doskonale dopasowanej osoby wydaje się niemożliwe. Jako pastor rozmawiałem z tysiącami par; niektóre rozważały małżeństwo, niektóre pragnęły je rozwijać, a jeszcze inne próbowały je ratować. Wiele razy słyszałem od nich: „Miłość nie powinna być taka trudna; powinna przychodzić naturalnie”. Zawsze odpowiadam wtedy: „Dlaczego tak uważacie? Czy ktoś, kto chce zawodowo grać w koszykówkę, mówi: «rzut za trzy punkty nie powinien być taki trudny»? Czy ktoś, kto chce napisać najlepszą powieść swojego pokolenia, mówi: «stworzenie wiarygodnych bohaterów i fascynującej fabuły nie powinno być takie trudne»?”. Wtedy pada zrozumiała odpowiedź: „Ale to nie jest koszykówka ani literatura. To jest miłość. Jeśli dwie osoby są do siebie dopasowane, jeśli prawdziwie są bratnimi duszami, miłość powinna przychodzić im naturalnie”.

Chrześcijańska odpowiedź na to jest taka, że żadne dwie osoby nie są do siebie dopasowane. Stanley Hauerwas, profesor etyki na Uniwersytecie Duke’a, wyraził to w słynnych już słowach:

Etyka osobistego spełnienia, która zakłada, że małżeństwo i rodzina to instytucje służące przede wszystkim spełnieniu jednostki, konieczne do tego, abyśmy byli „dopełnieni” i szczęśliwi, jest niszcząca dla małżeństwa. Opiera się na założeniu, że gdzieś istnieje ktoś, kto byłby dla nas doskonałym partnerem, i jeśli tylko dobrze poszukamy, znajdziemy właściwą osobę. To moralne założenie pomija kluczowy aspekt małżeństwa. Nie bierze pod uwagę faktu, że zawsze wiążemy się z niewłaściwą osobą.

Nigdy nie wiemy, kogo poślubiamy, jedynie tak nam się wydaje. A nawet jeśli poślubimy właściwą osobę, wystarczy chwilę poczekać, a on lub ona się zmieni. Gdyż małżeństwo, będąc [tak wielką rzeczą, jaką jest] oznacza, że po ślubie i my nie jesteśmy już tacy sami. Głównym problemem jest (…) nauczyć się, jak darzyć miłością i troską tę obcą osobę, z którą połączyło nas małżeństwo48.

Hauerwas pokazuje, że odnalezienie doskonale dopasowanej bratniej duszy jest niemożliwe. Małżeństwo stawia nas bliżej drugiego człowieka niż jakakolwiek inna relacja. Dlatego w chwili, kiedy kogoś poślubiamy, oboje zaczynamy doświadczać głębokich zmian i nie sposób z góry przewidzieć, jakie one będą. Nie wiemy, nie możemy wiedzieć, kim nasz partner okaże się w przyszłości, dopóki ten czas nie nadejdzie.

Wiele osób obruszyło się na słowa Hauerwasa i należało tego oczekiwać, gdyż była to zamierzona konfrontacja z duchem naszych czasów. Oczywiście, istnieją zasadne powody, aby nie wstępować w związek małżeński z osobą znacznie starszą lub młodszą, z kimś, z kim nie możemy porozumieć się w tym samym języku i tym podobne. Małżeństwo jest wystarczająco trudne, po co więc przydawać sobie ciężaru, jakim jest pokonywanie takich barier. Zatem z Prawem Hauerwasa wiąże się pewna gradacja. Z niektórymi ludźmi naprawdę nie powinniśmy się wiązać małżeństwem. Ale wszyscy pozostali nadal będą do nas niedopasowani. Wszyscy, którzy zdołali zbudować dobre, trwałe małżeństwo, wiedzą, co Hauerwas miał na myśli. W życiu będziemy przechodzić przez okresy, w których będziemy musieli nauczyć się kochać inną osobę niż ta, którą poślubiliśmy, osobę, która w jakimś aspekcie zdaje się nam obca. Będziemy musieli dokonywać zmian, których nie chcemy dokonywać; będzie to musiał zrobić także nasz współmałżonek. Ta droga może ostatecznie prowadzić do silnego, troskliwego, pełnego radości małżeństwa. Lecz nie będzie tak, dlatego że poślubiliśmy osobę, która doskonale do nas pasuje. Taka osoba nie istnieje.

Osoby, którym dedykujemy tę książkę, to nasi przyjaciele. Kathy i ja znamy ich od blisko czterdziestu lat. Dzięki nim uzyskaliśmy bliski wgląd w życie innych małżeństw. Zaprzyjaźniliśmy się z tymi pięcioma parami podczas studiów w seminarium, a ściśle rzecz biorąc, to kobiety stały się bliskimi przyjaciółkami, a z czasem przyjaźnie zawiązały się także między ich mężami. Od blisko czterech dekad piszemy do siebie, dzwonimy, odwiedzamy się, wspólnie spędzamy wakacje, cieszymy i płaczemy. Niewiele jest rzeczy, których nie wiemy nawzajem o swoim życiu i naszych małżeństwach. Gdy jesteśmy razem, na przykład spędzając wieczór na plaży, największą satysfakcję sprawia nam wspominanie ze śmiechem okresu narzeczeństwa i pierwszych lat małżeństwa. Jak w ogóle dobraliśmy się w takie pary? Patrząc z zewnątrz, to musiało wydawać się szaleństwem.

Cindy i Jim: Ona była elegancką kobietą, wychowaną w wierze prawosławnej, cichą, kontemplacyjną Greczynką. Jim był żywiołowym, niesfornym, zabawnym baptystą. Gayle i Gary: Oprócz siedmiu lat różnicy wieku i poważnych różnic teologicznych Gary organizował dla studentów dwutygodniowe wyprawy na odludzia, podczas gdy Gayle przez wyjazd na łono przyrody rozumiała nocleg w Holiday Inn. Louise i David: Louis studiowała historię sztuki i literaturę angielską. Była oddaną reformowaną chrześcijanką. Dawid był jednym z liderów we wspólnocie zielonoświątkowej i budził wszystkich w akademiku śpiewaniem refrenów uwielbieniowych. Wayne i Jane: Według Jane Wayne był czystym, nierafinowanym złotem, skrywanym za fasadą mieszkańca Pittsburga, a ona z dumą określała się snobką z Południa. I jeszcze Doug i Adele: Adele była podróżniczką i doświadczoną misjonarką, a Doug początkującym pracownikiem Inter-Varsity Fellowship. Ona właśnie zerwała z innym chłopakiem (też miał na imię Doug). W przeddzień ślubu Adele siedziała przy naszym łóżku i płakała, zastanawiając się, czy postępuje właściwie. Teraz powtarza: „Nasze małżeństwo zaczęło się u wrót zwątpienia i piekieł, ale teraz stoi u bram niebios”.

No i oczywiście, ja i Kathy. Ona była prezbiterianką, pewną siebie i przekonaną, że chce służyć w Kościele w wielkim mieście (po lekturze książki Dawida Wilkersona Krzyż i sztylet). A ja obiecałem biskupowi mojej niewielkiej, wiejskiej, nieprezbiteriańskiej denominacji, że nie zostanę prezbiterianinem, mimo iż studiowałem w seminarium, które skłaniało w tę stronę.

Nikt nie dałby nikomu z nas żadnych szans. Mimo to pobraliśmy się i jesteśmy małżeństwami, szczęśliwi i kwitnący, patrzymy, jak nasze dorosłe dzieci pobierają się i zakładają rodziny, pomagamy sobie nawzajem przejść przez choroby, operacje, śmierć rodziców i każdy inny kryzys.

Hauerwas podaje pierwszy powód, dla którego nie ma dwóch osób, które byłyby naprawdę dopasowane do siebie – a mianowicie, że małżeństwo zmienia znacząco każdego człowieka. Lecz jest także inny powód. Wszystkie pary, które wchodzą w związek małżeński, to ludzie głęboko rozbici przez grzech, a to oznacza między innymi, że są egocentryczni – żyją incurvatus in se49. Jak ujął to Denis de Rougemont: „Jeśli pojedynczy osobnicy obu płci są, ogólnie rzecz biorąc, łajdakami lub neurastenikami, dlaczego połączeni w pary mieliby się stać aniołami?”50. To dlatego zbudować dobre małżeństwo jest znacznie trudniej niż osiągnąć sprawność fizyczną czy artystyczną. Surowy, naturalny talent nie pozwala jeszcze grać w koszykówkę na zawodowym poziomie lub pisać arcydzieł literatury. Potrzeba do tego wiele pracy, wytrwałości i dyscypliny. Dlaczego więc, biorąc pod uwagę wszystko, co jest złe w ludzkiej naturze, miałoby być łatwo kochać drugiego człowieka i dobrze z nim żyć? Wielu ludzi, którzy osiągnęli mistrzostwo w sporcie i sztuce, poniosło wielką porażkę w związku. Tak więc biblijna doktryna grzechu wyjaśnia, dlaczego małżeństwo – bardziej niż jakiekolwiek inne dobre i ważne przedsięwzięcie na tym upadłym świecie – jest tak trudne i bolesne.

Apokaliptyczna romantyczność

Współcześni ludzie sprawiają, że małżeństwo jest nawet bardziej bolesne, niż musiałoby być, ponieważ nakładają na nie wielkie, niemal kosmiczne brzemię niemożliwych do spełnienia oczekiwań. Ernest Becker, laureat Nagrody Pulitzera, wierzy, że współczesna kultura zrodziła pragnienie tego, co nazwał „apokaliptyczną romantycznością”. Niegdyś oczekiwano, że małżeństwo i rodzina zapewnią miłość, wsparcie i bezpieczeństwo. Jednak w poszukiwaniu znaczenia w życiu, nadziei na przyszłość, moralnego kompasu i tożsamości zwracano się ku Bogu i życiu wiecznemu. Współczesna kultura nauczyła nas wierzyć, że nikt nie może być pewny tych rzeczy, a nawet tego, czy one w ogóle istnieją. Zatem, jak twierdzi Becker, coś musi tę pustkę zapełnić i często jest to romantyczna miłość. Zwracamy się do seksu i romantyczności w poszukiwaniu tego, co zwykliśmy czerpać z wiary w Boga. Becker pisze:

Ukochany partner (…) staje się boskim ideałem, w którym człowiek wypełni swoje życie. Duchowość, która kiedyś odnosiła się do innego wymiaru rzeczywistości, jest teraz sprowadzona na ziemię i nadano jej formę innej jednostki ludzkiej. (…) Jednym słowem, obiekt miłości jest Bogiem. (…) Człowiek szuka „ty” (thou), kiedy wizja świata jako wielkiej wspólnoty religijnej, doglądanej przez Boga, umarła (…)51. Czego więc ostatecznie chcemy, kiedy wynosimy partnera na pozycję Boga? Chcemy zbawienia – niczego innego52.

Jako pastor wysłuchałem setek smutnych opowieści o trudnych relacjach i utraconej miłości. Przypadek Jeff i Sue jest typowy53. Jeff był wysokim i przystojnym mężczyzną, takim, jakiego Sue zawsze wyobrażała sobie jako swojego męża. On był bardzo rozmowny, ona w towarzystwie raczej nieśmiała i cicha, więc podobało jej się, kiedy podczas spotkań Jeff przejmował inicjatywę i prowadził rozmowę. Sue była zdecydowana i skupiona na przyszłości, a Jeff był raczej skłonny „żyć chwilą”. Te różnice sprawiały, że zdawali się wręcz doskonale dopełniać siebie nawzajem. W skrytości Sue była zaszokowana, że ktoś tak przystojny się nią zainteresował, a Jeff, którego wiele kobiet uważało za pozbawionego ambicji, cieszył się, że znalazł dziewczynę, która go tak adorowała. Jednak rok po ślubie rozmowność Jeffa wydała się Sue już tylko zaabsorbowaniem samym sobą i nieumiejętnością słuchania innych. Także jego brak zainteresowania karierą był dla niej gorzkim rozczarowaniem. Tymczasem Jeffowi milczenie Sue wydawało się brakiem otwartości, a jej nieśmiałość jedynie maską skrywającą, jak uważał, dominującą osobowość. Małżeństwo szybko popadło w ruinę i skończyło się rozwodem.

Rozczarowanie, „koniec miesiąca miodowego”, to powszechne doświadczenie i tak było od wieków. To normalne, a nawet nieuniknione. Lecz głębia rozczarowań, jakie przeżywają współcześni ludzie, podobnie jak fakt, jak szybko rozpadają się małżeństwa, jest nowym zjawiskiem. Coś w naszych czasach nasiliło to naturalne doświadczenie i uczyniło je toksycznym. Iluzją jest sądzić, że jeśli tylko znajdziemy swoją jedyną prawdziwą bratnią duszę, to wszystko, co jest w nas złego, zostanie uzdrowione; w ten sposób zmieniamy ukochaną osobę w Boga, a żaden człowiek nie może temu sprostać.

Dlaczego więc, jak proponują niektórzy, nie zrezygnować zupełnie z małżeństwa jako przestarzałego artefaktu kulturowego? Współcześni ludzie to wolne i autonomiczne jednostki. Przekonaliśmy się, jak rodzina, organizacje religijne oraz państwa – wszystkie podstawowe instytucje społeczne ludzkości – mogą stać się narzędziami ucisku. Może czas małżeństwa po prostu minął. Od lat siedemdziesiątych powtarzane są przepowiednie, że małżeństwo jako instytucja umrze. Niedawne badania Pew Research Center pokazują, iż blisko czterdzieści procent Amerykanów uważa, że małżeństwo staje się przestarzałe54. I jak powiedziała w wywiadzie jedna z gwiazd filmu Monogamia: „W tym kraju, jeśli chodzi o małżeństwo, ponieśliśmy porażkę. Za bardzo chronimy tę prawdziwie świętą, ale nieudaną instytucję. Musimy znaleźć nowy model”55.

Głęboka ambiwalencja

Mimo powszechnie wyrażanego przekonania, że czas małżeństwa dobiega końca, krytykujący nie mają w tej kwestii pewności i często przedstawiają sprzeczne opinie. Dwa typowe przykłady to książki Laury Kipnis Against Love: A Polemic (Przeciw miłości: Polemika, Pantheon 2003) i Pameli Haag Marriage Confidential: The Post-Romantic Age of Workhorse Wives, Royal Children, Undersexed Sposues, and Rebel Couples Who Are Rewriting the Rules (Tajny raport o małżeństwie: postromantyczna epoka harujących żon, królewskich potomków, oziębłych małżonków i zbuntowanych par, które piszą reguły na nowo, Harper 2011). Obie autorki dołożyły wiele wysiłku, aby dowieść, że w tradycyjnym małżeństwie można się „udusić” i że znalezienie prawdziwie szczęśliwego, długoletniego małżeństwa jest niemal niemożliwe. Ostatecznie jednak z pewną niechęcią przyznają, że musimy zachować instytucję małżeństwa, choć powinniśmy być otwarci na pozamałżeńskie relacje i spotkania o charakterze seksualnym.

Jednak Elissa Strauss, recenzując książkę Pameli Hagg w „Slate”, ripostuje, że autorka „nie przedstawiła żadnych dowodów na to, że pionierzy niemonogamicznych relacji radzą sobie lepiej niż ci, którzy żyją w monogamicznych związkach”56. „Zbuntowane pary”, o których pisze Haag – ludzie w związkach małżeńskich, którzy mieli romans lub nawiązywali relacje na czatach internetowych – przyznały, że było to doświadczenie mało satysfakcjonujące lub wręcz niszczące dla ich małżeństw. „Ostatecznie – pisze Strauss – jest coś dziwnego w lojalności, jaką Haag okazuje wobec instytucji małżeństwa (…), mimo iż niemal całkowicie je dyskredytuje”57. To dobrze wyraża głęboką ambiwalencję, z jaką światli krytycy małżeństwa podchodzą do tej instytucji.

Niewiele jest obecnie poważnych, zasadnych argumentów, jeśli jakiekolwiek w ogóle istnieją, które świadczyłyby o tym, że społeczeństwo może obejść się bez instytucji małżeństwa. Nawet współcześni krytycy monogamii muszą przyznać, że przynajmniej ze względów pragmatycznych naprawdę nie możemy sobie bez niej poradzić58. Jednym z powodów tego jest wzrastająca liczba badań empirycznych, o których w tym rozdziale już wspomnieliśmy59. Istnieje coraz więcej dowodów na to, że małżeństwo – tradycyjne, ściśle monogamiczne – przynosi liczne i znaczące korzyści dorosłym, a jeszcze większe dzieciom i ogółowi społeczeństwa.

Nie musimy jednak sięgać po wyniki badań naukowych, aby zrozumieć, że małżeństwo nie przemija. Świadczy o tym powszechność zawierania związków małżeńskich. Wśród znanych nam kultur i okresów historycznych nie zdarzyły się jeszcze takie, w których małżeństwo nie odgrywałoby centralnej roli w ludzkim życiu60. I choć w kulturze zachodniej liczba osób w związkach małżeńskich spadła, procent ludzi, którzy mają nadzieję zawrzeć małżeństwo, wcale nie jest mniejszy. Odczuwamy głębokie pragnienie życia w małżeństwie. Słyszmy je w słowach Adama: „W końcu!”, które wykrzyknął na widok Ewy – to niezatarte wrażenie, że w małżeństwie ukryty jest niewysłowiony skarb. I to jest słuszne. Problem nie tkwi w samym małżeństwie. Zgodnie z pierwszym i drugim rozdziałem Księgi Rodzaju zostaliśmy stworzeni dla małżeństwa, a ono zostało stworzone dla nas. W rozdziale trzecim jest mowa o tym, że małżeństwo, podobnie jak każdy inny aspekt ludzkiego życia, zostało zdewaluowane w wyniku grzechu.

Jeśli nasze poglądy na temat małżeństwa są zbyt romantyczne lub idealistyczne, to znaczy, że nie doceniamy wpływu grzechu na ludzkie życie. Jeśli są zbyt pesymistyczne lub cyniczne, to znaczy, że nie rozumiemy Boskiego pochodzenia małżeństwa. Jeśli w jakiś sposób zdołamy je wszystkie ze sobą połączyć, jak ma to miejsce we współczesnej kulturze, to znaczy, że oprócz tego mamy również wypaczone postrzeganie. Problem nie tkwi w instytucji małżeństwa, lecz w nas samych.

Wielki sekret

Jak wspomnieliśmy na początku rozdziału, apostoł Paweł ogłosił, że małżeństwo jest „wielką tajemnicą”. Wymieniliśmy wszystkie sposoby, na jakie małżeństwo istotnie jest dla nas tajemnicą. Nie możemy go odrzucić, gdyż jest zbyt ważne, jednak to nas przytłacza. Zakres leksykalny użytego przez apostoła greckiego słowa misterion obejmuje również ideę „sekretu”. W Piśmie Świętym słowo to nie odnosi się do jakiejś ezoterycznej wiedzy, dostępnej jedynie dla wybranych, co raczej do pewnej cudownej, niespodziewanej prawdy, którą Bóg objawia przez swojego Ducha61. W innych fragmentach Paweł używa tego terminu w odniesieniu do objawienia zbawiennych zamiarów Bożych w ewangelii. Lecz co zaskakujące, w piątym rozdziale Listu do Efezjan odnosi ten bogaty w znaczenie termin do małżeństwa. W wersecie trzydziestym pierwszym cytuje ostatni fragment z opisu pierwszego małżeństwa w Księdze Rodzaju: „Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem”. Zaraz potem stwierdza, dosłownie, że jest to mega-misterion (w. 32) – niezwykła, wielka, cudowna i głęboka prawda, którą można zrozumieć jedynie z pomocą Ducha Bożego.

Co jednak jest sekretem małżeństwa? Apostoł Paweł natychmiast dodaje: „a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i do Kościoła”, nawiązując do tego, co napisał wcześniej, w wersecie dwudziestym piątym: „Mężowie, miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie (…)”. Krótko mówiąc, sekretem nie jest akt małżeństwa sam w sobie, lecz przesłanie, że mężowie powinni robić dla swoich żon to, co Chrystus zrobił, aby przywieść nas do relacji z sobą. Co to takiego było?

Jezus wydał za nas samego siebie. Jezus, Syn, choć był równy Ojcu, zrezygnował ze swojej chwały i przyjął naszą ludzką naturę (Flp 2,5n). Co więcej, z własnej woli poszedł na krzyż i zapłacił karę za nasze grzechy, zdejmując z nas winę i potępienie, abyśmy mogli zostać złączeni z Nim (Rz 6,5) i stać się uczestnikami Jego natury (2 P 1,4). Wyzbył się swojej chwały i mocy i stał się sługą. Zupełnie nie zważał na własne korzyści, stając się dla nich jak martwy, i zamiast tego poświecił się dla naszych potrzeb i spraw (Rz 15,1–3). Ofiarna służba Jezusa wobec nas zaprowadziła nas do głębokiej więzi z Nim i Jego z nami. I właśnie to, pisze Paweł, jest kluczem nie tylko do zrozumienia małżeństwa, ale i do życia w nim. Dlatego też apostoł może powiązać pierwsze stwierdzenia o małżeństwie z drugiego rozdziału Księgi Rodzaju z Jezusem i Kościołem. Jak ujął to pewien komentator: „Paweł zrozumiał, że gdy Bóg zaplanował pierwsze małżeństwo, już wtedy myślał o Chrystusie i Kościele. To jest jeden z wielkich celów Bożych wobec małżeństwa: stworzyć wieczny obraz relacji między Chrystusem a Jego odkupionym ludem!”62.

To wymowna odpowiedź na zarzut, że małżeństwo jest z natury oparte na ucisku, a zatem przestarzałe. W drugim rozdziale Listu do Filipian apostoł Paweł pisze, że Syn Boży nie wykorzystał swojej równości z Ojcem, a Jego wielkość objawiła się w gotowości, aby stać się sługą Ojca. On poszedł na krzyż, ale Ojciec wzbudził go z martwych.

To pokazuje nam, jaki jest Bóg. (…) Ojciec, Syn i Duch Święty nie manipulują sobą nawzajem dla swoich celów. (…) Nie ma mowy o zwycięstwie różnorodności nad jednością ani jedności nad różnorodnością. Ci trzej są jedno i jeden jest trojgiem63.

Jednak nie możemy zatrzymać się w tym miejscu. W piątym rozdziale Listu do Efezjan apostoł Paweł pokazuje nam, że nawet na ziemi Jezus nie korzystał ze swojej mocy, by nas uciskać, ale poświęcił wszystko, aby doprowadzić nas do zjednoczenia ze sobą. A to prowadzi nas poza filozoficzne rozważania ku kwestiom osobistym i praktycznym. Jeśli ustanawiając małżeństwo, Bóg myślał o zbawieniu w ewangelii Jezusa, to małżeństwo „działa” tylko w takim stopniu, w jakim zbliża się do wzorca Bożej ofiarnej miłości w Chrystusie. Słowa Pawła nie tylko stanowią odpowiedź na zarzuty o to, że małżeństwo jest opresyjne i ograniczające, ale odnoszą się również do odczuć, że wymagania, z którymi się wiąże, są przytłaczające. Jest w nim tyle rzeczy do zrobienia, że nie wiemy, od czego zacząć. Zacznijcie tutaj – mówi Paweł. Zróbcie dla swojego współmałżonka to, co Bóg zrobił dla was w Jezusie, a za tym pójdzie reszta.

To właśnie jest sekretem – że ewangelia Jezusa i małżeństwo wyjaśniają siebie nawzajem. Że gdy Bóg wymyślił małżeństwo, myślał o zbawiennym dziele Jezusa.

Odrzucenie fałszywych wyborów

Nie powinniśmy zgadzać się na binarny wybór, przed którym zdają się nas stawiać tradycyjny i współczesny model małżeństwa. Czy celem małżeństwa jest rezygnacja z własnych spraw przez wzgląd na dobro bliskich, czy raczej zadbanie o własne sprawy, aby osiągnąć spełnienie? Nauki chrześcijaństwa nie stawiają nas przed wyborem między osobistym spełnieniem a poniesieniem ofiary, a raczej nakłaniają do zabiegania o wzajemne spełnienie przez ponoszenie ofiar jedni dla drugich. Jezus wydał siebie za nas; umarł dla siebie, aby nas zbawić i uczynić nas swoimi. Teraz my wydajemy się dla Niego, umieramy dla siebie, najpierw, gdy okazujemy skruchę i wierzymy ewangelii, a następnie, kiedy każdego dnia poddajemy się Jego woli. Poddanie się Jemu jest całkowicie bezpieczne, gdyż On dowiódł już, że dla nas gotów jest pójść do piekła i z powrotem. To rozwiewa strach, że poddanie się Mu w miłości oznacza utratę siebie.

Czego więc potrzebujemy, aby małżeństwo się powiodło? Potrzebujemy poznać sekret – ewangelię – i sposób, w jaki zapewnia ona moc i wzorzec dla naszego małżeństwa. Z jednej strony doświadczenie małżeństwa odsłoni przed nami piękno i głębię ewangelii. Skłoni nas, abyśmy jeszcze bardziej na niej polegali. Z drugiej strony większe zrozumienie ewangelii pomoże doświadczyć, w miarę upływu lat, coraz głębszego związku.

To właśnie jest przesłaniem tej książki – że w małżeństwie „objawiona jest tajemnica ewangelii”64. Małżeństwo jest ważnym narzędziem, przez które ewangelia odradza od wewnątrz nasze serce oraz od podstaw nasze życie.

Małżeństwo jest tak bolesne, a jednocześnie cudowne, dlatego że jest odzwierciedleniem ewangelii, która jest jednocześnie bolesna i cudowna. Ewangelia głosi, że jesteśmy bardziej grzeszni i pełni wad, niż moglibyśmy uwierzyć, a jednocześnie w Jezusie Chrystusie jesteśmy bardziej ukochani i akceptowani, niż moglibyśmy mieć nadzieję. To jedyna relacja, która naprawdę nas przemieni. Miłość bez prawdy jest tylko sentymentalizmem, zapewnia wsparcie i afirmację, ale utrzymuje nas w zaprzeczeniu naszych wad. Prawda bez miłości to jedynie szorstkość; przekazuje nam informacje, ale w taki sposób, że nie jesteśmy w stanie naprawdę ich usłyszeć. Natomiast zbawienną miłość Bożą w Chrystusie cechuje zarówno radykalna prawdomówność odnośnie do tego, kim jesteśmy, jak i równocześnie jej radykalne, bezwarunkowe oddanie nam. Miłosierne oddanie daje nam siły, aby zobaczyć prawdę o sobie i opamiętać się. Przekonanie o grzechu i skrucha skłaniają nas do uchwycenia się Boga i zawierzenia Jego miłosierdziu i łasce.

Trudne chwile w małżeństwie kierują do większego doświadczenia przemieniającej miłości Bożej. Ale dobre małżeństwo również będzie miejscem, w którym będziemy doświadczać więcej tej przemieniającej miłości na ludzkim poziomie. Ewangelia może napełnić nasze serca Bożą miłością, tak iż będziemy mogli poradzić sobie z sytuacją, w której współmałżonek nie będzie kochał nas tak, jak powinien. To uwolni nas, aby ujrzeć całą głębię grzechów i wad współmałżonka – rozmawiać o nich – a mimo to nadal go kochać i akceptować w pełni. I kiedy, dzięki mocy ewangelii, doświadczy tego samego rodzaju prawdomównej i oddanej miłości, pozwoli mu to okazać tę samą przemieniającą miłość, kiedy przyjdzie na to czas.

To jest wielki sekret! Dzięki ewangelii otrzymujemy moc i wzorzec dla naszego małżeństwa. Jest jeszcze wiele rzeczy, które trzeba powiedzieć o tym, jak ów wzorzec wygląda i jak działa ta moc. Powróćmy więc do piątego rozdziału Listu do Efezjan, aby zyskać pełniejsze poznanie tego wielkiego sekretu.

O autorach

Timothy Keller urodził się i wychował w Pensylwanii, a wykształcenie zdobył w Bucknell University, Gordon-Conwell Theological Seminary i Westmnister Theological Seminary. Służbę pastorską rozpoczął w Hopewell w stanie Virginia. W 1989 roku razem z żoną i trzema synami założyli w Nowym Jorku wspólnotę Prezbiteriański Kościół Odkupiciela. Obecnie Kościół Odkupiciela każdej niedzieli gromadzi na nabożeństwach ponad pięć tysięcy uczestników i przyczynił się do powstania niemal dwustu nowych Kościołów na całym świecie. Timothy Keller jest autorem m.in. Krocząc z Bogiem przez ból i cierpienie, Bóg, czy są powody, by wierzyć?, Bóg marnotrawny, Szczodra sprawiedliwość, Fałszywi bogowie oraz Jezus Król . Razem z rodziną mieszka w Nowym Jorku.

Kathy Keller wychowała się na przedmieściach Pittsburga w Pensylwanii. Studiowała w Alleghany College, gdzie angażowała się w pracę ze studentami, a następnie w Gordon-Conwell Theological Seminary. Tam spotkała Timothy’ego Kellera i wyszła za niego za mąż na ostatnim roku studiów. W 1975 roku ukończyła studia teologiczne i uzyskała tytuł magisterski. Kathy i Tim przeprowadzili się do Virginii, gdzie Tim rozpoczął pracę w swoim pierwszym Kościele, West Hopewell Presbyterian Church, i gdzie urodzili się ich trzej synowie. Po dziewięciu latach Kathy razem z rodziną przeprowadziła się do Nowego Jorku, aby założyć Prezbiteriański Kościół Odkupiciela.

Znak „REDEEMER” dedykowany jest książkom, które poruszają najważniejsze kwestie duchowe i społeczne współczesnego świata w sposób, który przemawia zarówno do odbiorców chrześcijańskich, jak i poszukujących oraz sceptyków. Misją książek opatrzonych tym znakiem jest wniesienie mocy ewangelii chrześcijańskiej w każdą dziedzinę życia. Nazwa znaku pochodzi od nazwy Kościoła Redeemer Presbyterian Church w Nowym Jorku, założonego w 1989 roku przez Tima Kellera, jego żonę Kathy i ich trzech synów. To wspólnota, która zapoczątkowała ruch kontekstualizacji służby misyjnej w miastach, zwiastowania pozostającego w dialogu ze współczesną myślą oraz zakładania Kościołów w USA i w największych miastach świata.

1 W. Szekspir, Henryk V, akt 5, scena 2, tłum. L. Urlich, w: Kroniki, PIW, Warszawa 1981, s. 610.

2 Ja, Tim, piszę w pierwszej osobie, gdyż znaczna część tej książki opiera się na serii dziewięciu kazań, które wygłosiłem jesienią 1991 roku, w pierwszych latach posługi Prezbiteriańskiego Kościoła Odkupiciela w Nowym Jorku. Niemniej ta książka jest w rzeczywistości owocem wspólnych doświadczeń dwojga ludzi, ich rozmów, przemyśleń, samokształcenia oraz nauk i porad udzielanych przez ponad trzydzieści siedem lat. Kathy i ja razem doszliśmy do naszego rozumienia małżeństwa. Nawet wspomniane kazania były w gruncie rzeczy owocem wspólnych wysiłków, aby oprzeć nasze pojmowanie małżeństwa na Chrystusie. Ja tylko przedstawiłem je innym.

3 Gdy Kathy miała dwanaście lat, korespondowała z C.S. Lewisem. Listy, które od niego otrzymała, wkleiła na wewnętrznej stronie okładek swoich tomów Opowieści z Narnii. Treść listów Lewisa do niej (do Kathy Kristy) można znaleźć w jego Letters to Children i w trzecim tomie Letters of C.S. Lewis.

4 C.S. Lewis, Problem cierpienia, tłum. T. Szafrański, Areopag, Katowice 1995, s. 134–135. Lewis był jedną z głównych części nici, która nas połączyła.

5 Hymn How Firm a Foundation napisał John Rippon w 1787 r.

6 Niniejsza książka z konieczności poruszy dwie kwestie, które wzbudzają obecnie wiele kontrowersji w Kościele i w społeczeństwie – role płciowe i seksualność. Główne teksty biblijne, które będziemy rozważać – piąty rozdział Listu do Efezjan i drugi rozdział Księgi Rodzaju – to obszary zaciekłych sporów teologicznych. Słowa, które tam znajdujemy, jak na przykład „głowa” i „pomoc”, stały się przedmiotem długich i obszernych dyskusji nad ich interpretacją i znaczeniem. Jedną z kwestii jest to, czy w małżeństwie istnieją odmienne role płciowe dla mężczyzny i kobiety i czy kobieta powinna oddać swojemu mężowi decydujący głos w małżeństwie? Druga kwestia dotyczy małżeństw jednopłciowych. W tym przypadku teksty biblijne wzbudzają mniej wątpliwości. Biblia mocno wspiera heteroseksualność i zabrania homoseksualizmu. W istocie, jak zobaczymy, według Biblii jednym z głównych celów małżeństwa jest stworzenie głębokiej relacji między przedstawicielami odmiennych płci. Jednakże w naszym społeczeństwie coraz silniej rozlegają się argumenty za tym, żeby osoby tej samej płci miały prawo do zawarcia małżeństwa.

Niemożliwe jest napisanie książki o małżeństwie bez podjęcia pewnych roboczych założeń. Nie sposób zachować neutralność. Pozycja, jaką przyjmujemy, to tradycyjne chrześcijańskie rozumienie przywództwa mężczyzny, ról płciowych i homoseksualizmu, wyrażone z należytą tym kwestiom troską. Zadbamy o to, aby w przypisach przedstawić biblijne argumenty, przemawiające za przyjętą przez nas pozycją. Nie będzie to jednak wyczerpująca prezentacja. Niniejsza książka nie powstała po to, aby przedstawić te poglądy w całej rozciągłości, łącznie z odpowiedziami na najbardziej znaczące kontrargumenty. Naszym celem jest raczej wytłumaczyć je możliwie najlepiej w kontekście całej książki oraz wykorzystać je – pokazując, jak praktycznie realizują się w małżeństwie. Prosimy zatem czytelników o kredyt zaufania i rozważenie tych poglądów, gdyż odnoszą się do wizji życia małżeńskiego, jaką przedstawiamy w tym tekście.

7 Kwestie te omówimy w dalszej części książki, głównie w rozdziałach siódmym i ósmym.

8 Zdaję sobie sprawę, że pogląd, jaki właśnie przedstawiłem – iż biblijne nauczanie na temat małżeństwa i seksu jest spójne i mądre – w popularnej kulturze jest przedmiotem wielu ataków. Przykładem jest książka J. Knust Unprotected Texts: The Bible’s Surprising Contradictions About Sex and Desire (HarperOne, 2011). Knust twierdzi, że Biblia akceptuje poligamię i prostytucję (w niektórych tekstach Starego Testamentu), a następnie ich zabrania (w Nowym Testamencie). Dochodzi więc do wniosku, że Biblia jako całość nie zawiera spójnych i jednolitych wskazówek na temat małżeństwa i seksu.

We wstępie do książki autorka pisze: „Biblia nie sprzeciwia się prostytucji, a przynajmniej nie robi tego konsekwentnie. Na przykład Juda, biblijny patriarcha, bez oporów korzystał z usług prostytutki podczas podróży biznesowej. (…) Dopiero później, kiedy dowiedział się, że «prostytutką» była w rzeczywistości Tamar, jego synowa, wpadł w gniew. (…) Czy więc Biblia jest przeciwna prostytucji lub prostytutkom? Niekoniecznie (…).”
(s. 3). Lecz z faktu, że autorzy biblijni opisują to zachowanie, nie wynika, że je pochwalają. Knust powinna była wiedzieć, że Robert Alter, specjalista z zakresu literatury hebrajskiej, w klasycznym dziele The Art of Biblical Narrative (Perseus Books, 1981) dowodzi szczegółowo, że 38 rozdział Księgi Rodzaju blisko wiąże się z następnym rozdziałem, w którym Józef odmawia współżycia z żoną swojego pana. Alter pisze: „Kiedy powracamy od Judy do historii Józefa (Rdz 39), mamy do czynienia z wyraźnym kontrastem między historią o niebezpiecznych zachowaniach powodowanych brakiem wstrzemięźliwości a opowieścią o pozornej porażce i ostatecznym triumfie dzięki wstrzemięźliwości – historią Józefa i żony Potifara” (s. 9–10). Altar, jeden z najwybitniejszych specjalistów z dziedziny narracji hebrajskiej, w żadnym razie nie uważa, jakoby autor Księgi Rodzaju „nie był przeciwny prostytucji”. Narrator celowo przeciwstawia sobie zachowania Judy i Józefa, i w następnym rozdziale nazywa seks pozamałżeński „wielką niegodziwością” i „grzechem przeciwko Bogu” (Rdz 39,9). Twierdzenie, że Księga Rodzaju pochwala prostytucję albo poligamię – kiedy w treści narracji prostytucja i poligamia przynoszą wszystkim zaangażowanym niewymowne cierpienia – pokazuje, moim zdaniem, fundamentalną nieznajomość zasad interpretacji narracji.

W ciągu czterdziestu lat studiowałem i nauczałem publicznie na podstawie wszystkich tekstów, które opisuje Knust i mogę stwierdzić, że przeważająca większość liczących się naukowców, jak i po prostu zdrowy rozsądek, przeczą jej interpretacji każdego z nich. Co dziwne, Knust w żaden sposób nie daje swoim czytelnikom tego do zrozumienia i nawet w tych miejscach (jak na przykład jej interpretacja trzydziestego ósmego rozdziału Księgi Rodzaju), gdzie niemal wszyscy bibliści, od liberalnych po konserwatywnych, zaprzeczają jej wnioskom, nie wspomina o tym choćby w przypisie. Przekonałem się, że podobnie mają się sprawy w przypadku większości mówców oraz autorów książek i artykułów atakujących biblijną mądrość w kwestii seksualności.

9 Kiedy Adam zauważa Ewę, zaczyna mówić wierszem, co jest celowym zabiegiem, aby podkreślić wagę wydarzenia oraz siłę wewnętrznej reakcji mężczyzny na widok kobiety. Trudno jest dobrze przełożyć jego słowa. Mówi dosłownie: „To, to teraz!”. Biblia Tysiąclecia tłumaczy to po prostu słowami: „To dopiero”. Lepiej oddaje to Biblia Poznańska, w której czytamy: „Teraz to jest kość z kości moich i ciało z ciała mojego!”.

10 Dane te pochodzą z: W. Bradford Wilcox, red., The State of Our Unions: Marriage in America, 2009 (The National Marriage Project, University of Virginia) oraz: The Marriage Index: A Proposal to Establish Leading Marriage Indicators (Institute for American Values and the National Center on African American Marriages and Parenting, 2009). Oba raporty dostępne są on-line w wersji PDF, odpowiednio na stronach www.stateofourunions.org i www.americanvalues.org (Wilcox) oraz www.hamptonu.edu/ncaamp (American Values).

11 Podczas gdy w 1970 roku 77 procent małżonków żyło w swych pierwszych małżeństwach, obecnie jest to tylko 61 procent (The Marriage Index, s. 5). Mówiąc inaczej, współcześnie około 45 procent wszystkich małżeństw kończy się separacją lub rozwodem (The State of Our Unions, s. 78).

12 The Marriage Index, s. 5.

13 The Decline of Marriage and the Rise of New Families (Pew Research Center Report, 18 listopada 2010). Opublikowane pod adresem: http://pewsocialtrends.org/2010/11/18/the-decline-of- marriage-and-rise-of-new-families/2/.

14 Wilcox, The State of Our Unions, s. 84.

15 M.E. Scott i inni, Young Adult Attitudes about Relationships and Marriage: Times May Have Changed, but Expectations Remain High, w: Child Trends: Research Brief (Publication #2009-30, July 2009). Zob. strona tytułowa. Opublikowane pod adresem: www.childtrends.org/Files/Child_Trends-2009_07_08_RB_YoungAdultAttitudes.pdf.

16 D. Popenoe, B.D. Whitehead, The State of Our Unions: 2002—Why Men Won’t Commit (National Marriage Project), s. 11.

17 Tamże, s. 85.

18 Tamże. Pary, które mieszkają ze sobą przed małżeństwem, rozwodzą się częściej niż te, które uniknęły kohabitacji. Nie ma jednak zgody co do tego, dlaczego tak jest. Niektórzy uważają, że doświadczenia ze wspólnego zamieszkiwania przed ślubem wpajają parom złe nawyki, które później, kiedy już się pobiorą, obracają się przeciw nim. Inni teoretyzują, że ludzie, którzy decydują się na kohabitację, mają inne cechy niż ci, którzy tego nie robią, i to właśnie te uprzednie cechy, a nie sama kohabitacja, są przyczyną późniejszego rozpadu małżeństwa. Te teorie nie zmieniają wiele w ostatecznym obrazie rzeczy. Gotowość do kohabitacji ma związek z późniejszymi słabościami małżeństwa. Bez względu na przyczyny, chęć i decyzja, aby zamieszkać razem, zmniejszają szanse na zbudowanie w przyszłości silnego małżeństwa.

19 Your Chances of Divorce May Be Much Lower than You Think, w: Wilcox, The State of Our Unions, 2009, s. 80.

20 Popenoe, The State of Our Unions, s. 7. Jednym z dziesięciu powodów, jakie podają mężczyźni, przedkładając kohabitację nad małżeństwo, jest: „Chcę kupić dom, zanim będę miał żonę” (nr 9).

21 The Surprising Economic Benefits of Marriage, w: Wilcox, The State of Our Unions, s. 86.

22 Tamże, s. 87.

23 http://answers.yahoo.com/question/index?qid=20090823064213AAoKwvq

24 A. Sternbergh, A Brutally Candid Oral History of Breaking Up, „New York Times”, 11 marca 2011.

25 Tamże.

26 L. Waite i inni, Does Divorce Make People Happy? Findings from a Study of Unhappy Marriages (American Values Institute, 2002). Zob.: www.americanvalues.org/Unhappy Marriages.pdf.

27 „Badania wykazały, że statystycznie rzecz biorąc, osoby w nieszczęśliwych małżeństwach, które zdecydowały się na rozwód, poddane ocenie na którymkolwiek z 12 odrębnych miar dobrostanu psychicznego, nie były wcale szczęśliwsze od osób, które mimo że ich małżeństwa były nieszczęśliwe, zdecydowały się w nich pozostać. Zazwyczaj rozwód nie łagodził symptomów depresji, nie podnosił samooceny ani nie zwiększał poczucia panowania nad własnym życiem. Tak było nawet po uwzględnieniu poprawek ze względu na rasę, wiek, płeć i zarobki (…)”. „Takie rezultaty sugerują, że korzyści, jakie ma przynosić rozwód, są wyolbrzymione” – twierdzi Linda J. Waite. Cytaty podane za notatką prasową o książce Does Divorce Make People Happy?, dostępnej na stronie: www.americanvalues .org/html/r-unhappy_ii.html.

28 „The Decline of Marriage” (raport Pew Center z 2010 r.). Raport stwierdza, że 84 procent osób w związkach małżeńskich jest bardzo zadowolonych ze swojego życia rodzinnego. Podobnej odpowiedzi udzieliło 71 procent osób żyjących z parterem, 66 procent osób żyjących w pojedynkę i 50 procent tych, którzy są rozwiedzeni lub w separacji.

29 Wilcox, The State of Our Unions, s. 101.

30 Zob. Teen Attitudes about Marriage and Family, w: Wilcox, The State of Our Unions, s. 113. Co zaskakujące, po wieloletnich wzrostach liczba nastolatków, którzy uważają, że kohabitacja przed ślubem jest „dobrym pomysłem”, zaczęła spadać. Raport kończy się wnioskiem: „Młode kobiety i mężczyźni stali się bardziej akceptujący wobec stylów życia alternatywnych wobec małżeństwa, szczególnie posiadaniu dzieci bez ślubu, choć najnowsze dane pokazują zaskakujący spadek akceptacji dla kohabitacji przedmałżeńskiej” (s. 112).

31 J. Witte, Jr., From Sacrament to Contract: Marriage, Religion, and Law in the Western Tradition (Louisville: John Knox Press, 1997), s. 209.

32 Zob. jego artykuł: God’s Joust, God’s Justice: An Illustration from the History of Marriage Law, w: Christian Perspectives on Legal Thought, red. M. McConnell (New Haven: Yale University Press, 2001), s. 406n.

33 Zob. W. Bradford Wilcox, Why Marriage Matters: Twenty-six Conclusions from the Social Sciences, wyd. 3. (Institute for American Values, 2011). Jednym z odkryć przedstawionych w tej publikacji jest to, że „małżeństwo wydaje się odgrywać szczególnie ważną rolę w cywilizowaniu mężczyzn, odwracając ich uwagę od niebezpiecznych, antyspołecznych i egocentrycznych zachowań i kierować ją ku potrzebom rodziny”. Zob. www.americanvalues.org/html/r-wmm.html.

34 „New York Times”, 31 grudnia 2010, www.nytimes.com/2011/01/02/weekinreview/02parkerpope.html.

35 D. Popenoe, B.D. Whitehead, The State of Our Unions. Dostępne pod adresem: www.virginia.edu/marriageproject/pdfs/SOOU2002.pdf.

36 A. Sternbergh, A Brutally Candid Oral History.

37 Tamże, s. 13.

38 Tamże, s. 15.

39 Tamże, s. 17.

40 Tamże, s. 17.

41 S. Lipton, Those Manly Men of Yore, „New York Times”, 17 czerwca 2011.

42 D. Popenoe, B.D. Whitehead, The State of Our Unions, s. 14. Dostępne pod adresem: www.virginia.edu/marriageproject/pdfs/SOOU2004.pdf.

43 Tamże.

44 J. Tierney, The Big City: Picky, Picky, Picky, „New York Times”, 12 lutego 1995.

45 Ch. Lasch, Haven in a Heartless World: The Family Besieged (New York, Basic Books, 1977). Lasch był jednym z pierwszych, który przeciwstawił sobie tradycyjne rozumienie małżeństwa jako miejsca, w którym rodzi się charakter i wspólnota, z „terapeutyczną” wizją małżeństwa jako spełnieniem osobistych potrzeb jednostki.

46 J. Tierney, Picky, Picky, Picky.

47 C.S. Lewis, Cztery miłości, tłum. M. Wańkowiczówna, PAX, Warszawa 1973, s. 153.

48 S. Hauerwas, Sex and Politics: Bertrand Russell and „Human Sexuality”, „Christian Century”, 19 kwietnia 1978, s. 417–422. Dostępne pod adresem: www.religion-online.org/showarticle.asp?title=1797.

49 Łaciński termin oznaczający „pochylony nad sobą”, użyty przez Marcina Lutra w opisie grzesznej natury człowieka. Posługuje się tym terminem kilkukrotnie w swoich wykładach z Listu do Rzymian, odnosząc się do grzechu pierworodnego i powszechnej grzeszności. Więcej na temat egocentryzmu jako głównego problemu w małżeństwie zob. rozdz. drugi tej książki pt. „Moc do małżeństwa”.

50 D. de Rougemont, Miłość a świat kultury zachodniej, tłum. L. Eustachiewicz, wyd. 2; PAX, Warszawa 1999, s. 224.

51 E. Becker, Zaprzeczanie śmierci, tłum. Agnieszka Trąbka, Nomos, Kraków 2015, s. 168–169.

52 Tamże, s. 174. W książce pt. Fałszywi bogowie wykorzystuję analizę Beckera w interpretacji biblijnej historii o Jakubie, Racheli i Lei. Zob. rozdz. drugi: Miłość nie jest wszystkim, czego potrzebujesz.

53 Przykłady dotyczące różnych małżeństw, które przytaczam w tej książce, pochodzą – jak ów przytoczony powyżej – z sytuacji, z którymi zetknąłem się w życiu, lecz żaden z nich nie został zaczerpnięty z mojej posługi duszpasterskiej i spotkań z członkami wspólnot, w których służyłem.

54 Zob. np. S. Jayson, Many Say Marriage is Becoming Obsolete, „USA Today”, 11 listopada 2010.

55 R. Jones, w wywiadzie dla „E!”. Za: http://ohnotheydidnt.livejournal.com/57296861.html.

56 Nie tylko nie ma dowodów na to, że „otwarte małżeństwa” są dla większości osób lepsze, ale istnieje wiele anegdotycznych dowodów na to, że jest wręcz przeciwnie. Takie refleksje pojawiły się przy okazji śmierci Neny O’Neill. O’Neill była jedną z autorek przełomowej książki pt. Open Marriage: A New Life Style for Couples (Otwarte małżeństwo: nowy styl życia dla par, M. Evans and Company, 1972), która sprzedała się w nakładzie ponad 35 milionów egzemplarzy w czternastu językach. W treści książki pojawiło się ostrożne zalecenie: „Nie rekomendujemy seksu poza małżeństwem, ale nie twierdzimy również, że należy go unikać. Wybór należy do was”. Te słowa, razem ze słynnym stwierdzeniem: „wierność seksualna jest fałszywym bogiem zamkniętego małżeństwa”, wsparte obfitą dawką poppsychologii lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku, dały wielu małżonkom wymówkę, aby współżyć z innymi partnerami. W nekrologu O’Neill w „New York Timesie” napisano, że „co śmielsze sugestie” przedstawione w książce „wydają się [obecnie] nie tyle odważne, co raczej boleśnie naiwne”. Kilka lat po publikacji książki Open Marriage O’Neill powiedziała w wywiadzie dla „New York Timesa”: „Seks pozamałżeński to bardzo drażliwy temat. Myślę, że nigdy nie postrzegaliśmy go jako pomysłu dla wszystkich, i z pewnością nie ma dowodów na to, że tak jest”. Odnosiła się w ten sposób do faktu, że tak wiele par, które spróbowały seksu pozamałżeńskiego, przekonały się o jego niszczącej mocy, o uczuciach zazdrości i zdrady, które niszczą bliskość związku. (Cytaty pochodzą z Margalit Fox, Nena O’Neill, 82, an Author of „Open Marriage» Is Dead, „New York Times”, 26 marca 2006.) Innym słowy, mimo popularności idei niemonogamicznego małżeństwa, nie ma empirycznych ani anegdotycznych dowodów na to, że w ogóle się sprawdza.

57 E. Strauss, Is Non-Monogamy the Secret to a Lasting Marriage?, opublikowane 1 czerwca 2011 r. pod adresem: slate.com/blogs/xx_factor/2011.

58 Na przykład w artykule opublikowanym w „New York Timesie” z 30 lipca 2011 r. pt. Married, with Infidelities, Mark Oppenheimer’s przetacza słowa Dana Savaga, prowadzącego dział porad seksualnych: „Przyznaję, że monogamia ma wiele korzyści (…), jeśli chodzi o bezpieczeństwo współżycia, choroby zakaźne, emocjonalne poczucie bezpieczeństwa, pewność ojcostwa. Lecz osoby żyjące w związkach monogamicznych muszą być gotowe wyjść mi choć trochę naprzeciw i przyznać, że monogamia ma również wady (…)”.

59 Zob. np. N. C. Warren, On Second Thought, Don’t Get Married, pod adresem: huffingtonpost.com/dr-neil-clark-warren/on-second-thought-dont-ge_b_888874.html.

60 To stwierdzenie wydaje się kontrowersyjne, ale takie nie jest. Jak można przeczytać we wszystkich podręcznikach historii społecznej, korzenie małżeństwa sięgają „prehistorii” – innymi słowy, ludzkość nie pamięta czasów, w których nie byłoby małżeństwa. Niektórzy próbowali wykazać, że ta czy inna odległa kultura lub grupa etniczna funkcjonuje bez instytucji małżeństwa, lecz wysiłki te nie są powszechnie uznawane za skuteczne. Jako przykład można podać twierdzenia wysuwane odnośnie do ludu Mosuo, niewielkiej grupy etnicznej z południowych Chin. W tym społeczeństwie małżonkowie nie mieszkają ze sobą. W domach mieszkają razem bracia i siostry, wspólnie wychowują dzieci sióstr. Na mężczyznach spoczywa szczególna odpowiedzialność, aby wspierać i wychowywać te dzieci – swoich siostrzeńców i siostrzenice – a nie własne, biologiczne dzieci. Taki układ rodzinny jest wysoce niezwykły, ale nie znaczy, że nie obowiązują tam żadne obyczaje małżeńskie; przeciwnie, istnieją, i są bardzo konsekwentnie egzekwowane. Ojcowie definitywnie pozostają zaangażowani w życie swoich dzieci, mimo iż nie mieszkają z nimi w tym samym domu. Kobiety tworzą długotrwałe związki ze swoimi partnerami. Niektóre pary małżeńskie praktykują również kohabitację. Zob. raport Tami Blumental z 2009 roku, The Na of Southwest China: Debunking the Myths, dostępny pod adresem: web.pdx.edu/~tblu2/Na/myths.pdf.

61 P.T. O’Brien, The Letter to the Ephesians (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1999), s. 109–10. W niniejszej książce trzymam się blisko przedstawionej przez O’Briena egzegezy piątego rozdziału Listu do Efezjan. Myślę, że ma rację, twierdząc, że Paweł nie pisze o „wielu różnych tajemnicach, lecz o kilku aspektach jednej tajemnicy” (s. 433–434). „Tajemnicą [sekretem] nie jest (…) samo małżeństwo; jest nią zjednoczenie Chrystusa i Kościoła, odzwierciedlone w małżeństwie chrześcijańskim. (…) [Małżeństwo] powiela na mniejszą skalę piękno, jakie łączy Oblubieńca i Oblubienicę. I przez nie odsłonięta zostaje cała tajemnica ewangelii” (s. 434).

62 G.W. Knight, Husbands and Wives as Analogues of Christ and the Church: Ephesians 5:21–33 and Colossians 3:18–19, w: Recovering Biblical Manhood and Womanhood: A Response to Evangelical Feminism, red. J. Piper, W. Grudem (Wheaton, IL: Crossway, 1991), s. 176. Cyt. za: O’Brien, Ephesians, s. 434n.

63 R. Letham, The Holy Trinity: In Scripture, History, Theology, and Worship (Phillipsburg, NJ: Presbyterian and Reformed, 2004), s. 456.

64 P.T. O’Brien, Ephesians, s. 434.

65 Czy List do Efezjan 5,21 oznacza, że każdy wierzący powinien być poddany wszystkim innym wierzącym? Czy jest to może stwierdzenie „pro gramatyczne”, poprzedzające dalsze wypowiedzi, a przez to raczej ogólne stwierdzenie, że wszyscy chrześcijanie powinni poddać się tym, którzy mają nad nimi władzę w różnych funkcjach i strukturach społecznych? P.T. O’Brien (The Letter to the Ephesians [Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1999], s. 436) i inni przedstawiają przekonujące artykuły przemawiające za drugim sposobem interpretacji tych słów w tym konkretnym kontekście. Werset 21 jest podsumowaniem tego, co następuje po nim, gdzie apostoł Paweł przedstawia szczegółowe instrukcje odnośnie do relacji między małżonkami, rodzicami a dziećmi oraz panami a sługami. Werset 21 jest wprowadzeniem nie tylko do fragmentu poświęconego mężom i żonom (w. 22–32), ale także do części mówiącej o relacjach rodziców i dzieci. To oczywiste, że rodzice nie mają być poddani dzieciom w ten sam sposób, jak dzieci są poddane rodzicom. Chodzi o to, że nie powinniśmy używać wersetu 21 jako argumentu za „zrównaniem” różnic między obowiązkami mężów i żon, w przekonaniu, że są one identyczne. Poddanie mężów żonom nie manifestuje się dokładnie w ten sam sposób, jak poddanie żon mężom (zob. rozdział 6).

Z drugiej strony, nie wolno nam popełnić przeciwnego błędu i zamykać oczu na obopólność i wzajemność zobowiązań mężów i żon wobec siebie. List do Filipian 2,1–3 nakazuje wszystkim chrześcijanom, aby nie zabiegali o własne dobro, lecz o dobro innych. Powinni zawsze z własnej woli poddawać się temu, co jest dobre dla innych i całej wspólnoty. Wiele tekstów biblijnych mówi o tym, że chrześcijanie winni służyć i ulegać sobie nawzajem. Zob. np. List do Galatów 5,13, gdzie apostoł Paweł śmiało nakazuje wszystkim chrześcijanom, aby byli douloi jedni drugich – czyli dosłownie, sługami-niewolnikami. Rozwijając tę metaforę, Paweł stwierdza, że jesteśmy sobie nawzajem winni miłość jako pewnego rodzaju „dług” (Rz 13,8). W świetle tych napomnień błędem byłoby myśleć, że List do Efezjan 5,22–31, mimo iż nie nakazuje żonom wprost miłowania swoich mężów ani mężom służenia i ulegania swoim żonom, nie zakłada pewnego rodzaju wzajemnej miłości i służby. Ostatecznie, zarówno mężowie, jak i żony mają „wydawać siebie” i ponosić ofiary jedno dla drugiego.

66 Ściśle rzecz biorąc, to apostołowie są bezpośrednimi odbiorcami służby Ducha, o której wspomina Jezus. W „mowie z górnej izby” w Ewangelii Jana 13–17 Jezus przygotowywał apostołów do służby, jaką mieli pełnić w Jego imieniu po Jego śmierci i zmartwychwstaniu. Jezus zapewnił ich, że Duch pomoże im przypomnieć sobie rzeczy, które powiedział im, będąc pośród nich (J 14,26), gdyż byli z Nim od samego początku Jego ziemskiej służby
(J 15,27). Naoczne świadectwo i nauki apostołów były podstawą Nowego Testamentu. Mimo to „w sensie wtórnym, możemy mówić o nieustającym dziele Ducha we współczesnych uczniach Jezusa” (D.A. Carson, The Gospel According to John, Inter-Varsity Press, Leicester, s. 541). Inne teksty biblijne potwierdzają, że dziełem Ducha Świętego we wszystkich wierzących jest ukazanie całej chwały Jezusa w ich sercach i umysłach, jak zostało to opisane w Ewangelii Jana 14–17. Zob. Ef 1,17.18–20; 3,14–19; 1 Tes 1,5.

Powinniśmy pamiętać, że w Ewangelii Jana 14–17 Jezus obiecał służbę Ducha przede wszystkim apostołom, więc nie możemy tracić z oczu głównego narzędzia służby Ducha wobec nas – mianowicie Pisma Świętego. Zazwyczaj Duch uwielbia Jezusa w naszych sercach, gdy czytamy, studiujemy i słuchamy nauczania apostolskiego słowa, ewangelii, która została nam przekazana w dokumentach Nowego Testamentu i która wyjaśnia Stary Testament. Podsumowując, w pełnię Ducha wkraczamy zazwyczaj dzięki temu, że Duch rozświeca przed nami Słowo.

67 Kwestia męża jako głowy związku zostanie omówiona szerzej w rozdziale szóstym.

68 Klasyczne omówienie kwestii egocentryzmu można znaleźć w książce C.S. Lewisa pt. Chrześcijaństwo po prostu (Media Rodzina, Poznań 2002) w rozdziale pt. „Wielki grzech”.

69 To nie znaczy, że ci, którzy nie są chrześcijanami, nie mogą mieć dobrego małżeństwa. Ale to znaczy, że każdy, kto żyje nieegoistycznie i cieszy się coraz bardziej satysfakcjonującym małżeństwem, otrzymuje pewną pomoc od Boga, niezależnie od tego, czy o tym wie, czy nie (Jk 1,17). Nawiązuję w tym miejscu do tego, co teolodzy chrześcijańscy nazywają „łaską powszechną”. To przekonanie, że Bóg szczodrze udziela darów prawdy, moralności, mądrości i piękna wszystkim ludziom, także tym, którzy Go nie uznają, by w swym miłosierdziu powstrzymać i łagodzić skutki, jakie w ludzkim życiu powoduje grzech i egoizm. Teksty biblijne, które o tym świadczą, to m.in. List Jakuba 1,17 i List do Rzymian 2,14–15. W Biblii często określa się czyny niewierzących mężczyzn i kobiet jako dobre i prawe (2 Krl 10,29–30; Łk 6,33), ale akcentuje fakt, że ich dobro zawsze ma swe źródło w Bogu.

70 C.S. Lewis, Problem cierpienia, tłum. T. Szafrański, Areopag, Katowice 1995, s. 140. Lewis cytuje słowa George’a MacDonalda.

71 C.S. Lewis, Chrześcijaństwo po prostu, tłum. P. Szymczak, Media Rodzina, Poznań 2002, s. 217.

72 To nie znaczy, że nie ma sytuacji, w których rozwód jest dopuszczalny i mądry. Zob. rozdz. trzeci, przypis 80.

73 D. Kidner, Psalms 73–150: An Introduction and Commentary (Leicester, UK: IVP, 1973), s. 446.

74 Powyższe cytaty i cała relacja pochodzą z ostatnich trzech rozdziałów książki L. Hillenbrand, Niezłomny. Opowieść o przetrwaniu, sile ducha i wybawieniu, tłum. A. Sak (Znak, Kraków 2011). Są to rozdziały: 37 (Poskręcane liny), 38 (Przełamanie) i 39 (Brzask).

75 „Bojaźń Pana” to najczęstszy termin w Starym Testamencie odnoszący się do doświadczeń duchowych, choć w Nowym Testamencie używany jest rzadziej. Z drugiej strony w Nowym Testamencie często pojawia się termin „pełnia Ducha”, znacznie rzadszy w Starym Testamencie. Dobre omówienie pierwszego pojęcia można znaleźć w artykule J. Murraya, The Fear of God, w: „Principles of Conduct: Aspects of Biblical Ethics” (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1957). Murray wykazuje, że według Starego Testamentu zaledwie zewnętrzne przejawy wiary i religijności, pozbawione wewnętrznych duchowych doświadczeń i motywacji, uważane są za fałszywą religię. Znacznie więcej napisano o służbie Ducha Świętego. Ponieważ w Chrystusie Duch Święty został udzielony w znacznie wyższym stopniu, stwierdzenie, że bojaźń Boża w Starym Testamencie jest tożsama pełni Ducha w Nowym Testamencie byłoby przesadnym uogólnieniem. Niemniej terminy te opisują tę samą elementarną rzeczywistość.

76 Pwt 10,20; 11,22; Joz 22,5; 23,8. Zob. szczególnie Pwt 10,20: „Bójcie się Pana, Boga swego, Jemu się oddajcie, służcie Mu i na Jego imię przysięgajcie”.

77 B. Russell, Marriage and Morals, 1957, cyt. za: S. Hauerwas, Sex and Politics: Bertrand Russell and „Human Sexuality”, w: „Christian Century”, 19 kwietnia 1978, s. 417–422.

78 Takie podejście jest obecnie dość typowe. Trzeciego lutego 2011 roku wpis na anglojęzycznej stronie Wikipedii pod hasłem „Przysięga małżeńska” (http://en.wikipedia.org/wiki/Wedding_ vows) zawierał słowa: „Współcześnie wiele par decyduje się napisać własną treść przysięgi. Inspirację czerpią z poezji, filmów lub muzyki. Słowa przysięgi odnoszą się zazwyczaj do cech, jakie cenią w sobie nawzajem, czego oczekują w życiu oraz jak zmieniło się ich życie, odkąd się poznali. Takie przysięgi trwają ok. 2–3 minut i są publicznym wyrazem miłości”. Zwróćmy uwagę, że nacisk położony jest na deklarację obecnej miłości, a nie na obietnicę miłości w przyszłości.

79 L. Waite i inni, Does Divorce Make People Happy? Findings from a Study of Unhappy Marriages (American Values Institute, 2002). Dostępne pod adresem: www.americanvalues.org /UnhappyMarriages.pdf.

80 Temat małżeństwa, rozwodu i powtórnego małżeństwa jest bardzo obszerny i ci, którzy chcą przedstawić naukę Pisma Świętego w tej kwestii, muszą podjąć wysiłek szczegółowej egzegezy. Wykracza to poza ramy tej książki. Niemniej przedstawię poniżej podsumowanie wniosków, do których doszedłem po wielu latach badań i refleksji. Uważam, że dla chrześcijan istnieją dwie biblijne podstawy dla rozwodu: (a) jeśli jedno z małżonków popełni cudzołóstwo, osoba wierząca może złożyć pozew rozwodowy. Wskazuje na to treść Ewangelii Mateusza 19,3–9. (b) jeśli jedno porzuca drugiego i odmawia powrotu, osoba wierząca może zgodzić się na rozwód (1 Kor 7,15). W tym drugim przypadku tekst wspomina o małżonku, który porzucił związek, jako „niewierzącym”. (Mężczyzna lub kobieta, którzy dopuszczają się takiego czynu, mogą deklarować się jako niewierzący lub zostać uznani za takich w wyniku działań dyscyplinujących wspólnoty wiary. To znaczy, że jeśli osoba nie zachowuje się tak, jak przystoi chrześcijanom i odmawia opamiętania, społeczność Kościoła może potępić ją zgodnie z treścią Ewangelii Mateusza 18,15–17.) W obu przypadkach małżonek, który został pokrzywdzony i jest obecnie rozwiedziony, według apostoła Pawła nie jest już „skrępowany” (1 Kor 7,15). W takiej sytuacji osoba rozwiedziona może wstąpić w kolejny związek, inaczej słowa apostoła byłyby bezcelową tautologią.

Zasadnym pytaniem jest, jak właściwie należy rozumieć „porzucenie”. Z tekstu biblijnego wynika, że współmałżonek musi „chcieć razem z nią mieszkać” (1 Kor 7,13). Co w przypadku, gdy dochodzi do agresji fizycznej? Czy można twierdzić, że mężczyzna, który bije swoją żonę, w istocie rzeczy porzucił ją, wyzbył się wszelkiej gotowości, aby trwać przy swojej żonie? Osobiście uważam, że można tak uznać. Lecz już samo pytanie prowadzi do ważnego wniosku. Chrześcijanie, którzy rozważają rozwód, jeśli chcą przeżyć resztę życia w zgodzie z Bogiem i swoim sumieniem, nie powinni podejmować tej decyzji w pojedynkę. W Ewangelii Mateusza 18,15 czytamy, że gdy ktoś zgrzeszy przeciw nam – a cudzołóstwo, porzucenie i wszelkiego rodzaju agresja to poważne grzechy – powinniśmy o tym „donieść Kościołowi”. Większość komentatorów odczytuje te słowa jako co najmniej zasięgnięcie porady liderów Kościoła.

I ostatnie pytanie brzmi: Czy osoba, która nie uzyskała rozwodu na gruncie biblijnym, może wstąpić w ponowny związek? Pastorzy i bibliści mają w tej kwestii bardzo zróżnicowane opinie i sama kwestia jest bardzo złożona. Uważam jednak, że krótka odpowiedź brzmi: tak, może, w niektórych przypadkach – o ile nastąpiło zarówno wewnętrzne opamiętanie, jak i publiczne wyznanie wyrządzonego zła. Ostatecznie odpowiedź jest twierdząca, bo jak ujął to Jay Adams, dlaczego rozwód miałby być jedynym niewybaczalnym grzechem? (Zob. J.E. Adams, Marriage, Divorce, and Remarriage Grand Rapids, MI: Zondervan, 1980, 92n.)

81 To fragment mowy, w której Bóg wyraża swój smutek i gniew z powodu tego, że Izrael zaczął oddawać cześć innym bogom. W duchowym sensie było to cudzołóstwo. Ludzie oddawali się innemu partnerowi, innemu przymierzu, innemu ukochanemu. Bóg odpowiedział słowami: „Zobaczyła, że za wszystkie czyny nierządne, jakie popełnił Izrael-Odstępca, odrzuciłem go, dając mu list rozwodowy (…)”. Zgodnie z tym tekstem Bóg osobiście poznał ból zdrady i rozwodu. Dla wielu osób, które przeszły przez to doświadczenie, ten fakt był pocieszeniem.

82 Cyt. w: G.Thomas, Święte małżeństwo, tłum. T. Fortuna, Aetos, Wrocław 2014, s. 11.

83 Artykuł ukazał się w: „Christianity Today”, 21 stycznia 1983 r.

84 R. Bolt, Kanclerz i król (org. A Man for All Seasons), tłum. J. Karczmarewicz-Fedorowska i M. Wisłowska, „Dialog”, sierpień 1962, s. 104–105. W j. polskim sztuka znana także pod tytułem Oto głowa zdrajcy.

85 H. Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2010, s. 270. Cyt. także w artykule L. Smedesa.

86 W. Plump, A Roomful of Yearning and Regret, „New York Times”, 9 grudnia 2010. Artykuł dostępny pod adresem: www.nytimes .com/2010/12/12/fashion/12Modern.html.

87 J.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni: Powrót króla, tłum. M. Skibniewska, Muza, Warszawa 2015, s. 146.

88 Kierkegaard przedstawia naturę romantycznej miłości i małżeństwa w wielu swoich dziełach. Zob. Estetyczna ważność małżeństwa, w: Albo – Albo (t. 2) oraz On the Occasion of a Wedding, w: Three Discourses on Imagined Occasions. Opieram się na prezentacji kwintesencji myśli Kierkegaarda wyrażonej w tych dziełach, przedstawionej w: D. Allen, Love: Christian Romance, 68n.

89 D. Allen, s. 69.

90 Tamże, s. 15.

91 C.S. Lewis, Chrześcijaństwo po prostu, tłum. Piotr Szymczak, Media Rodzina, Poznań 2002, s. 132–133.

92 Tamże, s. 133.

93 Należy tutaj wspomnieć, że „aranżowane małżeństwa” powszechne w tradycyjnych kulturach również mogą być zgodne z wzorcem biblijnym, a nawet mogą go bardzo dobrze realizować. Moja babcia wychowała się na przełomie XIX i XX wieku w rodzinie włoskich imigrantów i jej związek z moim dziadkiem został zaaranżowany przez jej rodziców. Nie wybrała sobie męża. Powiedziała mi jednak: „Wiedziałam, że był dobrym człowiekiem. Na początku nie byłam w nim zakochana, ale nauczyłam się go kochać. W przeszłości tak to wyglądało”. Działania pełne miłości zrodziły uczucie miłości.

94 C.S. Lewis, Chrześcijaństwo po prostu…, s. 113.

95 Tamże, s. 114.

96 Tamże, s. 114–115.

97 Sformułowanie „widział Bóg, że były dobre”, które powtarza się kilkukrotnie w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju, świadczy o tym, że świat materialny – fizyczna rzeczywistość – jest z natury dobry. Grecy wierzyli, że stworzenie świata fizycznego jest rezultatem przypadku lub wręcz buntowniczego działania niższych rangą bóstw. Nauczali, że materia jest więzieniem duszy i jest z natury zła, brudna i zduszająca duszę/ducha. Zgodnie z tym poglądem należało dążyć do tego, aby wykroczyć ponad to, co cielesne, i wspiąć się na duchowe wyżyny. W rezultacie w wielu społeczeństwach greko-romańskich uważano, że rozkosz seksualna jest czymś mało ważnym albo wręcz uwłaczającym. W kontraście do tego poglądu początek Księgi Rodzaju pokazuje nam, że Bóg „ubrudził sobie ręce”, stwarzając świat i świadomie umieszczając ducha w fizycznym ciele. Ponadto wcielenie Chrystusa i zmartwychwstanie ciała czynią chrześcijaństwo zapewne najbardziej promaterialną religią na świecie. Nawet nasza przyszłość będzie miała wymiar fizyczny! Żadna inna religia nie maluje obrazu materii i ducha współistniejących w wiecznej harmonii. Można wysunąć twierdzenie, że Żydzi i chrześcijanie wyznawali surowszą etykę seksualną niż społeczeństwa pogańskie właśnie dlatego, że postrzegali ciało jako ważne i cenne, a w związku z tym także seks był wyższym dobrem.

98 Spośród standardowych opracowań w podręcznikach teologii systematycznej mogę polecić: L. Berkhof, Systematic Theology (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1949), cz. II, rozdz. III, Man: The Image of God; H. Bavinck, Reformed Dogmatics: God and Creation, t. 2 (Grand Rapids, MI: Baker, 2004), cz. V, The Image of God; M. Horton, The Christian Faith: A Systematic Theology for Pilgrims on the Way (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2011), cz III, rozdz. 12, Being Human; G. C. Berkouwer, Man: The Image of God (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1962).

99 Słowo ’ezer wywodzi się z czasownika oznaczającego „otoczyć i chronić”. Znakomita większość debat dotyczących znaczenia tego słowa wiąże się z wnioskami, jakie płyną zeń dla koncepcji płci i ról płciowych. Napiszemy o tym więcej w dalszej części książki. W tym miejscu ograniczymy się jedynie do wskazania faktu, że pierwsze małżeństwo było nie tylko relacją ukochanych, ale i przyjaciół.

100 D. M. Mulock Craik, A Life for a Life (New York: Harper and Brothers, 1877), s. 169.

101 R. W. Emerson w eseju poświęconym przyjaźni dowodził, że najlepsze przyjaźnie rodzą się między ludźmi, którzy są do siebie głęboko podobni, a jednocześnie głęboko niepodobni, a mimo to posiadają wspólną wizję i razem zmierzają w jej kierunku: „Przyjaźń wymaga tego rzadkiego środkowego stanowiska między podobieństwem i różnicą, które każdą z obu stron intryguje obecnością siły i zgody ze strony przeciwnej. (…) Lepiej być pokrzywą przy boku swojego przyjaciela niż jego echem. (…) Muszą oni być bezwzględnie dwoma, zanim mają się stać bezwzględną jednością. Niech to będzie przymierze dwóch potężnych, groźnych natur, wzajem na siebie baczących, wzajem trwożnych przed sobą, zanim rozpoznają głęboką identyczność, która jednoczy ich pod tymi nierównościami”. R. W. Emerson, Przyjaźń, w: Eseje [1], tłum. A. Trietiak, Test, Lublin 1997, s. 195. Treść eseju w j. angielskim dostępna pod adresem: www.emersoncentral.com/friendship.htm.

102 C.S. Lewis, Cztery miłości, tłum. M. Wańkowiczowa, PAX, Warszawa 1973, s. 84, 85–87.

103 P.T. O’Brien dowodzi, że „oczyszczenie”, którego Jezus dokonuje w Kościele, nie jest długim procesem stopniowego uświęcenia, lecz jednorazowym aktem, który teolodzy nazywają „pozycjonalnym uświęceniem”. W Piśmie Świętym słowo „uświęcenie” może odnosić się do stopniowego, postępującego procesu, w którym człowiek zostaje odnowiony ku chwale i na podobieństwo Chrystusa, ale częściej oznacza jednorazowe „odłączenie”, które dokonuje się, kiedy ludzie składają wiarę w Chrystusie. O’Brian twierdzi, że słowo, którego użył apostoł, pisząc o oczyszczeniu, występuje w formie aorystu, co oznacza jednorazowe działanie w przeszłości, a nie długi proces. (P.T. O’Brien, Letter to the Ephesians [Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1999], s. 422). Jednakże w swoim komentarzu do Listu do Filipian 1,6 O’Brian stwierdza, że istnieje także stopniowy proces uświęcenia, którego dokonuje w nas Jezus, a w Liście do Efezjan Jezusowi, jako naszemu duchowemu mężowi, przyświeca cel uczynienia nas „chwalebnymi” (w. 27, gr. endoxan). To w oczywisty sposób odnosi się do przyszłej „duchowej i etycznej doskonałości” (O’Brien, Ephesians, s. 425). Zob. również komentarz do Listu do Filipian 1,6 w: P.T. O’Brien, The Epistle to the Philippians: The New International Greek Testament Commentary [Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1991], s. 64–5).

104 Należy ponownie zauważyć, że w Liście do Efezjan 5,22 apostoł Paweł jedynie mężom nakazuje, aby ofiarnie poświęcali się duchowemu wzrostowi swoich żon i pomagali im osiągnąć ich przyszły stan w chwale. Nie nakłada tego obowiązku na żony, co dla niektórych czytelników jest dezorientujące. Lecz jak wyjaśniliśmy, wszyscy chrześcijanie mają wyznawać grzechy jedni drugim i być jedni przed drugimi odpowiedzialni za wzrost, służbę i zachęcanie siebie nawzajem. Z piątego rozdziału Listu do Efezjan nie może wynikać, że żony mają postępować tak wobec wszystkich chrześcijan z wyjątkiem swoich mężów. Choć to jedynie spekulacje, uważam, że apostoł Paweł skupia w tym miejscu uwagę na mężach, (a) ponieważ są oni bardziej skłonni niż ich żony ten obowiązek zaniedbać oraz/lub (b) Paweł pociąga ich do większej odpowiedzialności w przypadku, jeśli małżeństwo nie przyczynia się do duchowego wzrostu obojga małżonków.

105 C.S. Lewis, Chrześcijaństwo po prostu…, s. 199.

106 „Jego miłość do Kościoła jest wzorem dla mężów, zarówno jeśli chodzi o cel miłości, jak i o jej ofiarny charakter (w. 25). W świetle faktu, iż Chrystus poświęcił się całkowicie, aby oczyścić Kościół i uczynić go świętym, podobnie i mężowie powinni być całkowicie oddani zabieganiu o dobro swoich żon, szczególnie o ich dobro duchowe” (O’Brien, Ephesians, s. 423).

107 Ta prawda została doskonale zilustrowana w filmie z 1996 roku pt. Jak pies z kotem, w którym grają: Uma Thurman, Janeane Garofalo, Jamie Foxx oraz Ben Chaplin.

108 C.S. Lewis, Problem cierpienia, tłum. T. Szafrański, Areopag, Katowice 1995, s. 49.

109 S. Hauerwas, Sex and Politics: Bertrand Russell and „Human Sexuality”, „Christian Century”, 19 kwietnia 1978, s. 417–422.

110 G. Chapman, 5 języków miłości, tłum. Jakub Czernik, Esprit, Kraków 2014, s. 34.

111 Pełny cytat brzmi: „Czyż nie wiesz, że w końcu nadchodzi północ, kiedy każdy musi odkryć swoje prawdziwe oblicze, czy sądzisz, że z życia da się tylko szydzić i drwić, czy sądzisz, że krótko przed północą będziesz się mógł ulotnić, aby uniknąć konieczności zrzucenia maski? Czyżby nie napawało Cię to lękiem?”, S. Kierkegaard, Albo – albo, t. 2, tłum. K. Toeplitz, PWN, Warszawa 1982, s. 212.

112 To oczywiście zbyt krótka odpowiedź na pytanie: „Skąd mam wiedzieć, czy powinienem poślubić tę osobę?”. Więcej na ten temat napisaliśmy w rozdziale siódmym.

113 Choć zabieg z rozbijaniem spodków był bardzo pomysłowy, nie jest to typowy sposób, w jaki małżonkowie radzą sobie z konfliktem i komunikują sobie nawzajem trudne sprawy. Kathy często potem komentowała strategię, którą wówczas zastosowała: „To działa tylko raz”.

114 Inspiracją wielu idei przedstawionych w tej części rozdziału jest niepublikowany referat Arvina Engelsona pt. Marriage as a vehicle for sanctification (Małżeństwo jako narzędzie uświęcenia, złożony w Gordon-Conwell Theological Seminary). „W kontekście małżeństwa możliwe staje się odkupienie całego życia, retrospektywne uzdrowienie naszej osobistej historii. Trzecią przemianą biografii człowieka jest Boże dzieło rozpoczęte w życiu i wydaje się, że Bóg obdarzył relację małżeńską wystarczającą emocjonalną mocą, aby przeciwstawić się władzy wszystkich biograficznych wyroków i w ten sposób odkupić przeszłość”.

115 Należy zauważyć, że ta ilustracja nie tylko demonstruje ważność „waluty miłości” lub „języka miłości”. Pokazuje również, jak ważne jest to, co napisaliśmy w rozdziale czwartym o „opuszczeniu” i „łączeniu się”. Każde małżeństwo jest nową wspólnotą i nie wolno nam narzucać małżonkowi wzorców postępowania, do których nawykliśmy w domu rodzinnym. Kathy i ja nie potrafiliśmy dostrzec, jak bardzo wpływały na nas uprzednie wzorce życia rodzinnego. Każde z nas podświadomie zakładało, że nasze małżeństwo będzie funkcjonować na tych samych zasadach, jak nasze rodziny. Musieliśmy podjąć świadomą, obopólną decyzję, jak będziemy wieść wspólne życie. To był jeden z najbardziej znaczących sposobów, na jakie „opuściliśmy” swoje domy rodzinne, aby lepiej „złączyć” się ze sobą nawzajem.

116 Relacja zaczerpnięta z rozdziału dziesiątego, pt. Miłość to kwestia wyboru, w: G. Chapman, 5 języków miłości, tłum. J. Czernik, Esprit, Kraków 2014, s. 168–174.

117 Tamże, s. 170–171.

118 W tej części grupuję sposoby wyrażania miłości w trzech kategoriach: czułości, przyjaźni i służeniu sobie nawzajem. Inne kategorie wyrażania miłości, przez romantyczność i seks, przedstawione są w rozdziale ósmym.

119 Ograniczymy się do uwag na temat funkcjonowania ról płciowych w małżeństwie, gdyż taka jest tematyka książki. Oczywiście, nie sposób zupełnie oddzielić tego od tematu płci w ogólnym znaczeniu, łącznie z tym, jak to wpływa na relacje między mężczyznami i kobietami w Kościele i w świecie, jednak zgłębienie wszystkich aspektów tych kwestii wykracza poza zakres tej książki.

120 „Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę. Po czym Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną; abyście panowali nad ptactwem podniebnym, nad rybami morskimi i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi” (Rdz 1,26–28).

121 Fakt, iż Bóg mówi: „Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam” (Rdz 1,26), nie jest jedynie lingwistyczną osobliwością. Jedyny przypadek w Księdze Rodzaju, w którym Bóg mówi o sobie „my” lub „nas”, ma miejsce tuż przed tym, jak stworzył mężczyznę i kobietę. To wskazówka, że relacja między mężczyzną i kobietą jest odzwierciedleniem relacji między osobami Boga w Trójcy. Relacje między płciami mówią nam coś o relacjach między Ojcem, Synem i Duchem Świętym. Skoro Bóg jest trójosobowy – Ojciec, Syn i Duch Święty – to potrzeba co najmniej dwóch osób (zdolnych do relacji pełnej miłości, gotowości do służenia, szacunku i czci dla siebie nawzajem), aby oddać pełnię obrazu Bożego. Co ważniejsze, potrzeba dwojga osób, które wypełniają odmienne role, podobnie jak Ojciec, Syn i Duch Święty mają odmienne role w realizacji dzieła Stworzenia i Odkupienia. Wystarczy spojrzeć na nicejskie wyznanie wiary, które od najwcześniejszych lat chrześcijaństwa opowiada o odmiennych rolach, jakie Ojciec, Syn i Duch Święty odegrali w Stworzeniu i Odkupieniu, potwierdzając jednocześnie identyczność ich istoty. Mimo iż wszyscy ludzie, mężczyźni i kobiety, noszą w sobie Boży obraz, przypominając Go jako Jego dzieci, odzwierciedlając Jego chwałę i reprezentując Go jako zarządcy stworzenia, odzwierciedlenie relacji miłości obecnej w trójjedynym Bogu wymaga szczególnego związku mężczyzny i kobiety w jednym ciele małżeństwa.

122 „Potem Pan Bóg rzekł: Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam; uczynię mu zatem odpowiednią dla niego pomoc. (…) Wtedy to Pan sprawił, że mężczyzna pogrążył się w głębokim śnie, i gdy spał, wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem” (Rdz 2,18.21). Szczególne znaczenie tego fragmentu wynika stąd, że do tej chwili każda rzecz i sytuacja będąca rezultatem stwórczej działalności Boga została uznana za „bardzo dobrą”. To pierwsza rzecz, która została określona jako „niedobra”, a miało to miejsce przed upadkiem i pojawieniem się grzechu w ogrodzie. Jednym z powodów tej niedoskonałości jest to, że ludzie zostali stworzeni do wspólnoty z innymi ludźmi. Oznacza to również, że męskość bez kobiecości jest ułomna. To silna przesłanka za komplementarną naturą płci.

123 Księga Rodzaju 2,20 i 3,20: „Mężczyzna dał swej żonie imię Ewa, bo ona stała się matką wszystkich żyjących”. Nie sposób zlekceważyć znaczenia, jakie ma nadanie imienia. To dowód bycia głową i przypieczętowanie sprawowanej władzy. Mamy prawo nadawać komuś imię jedynie wtedy, kiedy posiadamy pewną władzę i odpowiedzialność za tę osobę. Odnieśmy to do sytuacji, gdy Adam nadaje nazwy zwierzętom, gdy Bóg nadaje imiona Janowi Chrzcicielowi i Jezusowi, zamiast pozwolić, aby zrobili to ich rodzice, gdy Bóg zmienia imiona Abramowi, Saraj i Jakubowi itd. To tradycyjne rozumienie nadawania imion przedstawione jest w: B. Waltke, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), s. 89. Inni uważają jednak, że nadanie przez Adama imienia Ewie nie świadczy o jakiejkolwiek władzy, a jedynie o rozeznaniu. Zob.: V. Hamilton, The Book of Genesis: Chapters 1–17 (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1990), s. 176. Gerchard Von Rad postępuje chyba najlepiej, łącząc obie idee i twierdząc, że nadanie imienia jest „aktem właściwego uporządkowania”. To znaczy, że kiedy Adam nadaje nazwę lub imię, dokonuje rozeznania natury istoty i nadając jej nazwę lub imię, stawia ją we właściwej relacji wobec siebie. Jednak to nadający nazwę lub imię dokonuje uporządkowania, a nie ten, który je otrzymuje. Zob. G. Von Rad, Genesis (Philadelphia: Westminster, 1961), s. 81.

124 Zob. G. J. Wenham, Genesis 1–15 (Waco, TX: Word, 1987), s. 68. „W innych miejscach ‘ezer odnosi się zazwyczaj do Bożej pomocy, lecz w trzech fragmentach w księgach prorockich oznacza pomoc wojskową (Iz 30,5; Ez 12,14; Oz 13,9). Pomoc drugiej osobie nie oznacza, że pomagający jest silniejszy [lub słabszy] niż otrzymujący pomoc: jedynie tyle, że siła otrzymującego pomoc jest niewystarczająca”.

125 G. Wenham twierdzi, że to sformułowanie wyraża „raczej ideę komplementarności niż tożsamości”. Zob. Wenham, Genesis, s. 68.

126 Można tu poczynić kilka oczywistych i mniej oczywistych obserwacji. Oczywistą obserwacją jest to, że cały ten fragment wyjaśnia, dlaczego później Pismo Święte zawsze zabrania homoseksualizmu. Mniej oczywistą jest to, że wszyscy potrzebujemy, także niezależnie od małżeństwa, kontaktu z płcią przeciwną. To znaczy, że potrzebujemy przyjaźni i relacji z osobami odmiennej płci – bliskimi i rodzeństwem, braćmi i siostrami w Chrystusie, przyjaciółmi lub współmałżonkiem. Zawsze będziemy potrzebowali ubogacających doświadczeń, jakie zapewniają interakcje z płcią przeciwną. Pewnych rzeczy możemy nauczyć się (dzięki rozmowom lub przykładowi) jedynie od osoby innej płci. Nie wolno nam myśleć, że musimy wstąpić w związek małżeński, aby tego ubogacenia doświadczyć.

127 „Gdy zaś mężczyzna i jego żona usłyszeli kroki Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie w porze powiewu wiatru, skryli się przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. Pan Bóg zawołał na mężczyznę i zapytał go: Gdzie jesteś? On odpowiedział: Usłyszałem Twój głos w ogrodzie, przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się. Rzekł Bóg: Któż ci powiedział, że jesteś nagi? Czy może zjadłeś z drzewa, z którego ci zakazałem jeść? Mężczyzna odpowiedział: Niewiasta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z tego drzewa i zjadłem. Wtedy Pan Bóg rzekł do niewiasty: Dlaczego to uczyniłaś? Niewiasta odpowiedziała: Wąż mnie zwiódł i zjadłam” (Rdz 3,8–13).

128 W ewangeliach każde spotkanie Jezusa z kobietami ma pozytywny wydźwięk. Potrafiły Go zrozumieć szybciej niż mężczyźni; odkładały na bok swoje obowiązki domowe, aby usiąść i uczyć się razem z mężczyznami (Łk 10,38n). Kobiety pozostały przy Nim, gdy był na krzyżu, podczas gdy uczniowie (mężczyźni) ukrywali się; to kobietom jako pierwszym Jezus objawił się po zmartwychwstaniu i to kobieta, Maria Magdalena, jest przez kilka chwil uosobieniem całego Kościoła – Jezus udziela jej polecenia, aby przekazała uczniom wieść o Jego zmartwychwstaniu i Jego przykazanie – jest pierwszą chrześcijanką, pierwszą ewangelistką (J 20,1n). Każda interakcja Jezusa z kobietami podnosi ich pozycję w kulturze, w której uważane były za istoty drugiej kategorii. Pierwszy Kościół, widząc, że w dniu Pięćdziesiątnicy Duch Święty zstąpił na kobiety tak samo jak na mężczyzn, przyjął tak radykalną postawę wobec kobiet, że apostoł Paweł musiał przypominać kobietom, aby nie podchodziły do posługi w taki sposób, jakby płeć nie miała znaczenia. Nawet kiedy podejmowały się identycznej posługi jak mężczyźni, powinny robić to w sposób, który będzie afirmacją ich kobiecej roli, a nie jej zaprzeczeniem. Zob. 1 Kor 11 i 14.

129 „To dążenie niech was ożywia; ono też [było] w Chrystusie Jezusie. On to, istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stając się podobnym do ludzi. A w zewnętrznej postaci uznany za człowieka, uniżył samego siebie, stając się posłusznym aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej. Dlatego też Bóg Go nad wszystko wywyższył i darował Mu imię ponad wszelkie imię, aby na imię Jezusa zgięło się każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i podziemnych. I aby wszelki język wyznał, że Jezus Chrystus jest PANEM – ku chwale Boga Ojca” (Flp 2,5–11).

130 Pierwszy List do Koryntian 11,3: „Mężczyzna zaś jest głową kobiety, a głową Chrystusa – Bóg”. Jak wszystkie teksty traktujące o płci, ten fragment jest przedmiotem dyskusji i sporów. W tym wersecie wspomniane są trzy rodzaje „bycia głową” i w oczywisty sposób nie są one identyczne pod względem jakości. Mimo to poddanie Syna Ojcu, o którym mowa w drugim rozdziale Listu do Filipian, powiązane jest tutaj z relacją między mężczyzną i kobietą.

131 C.S. Lewis, Notes on the Way, w: Time and Tide, Tom XXIX (14 sierpnia 1948).

132 Kiedy poinformowałam Prezbiterium w Pittsburgu o decyzji wycofania się z procesu ordynacji, który realizowałam od czasów studiów w seminarium, i ubiegania się zamiast tego o status nieordynowany, „gdyż uważam, że tego naucza Biblia”, zostałam wygwizdana przez większość spośród 350 duchownych i starszych uczestniczących w spotkaniu!

133 Ewangelia Marka 10,32–45; zob. również Ewangelia Mateusza 20,17–28: „Lecz kto by między wami chciał stać się wielkim, niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, tak jak Syn Człowieczy, który nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie jako okup za wielu”.

134 M. Cheng, When Women Make Music, „New York Times”, 19 kwietnia 1997.

135 Zob. C. Gilligan, Innym głosem. Teoria psychologiczna a rozwój kobiet, Krytyka Polityczna, Warszawa 2015. Książka Gilligan odnosiła się do wpływowych prac Lawrence’a Kohlberga, który wyróżnił „etapy rozwoju moralnego”. Kohlberg doszedł do wniosku, że mężczyźni zazwyczaj osiągają wyższy poziom rozwoju moralnego niż kobiety, lecz Gilligan dowodzi, że definicje przyjęte przez Kohlberga w uprzywilejowany sposób traktowały typ rozumowania moralnego stosowanego przez mężczyzn. Według Kohlberga najwyższym poziomem rozwoju moralnego jest „osobisty system moralny oparty na abstrakcyjnych zasadach”. Jak twierdzi Gilligan, to wyklucza kobiety, gdyż mężczyźni rzeczywiście są bardziej skłonni budować osądy w kwestiach „dobra” i „zła” na rozumowaniu opartym o abstrakcyjne zasady, podczas gdy kobiety są bardziej skłonne dokonywać osądów, kierując się osobistymi relacjami, współczuciem i empatią. Niektórzy nazywają to „feminizmem różnicy”.

136 Gilligan postuluje nową definicję rozwoju dorosłych, którą nazywa „dojrzałością współzależności”. Podobnie jak Marietta Cheng, Giligan uważa kobiecą ścieżkę rozwoju za nadrzędną, z czym wielu się nie zgadza. Istotnie, odwołując się do kategorii chrześcijańskich, oznaczałoby to, że kobiety są mniej „upadłe” od mężczyzn, a to nie jest zgodne z nauczaniem Pisma Świętego. Niemniej Gilligan umiejętnie wykazuje, że kobiety głęboko różnią się od mężczyzn w rozwoju i funkcjonowaniu psychicznym i psychospołecznym.

137 „Każdy mężczyzna może okazać się złym mężem; nie można tego naprawić, próbując odwrócić role. Może okazać się złym partnerem do tańca. Lekarstwem na ów problem jest rada, by mężczyźni bardziej przykładali się do lekcji tańca; a nie, że odtąd na sali tanecznej należy ignorować różnice między płciami i wszystkich tancerzy traktować jako bezpłciowych. Oczywiście, to byłoby nadzwyczaj rozsądne, cywilizowane i oświecone, ale jak już wiemy, „mało przypominałoby Bal”. C.S. Lewis, Notes on the Way, w: Time and Tide, Volume XXIX (14 sierpnia 1948).

138 Terminy „Inny” i „inność” (w odróżnieniu od „tożsamego”) zostały spopularyzowane przez europejskich filozofów Jacquesa Lacana i Emmanuela Levinasa. Przystępne opracowanie tych koncepcji z perspektywy chrześcijańskiej i odpowiedź na nie można znaleźć w: M. Volf, Exclusion & Embrace: A Theological Exploration of Identity, Otherness, and Reconciliation (Nashville: Abingdon, 1996).

139 „Niech każdy stwór wzniesie pieśń, by szczególną cześć królowi nieść” (I. Watts, Jesus Shall Reign, 1719).

140 Patrz krótkie omówienie kwestii homoseksualizmu we Wstępie.

141 Volf, Exclusion & Embrace, cyt. J. Moltmanna, s. 23.

142 „Mąż jest głową żony, podobnie jak Chrystus jest głową Kościoła. Powinien ją kochać jak Chrystus ukochał Kościół (…) i dać życie za nią (Ef 5,25). Doskonałym wcieleniem tego kierownictwa nie jest postać takiego męża, jakim każdy z nas chciałby być, ale takiego, którego małżeństwo podobne jest do ukrzyżowania, którego żona najwięcej bierze, a najmniej daje, jest go niegodna i z natury swej najmniej wzbudza miłości”. C. S. Lewis, Cztery miłości, s. 134.

143 Kiedy Adam i Ewa popadli w grzech, Bóg ukazał im konsekwencje i powiedział do Ewy: „Ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą” (Rdz 3,16). Jak pisze Derek Kinder: „»W miłości i szczęściu« zamieniliśmy na »w pożądaniu i dominacji«” (Genesis: An Introduction and Commentary [Leicester, England: Tyndale, 1967], s. 71).

144 Najwyraźniej było to konieczne od chwili, kiedy pierwsze dziecko włożyło na ramiona czerwony ręcznik i próbowało naśladować Supermana, skacząc z werandy, dachu lub drzewa.

145 W Pierwszym Liście do Tymoteusza 3,15 apostoł Paweł nazywa Kościół „domem Bożym”. Uwzględnianie ról płciowych w życiu Kościoła to temat na inną książkę. W tym tomie ograniczamy się do omówienia, jak stworzone przez Boga role płciowe funkcjonują w małżeństwie.

146 Byłam tak oczarowana ideą, że małżeństwo jest objawieniem Bożego odkupienia, że zaplanowałam, aby druhny na naszym ślubie nosiły sukienki w kolorach chrześcijańskiego roku liturgicznego, a Tim i ja mieliśmy odegrać role Chrystusa i jego oblubienicy, Kościoła. Moja mama, twierdząc, że większość gości nie dostrzeże tej symboliki, a ponadto prawdy, które chciałam ukazać, najlepiej jest wyrażać w codziennym życiu małżeńskim, przekonała mnie, aby druhny były ubrane w typowym, niewyróżniającym nikogo stylu, a Tim i jego drużbowie włożyli dopasowane kolorystycznie brązowe fraki. Wciąż nie jestem przekonana, czy moja propozycja nie byłaby co najmniej równie dobrym wyborem.

147 Elisabeth Elliot, od której nauczyłam się rozumieć role płciowe jako dar, a nie przekleństwo lub powód do wstydu, osobiście doświadczyła życia w kilku różnych kulturach. Gdy żyła wśród Indian Huaorani w Ekwadorze po tym, jak ci zamordowali jej męża i czterech innych misjonarzy, dostrzegła, że w tamtej kulturze idea „męskości” obejmowała tworzenie poezji i oddawanie się sztukom dekoracyjnym. Kobiety, odpowiedzialne za wykarmienie rodziny, doglądały zbierania jagód, korzeni i rudymentarnego rolnictwa.

148 Ten cytat z siódmego rozdziału Pierwszego Listu do Koryntian często przytaczany jest w dyskusjach chrześcijan na temat małżeństwa i stanu wolnego. Jednak wiąże się z nim wiele wyzwań natury egzegetycznej. Poniżej opieram się na dwóch komentarzach – R. Ciampa i B. Rosner, The First Letter to the Corinthians (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2010) oraz A. Thistelton, The First Epistle to the Corinthians (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2000). W wersetach 25–38 apostoł Paweł udziela obszernych porad osobom żyjącym w pojedynkę w „złożonym środowisku miejskim” (Ciampa and Rosner, s. 328). Zasadnicza linia argumentacji apostoła Pawła wygląda następująco: życie w pojedynkę jest dobrym stanem, a w pewnych okolicznościach, przedstawionych poniżej, nawet stanem lepszym.

W wersetach 25–28 apostoł uczy, że stan wolny jest szczególnie dobry w czasie przejściowego kryzysu. Paweł pisze, że wielu ludzi postępuje dobrze, powstrzymując się od zawarcia małżeństwa podczas „obecnych utrapień” (26). Thistelton, Ciampa i Rosner zgodnie twierdzą, że to sformułowanie najczęściej odnosi się do przejściowych kryzysów, jak głód, wojna lub inne wstrząsy społeczne. To wyjaśnia, dlaczego duszpasterskie rady apostoła Pawła do Koryntian na temat małżeństwa wydają się mniej wspierające niż w pozostałych pismach.

W wersetach 29–31 apostoł twierdzi, że stan wolny jest dobry, gdyż „czas jest krótki” i „przemija postać tego świata”. Paweł wyraża w ten sposób, że ponieważ obecny świat pewnego dnia ustąpi miejsca Bożemu nowemu niebu i nowej ziemi, nie powinniśmy trzymać się światowych źródeł bezpieczeństwa, jak pieniądze, rodzina i potomstwo. Wielu ludzi decyduje się na małżeństwo z powodu głębokiej potrzeby bezpieczeństwa, które można odnaleźć jedynie w Bogu. Ponieważ ten świat przeminie, nie powinniśmy wstępować w związek małżeński z desperacji. Dlatego, jak sugeruje apostoł, stan wolny może pomóc nam uniknąć pokładania zbyt wielkiej duchowej nadziei w rzeczach tego świata, takich jak pieniądze, inwestycje, domy czy status społeczny.

W wersetach 32–35 Paweł uczy, że stan wolny niesie z sobą pewne korzyści w głoszeniu ewangelii i służbie sprawie Bożej. Życie rodzinne z konieczności absorbuje nas i kieruje znaczne ilości naszego czasu i uwagi na niewielką grupę osób. Życie w pojedynkę może dać nam swobodę służenia większej liczbie ludzi. A to, jak twierdzi apostoł, jest kolejnym powodem, aby pozostać w stanie wolnym, jeśli jesteśmy do tego zdolni.

149 Obecnie panuje tak przytłaczający konsensus w kwestii tego nauczania biblijnego, że trudno wskazać jedno lub dwa źródła bibliograficzne. Wśród najważniejszych dzieł znajdują się: O. Cullmann, Christ and Time: The Primitive Christian Conception of Time and History (Philadelphia: Westminster, 1962); H. Ridderbos, The Coming of the Kingdom (Philadelphia: Presbyterian and Reformed, 1962) oraz Paul: An Outline of His Theology (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1997).

150 Pokrewnym fragmentem jest List do Kolosan 3,1–4, w którym apostoł Paweł pisze: „Jeśli więc razem z Chrystusem powstaliście z martwych, szukajcie tego, co w górze, gdzie przebywa Chrystus, zasiadający po prawicy Boga. Dążcie do tego, co w górze, nie do tego, co na ziemi. Umarliście bowiem i wasze życie jest ukryte z Chrystusem w Bogu. Gdy się ukaże Chrystus, nasze Życie, wtedy i wy razem z Nim ukażecie się w chwale”. W tym miejscu Paweł stwierdza, że nic na tej ziemi nie jest „naszym życiem”. Możemy mieć majątek, sukces, rodzinę – ale nasze bezpieczeństwo, nadzieja i tożsamość są obecnie „ukryte z Chrystusem”, gdyż zjednoczyliśmy się z Nim przez wiarę. Dlatego nie kierujemy swoich myśli „do tego, co na ziemi”. Nie może chodzić o to, że w ogóle nie myślimy o oszczędnościach, rodzinie, małżeństwie i sprawach codziennego życia: pracy, zabawie i jedzeniu. Chodzi o to, że nasze umysły i serca nie znajdują w tych rzeczach ostatecznego spełnienia i nadziei.

151 S. Hauerwas, A Community of Character (South Bend, IN: University of Notre Dame Press, 1991), s. 174.

152 R. Stark, The Rise of Christianity: A Sociologist Reconsiders History (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996), s. 104.

153 „Musimy pamiętać, że »ofiarą«, jaką ponosili żyjący w pojedynkę, nie była [tylko] »rezygnacja z seksu«, ale rezygnacja z posiadania potomstwa. Nie było wówczas bardziej radykalnego czynu niż to! To był czytelny komunikat, że gwarancją przyszłości danej osoby nie jest rodzina, ale [Królestwo Boże i] Kościół (…)” (Hauerwas, A Community of Character, s.190). „Zarówno życie w pojedynkę, jak i małżeństwo są instytucjami o symbolicznym znaczeniu dla świadectwa Kościoła o Królestwie Bożym. Każde z nich zawdzięcza swą zasadność drugiemu. Jeśli życie w pojedynkę jest symbolem ufności ludzi, że Bóg w swojej mocy wykorzysta ich życie dla wzrostu Kościoła, to małżeństwo i prokreacja są symbolem nadziei, jaką Kościół ma dla świata” (Hauerwas, s. 191).

154 P.B. Brown, Singled Out by God for Good. Artykuł dostępny m.in. pod adresem: www.pcpc.org/ministries/singles/singledout.php.

155 Powstaje naturalne pytanie: Jeśli wierzymy w zasadę męskiego przywództwa w małżeństwie chrześcijańskim (jak przedstawiliśmy to w rozdziale szóstym), jak to przywództwo manifestuje się w relacjach między mężczyznami i kobietami w Kościele? Odpowiedź jest dwojaka. Po pierwsze, jeśli w Kościele starszymi i pastorami są jedynie mężczyźni, jest to wyrazem zasady przywództwa mężczyzn. Mężczyźni i kobiety razem realizują w życiu wspólnoty zasady przewodzenia przez służbę. Po drugie, uważam, że musimy wystrzegać się jakichkolwiek twierdzeń, jakoby każdy jeden mężczyzna w Kościele mógł w jakiś sposób sprawować przywództwo nad każdą jedną kobietą. C.S. Lewis w krótkim eseju pod tytułem Równość wyjaśnia, dlaczego tak ważne jest, aby nie oczekiwać ani nie zachęcać wszystkich kobiet do poddania/uległości każdemu mężczyźnie w społeczeństwie. Jak twierdzi, musimy z całą powagą potraktować rzeczywistość upadku. W grzesznym, upadłym świecie nieustannie dochodzi do nadużyć władzy. W trzecim rozdziale Księgi Rodzaju czytamy wprost, że z powodu grzechu mężczyźni będą skłonni tyranizować kobiety (por. 3,16). Dlatego Lewis twierdzi, że musimy głosić ideę równych i sprawiedliwych praw dla każdego obywatela, każdej osoby, bez względu na płeć, aby ustrzec się nadużyć władzy, nad którymi w innym przypadku nie sposób byłoby zapanować (C.S. Lewis, Equality, w: Present Concerns [London: Fount, 1986].) To głęboko biblijna, chrześcijańska perspektywa, z powagą traktująca upadek opisany w Księdze Rodzaju. Powinniśmy ostrzegać wierzących mężczyzn, aby nie oczekiwali ani nawet nie sugerowali, że skoro są mężczyznami, kobiety winny poddać się ich przywództwu w każdej formalnej i nieformalnej sytuacji – czy to na zebraniu komitetu, czy na towarzyskim spotkaniu przyjaciół.

156 W Nowym Testamencie jest wiele fragmentów, które opisują wzajemną służbę, jaką wszyscy chrześcijanie powinni sprawować wobec innych chrześcijan. Można je podzielić na następujące kategorie: afirmowanie nawzajem swoich silnych stron, zdolności i darów (Rz 12,10; Jk 5,9; Rz 12,3–6); afirmowanie nawzajem równorzędnej ważności, jaką mamy w Chrystusie (Rz 15,7; 1 Kor 12,25; 1 P 5,5); afirmowanie jedni drugich poprzez wyrażanie uczuć (Rz 16,16; Jk 1,19; 1 Tes 3,12); dzielenie się ze sobą przestrzenią, dobrami i czasem (Rz 12,10; 1 Tes 5,15; 1 P 4,9) oraz dzielenie się ze sobą swoim potrzebami i problemami (Ga 6,2; 1 Tes 5,11).

Także: dzielenie wierzeń, przemyśleń i duchowości jedni drugich (Rz 12,16; Kol 3,16; 1 Kor 11,33; Ef 4,25); służenie jedni drugim przez przebaczenie i pojednanie (Ef 4,2.32; Ga 5,26; Rz 14,19; Jk 4,11; Mt 5,23n; 18,15n); zabieganie o dobro drugich zamiast swoje własne (Rz 14,9 Hbr 10,24; Ga 5,13; Rz 15,1–2).

157 Często pytano mnie, dlaczego w wielkich miastach, gdzie Kościoły pełne są osób stanu wolnego, wcale nie jest łatwiej szukać i znaleźć partnera do małżeństwa. Myślę, że istnieją co najmniej trzy odpowiedzi. Pierwszą przyczyną jest moc kultury. Współczesne podejście do umawiania się na randki lub przygodnego seksu zakłada, że (1) celem randek jest dobra zabawa, seks i może podniesienie statusu społecznego, a (2) dążenie do małżeństwa jest całkowicie opcjonalne, jedynie dla najbardziej odważnych i jeśli ktoś się na to decyduje, to jedynie w poszukiwaniu pozbawionego ryzyka seksu, kariery i osobistego spełnienia. Chrześcijanie są może świadomi, że ich relacje powinny wyglądać inaczej, ale kultura ma wielką moc i tak czy inaczej kształtuje nasze zachowanie. Wpływ tej kultury sprawił, że jako społeczeństwo zawieramy mniej małżeństw, i jeśli mu ulegniemy, przełoży się to również na mniejszą liczbę zawieranych małżeństw w Kościołach. Po drugie, niektórzy ludzie z natury przypisują wielką wartość osobistej wolności i autonomii. Wielkie miasta przyciągają nieproporcjonalnie wysoką liczbę takich osób. Tam mogą budować i wieść swoje życie wolni od ograniczeń i oczekiwań, jakie nakłada na nich reszta świata. Czują się stłamszeni utratą wolności, jaka wiąże się z małżeństwem. Po trzecie, w każdym pokoleniu jest pewien – dość znaczący – procent osób, które czują przerażenie na myśl o umówieniu się na randkę lub małżeństwie. W bardziej tradycyjnych społeczeństwach osoby stanu wolnego doświadczają wiele wsparcia i pomocy (a czasami również presji) ze strony otaczających ich ludzi – w znacznej mierze par małżeńskich – i całej kultury. Natomiast w wielkich miastach brakuje takiego społecznego i kulturowego wsparcia.

158 P.B. Brown, op. cit.

159 L. Winner, The Countercultural Path, w: Five Paths to the Love of Your Life, red. A. Chediak (Colorado Springs, CO: NavPress, 2005). Winner przedstawia zarys społecznej historii „randki”, opierając się głównie na B.L. Bailey, From Front Porch to Back Seat: Courtship in Twentieth Century America (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1989).

160 B.L. Bailey, Front Porch, s. 15–20, cyt. za: Winner, Countercultural Path, s. 22.

161 B.L. Bailey, Front Porch, s. 16.

162 B. Denizet-Lewis, Friends, Friends with Benefits and the Benefits of the Local Mall, „New York Times Magazine”, 30 maja 2004. Artykuł ten został przedrukowany z drobnymi zmianami jako rozdział pt. Whatever Happened to Teen Romance? w książce: American Voyeur: Dispatches from the Far Reaches of Modern Life, red. B. Denizet-Lewis (New York: Simon and Schuster, 2010).

163 Zob. interesujące opracowanie L. Winner na temat współczesnej praktyki szhiduch („Countercultural Path”, 17– 9) lub jej ogólny opis na stronie http://en.wikipedia.org/wiki/Shidduch.

164 L. Winner, Countercultural Path, s. 25.

165 Tamże, s. 17n. Winner opowiada tu o fikcyjnej parze z powieści T. Mirvisa pt. The Outside World (New York: Knopf, 2004).

166 „Nie chodzi o to, czy osoba posiada jakiś trudny do określenia dar celibatu, lecz czy jest w stanie skoncentrować się na tym, aby wieść życie godne ewangelii, na chwałę Bogu, nie pozwalając, aby pragnienia seksualne odwróciły jej uwagę” (Ciampa i Rosner, Corinthians, s. 285).

167 L. Winner, Countercultural Path, s. 45.

168 Ciampa i Rosner, Corinthians, s. 289.

169 L. Winner, Countercultural Path, s. 38.

170 Większości młodych ludzi powstrzymanie się od współżycia przed małżeństwem wydaje się czymś nie do pomyślenia. Gdy zrozumiemy i przyjmiemy chrześcijańską koncepcję seksualności (zob. rozdział ósmy), naturalne stają się pytania: „Czy potrafimy okazywać sobie czułość, mimo iż nie będziemy współżyć? Jakie inne sposoby okazywania bliskości są odpowiednie?”. Lauren Winner opowiada o tym, jak razem z przyszłym mężem zadali to pytanie pastorowi ich studenckiej społeczności, a on zażartował: „Nie róbcie niczego, czego wstydzilibyście się zrobić na schodach Rotundy” (budynku w centrum kampusu Uniwersytetu Virginia). Młodzi uznali, że ta sugestia ma w istocie wiele sensu. Pewnego razu poszli na spacer do Rotundy i całowali się tam długo i namiętnie, ale jak sami zauważyli, nie czuliby się tam wygodnie bez ubrań. I to była ich odpowiedź (L. Winner, Countercultural Path, s. 30).

171 L. Winner, Countercultural Path, s. 32–33.

172 Oto jak C.S. Lewis opisał poglądy na temat seksu, które w latach czterdziestych dwudziestego wieku panowały w najwyższych kręgach społeczeństw europejskich: „Pożądanie seksualne niczym się nie różni od innych pragnień i wystarczy porzucić nasze głupie, wiktoriańskie pomysły z jego tłumieniem, a wszystko będzie uporządkowane jak w ślicznym ogródku” (Chrześcijaństwo po prostu, s. 102). Lewis ripostuje: „To nieprawda”. I dowodzi, że seks może i jest pragnieniem, ale nie takiej samej natury jak nasze pragnienie jedzenia. „Można zgromadzić sporą widownię na striptiz – aby przyglądali się dziewczynie rozbierającej się na scenie. Otóż załóżmy, że przyjeżdżasz do kraju, gdzie można zapełnić teatr do ostatniego miejsca, gdy umieści się na scenie zakryty talerz, a następnie wolno unosi pokrywkę w taki sposób, aby tuż przed zgaśnięciem świateł każdy zobaczył, że leży na nim barani kotlet albo kawałek boczku – czy nie uznałbyś, że w tym kraju stało się coś niedobrego z apetytem? (…) Pewien krytyk stwierdził, że gdyby odkrył kraj, gdzie odbywałyby się podobne akty striptizu z jedzeniem, uznałby, że wśród jego obywateli panuje głód” (Chrześcijaństwo po prostu, s. 101).

173 D. B. Allender i T. Longman, Intimate Allies: Rediscovering God’s Design for Marriage and Becoming Soul-mates for Life (Wheaton, IL: Tyndale, 1999), s. 254.

174 Wendell Berry, krytyk i eseista, w książce pt. Sex, Economy, Freedom, and Community (New York: Pantheon, 1994) odnosi się do założenia, na którym opiera się znaczna cześć współczesnej wrogości wobec etyki chrześcijańskiej – a mianowicie, że seks jest sprawą osobistą, i to, co dzieje się w zaciszu sypialni między dwojgiem dorosłych ludzi, jest wyłącznie ich sprawą. Berry, podobnie jak inni myśliciele, ripostuje, że choć w pierwszej chwili ten pogląd wydaje się otwarty i postępowy, w rzeczywistości jest bardzo dogmatyczny. To znaczy opiera się na szeregu filozoficznych założeń, które bynajmniej wcale nie są neutralne, ale w swej naturze na wpół religijne i o poważnych implikacjach natury politycznej. Berry pisze: „Seks nie jest ani nie może być »wyłączną sprawą« jakiegokolwiek człowieka, nie jest także prywatną kwestią jakiejkolwiek pary. Seks, jak każda inna konieczna, cenna i trudna do okiełzania moc znajdująca się w powszechnym władaniu, jest sprawą wszystkich (…)” (s. 119).

Wspólnoty powstają tylko wtedy, kiedy jednostki dobrowolnie, z miłości, wiążą się ze sobą nawzajem, ograniczając własną wolność. W przeszłości bliskość seksualną między mężczyzną i kobietą postrzegano jako sposób związania ze sobą dwojga osób, aby trwały przy sobie i razem zbudowały rodzinę. Seks, jak utrzymuje Berry, jest „narzędziem opieki”. To „spoiwo relacyjne”, które tworzy głęboką jedność, nadając relacji stabilność konieczną nie tylko do wychowania dzieci, ale także o kluczowym znaczeniu dla rozwoju lokalnych społeczności. Najbardziej oczywistym kosztem społecznym seksu pozamałżeńskiego jest szybkie rozprzestrzenianie się chorób i trudny los dzieci pozbawionych wystarczającej opieki rodzicielskiej. Mniej oczywistym, ale znacznie wyższym kosztem jest olbrzymia liczba problemów psychologicznych i rozwojowych wśród dzieci, które nie wychowywały się w stabilnych rodzinach. Najbardziej subtelnym społecznym skutkiem jest jednak fakt, że to, co robimy w odosobnieniu, kształtuje nasz charakter i wpływa na to, jak odnosimy się do innych członków społeczeństwa. Gdy ludzie wykorzystują seks jako źródło rozrywki i osobistego spełnienia, to negatywnie odbija się na zasadniczej zdolności społeczeństwa, aby zabiegać o dobro innych. Uczymy się traktować ludzi jak rzeczy i sposób na zaspokojenie własnych pragnień i sprawienie sobie przemijającej rozkoszy. Okazuje się zatem, że seks nie jest wyłącznie naszą sprawą; to sprawa wszystkich.

175 Słowa Pawła można sparafrazować następująco: „Czy nie wiecie, że celem seksu zawsze jest »jedno ciało« – zjednoczenie z drugą osobą w każdej dziedzinie życia? Czy tego poszukujecie u prostytutek? Oczywiście, że nie – więc nie uprawiajcie z nimi seksu”.

176 D.S. Bailey, The Man-Woman Relation in Christian Thought (London: Longmans, Green, 1959), s. 9–10.

177 Nowa i ważna książka Marka Regnerusa i Jeremy’ego Uckera pt. Premarital Sex in America: How Young Americans Meet, Mate, and Think about Marrying (New York: Oxford, 2011) zawiera liczne rezultaty badań empirycznych, które wspierają twierdzenia i opinie przedstawione w tej książce (szczególnie w rozdziałach pierwszym, siódmym i ósmym) o błędnych przekonaniach młodych ludzi na temat seksu i małżeństwa. Jej ostatni rozdział zawiera listę „Dziesięciu mitów o seksie i relacjach”, wyznawanych powszechnie przez młodych mieszkańców Ameryki mimo tego, że „nie istnieją żadne dowody na ich poparcie” (s. 240). Na liście mitów znajdują się m.in.: (1) „Podjęcie współżycia seksualnego jest konieczne dla podtrzymania początkującej lub problemowej relacji” (s. 242). Wbrew temu autorzy wskazują na empiryczny fakt, że im szybciej relacja nabierze charakteru seksualnego, tym większe są szanse, że zakończy się rozstaniem. (2) „Pornografia nie ma wpływu na relację” (s. 246). Autorzy dowodzą, że pornografia „wpływa obecnie na relacje każdego człowieka”. Ludzie, którzy z niej korzystają, mają szokująco nierealistyczne oczekiwania w kwestii wyglądu fizycznego i sprawności seksualnej. Regnerus i Uecker pokazują także, że współcześnie pornografia wpływa na relacje wszystkich ludzi, bez względu na to, czy sięgają po nią osobiście, czy też nie. Znacząca liczba mężczyzn korzystających z pornografii z niechęcią spogląda na trudności, jakie wiążą się z rzeczywistą relacją i małżeństwem, a w rezultacie kobiety dysponują mniejszą pulą kandydatów na mężów. Nadto wszystkie kobiety, jak twierdzą autorzy, są w coraz większym stopniu zmuszane do dostosowania swoich zachowań seksualnych do obrazów i stylistyki o charakterze pornograficznym. (3) „Seks nie musi nic znaczyć” (s. 247) albo „można uprawiać seks, nie przywiązując do tego większej wagi”. Autorzy twierdzą, że pewien procent mężczyzn potrafi podejmować współżycie bez oddania i zaangażowania emocjonalnego. I coraz większa liczba kobiet, w imię równości, stara się podejmować współżycie tak samo jak mężczyźni, lecz w rozdziale piątym autorzy argumentują, że niewiele kobiet potrafi czy nawet pragnie osiągnąć taki poziom zdystansowania. (4) „Zamieszkanie ze sobą jest krokiem w stronę małżeństwa” (s. 249). Ogólnie rzecz biorąc, w przypadku osób, które zamieszkują razem przed zawarciem małżeństwa, jest bardziej prawdopodobne, że się rozstaną, a autorzy wykazują również, że zazwyczaj kohabitacja nie prowadzi do zawarcia małżeństwa. Mimo tych danych statystycznych młodzi ludzie trwają w przekonaniu, że zamieszkanie ze sobą sprzyja rozwojowi relacji. „Ci [żyjący w kohabitacji], którzy ostatecznie zawierają małżeństwo, dodają wiarygodności popularnym przekonaniom o mądrości takiego kroku, podczas gdy ci, którzy się rozstają, są po prostu ignorowani lub zapominani”.

178 C. Brontë, Jane Eyre. Autobiografia, tłum. T. Świderska, Wydawnictwo Mag, Kraków, 2013, s. 425.

179 „Zauważalna wzajemność uwag Pawła (mąż ma władzę nad ciałem żony, a ona ma władzę nad jego ciałem) była rewolucyjna w świecie starożytnym, w którym normą był patriarchat. (…) Wyraźnie wskazywała na radykalne i bezprecedensowe ograniczanie swobody seksualnej męża. O ile nam wiadomo, jedynym miejscem, w którym wyrażono podobne myśli przed apostołem Pawłem, były poetyckie nuty wzajemnej przynależności pobrzmiewające w Pieśni nad Pieśniami (2,16a; 6,3a; 7,10a): „Mój miły jest mój, a ja jestem jego” (Ciampa i Rosner, Corinthians, s. 280–281).

180 Cytaty w tym akapicie pochodzą z: Ciampa i Rosner, Corinthians, s. 278–279.

181 https://krupinski.asp.krakow.pl/trans/jk%20Milosc%20George%20Herbert.pdf

182 Wielu uważa, że te słowa są odwołaniem do tego, jak Jezus przepasał się, aby służyć swoim uczniom i umył ich stopy (J 13), możliwe jednak, że mają jeszcze bardziej bezpośredni związek z niesłychaną obietnicą Jezusa, że podczas Wielkiej Uczty u kresu historii ludzkości On przepasze się, aby nam służyć i w swojej nieskończonej mocy zaspokoić nasze najgłębsze tęsknoty (Łk 12,37).

183 S. Weil, List pożegnalny do ojca J.M. Perrin, dominikanina, (1942), przeł. Cz. Miłosz, w: S. Weil, Wybór pism, Kraków 1991. s. 35.

184 Tamże. To subiektywne doświadczenie zmieniło sposób, w jaki Simone Weil pojmowała świat. W swojej Autobiografii duchowej (zawartej w tomie Oczekiwanie Boga) opisuje, jak w młodości uważała istnienie Boga za nierozwiązywalny problem filozoficzny. Nie potrafiła znaleźć wystarczająco wielu przekonujących dowodów ani argumentów na to, że Bóg istnieje, ani na to, że Go nie ma. Napisała: „nie przewidziałam możliwości realnego, osobistego kontaktu tu, na tej ziemi, pomiędzy istotą ludzką i Bogiem”.

185 Zob. 1 Kor 11,3.

Informacje o książce

Tytuł oryginału: THE MEANING OF MARRIAGE

Autor: TIMOTHY KELLER

Tłumaczenie: Krzysztof Pawłusiów

Redakcja: Joanna Kościuk

Korekta: Agnieszka Luberadzka i Joanna Rączkowiak

Projekt okładki dostosowała z oryginału: Marta Legierska

Copyright © 2017 in Polish by Friendly Books

and Szaron Publisher

ul. Kościuszki 34 f, 83-200 Starogard Gdański,

tel. 58 775 31 15

tel. kom. 606 813 253 / friendly.books@wp.pl /

www.friendlybooks.pl

Wydawnictwo Szaron, ul. Ogrodowa 6,

43-450 Ustroń

tel.: 503 792 766 (503-SZA-RON),

e-mail: wydawnictwo@szaron.pl

www.szaron.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Wydanie oryginalne w języku angielskim:

THE MEANING OF MARRIAGE

Copyright © 2013 by Timothy Keller

Published by the Penguin Group

Penguin Group (USA) LLC, 375 Hudson Street, New York,

New York 10014

All right reserved.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani

w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie,

fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie,

ani odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej

zgody wydawcy.

Cytaty biblijne pochodzą z:

Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2003.

Wydanie I, Ustroń 2018

ISBN 978-83-66051-57-7

Książkę można nabyć:

Księgarnia i Hurtownia wysyłkowa Szaron

43-450 Ustroń, Ogrodowa 6,

tel.: 503 792 766 (503-SZA-RON)

e-mail: wydawnictwo@szaron.pl / www.szaron.pl