Dedykacja

Mojemu pierwszemu wnukowi, Jude Kumarowi McNeil. Jego imię mówi samo za siebie. Jest darem od Pana
a zarazem bliźniaczym bratem etnicznego dziedzictwa, jakie sobą reprezentuje.

Podziękowania

Każdy, kto kiedykolwiek coś osiągnął, wie, że jako jednostki potrafimy zrobić niewiele bez pomocy innych. Często okazuje się, że ta pomoc pochodzi z zupełnie nieoczekiwanych miejsc. Piszę, będąc kilka tysięcy kilometrów od domu. Oddalony od wszystkiego, co może mnie rozpraszać, koncentruję się całkowicie na pracy, jaką mam do wykonania. Stąd przede wszystkim pragnę podziękować tym, którzy poświęcili tak wiele naszego wspólnego czasu, aby umożliwić mi zrealizowanie tego projektu. Dziękuję mojej rodzinie, znajomym, kolegom z pracy. Mimo tak wielkiej odległości wykonali ogromną pracę, żeby mnie zachęcać, dodawać otuchy, inspirować. Dziękuję również wszystkim, których spotkałem podczas podróży. Niektórych imion nie pamiętam, ale muszę przyznać, że rozmowa z każdym, kto poświęcił mi kilka minut, była dla mnie niezwykle cenna. Szczególne wyrazy wdzięczności składam dla zespołu, który dba o mój kręgosłup, aby minimalizować ból podczas wydłużających się w nieskończoność godzin pisania. Bez was nie byłbym w stanie dokończyć tego dzieła.

Pragnę również podziękować czwórce tych, którzy wykonują zakulisową pracę: agencji Wolgemuth & Associates, moim agentom, którzy są zarazem moimi serdecznymi przyjaciółmi, Joey Paulowi z FaithWords, którego bezcenny wysiłek pomógł mi nadać wyrazistości przesłaniu tej książki. Joey jest niezwykłym człowiekiem. Świat byłby piękniejszy, gdyby było więcej takich ludzi. Pragnę również podziękować Danielle DuRant, mojej asystentce ds. researchu. To ona przypomina mi, co i gdzie powiedziałem, oraz pomaga wyrazić to jeszcze lepiej. Dziękuję Margie, mojej cudownej żonie, która będąc nocnym markiem, pomaga mi pracować nad manuskryptem. Poświęciła wiele nocy, aby wykonywać żmudną pracę edytorską. Nie jestem w stanie wyrazić dla niej mojej wdzięczności.

To jednak nie wszystko. Kiedy miałem kilkanaście lat, moje życie było pozbawione sensu. Odarte ze znaczenia. Wówczas odnalazłem Jezusa. Przyjąłem Go jako Pana, Zbawiciela i pasterza mojej duszy. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, jak bardzo Jego przesłanie o miłości i przebaczeniu odmieni moje życie. Ta książka jest swoistą obroną tego, Kim On jest i dlaczego imieniu Jezus nie może równać się żadne inne imię.

Wstęp

Przechodziłem akurat przez jedno z najbardziej okazałych centrów handlowych w New Delhi. Mam na myśli jedno z tych miejsc, które powstają w miastach, takich jak: Hong Kong, Paryż, Tokio czy Nowy Jork. Zadałem sobie wówczas pytanie: co kryje się za każdą z tych nazw? W zależności od tego, jaka to marka, kryje w sobie wielki, wielomiliardowy przemysł.

Możesz jednak odwiedzić jeden z małych sklepików w Dżakarcie czy Bangkoku, a przekonasz się, że aż roi się tam od produktów imitujących oryginalne, światowe marki. W pierwszej chwili trudno dopatrzeć się różnicy. Jeśli szukasz Rolexa, to wchodząc do pierwszego napotkanego sklepu z zegarkami, sprzedawca wyjmie spod lady podobny model i powie: „Proszę schować swój zegarek do kieszeni, bo ten jest tak podobny, że może pan wyjść ze sklepu z nie swoim oryginałem i nawet tego nie zauważyć”. Rzeczywiście repliki często bywają tak łudząco podobne, że jedynie eksperci potrafią ocenić, która jest oryginałem. Kiedyś z czystej ciekawości spytałem pewnego sklepikarza, jak producenci bez całego zaplecza i wsparcia technologicznego potrafią produkować zegarki niemal identyczne ze swoimi pierwowzorami. Ten zrugał mnie niemiłosiernie, mówiąc, że jego podróbki są oryginalnymi podróbkami, a nie jakimiś kiepskimi, bezwartościowymi „podróbami”, jakie oferują sprzedawcy za rogiem. Kiedy następnie spytałem o jedną z tych „oryginalnych podróbek”: „Jeśli je kupię, czy będą równie niezawodne, co oryginały, czy kiedyś przestaną działać?”, spojrzał mi w oczy, po czym wyszeptał: „Tak jak ty za kilka lat”.

Jednak w tym popularnym centrum handlowym istniało nie tylko wiele oryginalnych/podrabianych sieci sklepowych czy gastronomicznych, ale też był pewien sposób, w jaki promowano produkty. Punkty ze zdrową żywnością pochodzącą z USA, Szwajcarii czy krajów Zachodu przekonywały, że ich produkty zapewniają błyskawiczne efekty – gwarantują lepsze samopoczucie czy bezproblemowe zrzucenie zbędnych kilogramów. To ciekawe, bo nie mogłem oprzeć się myśleniu o innych artykułach, które widywałem, będąc na Zachodzie. One również promowały rewolucyjne metody odchudzania, lecz tym razem pochodziły ze Wschodu: soki z tybetańskich jagód, medykamenty na powstrzymanie procesu starzenia z Indii, Chin, Japonii, Indonezji czy nawet z amazońskiej dżungli lub pogórzy Kaszmiru. Wszyscy oferowali tysiące kuracji, suplementów i lekarstw. W jakim świecie przyszło nam żyć? Im bardziej obco brzmi dane słowo, tym bardziej mistyczne cechy się mu przypisuje, oczekując, że jego właściwości wprowadzą nas w stan nirwany1.

Kto dziś nie chce dobrze się czuć? Kto nie chce mieć życia wolnego od stresu? Kto, głęboko w swoim sercu, nie chce poznać Boga? Dlaczego wszelkiego typu centra odnowy biologicznej, zabiegi odmładzające oraz gabinety psychologiczne przeżywają rozkwit? Bo każdy oferuje własną wersję szczęścia.

Niedawno znany aktor pochodzący z Indii, Deepak Chopra, udał się w podróż do Tajlandii, aby zostać ordynowanym na buddyjskiego mnicha. W pewnym artykule przeczytałem, że Julia Roberts przyjęła hinduizm. Odtąd wraz z rodziną jeździ do świątyń hinduistycznych, aby nucić i powtarzać pewne dźwięki, które z założenia mają pomóc jej odzyskać pokój. Zastanawia mnie, czy ci aktorzy są świadomi, że Budda urodził się jako wyznawca hinduizmu, a później odwrócił się od pewnych fundamentalnych nauk tej religii po to, aby rozpocząć własną pielgrzymkę i odkryć nową drogę życia. Na obronę Buddy możemy powiedzieć, że jego decyzja była trwała i dotyczyła całego życia. W przypadku Chopry wiemy, że był kapłanem zaledwie przez tydzień.

Niniejsza książka dotyczy tego głębokiego, nieodłącznego duchowego głodu, jaki wszyscy w sobie nosimy. Tęsknimy zarówno do tego, aby uciec z tego świata, a zarazem zdobyć coś, co zapewni nam stały, wewnętrzny pokój. Nasz świat zbyt wiele z nas wyciąga. Gdzie zatem można znaleźć uzupełnienie tego, czego nam brakuje? Gdzie możemy uzyskać ostateczny sens, kiedy otaczająca nas rzeczywistość oferuje niezliczone możliwości dotarcia do masowo sprzedawanej prawdy? Na każdym kroku czekają na nas wyjątkowe słowa, brzmienia, odkrycia… oryginalne podróbki, podróbki podróbek… cokolwiek, co możemy dziś włączyć w kategorię „duchowości”. Grzech przestał być tabu. Zło stało się usankcjonowaną kategorią. Religia, mimo że ograniczona, nabrała rozmachu, a duchowość stała się ślepą, choć w pełni uzasadnioną pogonią za tym, co nieznane.

Po latach uważnych badań i głębokiej refleksji doszedłem do gruntownych, szczegółowych i licznych wniosków w tym temacie. Po czterdziestu latach pracy, setkach wizyt w kilkudziesięciu krajach, tysiącach wykładów i ciekawych rozmów, wierzę, że mam do zaoferowania myśli, którym Czytelnik zechce z uwagą się przyjrzeć. Szczerze i z ogromną pasją dbam o każdy szczegół tego, do czego doszedłem.

W sprawach duchowych jest podobnie. Istnieje oryginał, oryginalna podróbka i podróbka podróbki. Na Zachodzie jesteśmy zmęczeni tym, co C.S. Lewis określił „tymi samymi, starymi skłonnościami”. Poszliśmy o krok dalej i przyzwyczajeni do ogromnej ilości wyborów i możliwości stworzyliśmy duchowe supermarkety, które oferują nam całe mnóstwo duchowości, jakiej tylko sobie zażyczymy. Wydaje się nam, że możemy wybrać jakąkolwiek drogę i znaleźć tam coś wartościowego. Okazuje się, że to wszystko sprowadza się do pozorów i powierzchowności. Często lawiruje się wokół kwestii pośrednio odnoszących się do prawdy, ale rzadko zadaje się pytania o prawdę. Życie upływa nam w kakofonii dźwięków i rozmytych brzmień imitujących coś i pochodzących od czegoś.

Na Zachodzie duchowość jest czymś bardzo istotnym, ponieważ kolejni duchowi przewodnicy przychodzą i odchodzą. Wydaje się, że głównym powodem dla tak szerokiego rozprzestrzeniania się alternatywnej duchowości, a jednocześnie kluczem do tej zagadki, jest sposób, w jaki się obecnie porozumiewamy. Przemiany kulturowe nie zachodzą wielkimi, nagłymi skokami. Jak to jest, że kultura, w której niegdyś stroniono od pewnych praktyk seksualnych, dziś stroni od tych, którzy od tych praktyk się powstrzymują? Jak to jest, że korzystanie z języka w debacie publicznej zmieniło się z wielkiej erudycji i czasu, kiedy choćby najdrobniejsze odstępstwa od normy były uznawane za przestępstwa, a sprowadziło się do codziennej rozrywki wzajemnego poniżania, szokowania i wulgarności? Jak to jest, że im bardziej perwersyjna historia, tym większą widownię przyciąga – czy to w telewizji, czy w teatrze? Po co tworzy się nieprawdziwe scenariusze w programach, które nazywamy reality show? Kim są te wszystkie ikony utworzone przez wizualne środki medialne, których wiara w pewne rodzaje duchowości wydaje się prawdziwa, mimo że to wszystko zostało zrobione tylko po to, aby mogło się dobrze sprzedawać? Czy te zmiany zaszły dlatego, że nasze wzorce były niewłaściwe? A może stało się tak, ponieważ próbujemy wciskać przycisk replay tego, co miało miejsce w ogrodzie Eden? Patrzymy, dotykamy i smakujemy wszystko, na co mamy ochotę, ponieważ to my sami staliśmy się sobie bogami, którzy decydują, co jest dobre a co złe?

W utrzymywaniu gustów, ustanawianiu poglądów i osiąganiu masowego wpływu nie ma skuteczniejszych narzędzi niż te, jakie oferuje komunikacja wizualna. Trudno nam zrozumieć, jak mogliśmy żyć przed jej powstaniem. Podobnie trudno jest nam wyobrazić sobie bardziej naiwną kulturę niż w dzisiejszej Ameryce. Jest to rodzaj obyczajowości, który szczyci się łatwością w bezkrytycznym wchłanianiu wszystkiego, co stanie na jej drodze.

Obecnie dwie osobistości uosabiające tę duchową katatonię – to Oprah Winfrey i Deepak Chopra. A jeśli powiemy, że przedstawiają dwa zupełnie inne bieguny tego duchowego spektrum, to jednocześnie możemy przyznać, że po drodze jest wielu innych. Sukces, jaki odnieśli, pokazuje, jak łatwo jest wypromować jakiś pomysł, ale też z jaką łatwością dane pokolenie zmienia, odmalowuje i przepakowuje swoje wartości tylko dlatego, że nie potrafi zadać właściwych pytań. Więcej – możemy powiedzieć, że jest to pokolenie, które nie dba o prawdę do tego stopnia, że nawet nie myśli o zadawaniu właściwych pytań. Wystarczy połączyć moc Internetu i pracę kamery z przenikliwym głodem, kryjącym się głęboko w naszych duszach, a otrzymamy gotową mieszankę duchowego czasu i przestrzeni w różnych odsłonach.

To, co dziś nazywamy „duchowością”, na przestrzeni kilku ostatnich lat nabrało nowego znaczenia. Ludzie mawiają, że nie interesuje ich religia, ale są zainteresowani duchowością. Jest to pewnego rodzaju powszechne, socjologiczne zjawisko. Tak jak egzystencjaliści nie lubią być wrzucani w jedną z wielu kategorii, podobnie jest z przedstawicielami Nowej Duchowości2. Ze względu na to, że termin ten zawiera w sobie tak wiele, czymś nie w porządku wobec Czytelnika jest, by potraktować go w uproszczony sposób. Dlatego zdecydowałem przyjrzeć się najbardziej popularnym formom Nowej Duchowości oraz zjawisku komercjalizacji tego ogromnego obszaru rynkowego. Następnie robię krok dalej i przyglądam się wszystkim ruchom religijnym oraz ich składnikom, które kreują główne sposoby myślenia, dając podstawę do tworzenia coraz to nowych form duchowości.

W końcu przyjrzałem się przesłaniu, które głosił Jezus Chrystus. Jeśli jest ono właściwie zrozumiane, oferuje piękno, moc i jedyną w swoim rodzaju nadzieję dla ludzkości. Obecnie tak wiele podróbek zastąpiło szerokość i głębokość Jego nauczania. Jezus powiedział, że przyszedł, aby dać nam do picia wodę, która zaspokoi nasze najgłębsze pragnienia. Mimo to powierzchowność, z jaką przedstawiono i wykrzywiono przez media Jego przesłanie, sprawiły, że zostało ono zaciemnione, o ile nie całkowicie zniszczone. Nie wolno nam oceniać danej filozofii przez pryzmat jej nadużyć. A jednak właśnie w ten sposób postąpiono z przesłaniem Jezusa. Podobnych manipulacji dokonano przy ruchach Nowej Duchowości, z tym że zrobiono to w innym celu. Czy naszym celem powinno być wypaczanie tego przesłania? Czy raczej odkrywanie, co tak naprawdę stoi za tymi systemami wierzeń, a następnie wypróbowywanie ich autentyczności? Nowe nurty myślowe stojące za tymi ruchami są w swojej istocie zupełnie inne od tego, czego nauczał Jezus.

Istnieją cztery kluczowe elementy, które wyłaniają się na przód pośród naszej dyskusji na temat tych systemów i wierzeń. Pierwszy dotyczy połączenia prawdy i znaczenia: Skąd mogę wiedzieć, że to, w co wierzę, jest prawdą, i że to, w co wierzę, ma znaczenie w moim codziennym życiu? Niebezpieczeństwo w tym miejscu polega na tym, że często mylimy znaczenie z prawdą, czyniąc prawdę przedmiotem akademickich sporów. Przez to sprawiamy, że prawda staje się mało istotna. Albo stajemy się tak obojętni i brutalni wobec prawdy, że sprowadzamy ją do poziomu naszych emocji, albo kładziemy tak wielki nacisk na „dobre samopoczucie”, że zapominamy zadać zasadnicze pytanie, czy to, w co wierzymy, jest oparte na prawdzie.

Istnieje jednak kolejne, drugie połączenie. Tym razem chodzi o rozsądek i wiarę. Każdy światopogląd musi dotykać zarówno rozsądku, jak i wiary. Niektórzy mówią, że wyznają obie te wartości, a inni udają, że traktują je jako równie istotne. Naturalista będzie zbyt pewny, by przyznać, że aby wierzyć, potrzebna jest solidna dawka wiary. Natomiast osoba religijna często będzie w swojej próżności mówić: „Naprawdę nie dbam o to, co mówisz, moja wiara jest dla mnie najistotniejsza”. Często ujmowałem to w następujący sposób: Bóg zostawił na tym świecie wystarczająco dużo, żeby wiara była najbardziej rozsądną rzeczą, ale zabrał równie dużo, żeby uczynić niemożliwym życie w oparciu o sam rozsądek.

Urodziłem się na południu Indii, w mieście Ćennaj, a wychowywałem na północy, w Delhi. Moi potomkowie pochodzili z najwyższej kasy hinduistycznych braminów, Nambudiri oraz kasty wojowników Nayar w stanie Kerala. Kilka pokoleń wcześniej pewna kobieta z tego rodu usłyszała od jednego z niemiecko-szwajcarskich misjonarzy Dobrą Nowinę o Jezusie i stała się oddaną naśladowczynią Chrystusa. Została wyrzucona ze swojej społeczności i rodziny. Szydzono z niej i drwiono. Słono zapłaciła za jej chrześcijańską wiarę. Jednym z jej potomków była moja babcia, która wyszła za członka rodziny Zacharias, który kilkadziesiąt lat wcześniej również nawrócił się z hinduizmu na chrześcijaństwo.

Jednak lata upływały, aż w końcu ta nowo odkryta wiara stała się prawdziwa jedynie w nazwie, ponieważ w przeciwieństwie do każdej innej religii narodzenie się w rodzinie chrześcijan nie czyni nikogo chrześcijaninem. Wynika to raczej z konkretnej decyzji człowieka, który świadomie postanawia naśladować Chrystusa – tylko to czyni z kogoś chrześcijanina. Lata mojej młodości poświęciłem, aby zadawać sobie trudne pytania o moją wiarę. Na nowo przestudiowałem przesłanie Jezusa i odpowiedziałem na jego prostotę i piękno. Stałem się chrześcijaninem na szpitalnym łóżku podczas próby samobójczej. Miałem siedemnaście lat. Zawołałem do Boga w modlitwie: „Panie Jezu, jeśli jesteś tym, za kogo się podajesz, objaw mi się oraz wyciągnij mnie z tej dramatycznej sytuacji, w jakiej się znalazłem. Jeśli to zrobisz, poruszę niebo i ziemię w moich poszukiwaniu prawdy”. Pięć dni później wyszedłem ze szpitalnej sali jako odrodzony człowiek. Odtąd nigdy nie patrzyłem w przeszłość. Jezus Chrystus nie tylko zmienia to, co robisz, ale zmienia również to, co chcesz robić.

Tutaj pojawia się coś bardzo istotnego: Nikt nie może, chwytając za serdeczny palec doświadczenia, uważać, że posiadł całą dłoń rzeczywistości. Potraktowałem poważnie moją obietnicę, którą złożyłem Chrystusowi. Poświęciłem całe życie na studiowanie i usiłowanie zrozumienia zasad większości religii i systemów wierzeń na świecie. To było najlepsze, co mogłem zrobić. Jezus wypowiada niezwykłe słowa. Twierdzi nie tylko, że jest wyjątkowy, ale też, że ma moc przemiany każdego, kto do niego przychodzi. Jednocześnie Biblia mówi w Liście do Kolosan, że „macie pełnię w Nim” (2,10 BW). Co to oznacza? Żywię nadzieję, że na najbliższych stronach zostaniesz ze mną, odnajdując prawdę i znaczenie, wiarę i rozsądne myślenie. Odkryjesz, że kiedy mamy Jezusa, mamy wszystko. Wszelkie inne potrzeby i głód duchowości są jedynie wyrazem tego, dlaczego On oferuje siebie jako Drogę, Prawdę i Życie.

Nawet jeśli się ze mną nie zgadzasz, proszę, abyś został ze mną do końca. Szczere intencje oraz poważne myślenie o tej treści sprawi, że wyłoni się nam klarowny obraz różnicy między tym, co prawdziwe a fałszywkami. Wypracowanie właściwych wniosków w tej kwestii będzie w stanie określić całą wieczność. Będziesz zadziwiony, co twoje duchowe potrzeby oraz Boże objawienie Jego osoby mogą zmienić w twoim życiu. C.S. Lewis na tym etapie swojego nawrócenia powiedział: „Myślałem, że w końcu dotarłem do jakiegoś miejsca. Okazało się, że spotkałem się z osobą”. O tym jest ta książka. Opisuje miejsca, do których chcielibyśmy dotrzeć, oraz te, z których musimy wyjść, aby odnaleźć Osobę, której szukamy.

Rozdział 1 Przemysł filmowy czy przemysł dusz

Wymarzony świat

Od pierwszych ujęć filmu Incepcja widz zostaje zabrany w tak wielką sieć tajemnic i intryg, że w pewnym momencie traci poczucie, czy ogląda film, czy to film patrzy na niego. Trudno jest określić, czy to sen na jawie, czy jawa we śnie. Każdy, kto ogląda ten film, zaczyna się zastanawiać, czy istnieje jakaś możliwość, żeby zrozumieć otaczającą go rzeczywistość, czy może otaczającej go rzeczywistości udało się sprytnie go oszukać. Zaczynamy zadawać sobie pytania: czy nasza świadomość jest przyczyną czegoś, czy jedynie skutkiem? Czy jesteśmy wiecznymi istotami ludzkimi, którym wyznaczono pewną ilość czasu do przeżycia na ziemi, czy może przemijającymi ciałami, które jedynie sprawiają pozory wiecznych istot? Krótko mówiąc, w tej skomplikowanej matrycy ludzkiego dramatu największą niewiadomą jest następujące pytanie: czy ty, jako widz, jesteś twórcą snów, czy jedynie snem?

Paradoksalnie nieuniknioną rzeczywistością w tej niezwykłej twórczości jest fakt, że bez względu na to, czy śnimy, czy jesteśmy na jawie, kluczowe postacie przejawiają niezmierzoną zdolność do zepsucia rodzaju ludzkiego. Działania, które sieją spustoszenie i zniszczenie – masowe zabójstwa, bomby, morderstwa, wszystko, co dziś tak często jest nam podawane w serwisach informacyjnych – są spoiwem w tym filmie. Bez względu na to, czy postacie są uśpione, czy przebudzone. Co do Hollywood należy przyznać jedną rzecz: poza poziomem wyobraźni często możemy tam spotkać prawdziwych geniuszy.

Fabuła Incepcji opiera się na idei, że dana osoba potrafi przedostać się do umysłu człowieka poprzez sny i wykraść jej podświadome myśli oraz plany. Pobieranie informacji, które uzyskuje się w czasie marzeń sennych oraz podczas spania w pobliżu danej osoby, odbywa się za pomocą mieszanki nazywanej „współdzieleniem snów”. Ma ona za zadanie aplikować narkozę, która pozwala na wspólne śnienie. Co ciekawe, doznawany podczas snu ból jest prawdziwy, a stan nagłego wykroczenia poza własną podświadomość może skutkować śmiercią. Stąd, aby ukończyć proces pobierania informacji, dana osoba musi pozostać w stanie uśpienia i przetrwać związany z tym ból. Środek nasenny musi wystarczyć. Więc w tej wypaczonej rzeczywistości, jeśli to ty pobierasz informacje, musisz pozostać uśpiony i wytrzymać czyjś ból, dopóki wyciągniesz wszystkie informacje, na których ci zależy. Na tym to polega.

Główny bohater nosi ze sobą przedmiot nazywany „talizmanem”, który albo nieprzerwanie się kręci, albo się przewraca, dzięki czemu bohater wie, czy jest w fazie snu, czy na jawie.

Wydaje się to dziwne, ale mimo iż nasze sny z pozoru są bezwartościowymi wędrówkami umysłu, wciąż chcemy mieć nad nimi kontrolę. Pragniemy znać różnicę między światem fantazji a rzeczywistości. Czynimy to za pomocą wszczepiania jednego świata do innego świata, co pozwala nam rozdzielić te dwie rzeczywistości. W Incepcji nie brakuje żadnych ludzkich emocji: tęsknota za rodziną, bawiące się dzieci, standardowy, surrealistyczny świat postaci, wielkie biznesowe nadużycia, małżeńskie niepokoje, które razem tworzą mozaikę całej tej historii.

Misją, jaką mają wykonać bohaterowie tego filmu, jest tajemnicze wszczepienie pewnej idei, która zgładzi ich biznesowego przeciwnika. Samo usiłowanie rozwikłania tego, co się dzieje, wystarczy, aby utrzymać widza w napięciu. Później, powoli, zaczynamy wsiąkać w tę opowieść. Wyłania się przed nami przejmujący motyw przewodni: moc pomysłu zasadzonego w umyśle potrafi zmienić życie człowieka. Co więcej, kiedy nada mu się odpowiednią motywację i ukierunkuje, potrafi całkowicie zreorganizować otaczającą go rzeczywistość. Utkana sieć staje się jeszcze bardziej złożona. Tworząc kolejne rozwidlenia, penetruje coraz głębsze poziomy podświadomości. Kryje się za tym wystarczająco dużo sfery ponadnaturalnej, aby nęcić widza światem, który wykracza poza to, co namacalne. Producenci postarali się i stworzyli psychologiczną przestrzeń i tak szerokie pole wyobraźni, że nawet Freud3 nie byłby w stanie tego okiełznać.

To, co najbardziej intryguje, to pytanie, jak jego twórcy byli w stanie stworzyć tak hipnotyzującą mieszankę wzajemnie się wykluczających światopoglądów. Jednak w przemyśle filmowym to, co irracjonalne i racjonalne często składa się na tworzenie światopoglądów, które prowadzą do wyposażenia człowieka w nadludzkie moce. Coś podobnego wydaje się być wiecznie upragnionym skutkiem wielu innych takich zabiegów, a środki, jakie zostają do tego użyte, mają za zadanie zrobić wszystko, żeby doprowadzić misję do końca.

Co ciekawe, ten sam reżyser, który stworzył Incepcję, jest również twórcą Mrocznego Rycerza, który w rzeczywistości jest niczym innym jak nowoczesną wersją Batmana. W tym obsypanym nagrodami filmie, aktor Heath Ledger zamienia się w postać podłego, złowieszczego Jokera, posiadającego niemal szatańskie moce. Po raz kolejny kończymy seans z przekonaniem, że to „tylko film”. Ale czy na pewno? Śmiem twierdzić, że można by napisać kilka wielkich tomów analizy psychologicznej na temat samych dialogów w tym filmie. Wydaje się zatem, że nie da się uciec od pytania, czy rzeczywiście to wszystko, o czym opowiada ten film, to… tylko film.

W prawdziwym, pozbawionym obłudy świecie, kiedy usłyszano o nagłej, tajemniczej, prawdopodobnie związanej z użyciem środków odurzających śmierci Heatha Ledgera, zasadnym wydawało się pytanie, czy wizerunek Jokera tak bardzo przeniknął do jego myślenia, że nie potrafił uwolnić się od scenariusza Batmana i odszedł w wieku dwudziestu ośmiu lat? Według relacji innych aktorów grających w tym filmie, oraz jego przyjaciół, Ledger przesiąknął rolą Jokera do cna. Nie był w stanie uwolnić się od postaci, którą odgrywał nawet wtedy, kiedy prowadził normalne życie. Tak mocno zagłębił się w sposób myślenia tej postaci, że zaniknęły w jego umyśle granice między wyobraźnią a byciem przedmiotem czyjejś wyobraźni, między grą aktorską a całkowitym zjednoczeniem się z odgrywaną postacią. Złowieszcze fatum zwyciężyło. Joker nie był już tylko fikcyjną postacią, lecz wcielił się w aktora, który go odgrywał, biorąc na siebie całe piętno związanych z tym konsekwencji.

To tylko niewinna historia

Czy to możliwe, żeby czytać jakąś historię i się z nią nie utożsamiać? Czy to możliwe, żeby pisać opowieść, nie stając się jej częścią?

Kiedy pisałem moją pierwszą książkę, mieszkaliśmy z rodziną w Cambridge, w Anglii. Nasz młodszy syn, który miał dziewięć lat, postanowił napisać własną książkę. Każdego wieczoru po szkole wyciągał manuskrypt i zaczynał myśleć nad tworzoną przez siebie historią. Nie trzeba chyba mówić, że każda kolejna strona wiązała się z wielkim dramatem. Pewnego dnia wszedłem do swojego gabinetu, gdzie na biurku leżały wszystkie materiały, których potrzebowałem, i zobaczyłem mojego syna. Siedział z piórem w ręku, z kartkami papieru przed jego oczami, i płakał. Zdawało się, jakby zawalił się przed nim cały świat. Szybko odstawiłem na bok wszystko, czym się zajmowałem, i spytałem, co też takiego się wydarzyło.

– Wiedziałem! Już dawno wiedziałem! – wycedził przez łzy.

– Co wiedziałeś? – spytałem spokojnie.

– Wiedziałem, że ten pies w końcu będzie musiał umrzeć.

Przez chwilę musiałem pomyśleć, bo straciłem wątek. Uświadomiłem sobie, że stworzony przez niego świat i postacie przeniknęły do jego woli i zaczął wierzyć, że to działo się naprawdę. To był niezwykły widok. Dało się w jego oczach zauważyć nieuchronność pewnych wydarzeń, od których tak bardzo chciał, ale nie mógł uciec. Mimo że miał taką możliwość, nie zrobił tego. Muszę przyznać, że nie wiedziałem, co robić. Czy przekonać go, żeby przestał pisać, czy pozwolić mu dowiedzieć się, że kiedy tworzysz historię, to nieuniknionym skutkiem będzie to, że wcześniej czy później będziesz musiał zacząć tym żyć. Dokładnie taka jest moc wyobraźni, która zazębia się ze światem rzeczywistości. To w ten sposób kształtują się kultury.

Jedną rzeczą jest to, co dzieje się w umyśle dziewięcioletniego chłopca, który wkracza do świata wiary, a zupełnie inną rzeczą jest to, kiedy przydarza się to aktorowi zatrudnionemu w wielomiliardowym przemyśle kreowania wyrafinowanych, wpływających na wyobraźnię historii. Tak naprawdę jest to obecnie najpotężniejszy przemysł kontrolujący ludzkie myśli. Jeśli Heath Ledger nie potrafił uwolnić się od tej historii, mimo że na co dzień obcował ze scenariuszem i wiedział, że to tylko gra, to w jaki sposób widzowie mogą uwolnić się od tej historii, kiedy nie wiedzą, co wydarza się za kulisami?

Oglądanie filmów z moją teściową wystarczy, żeby się przekonać, że te scenariusze mają realną moc. Kiedy leci jakiś dobry film, moja teściowa wpada w swoisty trans. Przypatruje się dokładnie każdemu ruchowi. Kiedy leci pocisk, robi uniki. W przypadku zagrożenia głównego bohatera wykrzykuje: „Uważaj! On jest za drzwiami! Uciekaj stamtąd!”. Naprawdę dobrze się bawię za każdym razem, kiedy przypominam jej, że nie musi się tak przejmować, bo każdy aktor doskonale wie, że czyha na niego niebezpieczeństwo, czy że za moment zostanie okradziony, a jedynym powodem, dla którego sprawia wrażenie, jakby o tym nie wiedział, jest fakt, że reżyser powiedział mu, żeby zachowywał się w ten sposób. Co więcej, ćwiczył to wiele razy, zanim zaczęło to wyglądać wystarczająco przekonywująco. Pewnie moja teściowa ma o wiele lepszy zmysł wyobraźni i muszę przyznać, że każdy dramat kryje w sobie sporo śmiechu, nawet jeśli przez moment musi się to wiązać z wkroczeniem do surrealistycznego świata wyobraźni.

Istotna rzecz, na jaką pragnę zwrócić uwagę, warta jest, aby ją powtórzyć. Jeśli sami aktorzy, świadomi odgrywanej roli, nie potrafią uwolnić się od mediów i przesłania zawartego w filmie, jak to możliwe, żeby widz potrafił uwolnić się od więzów własnej wyobraźni? Tak naprawdę robimy jeszcze jeden krok wyżej. Wykraczamy poza wyobraźnię. Ubóstwiany aktorów. Odtąd filmy stają się opowiadaniami odgrywanymi przez bogów.

Obecnie doświadczamy co najmniej pewnej skłonności do relatywizowania podziału między tym, co prawdziwe a światem wyobraźni. Co więcej, ta skłonność jest w świadomy sposób wykorzystywana przez pisarzy science fiction, a szczególnie scenarzystów. Opowiadania mają moc, by zmieniać sposób postrzegania rzeczywistości. Dramatopisarze czy scenarzyści nie piszą już samych historii. To sztuki lub ich dzieła kształtują pisarzy. Jak się okazuje, sztuki lub scenariusze piszą na nowo nasze własne historie. To jest prawdziwy świat naszych czasów. Świat rozrywki stał się najpotężniejszym środkiem wpływu, a widzowie zdają się być nieświadomi tego, jak bardzo są podatni na manipulację i kontrolę. Płacą za to na różne sposoby, ale w zamian dają się okradać z własnych snów.

To przecież rozwojowy świat

Tak jak świat Walta Disneya jest przeznaczony dla dzieci, aby dobrze się bawiły, tak samo intrygi świata filmów i mediów są przeznaczone dla dorosłych, aby zachęcać ich do wiary w to, co najczęściej jest jedynie pozorem czegoś zupełnie odmiennego.

Przywołuję te myśli na temat świadomego nachodzenia na siebie świata wyobraźni i rzeczywistości jako początek naszej podróży przez trudny do zdobycia teren skonfliktowanych światopoglądów. Czynię to po to, aby pomóc nam odnaleźć prawdę na temat największego dążenia naszego życia. Dlaczego obecnie tak wiele mówi się o rzeczach ponadnaturalnych, oraz dlaczego te założenia tak często starają się nadać ludzkiemu światu cech nadludzkich? Oraz dlaczego nie jest to możliwe bez dodawania do ludzkiej historii fascynacji złem? To niezwykle ciekawe, lecz siłą przemysłu rozrywkowego wydaje się być niszczenie wszelkiego piękna. Czy duchowość nie jest wiecznie entuzjastyczna w swojej pasji do opowiadania rozmaitych historii? A jak to jest z nami? Czy nie jest tak, że zawsze poszukujemy odpowiedzi? Co kryje się ponad tym materialnym światem? W muzyce country zawsze chodzi o złamane obietnice. Natomiast w świecie historii z pewnością chodzi o złamany świat. Czy istnieje jakieś miejsce, w którym możemy to naprawić? Czy chrześcijaństwo ma tu coś do zaoferowania? Więc dlaczego zostało odrzucone w kulturze Zachodu? Czy stare odpowiedzi przestały być modne?

Dawne odpowiedzi, które raz zostały uznane za zbyt dogmatyczne, obecnie wydają się nie mieć odniesienia do otaczającej nas rzeczywistości. Jednak dlaczego wciąż pragniemy zaznać czegoś ponadnaturalnego, a mimo to zaprzeczamy wszystkiemu, co wiąże się z duchowością? Ciężkim oskarżeniem wobec ludzkości jest niezdolność do rozwiązywania własnych problemów. Zaczynamy więc majstrować przy pobudzaniu ludzkich zmysłów. Dotykamy świata snów, marzeń. Zabieramy i zostawiamy widzów w świecie na nowo kreowanych przez sny. Wizualne przekazy zniekształciły, zamiast wyostrzyć to, czego tak poszukujemy – zniekształciły wszelką duchowość. Jak łatwo zapominamy, że za tymi historiami stoją dramatopisarze, którzy sami gubią się w gąszczu własnych ograniczonych światów. Czy ugrzęźliśmy po uszy w środkach, które mają za zadanie projektować cele? A może mamy do czynienia z zawodowymi manipulatorami, którzy opanowali środki i cele lepiej niż najlepsi kaznodzieje? Nie są to bynajmniej zwykłe wymysły, które mają zaspokoić naszą wyobraźnię. To całe systemy myślenia, które na nowo kształtują społeczeństwa. Trudne do rozpoznania, przywdziewają szaty rozrywki, podczas gdy tak naprawdę niosą jasne przesłanie.

Jak inaczej można wyjaśnić tragiczny los aktora Charliego Sheena, który stał się przedmiotem drwin i newsów dla milionów ludzi na całym świecie? Sam poczynił tak niewiarygodne wyznanie, że jego pracodawcy zerwali z nim kontrakt, ponieważ jego życie wyglądało dokładnie tak, jak rozwiązła, rozpustna postać w popularnym serialu, w którym występował. Kiedy przełożył wartości z telewizyjnego show na rzeczywistość, opuściły go wszelkie opory. Czy nie sądzimy, że patrząc na jego upadek, możemy coś z tym zrobić? Jak inaczej wytłumaczyć kogoś, kto oglądając komików, uczy się, jak przekuwać wyraźnie niemoralne zachowania w zwyczajny humor?

To przesłanie zostaje subtelnie wplatane w naszą podświadomość przez media, które czynią atrakcyjnym to, co niepożądane, jednocześnie sprawiając, że dobro zaczyna jawić się jako nudne i nieciekawe. Tymczasem zrujnowane życia wyglądają na intrygujące i niesamowite. Światopoglądy są przemycane poprzez ekrany daleko ponad to, do czego zdolni są wielcy ewangeliści. Incepcja przypomniała mi pewien aforyzm, którego autorem jest chiński filozof Laozi: „Jeśli w czasie snu śnię, że jestem motylem, skąd mogę wiedzieć, że kiedy się przebudzam, nie jestem motylem, który śni, że jest człowiekiem?”.

To tylko nauka

Jeśli ktoś, kto promuje fantastykę, nie jest zdolny, aby ją obronić i chce, aby potraktować go poważnie, to najlepiej zaangażować do dyskusji szczyptę ostatecznego autorytetu – naukę. To, czym powieściopisarze byli dla egzystencjalizmu, lub dekonstrukcjoniści dla postmodernizmu, tym pseudonauka stała się dla postmodernistycznego pojmowania duchowości. Jak na ironię postmodernizm jest filozofią nieścisłości, a zarazem usiłując znaleźć dla siebie potwierdzenie, ucieka się do nauki. Za podstawę bierze sobie dziedzinę nauki nazywaną fizyką kwantową, aby w tym samym czasie mógł się wydawać empirycznie uzasadniony a jednocześnie pełen niewiadomych.

Jeden z pierwszych głosów zwiastujących nastanie „Ery Wodnika” wygłosiła Marilyn Ferguson. Ukuła termin, który później wszedł do obiegu jako ruch New Age. Napisała: „Kalkulacje naszego mózgu nie wymagają świadomego wysiłku. Wystarczy nasza uwaga i otwartość na nowe informacje. Mimo że nasz mózg potrafi przyswoić całe mnóstwo informacji, jedynie mały ułamek z nich przedostaje się do naszej świadomości”4.

Nie mając pewności co do zasadności takich teorii, łatwo jest się zafascynować metafizyką religii. Tylko pomyśl o tym zdaniu: „Kalkulacje naszego mózgu nie wymagają świadomego wysiłku”. Autorka mówi o naszej podatności do wierzenia w coś, mimo że sami nie chcemy w to wierzyć. W wyniku tego to, co anormalne, w przemyśle rozrywkowym staje się normą, ponieważ w świecie mediów to, co normalne, zaczyna być traktowane jako anormalne. To natomiast, o czym mogę zapewnić, dzieje się w sposób jak najbardziej świadomy.

Naukowiec Stephen Hawking opowiadał się za teorią wieloświata. Oznacza to, że istnieje nie tylko nasz świat. Być może istnieje niezliczona liczba innych wszechświatów. Przy tym profesor Hawking twierdził, że człowiek nie potrzebuje Boga, aby wyjaśnić znaczenie wszechświata. Wyjaśnia to grawitacja. Podczas gdy Richard Dawkins, ateista, twierdzi, że to, co dzieje się na ziemi, jest jedyną rozrywką w zamieszkanym przez ludzkość miasteczku. Hawking natomiast sugerował, że owszem, jest to wszystkim, co się dzieje, ale być może istnieją jeszcze inne miasteczka i prawdopodobnie jest ich bardzo wiele. Zapewne kiedyś nastanie taki dzień, kiedy odkryjemy te inne miasteczka, a co istotniejsze, zrozumiemy, że jesteśmy jednymi z wielu.

To ciekawe, ale Nowa Duchowość z powodzeniem przystaje na oba te wyjaśnienia – miasteczko, które znamy, oraz wymyślone miasteczka, które stworzone zostały na potrzeby nauki, mają wyglądać bardzo realistycznie. To, co Hawking sugerował poprzez swoją „fizykę”, sztuka już wcześniej zauważyła w swojej metafizyce. W wykonanej na zamówienie nowej duchowości, teoria wielu światów może być również umieszczona jako część z nas, kryjąca się w nas, a nie pozostająca poza nami. Okazuje się, że w nie tak subtelny, jakby się wydawało, sposób zaczynamy wierzyć, że zamieszkują w nas różne światy.

Ostatecznie, godząc się na to, co się w nas dzieje, i akceptując pluralistyczny świat wokół nas, zaczynamy poszukiwać wyimaginowanego wszechświata, który pewnego dnia wszystkich nas połączy. A to wszystko dzieje się w ciemnych, niedostępnych dla nas zakamarkach, bądź w zaciszu naszych domów. Tworzy przed nami pewną iluzję rozrywki, podczas gdy w rzeczywistości zaczynamy być indoktrynowani ideami, które zostają wszczepiane w nas w zupełnie świadomy sposób.

Wygląda to tak, jakbyśmy robili dwie przeciwne sobie rzeczy jednocześnie. Pozornie wydaje się to uroczą historią, ale koniec zawsze jest taki, że zaczyna nas to niszczyć, doprowadzając do całkowitej destrukcji. Każdy wie, co Karol Marks powiedział na temat religii: „opium ludu”. Jednak bardzo niewielu zna kontekst tego cytatu: „[…] Jest jedynie westchnieniem iluzorycznego słońca, które się kręci wokół człowieka tak długo, jak on sam nie rusza się wokół samego siebie”5.

Nowa Duchowość poradziła sobie z tym problemem. Odkryliśmy religię, która pomaga nam kręcić się wokół nas samych, a kiedy już uwierzymy, że duchowa wyobraźnia nie potrzebuje żadnych granic, sami stajemy się bogami. Wówczas wszystko zaczyna wydawać się przekonujące i nic już nie wymaga objaśniania. Znaleźliśmy się w niebezpiecznej sytuacji, kiedy nauka podaje nam narzędzia – czy nawet wskazuje na konieczność – komunikowania fikcji, a fikcja kreuje się na coś, co niesie w sobie pozorną moc nauki. Oto Nowa Duchowość, Nowa Era – w całej swojej krasie.

Jeden z największych kanałów informacyjnych promuje obecnie hasło: „Wykraczaj poza granice”. Zawiera się w tym pewna gra słów. Problem polega na tym, że kiedy przekracza się granice, światopoglądy zaczynają się ścierać, a w tym temacie panuje dziwna cisza. Kiedy Deepak Chopra (to nazwisko nosi wielu ludzi w ramach ruchu Nowej Duchowości naszych czasów) rozmawiał na antenie z naukowcem Richardem Dawkinsem, próbował przemycić do swojej argumentacji zagadnienia z fizyki kwantowej. Wówczas profesor Dawkins, raczej zdziwiony tym odniesieniem, spytał, co wspólnego ma jego teoria duchowości z kwantami. Chopra usiłował wyjaśnić swoje stanowisko, mówiąc: „No cóż… jakby to powiedzieć… to pewnego rodzaju metafora”. „Metafora?” – dopytywał Dawkins, wyglądając na coraz bardziej zadziwionego. Ta wymiana zdań idealnie pasowałaby do jakiejś komedii. Deepak Chopra przywykł do robienia wrażenia na swoich słuchaczach, używając bogatego, naukowego słownictwa, ale kiedy był konfrontowany ze stanowczym naukowcem, nagle okazywało się, że… to tylko metafora. Nieważne, co to znaczy! Chopra wyglądał na małego chłopca, przyłapanego na wkładaniu ręki do słoiczka z ciasteczkami. Jak widać, pseudoreligijni guru bardzo łatwo potrafią uciekać od niewygodnych pytań. Wystarczy, że zaczną posługiwać się trudną, niejasną terminologią. Niestety, nie każdy daje się na to nabierać.

A może to Superman?

Poprzez bodźce wizualne oraz wybiórcze – o ile nie wypaczone – korzystanie z nauki, media kształtują nowe wzorce w świadomości. Zostały one wprowadzone zaledwie cztery dekady temu, kiedy swoje pierwsze kroki na Zachodzie stawiała medytacja transcendentalna (TM). Główne głosy tamtego czasu pojawiły się w momencie kluczowych, kulturowych przemian świata Zachodu. Skutkiem tego powstało rozwidlenie na drodze zachodniej duchowości. Wówczas mogło się to wydawać nieszkodliwe, lecz okazało się, że zredefiniowało duchowość w kulturze Zachodu. Nastał czas zupełnie odmiennego pojmowania rzeczywistości. Licznie przybyli na Zachód duchowi guru ze Wschodu. Używali trudnej terminologii, która brzmiała bardzo rzetelnie, niemal naukowo, ale kiedy ich twierdzenia zaczęto konfrontować, szybko stały się jedynie „metaforami”. W dalszej części książki zajmiemy się trzema z tych guru i konkretnymi naukami, które głosili.

Wspomniani eksperci od medytacji proponowali systematyczne teorie, które zgłębiają tajniki podświadomości i wyszczególniają kilka stanów świadomości. Podczas gdy naukowcy mówili o wielu wymiarach poza tymi trzema, jakie znamy, spirytualiści przechodzili do narracji na temat technik medytacji, które były raczej rozwinięciem psychologicznej teorii na temat ducha. Nie przeszkadzało im to jednak, aby utrzymywać, że jest to rzetelne opracowanie naukowe. Począwszy od prymitywizmu świata materialnego, ich teorie polegały na oferowaniu ludziom duchowych podróży, które następowały w kolejnych etapach medytacji. W końcu dochodziły do ostatniej fazy snu pozbawionego marzeń sennych. Był to ostatni stan kosmicznej, niezmierzonej świadomości, gdzie pielgrzym staje się zespolony z całym wszechświatem. Zatem największym wyzwaniem było sprawić, żeby to, co chwilowe, przeistoczyło się w coś stałego. Dosłownie polegało to na wpuszczeniu tego sposobu myślenia w stan czyjejś uspokojonej świadomości.

Mimo to raz po raz mówiono nam, że TM nie jest religią. Uczeni przekonywali, że to coś podobnego do tego, co od wieków określano metodą pobudzania uśpionej w nas boskości. Nieustannie na nowo podkreślano, że nikt nie musi zmieniać swojej religii, jeśli chce uczestniczyć w tej duchowej podróży. Magicznym eliksirem w tych medytacyjnych technikach nie było podkręcanie talizmanu, tak jak zostało to ukazane w Incepcji, ale raczej hamowanie kręcącego się w nas nieustannie morza myśli. Jako zachodnia kultura weszliśmy do nowego, odważnego świata własnego „ja”, gdzie wszystko jest postrzegane przez pryzmat indywidualistycznych, skrojonych na własną miarę soczewek. W tym samym czasie znaleźliśmy się na przełomie wielkich technologicznych przemian. Nasze wysokie tempo życia i nieustanna presja zawodowa zaczęły rozrywać nas od środka. Jak i gdzie możemy doświadczać zarówno technologii, jak i duchowości? Najbardziej zaawansowane, zachodnie technologie, w połączeniu ze wschodnimi, starożytnymi technikami ubóstwiania człowieka, zapoczątkowały nowy, oparty na nirwanie świat, w którym możemy się stać nowymi wcieleniami.

Wracając do przyszłości

Techniki medytacyjne, które pojawiły się na Zachodzie cztery dekady temu, były hybrydami automatyzacji i zastoju. Mówiono wówczas: gdyby tylko udało się tę duchową tajemnicę wprowadzić za pomocą wypowiadania pewnych niezwykłych słów przez nauczyciela, który już osiągnął stan nirwany, jakże wielki pokój zapanowałby na świecie, i to nie tylko w życiu jednostek, ale w całym kosmosie! Nie tak dawno w kulturze Zachodu słowa, takie jak: mantra, czakra, tantra, moksza czy nirwana wymagały wyjaśnienia. Wciąż wydają się być nie do końca jasne nawet dla tych, którzy ich używają. Nie przeszkadza im to jednak w tym, by w swoich subkulturach uchodzić za intelektualistów. Wynikające z tego wojny na doktrynalne patenty, na podstawie których duchowi przewodnicy roszczą sobie prawa do uprawiania jogi, są niczym innym, jak niejasnymi zabiegami, stawiającymi sobie za cel redukowanie stresu i dawkowanie spokoju.

Jeden z praktykujących lekarzy, który jednocześnie jest głośnym propagatorem hinduizmu, obecnie nawołuje do „uznawania tego, co powinno być uznane”, a następnie mówi, że świat jest wielkim dłużnikiem technik, jakie na ten świat wprowadził hinduizm. Tymczasem Deepak Chopra, również będąc praktykującym lekarzem, którego głównym zajęciem jest pisanie na temat duchowości, nie zgadza się z tym stwierdzeniem i głosi wszem i wobec, że joga, tak jak inne praktyki, jest częścią uniwersalnej religii, a nie własnością jednej z nich. Określa to mianem: Sanatana Dharma (co w tłumaczeniu oznacza „wieczna religia”), zasadniczej i czystej duchowości, która wykracza poza wszelkie „ogie” czy „izmy”. Nieuniknionym wnioskiem zdaje się zatem być fakt, że czy to podczas medytacji, czy w stanie świadomości, starożytności czy nowoczesności, zawsze znajdzie się miejsce dla poluzowania moralności. Brzmi to mniej więcej tak: „Pozostań z nami! Będziemy walczyć ze sobą na słowa lub prawa. Będziemy to robić tylko po to, aby ogłaszać bezstresowe życie. Wykorzystamy do tego środki materialne, żeby osiągać materialne cele. A wszystko to na chwałę naszej niematerialnej transcendencji”.

Zastanawiałem się kiedyś, jak wiele wspólnego ma nasze życie z różnego rodzaju opakowaniami. Prezenty zwykle dajemy w pudełkach. Kupujemy jedzenie w foliach. Jeździmy w wielokształtnych pudłach. Śpimy w dużych pomieszczeniach. A kiedy odchodzimy z tego świata, lądujemy w pudełku. Mimo to ten nowy rodzaj duchowości nie cierpi zamykania się we wszelkiego rodzaju absolutach. Zatem usuwa się granice rozsądku, a duchowość zdaje się wznosić do jakiejś innej rzeczywistości, niby ulatujące powietrze czy zanikający obłok. Natomiast wraz z zanikaniem granic, zmienia się otaczający nas świat, a środki, za pomocą których wspólnie się nim dzielimy, stają się bliskimi nam ideami, które ktoś próbuje podstępnie zaszczepić w naszych umysłach. Wynikiem tego jest niezdolność czy nawet brak chęci do racjonalnego myślenia. Można to dostrzec choćby w stwierdzeniach typu: „Nie jestem wyznawcą żadnych »ogii« czy »izmów«”.

Egzystencjaliści również nie chcą, żeby wkładano ich do pudełek „ogii” czy „izmów”. Postmoderniści podobnie. W końcu osoba, która nie wyznaje żadnej ideologii, teologii czy katechizmu, daje sobie wolność do swobodnego zaprzeczenia czemukolwiek, co mu się nie podoba, czy czemuś, z czym się nie zgadza. To paradoks, bowiem z definicji taka postawa nie zasługuje na to, aby poważnie ją traktowano, bo przecież każda obrona własnego stanowiska musi opierać się o jakąś ideologię, teologię czy różnego rodzaju „izmy”. Udzielanie sobie pozwolenia na bezprzyczynowe obalanie stanowiska innych, przy jednoczesnym ustanawianiu własnego światopoglądu w bliżej nieokreślonym położeniu, to nic innego jak forma pewnego językowego terroryzmu.

W bezideowym świecie przedstawia się nam terminologię, która wydaje się mieć jakieś magiczne właściwości. Umawiasz się na masaż, po czym masażysta oznajmia ci, że będzie to wprowadzać w czakrę po to, abyś osiągnął stan tantry, co w końcu doprowadzi cię do nirwany. Pozwolę oprzeć się komentowaniu czegoś podobnego na tym etapie naszych rozważań. Tego rodzaju forma duchowej komunikacji niestety opanowała rzeczywistość, a prawdę zamknęła w klatce, zniewoliła. Odtąd decyzja należy do każdego. Prawda zostanie uwolniona tylko wtedy, kiedy gotowi będziemy zapłacić cenę i wyrzekniemy się wszelkiego relatywizmu. Stworzona na kształt galaretowanej terminologii rzeczywistość sama zaczyna definiować się na nowo. Zamiast być czymś stałym, przekształca się w to, co każdy sobie zażyczy. Jednak tak jak aktorzy muszą wyjść z planu zdjęciowego i wrócić do realnego świata, każdy z nas musi zerwać z uciekaniem od nieuniknionego tkania historii i zmierzyć się z pytaniami dotyczącymi naszego własnego świata.

Gdzie możemy odnaleźć rzeczywistość taką, jaką naprawdę jest? Pozwalanie sobie na uwodzenie niejasnymi terminami to żadna pociecha. Musimy przyznać, że największą i najbardziej znaczącą ofiarą naszych czasów, w których zalewa się nas duchowymi określeniami, bez wątpienia jest prawda. Jak wyraził to Malcolm Muggeridge: „Kłamstwo utknęło w gardle mikrofonu niczym ość ryby”. Dodałbym jedynie, że obecnie nie tyle jest to mikrofon, co kamera i słownictwo posługujących się nowomową magików.

Wiele lat temu zostałem wezwany w roli obserwatora na rozprawę sądową w Londynie, przy Old Bailey6. Był to proces mężczyzny oskarżonego o zgwałcenie dwóch nieletnich dziewczynek. Miałem wysłuchać argumentów otwierających proces. Pamiętam mowę obronną bardzo wyraźnie. Adwokat, uważnie tkając słowa, spoglądał raz po raz prosto w oczy dwóm nastoletnim dziewczynom. Powiedział: „Interesuje mnie tylko ta jedna rzecz – tylko ta jedna rzecz – prawda. Rozumiecie?” – spytał. Po czym kontynuował: „Wszystko, czego się domagam, to prawdy. Jeśli nosicie w sobie odpowiedzi, waszym świętym obowiązkiem jest ich udzielić. Jeśli ich nie znacie, powiedzcie to jasno. Chcę prawdy. Niczego poza tym”.

Oto moje pytanie: Jeśli prawda jest tak istotna na sali sądowej, to o ileż bardziej prawda jest istotna do udzielenia nam odpowiedzi na nasze najgłębsze, duchowe poszukiwania?

„Najbardziej wartościową rzeczą w tym świecie jest prawda” – stwierdził Winston Churchill. „Najpotężniejszą bronią na tym świecie jest prawda” – powiedział Andrei Sakharov, człowiek, który stworzył dla Sowietów bombę atomową. „Bóg jest Prawdą, a Prawda jest Bogiem” – rzekł Mahatma Gandhi. Począwszy od jej wartości, poprzez moc, aż po jej ubóstwienie, nawet jako abstrakcyjny termin, prawda pozostaje najważniejszym pytaniem każdego konfliktu. A jednak nieustannie znajdujemy się w niepewności co do jej znaczenia i tego, dlaczego jest tak ważna. „Czymże jest prawda?” – spytał niecierpliwy Piłat… po czym odszedł, nie czekając na odpowiedź. Na ironię zakrawa fakt, że akurat stał naprzeciwko Tego, który jako uosobienie i ucieleśnienie Prawdy potrafił udzielić najlepszej odpowiedzi.

W musicalu „Upiór w operze”, do którego muzykę napisał Andrew Lloyd Weber, tytułowy upiór wykonuje piękny utwór zatytułowany „Muzyka nocy”. W jednej z linii pada stwierdzenie, że pod osłoną ciemności łatwo jest uczynić prawdę tym, na co mamy ochotę. Kiedy brakuje jasności w naszej wersji prawdy i nie radzimy sobie z nazwaniem tego, co jest, tym, co sądzimy, że powinno być, zaczynamy naciągać „to, co powinno” własnymi wyobrażeniami po to, aby uczynić z nich to, co chcemy. Prawda jest fundamentalną rzeczywistością, której często się opieramy, choć i tak nie będziemy w stanie przed nią uciec. Nie ma nic tak destrukcyjnego, jak uciekanie przed prawdą, nawet jeśli wiemy, że i tak nigdy nam się to nie uda.

Niestety, tragicznym faktem jest to, że weszliśmy obecnie w ten etap naszej kulturowej historii, kiedy przestaliśmy już dbać o to, żeby zadawać sobie to pytanie. Uwiedzeni zawiłą terminologią podawaną nam przez media, które wypaczają jej obraz, dajemy się nabierać na kłamstwo. Począwszy od wiadomości, przez pogodę, reklamy, po rozrywkę, zamiast prawdy sprzedaje się nam uczucia. Często rozmyślałem o tych otaczających nas, bezkresnych obszarach niepewności: misternych tajemnicach – uwielbiamy je i dajemy się przez nie związywać; manipulacjach – dajemy się nimi oczarowywać; wielkich majątkach – wszyscy się boimy mieć dużo, a jednak wszyscy grzęźniemy w tym, co posiadamy; tym, co mamy – wciąż chcemy więcej albo poświęcamy nasze życie, żeby zarabiać, albo pragniemy czegoś więcej i nie potrafimy się wyrwać z tego, co zdaje się, że na stałe nas związało – dodawaniu, akumulowaniu i gromadzeniu czegoś więcej. Kiedy oferuje się nam w pięknie zapakowanym pakiecie tajemnicze zagadki, manipulacje i gromadzenie bogactw, zmieniają się nasze marzenia. Zaczynamy być dawcami snów. Pozwalamy, aby je nam odbierano. Wystarczy dodać do tego wymiar dźwięków, brzmienia, muzykę i otrzymujemy gotowy rytm, który sprawia, że sami niejako bezwiednie wprowadzamy się do innej świadomości.

Tajemniczość, manipulowanie w naszych umysłach, pragnienie pieniędzy i gromadzenia bogactw, a do tego jeszcze pięknie pulsująca muzyka – cóż za doskonała recepta na przyjemne doznania! Jeden z niekonwencjonalnych medyków z Ajurwedy podsumowuje to przez powiedzenie, że każdy może stworzyć sobie wszechświat na podstawie własnych pragnień. Kiedy oczyszczasz swój umysł i koncentrujesz się na tej jednej rzeczy, której pragniesz, dystans między tobą a twoim pragnieniem zanika. Twoje szare komórki się odnawiają. Otwierasz się na bezmiar nowych możliwości.

Prawda jest taka, że jeśli będziesz powtarzał tego rodzaju autozachęty wystarczająco długo, zaczniesz nie tylko w to wierzyć, ale będziesz uśmiechał się z pogardą wobec tych, którzy w to nie wierzą. Pojawi się w tobie poczucie bezpieczeństwa w świecie, który upodobnił się do galaretowatego tworu, ponieważ teraz to wszystko już nie musi być wytłumaczalne. Wygląda to tak, jak bycie studentem, który nie musi zarabiać czy prowadzić uporządkowanego życia, ponieważ jeszcze nie zakończył etapu przygotowań do założenia własnej rodziny. Bałagan w pokoju czy rozczochrane włosy w przypadku studenta nie stanowią problemu… w końcu umożliwia nam to życie w akademiku.

Podobnie jest ze słownictwem i retoryką Nowej Duchowości, która wyraźnie zaznaczyła swój wpływ i rozkwitła, bazując na subiektywnej logice, przy jednoczesnym przypisywaniu mocy mieszance filozofii i pseudonauki. Ale jak do tego doszło? Jak dotarliśmy do tak niewiarygodnego sposobu myślenia? Kto nas ograbił z pasji trzeźwego myślenia?

Jako rasowy obywatel Wschodu (wychowany na Wschodzie) zauważam w tym wielką ironię. Nie tak dawno miałem możliwość przemawiać do niewielkiej grupy najbardziej wpływowych osobistości Wschodu. Siedzieli cierpliwie, słuchając z szacunkiem i w skupieniu. Przypomniałem im, że dla wielu ludzi są ikonami sukcesu, a mimo to sami wiedzą, że wewnątrz wypełnia ich ogromna pustka. Zanim skończyłem mówić, wielu z nich zalewało się łzami, natomiast po zakończeniu wykładu zobaczyłem, jak ci wielcy ludzie ustawiają się w kolejce, prosząc mnie o krótką rozmowę sam na sam. Otwierali się przede mną, opowiadając o głęboko skrywanych zmaganiach. Byłem pełen podziwu nad ich wylewnością i szczerością.

Kiedy wyszedłem z tego spotkania, pomyślałem: Dlaczego zawsze dajemy się mamić czymś, co pochodzi zza granicy? Na Zachodzie na fali są wschodni mistycy. Nucenie, melodyjne śpiewy i inne praktyki z użyciem obcobrzmiących słów wstrzeliły się w moment kulturowych zmian. Tymczasem na Wschodzie te same praktyki i techniki stosowano przez setki lat czy wręcz tysiąclecia, a mimo to wielu ludzi ze Wschodu wciąż poszukiwało ukojenia gdzieś indziej. Podczas gdy śmietanka świata rozrywki Bollywoodu w pełnym skupieniu słuchała mojego wykładu pt. „Dlaczego tylko Jezus może być ostatecznym zaspokojeniem naszych potrzeb?”, to w tym samym czasie przedstawiciele przemysłu rozrywkowego na Zachodzie zwracali się w stronę religii Wschodu, aby znaleźć odpowiedzi na nurtujące ich pytania.

Filmy produkowane na Wschodzie nagrywane są w świecie pełnym pozorów, przy jednoczesnej głębokiej tęsknocie za prawdziwym, duchowym przeżyciem. Słowa piosenek często mówią o rozczarowaniu. Popularną, często spotykaną scenerią dla wykonywania utworu w języku indyjskim jest mężczyzna stojący przed starcem i proszący go o radę. W jednej z piosenek mowa jest o tym, że wraca z pielgrzymki nad świętą rzekę i święte miejsca, ale jego serce wciąż oczekuje spełnienia. Nie szuka srebra ani złota, ale zaspokojenia tej głębokiej tęsknoty, która kryje się w jego duszy.

Pielgrzymi w Indiach tłumnie udają się do świętych miejsc, poszukując wewnętrznego wyzwolenia. Religijne poświęcenie w każdej religii wiąże się z duchowymi podróżami w nadziei na odnalezienie Boga. Dlatego w ostatecznym rozrachunku tak naprawdę zwracamy się do samego Boga, pytając: „Gdzie jest odpowiedź?”. To właśnie według mnie jest największym paradoksem.

W latach sześćdziesiątych Tom Jones wykonał bardzo znany utwór, zatytułowany „Green Green Grass Of Home”. Kiedy ktoś słucha tego po raz pierwszy, czuje ekscytację. Do momentu, kiedy słyszy ostatnie zdanie. Utwór opisuje wspaniałą chwilę dotykania tej pięknej, zielonej trawy własnego domu i ujrzenia swoich ukochanych, do których tak bardzo się tęskniło. Jednak kiedy historia dobiega końca, dowiadujemy się czegoś zaskakującego.

Wszyscy, którzy kiedyś słyszeli tę piosenkę, znają jej zakończenie. Piosenkarz śpiewa, będąc na łożu śmierci, a każdy kolejny poranek przypomina mu o tej bezlitosnej rzeczywistości, że już niebawem postawi ostatni krok na drodze do grobu. Zatem jest to innego rodzaju zielona trawa niż ta, której słowami piosenka się rozpoczyna.

Wszyscy czegoś pragniemy i za czymś tęsknimy. Wszyscy marzymy o nadziei i pokoju. Wszyscy chcemy napełnić nasze serca równowagą i spokojem. Więc musimy być wdzięczni ruchowi Nowej Duchowości przynajmniej za tę jedną rzecz: Udało mu się pobudzić do stanięcia w miejscu i jasnego przyznania się do skrywanej głęboko w nas potrzeby. Wszyscy poszukujemy zaspokojenia i tęsknimy za znalezieniem odpowiedzi, które zadowolą nasze emocjonalne i uczuciowe pragnienia. Nie wystarczą nam odpowiedzi na poziomie filozoficznej prawdy i spreparowanej przez ludzi logiki. Czy więc istnieje coś, co potrafi spoić te dwie rzeczywistości? Zostań ze mną, a wierzę, że nasz wspólny wysiłek w zgłębianiu tego tematu z każdą kolejną stroną będzie stawał się coraz bardziej klarowny. I w końcu odnajdziesz dla siebie przemieniające życie odpowiedzi.

1 Przenośnie: niebyt, zapomnienie, stan błogiego szczęścia (przyp. tłum.).

2 Termin wieloznaczny, najczęściej oznaczający ruch New Age, czyli tzw. Ruch Nowej Ery. W przypadku oryginału autor stosuje wyrażenie „Spirituality”, wskazując, że przede wszystkim jest to ruch skoncentrowany na propagowaniu nowego rodzaju duchowości, usiłującego być alternatywą dla religii (przyp. tłum.).

3 Twórca psychoanalizy oraz autor m.in. głośnego dzieła: „Objaśnienie marzeń sennych” (przyp. tłum.).

4 Marilyn Ferguson, The Aquarian Conspiracy: Personal and Social Transformation in Our Time, (New York, Tarcher, 1987), 296 – tłumaczenie własne.

5 Dzieła wszystkie, tom I, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1962, s. 243–407.

6 Krajowy sąd zajmujący się sprawami kryminalnymi w Anglii i Walii (przyp. tłum.).

7 William Blake, The Everlasting Gospel, w: The Oxford Book of English Mystical Verse, red. D.H.S. Nicholson, A.H.E. Lee, (Oxford, Clarendon Press, 1917) – przekład własny.

8 Steve Turner, The Gospel According to the Beatles, (Philadelphia, Westminster John Knox Press, 2006), s. 188–89.

9 Przekład własny na podstawie angielskiego tłumaczenia Biblii New American Standard Bible (przyp. tłum.).

10 Założyciel ruchu religijnego Neo-Sannyas, szerzej rozumianego jako „Osho” (przyp. tłum.).

11 Sri Ravi Shankar, „The Ancient New Age”, http://www.parauniversal.com/2007/10/the-ancient-new-age-august-1996-santamonica-california/_.

12 Śri Ravi Shankar, Hinduism and Christianity: A Talk, (Kendra, India, Vyakti Vikas, 1998), s. 70–71 (tłumaczenie własne).

13 Wybór polegał na wzięciu tego, co było oferowane, lub niczego. Termin odnosi się do Thomasa Hobsona z Cambridge, w Anglii (żyjącego w latach 1544–1630), który wynajmował swoje konie studentom, dając im wybór: albo biorą konia znajdującego się przy drzwiach, albo nie biorą wcale.

14 Panteizm – pogląd filozoficzny, który utożsamia wszechświat z Bogiem, w tym przypadku z Jezusem (przyp. tłum.).

15 Książka wydana w języku angielskim w 1980 roku. Tytuł oryginalny: The Aquarian Conspiracy, (przyp. tłum.).

16 Elaine Woo, artykuł: Writer Was Pivotal Figure in New Age Movement, „Los Angeles Times”, 2 listopad 2008, http://articles.latimes.com/2008/nov/02/local/me-ferguson2 .

17 Ibid.

18 Ibid.

19 Ibid.

20 Ibid.

21 Książka wydana w języku angielskim pod oryginalnym tytułem: New American Spirituality, (przyp. tłum.).

22 Elizabeth Lesser, The New American Spirituality: A Seeker’s Guide, (New York, Villard Books, 1999), 31.

23 Elizabeth Lesser, Insider’s Guide to 21st Century Spirituality. „Spirituality and Health”, wiosna 2000, http://www.spirituality-health.com/NMagazine/articles.php?id-738 .

24 Zdrowie i duchowość (przyp. tłum.).

25 Ibid.

26 Delfy – prastare miasto i świątynia grecka, znana ze swych wyroczni (przyp. tłum.).

27 Ted Turner, cytat za Davidem Friendem oraz czasopismem „Life”, The Meaning of Life: Reflections in Words and Pictures on Why We Are Here, (New York, Little, Brown, 1991), s. 73 (tłumaczenie własne.).

28 Sanskryt – język literacki starożytnych i wczesnonowożytnych Indii (przyp. tłum.).

29 Bill Adler, red., The Uncommon Wisdom of Oprah Winfrey: A Portrait in Her Own Words, (New York, Carol Publishing, 1997), s. 3.

30 Janet Lowe, Oprah Winfrey Speaks: Insight from the World’s Most Influential Voice, (New York, Wiley, 1998), s. 37.

31 W wolnym tłumaczeniu – Jestem każdą kobietą (przyp. red.).

32 Ibid. s. 7

33 Adler, „The Uncommon Wisdom of Oprah Winfrey”, s. 4

34 Ibid. s. 38–39

35 Ibid. s. 28.

36 Marcia Z. Nelson, Oprah on a Mission: Dispensing a Gospel of Health and Happiness, „The Christian Century”, 25 września, 2002, s. 24–25, (użyto za pozwoleniem).

37 Kitty Kelley, Oprah: A Biography, (New York, Crown Archetype, 2010), 97.

38 Ibid., 419.

39 Ibid., 49.

40 Ibid., 54.

41 Afrykański Kościół Episkopalno-Metodystyczny w Stanach Zjednoczonych, zrzeszający około 3 milionów wiernych (przyp. tłum.).

42 Ibid., 87.

43 Ibid., 86–87.

44 Pisarka, autorka książki „Sekret”, uznanej za klasykę literatury na temat pozytywnego myślenia (przyp. tłum.).

45 Oryg. Change Your Life (przyp. tłum.).

46 Ibid., 337

47 Ibid., 73.

48 Oryg. „Ageless Body, Timeless Mind”, (przyp. tłum.).

49 Oryg. Chopra Center for Well Being (przyp. tłum.).

50 Deepak Chopra w „Uzdrowieniu kwantowym”, wywiad przeprowadzony przez Daniela Redwooda, www.healthy.net/asp/templates/interview.asp?PageType=Interview&Id=167 .

51 Deepak Chopra w The Skeptics Dictionary, www.skepdic.com/chopra.html .

52 Książka nie została wydana w języku polskim, mimo że w języku angielskim zostało sprzedanych ponad milion egzemplarzy. Tytuł oryginału: The Tao of Physics: An Exploration of the Parallels Between Modern Physics and Eastern Mysticism, (przyp. tłum.).

53 Ibid.

54 Oryg. The Cosmic Code: Quantum Physics as the Language of Nature, (przyp. tłum.).

55 Ibid.

56 Ibid.

57 Forma medycyny niekonwencjonalnej, opierająca się na stosowaniu bardzo mocno rozcieńczonych substancji, których celem jest leczenie podobnych do powodowanych przez nie chorób. Homeopatia bazuje na aksjomacie utworzonym przez Hahnemanna. Stwierdził, że to, co powoduje pewne symptomy u osób zdrowych, powinno być podawane w rozcieńczonej formie pacjentom, którzy wykazują podobne objawy (przyp. tłum.).

58 Istnieje również możliwość sprawdzenia wielu innych pojęć w anglojęzycznym „Słowniku Sceptyka” pod adresem internetowym: http://skepdic.com/althelth.html ; w encyklopedii „New Age Beliefs”, (Eugene, Harvest House, 1996) oraz wielu innych źródłach, dostępnych zarówno w języku angielskim jak i polskim.

59 Opiera się na założeniu, że ciało składa się z trzech dokładnie opisanych elementów, od których budowy, struktury i cech zależy dobieranie odpowiednich produktów leczniczych (przyp. tłum.).

60 Deepak Chopra, książka niewydana w języku polskim. Tytuł oryginału: The Seven Spiritual Laws of Success: A Practical Guide to the Fulfillment of Your Dreams, (San Rafael, CA, Amber-Allen Publishing, 1994, iv, v), (tłumaczenie własne).

61 Tytuł oryginału: Creating Affluence: Wealth Consciousness in the Field of All Possibilities, (przyp. tłum.).

62 „Deepak Chopra” w angielskim słowniku sceptyka The Skeptics Dictionary.

63 Dosł. Sadhus, czyli ludzie uciekający od zwyczajnego świata, pielgrzymi i wędrowcy, niekiedy mieszkający w lasach, aby koncentrować się na religijnych rytuałach (przyp. tłum.).

64 Oryg. The Christ of the Indian Road, (przyp. tłum.).

65 Weda – święta księga hinduizmu (przyp. tłum.).

66 Niestety, w tym przypadku mamy do czynienia z niefortunnym określeniem w języku polskim, bowiem Hindus pisany z dużej litery oznacza obywatela Indii, natomiast hindus pisany z małej litery oznacza wyznawcę hinduizmu, choć w tym przypadku może to wprowadzać czytelnika w błąd (przyp. tłum.).

67 Oryg. Seven Spiritual Laws of Success, (przyp. tłum.).

68 Adeem Shukla, Dr. Chopra: Honor Thy Heritage, „Washington Post”, 28 kwiecień 2010, http://onfaith.washingtonpost.com/onfaith/panelists/aseem_shukla/2010/04/dr_chopra_honor_thy_heritage.html .

69 Noumen – termin filozoficzny wprowadzony przez Immanuela Kanta, oznaczający „rzecz samą w sobie” (przyp. tłum.).

70 Czyli dusza (przyp. tłum.).

71 www.pistis.pl/biblioteka/Plotyn%20-%20O%20dobru%20lub%20jednem.doc .

72 Albert B. Simpson, Himself, w publikacji Hymns of the Christian Life, (Harrisburg, PA, Christian Publications, 1962), 237, (przekład własny).

73 Wiwekananda to polskie określenie, zaś pełne imię i nazwisko brzmi Swami Vivekananda (przyp. tłum.).

74 Nie zostało wydane w języku polskim (przyp. tłum.).

75 Oryg. Scottish Church College (przyp. tłum.).

76 Utwór nie został przełożony na język polski (przyp. tłum.).

77 Przekład z języka angielskiego na podstawie: https://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_4/Lectures_and_Discourses/My_Master .

78 Według indyjskiego duchowego przewodnika Meher Baby tak nazywał się najwyższy stan świadomości, polegający na urzeczywistnieniu w sobie Boga, przez co doświadcza się nieskończonej mocy, wiedzy i niekończącej się błogości. Meher Baba był autorem słów: „Jestem Awatarem, Bogiem w ludzkiej postaci” (przyp. tłum.).

79 Brahman – według hinduizmu to inaczej bezosobowy, wieczny Absolut (przyp. tłum.).

80 Przekład własny na podstawie: Swami Vivekananda, źródło: http://en.wikipedia.org/wiki/Swami_Vivekananda .

81 Bhupendranath Datta, Swami Vivekananda, Patriot Prophet: A Study, (Calcutta, India, Nababharat Publishers, 1954), s. 212 – przekład z jęz. angielskiego, brak polskiego wydania.

82 Vivekananda, The Complete Works of Swami Vivekananda – angielskie wydanie Wikipedii.

83 Swami Vivekananda, zaczerpnięto z „Chicago Tribune”, z dnia 20 września 1893, cytat za David L. Johnson, z książki: A Reasoned Look at Asian Religions, (Minneaplis, Bethany, 1995), 106.

84 Oryg. Self-Realization Fellowship (SRF).

85 Paramahansa Yogananda, http://www.anandapaloalto.org/joy/gurus/html .

86 Marianne Williamson, A Spiritual Response to Terrorism, dostęp 17 grudnia 2008 pod adresem: http://blog.marianne.com/journal/archives/2008/12/a_spiritual_res.php

87 Deepak Chopra, The Maharishi Years: The Untold Story, „Huffington Post”, wydanie z 13 lutego 2008 roku, http://www.huffingtonpost.com/deepak-chopra/the-maharishi-years-the-u-b-86412.html .

88 Ibid.

89 H.H. Sri Sri Ravi Shankar, Celebrating Love, (Udaypura, Bangalore, Sri Sri Publication Trust, 2005), 35.

90 Padma Kant Shukla – światowej sławy profesor, fizyk, laureat wielu nagród, związanych z rozwojem fizyki (przyp. tłum.).

91 Oryg. Zen: Enlightenment: Origins and meaning. Jak dotąd żadna z książek autora nie została przełożona na język polski (przyp. tłum.).

92 Przywołano za Li Cheng, Song of a Wanderer: Beckoned by Eternityi, (Cincinnati, OH, Foundation for Chinese Christian Authors, 2002), s. 88 – przekład własny, za wersją angielską.

93 Patrz: E. F. We i in., The Five Great Religions of the World, (Hong Kong, Holy Literatures, 1989).

94 Najprościej mówiąc koan to rodzaj pytania w buddyjskim zen zawierające paradoks lub sprzeczność (przyp. tłum.).

95 Isshu Miura oraz Ruth Fuller Sasaki, The Zen Koan: Its History and Use in Rinzai Zen, (New York, Harcourt, Brace, 1965), xl.

96 Heinrich Dumoulin, Zen: Enlightenment, Origins and Meaning, przekład z niemieckiego, autorstwa Johna C. Maraldo (Boston, Shambhala, 2007), s. 67.

97 Elizabeth Lesser, The New American Spirituality: A Seeker’s Guide, (New York, Villard Books, 1999), s. 113.

98 Jedna z kluczowych doktryn buddyzmu polegająca na procesie przyczynowo skutkowym cierpienia, odwrotnym i zwrotnym. Wykorzystywana również jako sposób postrzegania problemów codziennego życia lub form zbiorowego cierpienia (przyp. aut.).

99 David L. Johnson, A Reasoned Look at Asian Religions, (Minneapolis, Bethany, 1995), s. 50–51.

100 Film powstał na podstawie książki The Celestine Prophecy, niewydanej w języku polskim (przyp. tłum.).

101 Ontyczne odniesienie jest określeniem, które samo w sobie i przez siebie oznacza obiektywną rzeczywistość, bez jakiegokolwiek wpływu z zewnątrz (przyp. aut.).

102 G.K. Chesterton, Heretycy, przekład: Jaga Rydzewska, wyd. Fronda, 2004.

103 Cytat za Dale Ahlquist, G.K. Chesterton: The Apostle of Common Sense, (San Francisco, Ignatius Press, 2003), s. 63 – przekład własny, nie wydano w języku polskim.

104 Książka nie została wydana w języku polskim. Tytuł oryginału: How Pleasure Works: The New Science of Why We Like What We Like, (przyp. tłum.).

105 Alec Liu, IBM’s Watson Computer Wallops ‘Jeopardy!’ Champs in Trial Run, dostęp z 13 stycznia 2011, pod adresem: http://www.foxnews.com/citech/2011/01/12/ibm-watson-takes-jeopardy-champs/ .

106 Ibid.

107 Tytuł przełożony na język polski brzmi Czekając na Godota, jednakże w tym przypadku nie oddaje gry słów, o jakiej wspomina autor (przyp. tłum.).

108 Za Biblią Tysiąclecia.

109 James Stuart Stewart, The Strong Name, (Grand Rapids, MI, Baker, 1972, 55), podkreślenia dodane.

110 Jeden z czołowych intelektualistów ewangelikalnych drugiej połowy dwudziestego wieku, pastor, ewangelista, apologeta (przyp. tłum.).

111 Autor używa w tym miejscu gry słów, nieprzetłumaczalnej na język polski. „Mine” to zarówno mina, jak i zaimek dzierżawczy „moje”. Następnie mowa jest o dwóch, stykających się minach i polu minowym (przyp. tłum.).

112 Elizabeth Lesser, The New American Spirituality: A Seeker’s Guide, (New York, Villard Books, 1999, s. 410) – brak polskiego wydania.

113 Eckhart Tolle, The Power of Now: A Guide to Spiritutal Englightenment, (Novato, CA, New World Library, 1999), 223, 225. Istnieje wydanie polskie. Tłumaczenie z oryginału.

114 Oryg. Conversations with God, wydanie polskie, Bydgoszcz, 2001.

115 Ibid.

116 Przekład za oryginałem, Conversation with God: An Uncommon Dialogue, book 2, (Newburyport, MA, Hampton Roads Publishing, 1997), s. 74, 75, 80.

117 Lesser, The New American Spirituality.

118 Emerytowany biskup Kościoła Episkopalnego w USA, podważający teizm, narodzenie Jezusa z Marii dziewicy oraz wyznający wiele innych, kontrowersyjnych i podważających autorytet Pisma Świętego poglądów (przyp. tłum.).

119 Deepak Chopra, The Third Jesus: The Christ We Cannot Ignore, (New York, Random House), s. 8, 9.

120 Ibid. s. 9–10.

121 Ibid., s. 9.

122 Ibid., s. 3–4.

123 Ibid., s. 111, 112.

124 Patrz Tom Butler-Bowdon, 50 Spiritual Classic, (Boston, Nicholas Brealey, 2005), s. 76.

125 Ibid.

126 Ibid.

127 Patrz przypis nr 99.

128 Oryg. Jesus Seminar (przyp. tłum.).

129 Francis Thompson, The Hound of Heaven – tłumaczenie z oryginału, brak wydania w języku polskim.

130 Oscard Wilde: Ballada o więzieniu w Reading, tłumaczenie własne z oryginału, przekład autorstwa Adama Włodka, dostępny w Bibliotece Narodowej, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1976.

131 Użyto za pozwoleniem (przyp. aut.).

132 Patrz William Blake, „And Did Those Feet in Ancient Time”, (datowany na ok. 1804–1810), w zbiorze M.H. Abramsa: „The Norton Anthology of English Literature”, wydanie trzecie (New York: W.W. Norton, 1975), 1,342.

133 Prawdopodobnie chodzi o Carlyle Witton-Daviesa, walijskiego pastora anglikańskiego (przyp. tłum.).

134 Deepak Chopra, The Three Maharishis, „Huffington Post”, 6 luty 2008, http://www.huffingtonpost.com/deepak-chopra/the-three-maharishis_b_85432.html .

135 Cytat za Eric Metaxas, Amazing Grace: William Wilberforce and the Heroic Campaign to End Slavery, (New York, Harper One, 2007), s. 37.

136 Komentarz F. W. Borehama na temat „Wilberforce’a”, dostęp online 29 lipca 2006: http://thisdaywithfwboreham.blogspot.com/2006/08/29-july-boreham-william-wilberforce.html .

137 Patrz W. E. H. Lecky, History of European Morals from Augustus to Charlemagne, vol. 2 (New York, D. Appleton and Company, 1890), 8.

138 http://bit.ly/bundles/ehrmanproject/3 .

139 Brak wydania w jęz. polskim. Oryg. Water from a deep well.

140 Gerald L. Sittser, Water from a Deep Well: Christian Spirituality from Early Martyrs to Modern Missionaries, (Downers Grove, IL., InterVarsity Press, 1997), s. 185.

141 Charles Haddon Spurgeon, przywołano za A.W. Pink, The Attributes of God, (Grand Rapids, MI, Baker, 1975), s. 88.

142 Matthew Parris, As an Atheist, I Truly Believe Africa Needs God, „Times”, 27 grudzień 2008, http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/matthew_parris/article5400568.ece .

143 Ibid.