Tytuł oryginału

The Modern Comedy

*

1. The White Monkey

Projekt okładki

Marek J. Piwko

Redakcja techniczna, skład i łamanie

Grzegorz Bociek

Korekta

Elżbieta Spadzińska-Zak

Wydanie IX, czerwiec 2009

Edycja I

Niniejsze wydanie oparte jest na edycji

Państwowego Instytutu Wydawniczego z 1962 r.

Wydawca: Videograf II Sp. z o.o.

41-500 Chorzów, al. Harcerska 3c

tel. (0-32) 348-31-33, 348-31-35 fax (0-32) 348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja: DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. (0-22) 663-98-13, fax (0-22) 663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Copyright by Videograf II Sp. z o.o., Chorzów 2009

ISBN 978-83-7183-699-2 (Seria)

ISBN 978-83-7183-696-1 (Tom I)

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

PRZEDMOWA

W tytule, który nosi druga część kronik rodu Forsyteów, nazwana Nowoczesną komedią, słowo „komedia” zostało, być może, użyte w równie szerokim znaczeniu, w jakim słowo „saga” zostało użyte w odniesieniu do części pierwszej. A jednak czy można nakreślić inny niż komediowy obraz lat tak trudnych jak te, w których żyliśmy od czasu wojny, czy można się w nich doszukać innej niż komediowa wymowy? Wiek, który sam nie wie, czego chce, a zarazem z największym wysiłkiem usiłuje owo „coś” zdobyć, musi wywoływać choćby smutny uśmiech.

Oddać kształt i barwę jakiejś epoki to zadanie przekraczające możliwości każdego powieściopisarza, a w bardzo znacznym stopniu przekraczające możliwości niżej podpisanego. Lecz kiedy pisał on tę trylogię, u podłoża jego zamierzeń leżało niewątpliwie pragnienie, by spróbować choć w części wyrazić ducha tej epoki. Nasza Współczesność – niczym przysłowiowy kurak Irlandczyka – leci tak szybko, że nie sposób ująć jej jako całości; można ją co najwyżej chwytać na migawkę, kiedy pędzi naprzód, ku swej przyszłości, nie wiedząc jednak, gdzie i kiedy ta przyszłość się wypełni i jaka będzie.

Anglia roku 1886, roku, w którym rozpoczyna się Saga rodu Forsyteów, także nie widziała przed sobą przyszłości, spodziewała się bowiem, że jej teraźniejszość trwać będzie wiecznie, i jechała na swym bicyklu jakby we śnie, lękając się tylko dwóch upiorów: pana Gladstone’a i irlandzkich członków Izby Gmin.

Anglia roku 1926, roku, w którym kończy się Nowoczesna komedia (stojąca jedną nogą w powietrzu, a drugą w żyjącym Morrisem Oksfordzie), kręci się w kółko jak kot za swoim ogonem, mrucząc do siebie: „Gdybyż to wiedzieć, w którym miejscu się zatrzymać!”

Ponieważ wszystko jest teraz względne, nie można już pokładać pełnego zaufania ani w Bogu, ani w wolności Handlu, w małżeństwie czy konsolach, ani w węglu, ani w swej kaście.

wobec powszechnego przeludnienia nie ma dziś miejsca, gdzie człowiek mógłby zatrzymać się na dłużej; wyludniona jest tylko wieś, lecz pobyt na niej uważa się za zbyt nudny i stanowczo za mało zyskowny.

Wszyscy przeżyli trwające cztery lata trzęsienie ziemi, toteż wszyscy odwykli od spokoju. A jednak charakter Anglików zmienił się bardzo nieznacznie, jeżeli w ogóle się zmienił. Dowodem strajk powszechny z roku 1926, którym rozpoczyna się ostatnia część tej trylogii. Jesteśmy nadal narodem nie znoszącym przymusu, nieufnym wobec krańcowości, znajdującym ratunek w specyficznym humorze, narodem dobrodusznym, nie lubiącym wtrącać się w cudze sprawy, nieopatrznym i skłonnym do marnotrawstwa, lecz obdarzonym szczególną zdolnością odradzania się. Jeżeli nie wierzymy niemal w nic, to jednak wierzymy wciąż w siebie samych. Ta niezwykła charakterystyka Anglików ostaje się przy głębszym zastanowieniu. Czemu na przykład porywamy się ustawicznie na zadania przerastające nasze siły? Po prostu dlatego, że nie posiadamy kompleksu niższości i nic nas nie obchodzi, co inni o nas myślą. Na pozór nie ma na świecie narodu, któremu by bardziej zbywało na pewności siebie; w głębi duszy żaden naród nie ma jej więcej. Nawiasem mówiąc, warto może przypomnieć tym, którzy skłonni są na użytek publiczny głosić gromko sławę Anglii, że dąć w trąby na własną cześć świadczy o sprytnie zamaskowanych zaczątkach kompleksu niższości. Tylko ci, co mają dość sił na to, by milczeć o sobie, mają też dość sił na to, by wierzyć w siebie. Epoka, którą przeżywamy, utrudnia właściwą ocenę charakteru narodowego Anglików i sytuacji Anglii. Nie ma chyba kraju, gdzie tak mało prawdopodobna byłaby prawdziwa degeneracja natury ludzkiej jak na tej wyspie, bo nie ma drugiego kraju o tak zmiennym, łagodzącym charakter ludzki, wyrabiającym tężyznę i z gruntu zdrowym klimacie. Pod kątem tej uwagi należy patrzeć na cały dalszy ciąg tej przedmowy.

Do obecnej epoki nie przetrwało nic z wczesnego wiktorianizmu. Przez wczesny wiktorianizm rozumiem to, co reprezentowali starzy Forsyteowie i co już w roku 1886 przeżywało swój okres schyłkowy. Przetrwał, a nawet zachował swą moc tylko wiktorianizm Soamesa i jego generacji; był on siebie więcej świadomy, nie na tyle jednak, by siebie unicestwić lub o sobie zapomnieć. Otóż właśnie na tle owej, mniej lub więcej określonej, grupy ludzi możemy lepiej ujrzeć barwę i kształt dzisiejszego pokolenia, które wszystko stawia pod znakiem zapytania. Starzy Forsyteowie – stary Jolyon, Swithin, James, Roger, Mikołaj, Tymoteusz – żyli długie lata nie zapytawszy nigdy, czy życie w ogóle jest coś warte. Wydawało się im ono ciekawe, pochłaniało ich co dzień na nowo, a jeśli nawet w głębi duszy nie bardzo wierzyli w życie przyszłe, za to przedmiotem ich najgłębszej wiary była własna, coraz lepsza pozycja społeczna oraz gromadzenie dostatków dla swoich dzieci.

Po nich przyszli Soames, młody Jolyon oraz ich współcześni, u których pod wpływem darwinizmu i wyższych uczelni zakiełkowały określone wątpliwości co do przyszłego życia i rozbudziła się na tyle silna skłonność do introspekcji, że zaczęli się zastanawiać, czy istotnie idą naprzód; zachowali jednak poczucie własności i pragnienie, by odrodzić się w potomstwie i zabezpieczyć mu przyszłość. Pokolenie, które weszło na widownię w chwili, gdy królowa Wiktoria z niej schodziła, na skutek nowych wyobrażeń o wychowaniu dzieci, nowych środków lokomocji oraz dzięki wielkiej wojnie doszło do przekonania, że wszystko należy przewartościować. Skoro zaś przed własnością przyszłość jest zamknięta, a życie nie ma jej w ogóle przed sobą – pokolenie to postanowiło żyć chwilą bieżącą, nie kłopocząc się o los potomstwa, które może się przypadkiem zrodzić. Nie dlatego, by to dzisiejsze pokolenie mniej kochało swoje dzieci niż poprzednie pokolenia, ale dlatego, że zabezpieczać przyszłość kosztem teraźniejszości, zwłaszcza teraz, kiedy nie ma absolutnie nic pewnego, nie wydaje mu się warte zachodu.

I to właśnie stanowi zasadniczą różnicę pomiędzy dzisiejszą generacją a tymi, które ją poprzedziły. Ludzie nie będą się ubezpieczać przeciw czemuś, czego nie mogą przewidzieć. Wszystko to naturalnie odnosi się tylko do tej, powiedzmy, dziesiątej części ludności, której oczy patrzą powyżej linii granicznej zakreślonej przez posiadanie; poniżej tej linii nie ma Forsyteów, a zatem nie ma potrzeby, by sięgała tam niniejsza przedmowa. Jakiż zresztą przeciętny Anglik, mający mniej niż trzysta funtów rocznego dochodu, myślał kiedykolwiek o przyszłości nawet we wczesnowiktoriańskiej epoce?

Nowoczesna komedia rozgrywa się zatem na tle owej mniej lub więcej określonej grupy, którą tworzą Soames, drugi teść młodych Montów – lekkomyślny dziewiąty baronet sir Lawrence Mont oraz takie nowowiktoriańskie przydatki, jak faryzejski pan Danby, Elderson, Blythe, sir James Foskisson, Wilfred Bentworth i Hilary Charwell.

Sumując ich idiosynkrazje, zalety i postawę wewnętrzną, otrzymujemy dość rozległy i jednolity obraz przeszłości, na którym rysują się kontury teraźniejszości: Fleur i Michał, Wilfryd Desert, Aubrey Greene, Marjorie Ferrar, Nora Curfew, Jon, Rafaelita i inne mniejszej wagi postacie. Różnorodność typów i tendencji współczesności – nawet powyżej owej granicznej linii, jaką zakreśla posiadanie – nie pomieściłaby się w ramach dwudziestu nawet powieści, tak że ta oto Nowoczesna komedia musi być z konieczności nieco prymitywną a krytyczną oceną obecnego pokolenia, lecz może nie wymierzonym przeciw niemu paszkwilem. Symbolizm jest nudny, łudźmy się więc nadzieją, że pewne podobieństwo pomiędzy historią Fleur a dziejami jej pokolenia, które, ograbione ze spokojnego szczęścia, nie ustaje w pogoni za nim – zdoła ujść uwagi. W tej chwili trzeba stwierdzić przynajmniej jedno: młodzież, żyjąca w wiecznej niepewności, chwieje się i kręci w kółko. Do czego jeszcze dojdzie? Czy uda się osiągnąć zadowolenie? Jak to wszystko się ułoży? Czy w ogóle wszystko znów się kiedyś ułoży? Kto wie? Czy nadejdą nowe wojny i nowe wynalazki, depcząc po piętach dawnym, nie przetrawionym jeszcze i nie opanowanym? Czy też z wyroku losu nastąpi znów chwila wytchnienia podobna do owej ery wiktoriańskiej, podczas której przewartościowane życie zastygnie w nowe kształty, a przed własnością i nieodłącznymi od niej określonymi wierzeniami otworzy się nowy okres pomyślności?

Niezależnie jednak od tego, w jakiej mierze Nowoczesną komedię można uważać za odbicie ducha epoki, jest ona przede wszystkim opowieścią o życiu, które toczyło się począwszy od pewnego dnia roku 1881, w którym Soames i Irena spotkali się w salonie w Bournemouth, opowieścią, która może się zakończyć dopiero wtedy, gdy oś jej zostanie złamana i Soames, w czterdzieści pięć lat później, przeniesie się do wieczności.

Kronikarz, zasypywany (jak to się często zdarza) pytaniami dotyczącymi Soamesa, nie potrafi dokładnie powiedzieć, co ta postać reprezentuje. W każdym razie, z którejkolwiek strony patrzeć by na niego – był on uczciwy. Żył i działał, los jego się dopełnił, a teraz śpi snem wiecznym. Twórcy zaś jego należy wybaczyć, że śmierć Soamesa uważa za właściwą; choć bowiem daleko odeszliśmy od greckiej kultury i filozofii, wciąż prawdziwe pozostaje dawne greckie przysłowie: „Człowieka gubi w końcu to właśnie, co najbardziej ukochał”.

John Galsworthy

Księga I

Biała małpa

Nie ma odwrotu, nie ma odwrotu;

Zwyciężyć muszą lub zginąć

Ci, co nie mają odwrotu.

John Gay

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Spacer

Owego pamiętnego popołudnia w połowie października 1922 roku sir Lawrence Mont, dziewiąty baronet, zszedłszy ze schodów klubu „Snooks”, nazwanego tak w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia przez Jerzego Forsytea, zwrócił swój cienki nos ku wschodowi i puścił w szybki ruch swoje chude nogi. Polityk z urodzenia raczej niż z usposobienia, zastanawiał się z bezinteresownością nie pozbawioną humoru nad przewrotem, który oddał znowu władzę w ręce jego partii. Mijając klub „Remove” pomyślał: „Tam się dopiero pocą! Skończyły się wyszukane potrawy. Raz dla odmiany jarząbek bez garnituru!”

Wielcy tego świata opuścili „Snooks”, zanim on tam wstąpił, nie należał bowiem do „tej bandy groszorobów, która się teraz znalazła u żłobu”, o nie! Indywidua, które odwróciły się od rolnictwa, gdy tylko wojna się skończyła. Tfu! Przez godzinę jednak przysłuchiwał się dyskusji i jego ruchliwy, dociekliwy umysł, tkwiący w pojęciach przeszłości, a sceptyczny wobec teraźniejszości i wszelkich politycznych przyrzeczeń i zobowiązań, bawił się tym pomieszaniem patriotyzmu z osobistymi względami, które było posiewem owego doniosłego w skutkach zebrania. Jak większość właścicieli ziemskich nie dowierzał doktrynom. Jeżeli miał jakieś credo polityczne, to cło na pszenicę; o ile mógł sądzić, był na razie osamotniony w swych poglądach, toteż nie starał się o fotel w parlamencie; innymi słowy, jego politycznym zasadom nie groziło unicestwienie przez wyborców, którzy musieli płacić za chleb. Zasady – rozmyślał – to przecież au fond¹ tylko kieszeń, i niechby, do licha, ludzie nie udawali, że jest inaczej!

Naturalnie, kieszeń w najgłębszym znaczeniu tego słowa, interes własny jako członka pewnej określonej społeczności. Lecz jak, do diabła, mogła owa określona społeczność – naród angielski – egzystować, kiedy coraz mniej ziemi było w uprawie, a dokom i okrętom groziło zniszczenie ze strony samolotów? Całą godzinę czekał w klubie, czy kto nie poruszy sprawy rolnictwa. Nikt! To nie należało do realnej polityki. Bierz ich licho! Niech sobie wycierają spodnie na poselskich krzesłach lub w walce o nie. Żadnej proporcji między tą gorliwością w siedzeniu a troską o przyszłe pokolenia! Naprawdę żadnej! Gdy tak wspominał przyszłe pokolenia, przemknęło mu nagle przez myśl, że jak dotąd, nie widać, aby u jego synowej zanosiło się na coś w tym względzie. Już dwa lata! Czas, by pomyśleli o dzieciach. Niebezpiecznie przyzwyczajać się do braku potomstwa, gdy od niego zależy majątek i tytuł. Tu uśmiech ściągnął mu usta i krzaczaste brwi. Śliczne, młode stworzenie, ogromnie pociągająca, i wie o tym aż nazbyt dobrze! Cóż za znajomości zdążyła porobić! Lwy, tygrysy, małpy i koty – jej dom stawał się czymś w rodzaju menażerii większych i mniejszych znakomitości. Było w tym coś fantastycznego! Stojąc naprzeciw brytyjskiego lwa na Trafalgar Square sir Lawrence pomyślał: „Niebawem i tych także ściągnie do swego domu! Ma manię kolekcjonowania. Michał musi się mieć na baczności – w domu zbieracza znajdzie się zawsze lamus na stare rupiecie, a mężowie mogą się tam łatwo dostać. To mi przypomina, że obiecałem jej chińskiego posła. Hm… Musi zaczekać aż do powszechnych wyborów”.

Na końcu Whitehall pod szarym niebem zamajaczyły na chwilę we wschodniej stronie wieże Westminsteru. „Coś fantastycznego i w tym także – pomyślał. – Michał i jego koniki! Cóż, taka moda. Socjalistyczne zasady i bogata żona! Poświęcenie i bezpieczeństwo! Spokój i pomyślność! Cudowne leki – dziesięć za pensa!”

Minąwszy na Charing Cross rozwrzeszczanych sprzedawców gazet, których kryzys polityczny wprowadził w szał, zawrócił na lewo do firmy wydawniczej Danby i Winter, gdzie jego syn był młodszym wspólnikiem. Temat nowej książki zaczął właśnie zaprzątać jego umysł, który wydał już z siebie Życie Montrose’a, W dalekim Kitaju – dzieło o podróżach na Wschód oraz fantastyczną rozmowę pomiędzy duchami Gladstonea i Disraelego zatytułowaną Duet. Z każdym krokiem dalej na wschód od klubu „Snooks” prosta, chuda postać sir Lawrencea w palcie z karakułowym kołnierzem, jego chuda twarz z siwymi wąsami i oprawnym w szylkret monoklem pod ciemnymi, ruchliwymi brwiami sprawiała osobliwsze wrażenie. W końcu w brudnej bocznej uliczce, gdzie wozy wlokły się jak senne muchy, a ludzie szli z książkami pod pachą, jakby chcieli uchodzić za wykształconych, stała się niemal fenomenem.

W pobliżu wejścia do firmy spotkał dwóch młodych ludzi. Jeden z nich to najwyraźniej jego syn; od czasu swego małżeństwa był lepiej ubrany i – Bogu dzięki – palił cygara zamiast tych wiecznych papierosów; drugi… aha! to młody poeta, protegowany Michała i jego drużba z nosem do góry i w aksamitnym kapeluszu na gładko uczesanej głowie. Sir Lawrence zawołał:

– Hej, Michale!

– Halo, Bart!² Znasz mego rodzica, Wilfrydzie? Wilfryd Desert, autor Drobnej monety, mówię ci, Bart, poeta całą gębą, Musisz go przeczytać. Idziemy do domu. Chodź z nami.

Sir Lawrence poszedł z nimi.

– Jak tam było w klubie?

– Le roi est mort.³ Teraz labourzyści mogą rozpocząć swoje kłamstwa. Wybory w przyszłym miesiącu.

– Bart, Wilfrydzie, był wychowany w czasach, które nie znały Demosa⁴.

– Czy pan widzi coś realnego w obecnej polityce, panie Desert?

– A czy pan widzi coś realnego w czymkolwiek obecnie?

– W podatku dochodowym, dajmy na to.

Michał uśmiechnął się sarkastycznie.

– Powyżej knighta⁵ nie ma już takiej rzeczy jak prosta wiara – rzekł.

– Przypuśćmy, Michale, że twoi przyjaciele dojdą do władzy – pod pewnym względem nie byłoby to złe, boby może dojrzeli, czego zdołają dokonać, hę? Czy potrafią wysubtelnić nasze narodowe gusta? Znieść kina? Nauczyć Anglików gotować? Zapobiec groźbie wojny ze strony innych państw? Zmusić nas do samowystarczalności w zakresie środków żywnościowych? Wstrzymać rozrost życia miejskiego? Czy powieszą wytwórców gazów trujących? Czy zapobiegną nalotom lotniczym podczas wojny? Czy mogą w jakikolwiek sposób osłabić instynkt posiadania? Uczynić w ogóle coś więcej niż zmienić nieco zakres praw własności? Partyjna polityka zawsze będzie powierzchowna. Rządzą nami wynalazcy i natura ludzka. Jesteśmy w błędnym kole.

– Najzupełniej się z panem zgadzam.

Michał wywijał cygarem.

– Jesteście dwaj obrzydliwi starzy pesymiści!

Uchylając kapeluszy, przeszli koło Grobowca Nieznanego Żołnierza.

– Rzecz dziwnie symptomatyczna – powiedział sir Lawrence. – Pomnik obawy przed wszelką pompą… Bardzo charakterystyczne. A obawa przed pompą.

– Dalej, Bart! – zachęcał Michał.

– Wszystko, co piękne, potężne, ozdobne – zaginęło. Zupełny zanik szerokich poglądów, projektów na wielką skałę, wielkich zasad, wielkiej religii lub wielkiej sztuki, estetyzowanie w klikach i zamkniętych kółkach, mali ludzie w małych kapeluszach.

– Jakże tęskni twe serce za Byronem, Wilberforce’em⁶ i pomnikiem Nelsona⁷. Biedny stary Bart! Co myślisz o tym, Wilfrydzie?

– Tak, co pan o tym myśli?

Ciemna twarz Deserta skurczyła się.

– To jest wiek paradoksów – odrzekł. – Wszyscy dobijamy się wolności, a jedyne instytucje zyskujące na sile to socjalizm i Kościół rzymskokatolicki. Świadomi jesteśmy wielkiej wagi sztuki, a jedyna jej gałąź, jaka się rozwija, to film. Łakniemy pokoju, a jedyne, co czynimy w tym kierunku, to udoskonalanie gazów trujących.

Sir Lawrence spojrzał spod oka na młodzieńca mówiącego z taką goryczą.

– A co tam słychać w wydawnictwie, Michale?

– Dobrze. Drobna moneta jest rozchwytywana i duży ruch w Duecie. A co byś powiedział na nową obwolutę: „Duet, przez sir Lawrencea Monta, Barta. Najbardziej dystyngowana rozmowa, jaką kiedykolwiek prowadzili umarli”. To powinno trafić do przekonania spirytystom. Wilfryd proponuje: „Gladstone i Disraeli przed mikrofonem – nadane w piekle”. Co ci się lepiej podoba?

Tymczasem doszli do policjanta, który trzymał rękę podniesioną przed nosem konia zaprzężonego do wozu ciężarowego, tak że wszystko stanęło w miejscu. Motory aut pracowały jałowo, szoferzy utkwili wzrok w zamkniętej przed nimi przestrzeni, dziewczyna na rowerze rozglądała się bezczynnie dokoła, uczepiwszy się tyłu wozu, na którym siedział bokiem jakiś młodzik z wyciągniętymi w jej kierunku nogami. Sir Lawrence spojrzał znów na młodego Deserta. Szczupła, blada, o śniadej cerze twarz, przystojna, lecz z pewnym grymasem, który psuł jej harmonię; nic outre⁸ w ubraniu i manierach, a wiele towarzyskiej swobody: mniej żywy niż ten urwis, jego syn, ale również nie wiedzący, ku czemu zdąża i bardziej jeszcze sceptyczny; zapewne jednak zdolny odczuwać bardzo głęboko. Policjant opuścił rękę.

– Był pan na wojnie? – zwrócił się sir Lawrence do Deserta.

– O tak.

– W lotnictwie?

– I w piechocie. Trochę tu, trochę tam.

– Ciężkie dla poety.

– Wcale nie. Poezja jest możliwa tylko wtenczas, kiedy grozi nam w każdej chwili wylecenie w powietrze albo kiedy się mieszka w Putney⁹.

Brwi sir Lawrencea uniosły się.

– Myśli pan?

– Tennyson, Browning, Wordsworth, Swinburne, ci mogli tworzyć; ils vivaient, mais sipeu¹⁰.

– A czy nie ma jeszcze trzeciej okoliczności sprzyjającej?

– A tą byłoby?…

– Jak mam to wyrazić. Pewne podniecenie umysłowe związane z kobietami.

Twarz Deserta drgnęła i pociemniała.

Michał włożył klucz w zamek swoich frontowych drzwi.

II. W domu

Dom na South Square w Westminsterze, do którego młodzi Montowie sprowadzili się przed dwoma laty po miodowym miesiącu spędzonym w Hiszpanii, mógł słusznie zwać się „emancypowanym”. Budował go bowiem architekt, którego ideałem był dom nowoczesny najzupełniej staroświecki i dom staroświecki najzupełniej nowoczesny. Dlatego też nie nosił na sobie śladów żadnego znanego stylu czy tradycji i był pozbawiony architektonicznych przesądów; lecz jego mury wchłonęły w siebie sadze wielkomiejskie z tak zdumiewającą szybkością, że nabrały już szacownej patyny kościoła św. Pawła. Okna i drzwi miały łagodnie zaokrąglone łuki. Wysoki, spadzisty dach o subtelnych brudnoróżowych tonach był niemal w duńskim stylu, a dwa „milutkie okienka”, które z niego spoglądały, nasuwały przypuszczenie, że mieszka tam służba bardzo wysokiego wzrostu. Po obu stronach drzwi frontowych – szerokich i ozdobionych laurowymi drzewkami w czarno-złotych donicach – znajdowały się pokoje. Dom był obszerny, a szerokie, proste, pozbawione ozdób schody wznosiły się w samym końcu hallu, który mógł pomieścić pokaźną liczbę kapeluszy, okryć i biletów wizytowych. Miał aż cztery łazienki, lecz ani jednej piwnicy. Do tego kupna przyczynił się instynkt Forsyteów, niezawodny, jeśli chodziło o domy. Soames nabył go dla córki w owym psychologicznym momencie, gdy bańka inflacji prysła i z balonu handlu światowego zaczęło uchodzić powietrze. Dom nie posiadał wewnętrznej dekoracji, lecz Fleur natychmiast nawiązała kontakt z architektem – Soames nie zdołał nigdy przezwyciężyć całkowicie swej niechęci do tego zawodu – po czym zdecydowała się utrzymać dom w trzech tylko stylach: chińskim, hiszpańskim i własnym. Pokój na lewo od drzwi frontowych, który zajmował całą szerokość domu, utrzymany był w stylu chińskim i miał boazerie z kości słoniowej, miedzianą posadzkę, centralne ogrzewanie i kryształowe żyrandole. Wisiały w nim cztery obrazy, wszystkie chińskie – jedyna szkoła, którą jej ojciec dotąd się nie zajmował. Po obu stronach szerokiego, otwartego kominka stały dwa chińskie psy na dwóch chińskich kaflowych podstawach. Obicia były przeważnie zielonawego koloru. Znajdowały się tam dwie przepiękne, czarne chińskie skrzynie, nabyte u Jobsona za pieniądze Soamesa – kupno wcale nieokazyjne. Nie było natomiast fortepianu, po części dlatego, że ten instrument jest tak wyłącznie zachodni, po części dlatego, że zająłby zbyt wiele miejsca. Fleur zależało na przestrzeni, kolekcjonowała bowiem raczej ludzi niż meble i bibeloty. Światło, padające z okien po obu stronach, nie było, niestety, chińskie. Fleur stawała czasem na środku tego pokoju myśląc, jakby najlepiej „rozłożyć” gości, jak uczynić ten pokój bardziej chińskim nie pozbawiając go jednocześnie komfortu, jak robić wrażenie, że zna się na literaturze i polityce, jak przyjmować wszystkie podarki ojca nie dając mu poznać, że nie ma zupełnie wyczucia futuryzmu, jak zatrzymać przy sobie nową gwiazdę literacką, Sibleya Swana, a jednocześnie zdobyć starą w osobie Gurdona Minho, jaki jest właściwie styl jej sukien, że Wilfryd Desert jest nią zbyt zajęty, czemu Michał ma takie zabawne uszy, a czasem stała nie myśląc w ogóle o niczym, odczuwając tylko cichą tęsknotę.

Trzej mężczyźni zastali ją przy stoliku z czerwonej laki, gdy kończyła wyborną herbatę. Kazała zawsze podawać ją sobie dość wcześnie, chcąc spokojnie, w zupełnej samotności „wsunąć” coś dobrego, a ponieważ nie miała jeszcze skończonych dwudziestu jeden lat, była to jej godzina wspomnień o młodości… obok Fleur stał na tylnych nóżkach Ting-a-ling opierając przednie, brązowozłote łapki na chińskim stołeczku i podnosząc czarno-złoty, spłaszczony pyszczek ku górze, kontemplował owoce swej filozofii.

– Już masz dosyć, Ting! Dosyć, piesku! Basta.

Pyszczek Ting-a-linga miał taki wyraz, jakby odpowiadał: „No, to skończ i ty także, nie skazuj mnie na katusze!”

Miał teraz rok i trzy miesiące, a Michał kupił go przed jedenastu miesiącami z okna wystawowego na Bond Street i ofiarował Fleur na jej dwudzieste urodziny.

Dwa lata małżeństwa nie przedłużyły krótkich, ciemnokasztanowatych włosów Fleur, lecz nadały jej ruchliwym ustom wyraz bardziej stanowczy, nieco więcej wabika jej orzechowym, przysłoniętym ciemnymi rzęsami i białymi powiekami oczom, jej ruchom nieco więcej spokoju i płynności, zaokrągliły trochę piersi i biodra, wyszczuplając talię i łydki, stonowały cokolwiek rumieńce na jej bardziej ściągłych policzkach i ujęły nieco słodyczy głosowi, który brzmiał teraz bardziej przymilnie.

Podniosła się zza zastawy herbacianej, wyciągając bez słowa białe krągłe ramię. Unikała powitalnych i pożegnalnych formułek. Musiałaby używać ich dość często, a temu samemu celowi lepiej służyły: spojrzenie, uścisk dłoni lub lekkie pochylenie głowy.

Z okrągłym gestem zaciśniętej dłoni rzekła:

– Siadajcie. Może śmietanki, sir? Oto cukier, Wilfrydzie. Ting-a-ling już i tak dostał za dużo, nie paście go więcej! Częstuj, Michale. Słyszałam wszystko o zebraniu w „Snooks”. Nie będziesz przecież agitował za labourzystami, Michale? Wszelka agitacja to w ogóle nonsens. Gdyby mnie chciał ktoś przeciągnąć na swoją stronę, głosowałabym natychmiast na przeciwną partię.

– Tak, kochanie, ale ty nie jesteś przeciętnym wyborcą.

Fleur spojrzała na niego. Bardzo mile powiedziane. Uświadomiła sobie jednocześnie, że Wilfryd zagryza wargi, że sir Lawrence to zauważył, że zanadto widać jej nogi obciągnięte jedwabnymi pończochami, że ma przed sobą kremowo-czarne filiżanki i przyprowadziła wszystko do porządku. Jedno drgnienie jej białych powiek i Wilfryd przestał gryźć usta, jeden ruch jej obciągniętych jedwabiem nóg – i sir Lawrence przestał na niego patrzeć. Podając herbatę spytała:

– Pewno nie jestem dosyć nowoczesna?

Desert, mieszając błyszczącą łyżeczką w swej srokatej filiżance, rzekł nie podnosząc oczu:

– Jesteś o tyleż bardziej nowoczesna niż moderniści, o ile jesteś od nich bardziej staroświecka.

– Strzeż się poezji! – powiedział Michał.

Gdy jednak wyszedł z ojcem, aby mu pokazać najnowsze karykatury Aubreya Greene’a, Fleur rzekła:

– Wytłumacz mi łaskawie, co chciałeś przez to powiedzieć, Wilfrydzie?

Głos Deserta zdawał się drżeć z powściąganego wzruszenia.

– Czy nie wszystko jedno? Nie chcę tracić na to czasu.

– Ale ją chcę wiedzieć. To brzmiało jak szyderstwo.

– Szyderstwo? Ode mnie? Fleur!

– No, to powiedz mi.

– Miałem na myśli, że posiadasz całą ich niespokojną ruchliwość i trzeźwą zaborczość, lecz posiadasz również to, czego im brak, Fleur: zdolność zawracania ludziom głowy. Mnie ją zawróciłaś. Wiesz o tym dobrze.

– Jak by się to podobało Michałowi: t y, jego drużba!

Desert podszedł szybko do okna.

Fleur wzięła Ting-a-linga na kolana. Słyszała podobne słowa już przedtem, ale Wilfryd traktował to poważnie. Bardzo miło pomyśleć, że posiada jego serce, naturalnie, tylko gdzie mogłaby je tak ukryć, aby prócz niej nikt tego nie spostrzegł? Był nieobliczalny, postępował tak dziwnie! Trochę się bała – nie jego samego, ale tej jego właściwości. Wrócił do kominka i powiedział:

– Brzydko, prawda? Zrzuć tego przeklętego psa, Fleur, nie mogę dojrzeć twojej twarzy. Gdybyś naprawdę kochała Michała, nie mówiłbym tak, przysięgam. Ale ty go nie kochasz, wiem o tym.

Fleur odrzekła chłodno:

– To wiesz niewiele. Kocham Michała.

Desert zaśmiał się właściwym sobie, urywanym śmiechem.

– O tak, ale w sposób, jaki się nie liczy.

Fleur podniosła oczy.

– Dostatecznie się liczy, abym się czuła bezpieczna.

– Kwiat, którego nie mogę zerwać.

Fleur skinęła głową.

– Na pewno, Fleur? Zupełnie, tak zupełnie na pewno?

Fleur wpatrzyła się w niego; spojrzenie jej złagodniało trochę, niezwykle białe powieki opadły. Potakująco kiwnęła głową. Desert rzekł powoli:

– Z chwilą, kiedy w to uwierzę, jadę na Wschód.

– Na Wschód?

– Nie tak oklepane, jak jechać na Zachód, ale całkiem to samo. Nie wraca się stamtąd.

Fleur myślała: „Wschód? Tak bym pragnęła go poznać. Szkoda, że to się także nie da zrobić. Wielka szkoda!”

– Mnie nie zatrzymasz w swojej menażerii, moja droga. Nie będę się tu wałęsał i żywił okruchami. Wiesz, co czuję; musi dojść do jakiegoś wybuchu.

– To przecież nie moja wina.

– Jednakże zdobywałaś mnie do twoich zbiorów jak każdego, kto się do ciebie zbliży.

– Nie rozumiem.

Desert nachylił się, porwał jej rękę i przycisnął do ust.

– Nie gniewaj się na mnie, jestem zbyt nieszczęśliwy.

Fleur pozostawiła rękę przy jego gorących ustach.

– Przykro mi, Wilfrydzie.

– Dobrze, moja droga. Idę.

– Ale przyjdziesz jutro na obiad?

Desert odpowiedział gwałtownie:

– Jutro? Litościwy Boże! Nie! Za kogo mnie masz?

Odrzucił jej rękę.

– Bardzo nie lubię gwałtowności, Wilfrydzie.

– No więc, bądź zdrowa. Lepiej, żebym poszedł.

Słowa: „I lepiej, żebyś już nie wracał” – drgały na jej wargach, ale nie zostały wypowiedziane. Gdyby zabrakło Wilfryda, życie jej straciłoby coś ze swego ciepła. Skinęła ręką. Odszedł. Słyszała, jak drzwi się zamykały. Biedny Wilfryd! Miło jest wiedzieć o tym płomieniu, przy którym może sobie ogrzać dłonie! Miło – lecz trochę niebezpiecznie! I nagle, puściwszy Ting-a-linga, wstała i zaczęła chodzić po pokoju. Jutro! Druga rocznica jej ślubu! Czuła jeszcze ból na myśl, że ten dzień nie był tym, czym być powinien. Mało było jednak czasu do rozmyślań, a ona go jeszcze skracała. Co przyjdzie z rozmyślań? Udziałem jej było życie pełne ludzi, pełne rzeczy do zbierania i do posiadania, rzeczy upragnionych – życie pozbawione tylko jednego, a to. No, jeżeli nawet ludzie to posiadali, to nigdy na długo! Pod jej powiekami zebrały się dwie łzy i obeschły, nim zdążyły spłynąć. Sentymentalizm! Nie! Najgorsza rzecz w świecie – przestępstwo nie do darowania! Jak posadzi jutro gości? I kogo zaprosi zamiast Wilfryda, jeżeli Wilfryd naprawdę nie przyjdzie – niemądry chłopak! Czy ten dzień, czy ta noc – cóż za różnica? Kto powinien siedzieć po jej prawej ręce, kto po lewej? Kto jest sławniejszy: Aubrey Greene czy Sibley Swan? Czy obydwaj są równie znani jak Walter Nazing i Karol Upshire? Obiad na dwanaście osób, sami literaci i artyści, z wyjątkiem Michała i Alison Charwell. A gdyby Alison mogła jej sprowadzić Gurdona Minho… Jeden tylko pisarz starej szkoły, jeden kieliszek starego wina, aby złagodzić musujące jak szampan podniecenie. Nie wydawał swoich dzieł u Danbyego i Wintera, ale Alison wodzi go na pasku. Podeszła szybko do jednej ze starych chińskich skrzyń i otworzyła ją. Wewnątrz był telefon.

– Czy mogę prosić lady Alison? Mówi Fleur Mont. Tak. To ty, Alison?… Tu Fleur. Wilfryd robi mi jutro zawód. Czy mogłabyś przyprowadzić Gurdona Minho? Nie znam go oczywiście, ale dla niego ten obiad może być interesujący. Spróbujesz?… To doskonale. Prawda, że zebranie w „Snooks” było podniecające? Bart mówi, że po tym rozłamie będą się teraz wzajemnie gryźli. Ale wracając do Gurdona Minho, czy mogłabyś dać mi znać dziś wieczorem? Dziękuję, strasznie dziękuję!… Do widzenia!

Jeżeli nie uda się z Gurdonem Minho, to kogo? W myśli przebiegła nazwiska ze swojej książeczki adresowej. O tak spóźnionej porze musiałby to być ktoś, kto nie dba o ceremonie, lecz prócz Alison nikt z krewnych Michała nie byłby zabezpieczony przed ciętymi żartami Sibleya Swana i Nesty Gorse. Forsyteowie zaś nie wchodzili wcale w rachubę; mieli wprawdzie właściwy sobie zgryźliwy humor (niektórzy z nich), lecz nie byli nowocześni, prawdziwie nowocześni. Zresztą widywała ich tak rzadko, jak tylko mogła – byli zacofani, należeli do minionej, dramatycznej epoki, nie pojmowali życia bez początku i końca. Nie! Jeżeli Gurdon Minho zostawi ją na lodzie, trzeba będzie zaprosić jakiegoś muzyka, którego kompozycje są hieroglificzne z odrobiną maestrii chirurga, albo jeszcze lepiej – psychoanalityka. Przewracała kartki, aż doszła do obu tych kategorii. Hugo Solstis? Tak, ewentualnie, ale gdyby przyszło mu do głowy zagrać którąś ze swych najnowszych kompozycji? Do tego nadawałby się tylko fortepian Michała i trzeba by przejść do jego gabinetu. Lepiej Gerald Hanks – co prawda, on i Nesta Gorse zagłębią się w dyskusję o snach, ale nawet w tym wypadku nie będzie to stratą dla towarzystwa. Tak, jeżeli Gurdon Minho nie dopisze, to Gerald Hanks; będzie na pewno wolny – posadzi go między Alison i Nestą. Zamknęła książeczkę adresową, podeszła do zielonawej kanapki i siadła patrząc na Ting-a-linga. Piesek również utkwił w niej swoje wypukłe, krągłe oczy, błyszczące, czarne, prastare. Fleur myślała: „Nie chcę tracić Wilfryda.” W tłumie, który przypływał i odpływał, u niej i u innych, wszędzie, nie było nikogo, na kim by jej zależało. Utrzymywać z nimi stosunki, brać udział we wszystkim – naturalnie! To strasznie zabawne, strasznie potrzebne! Tylko… tylko… co tylko?

Głosy! Michał i Bart wracają. Bart zauważył coś w Wilfrydzie. Był dziwnie spostrzegawczym starym Bartem. Nie czuła się nigdy zupełnie pewna w jego obecności – pełen życia i ruchliwy, miał w sobie jednak coś, niewzruszonego, arystokratycznego – trochę jak Ting-a-ling – coś krytycznego, co jej zawsze mówiło, że jest zmienna i świeżej daty. Był jakby na kotwicy, mógł się poruszać tylko na długość swojej staroświeckiej liny, ale potrafił niespodziewanie wyprowadzić człowieka z równowagi. Podziwiał ją jednak, czuła to – o tak!

No i cóż, jak mu się podobały karykatury? Czy Michał powinien je wydać i czy z tekstem, czy bez? Czy nie uważa, że ten kubistyczny rysunek nazwany Martwa natura, a przedstawiający rząd, jest przezabawny, szczególnie „Stary Grzyb”, czyli prezes ministrów? W odpowiedzi usłyszała jakieś szybkie, brzękliwe dźwięki: sir Lawrence opowiadał o zbiorze karykatur wyborczych swego ojca. Tak by chciała, aby Bart przestał jej opowiadać o swoim ojcu, który był co prawda bardzo wytworny, lecz musiał być szalenie nudny, a na wszystkie wizyty udawał się konno, ubrany w spodnie zapinane pod butami na rzemyk. On, lord Charles Cariboo i markiz of Forfar byli ostatnimi, którzy w ten sposób składali wizyty. Gdyby nie to, zapomniano by o nich zupełnie. Ma jeszcze przymierzyć suknię i załatwić mnóstwo rzeczy, a koncert Hugona zaczyna się o ósmej piętnaście! Dlaczego ludzie ze starszego pokolenia mają zawsze tyle czasu? Spojrzawszy nagle w dół, zobaczyła, że Ting-a-ling liże miedzianą posadzkę. Podniosła go: „Nie można, piesiu, pfuj!” Czar prysł. Bart odchodził, do ostatniej chwili tonąc we wspomnieniach. Czekała u stóp schodów, aż Michał zamknie za nim drzwi, potem pobiegła na górę. Dopadłszy swego pokoju zapaliła wszystkie światła. Tu panował jej własny styl – łóżko, wcale nie przypominające łóżka, i wiele luster. Posłanie Ting-a-linga zajmowało jeden kąt pokoju, skąd mógł się widzieć w trzech lustrach. Postawiła go na ziemi mówiąc: „A teraz leż cicho!” Jego stosunek do innych psów w pokoju stał się od dawna obojętny. Chociaż były jego rasy i dokładnie tej samej maści, ciała ich nie miały żadnej woni, a języki – zdolności lizania; do niczego się nie nadawały – dziwne istoty, naśladujące tylko zamiast odpowiadać.

Zrzuciwszy suknię Fleur trzymała nową toaletę pod brodą.

– Czy mogę cię pocałować? – usłyszała, i za jej odbiciem w lustrze ukazała się sylwetka Michała.

– Teraz nie ma na to czasu, kochany chłopcze! Pomóż mi to włożyć! – wsunęła suknię przez głowę. – Zapnij trzy górne zatrzaski. No, jak ci się podobam? O, ale słuchaj, Michale, może Gurdon Minho będzie u nas jutro na obiedzie. Wilfryd nie może przyjść. Czyś czytał rzeczy Minha? Usiądź i powiedz mi coś o nich. Same powieści, prawda? Jakiego rodzaju?

– Trzeba przyznać, że zawsze miał coś do powiedzenia. Jego szkice są niezłe. Oczywiście, jest trochę romantykiem.

– Och, to może zrobiłam gafę?

– Przeciwnie, doskonały nabytek. Słabą stroną ludzi z naszego kręgu jest to, że potrafią powiedzieć wszystko bardzo pięknie, tylko że nic nie mają do powiedzenia. Nie przetrwają.

– Ależ właśnie dlatego będą trwali: nie zestarzeją się.

– Myślisz? Och, i jak jeszcze!

– Wilfryd będzie trwał.

– Och! Wilfryd ma uczucia: nienawiść, litość, tęsknotę, a przynajmniej ma je czasami. Kiedy jest szczery, wychodzą z tego bajecznie dobre rzeczy. W przeciwnym razie pisze wiersze o niczym, jak inni.

Fleur poprawiła wysuwające się spod sukni ramiączko.

– Ale, Michale, jeżeli tak jest naprawdę, tośmy… to jest ja… obrałam sobie niewłaściwych ludzi.

Michał roześmiał się.

– Moje drogie dziecko, ci, którzy są modni w danej chwili, są zawsze właściwi. Musisz tylko uważać, aby ich w porę zmienić.

– Ale czy ty myślisz, że Sibley nie będzie trwał?

– Sib? Oczywiście, nie!

– Ale on jest zupełnie pewny, że prócz niego każdy kończy się lub jest skończony. Z pewnością jest genialnym krytykiem.

– Gdybym nie miał więcej zmysłu krytycznego niż Sib, jutro rzuciłbym wydawnictwo.

– Ty więcej niż Sibley Swan?

– Naturalnie, że mam więcej zmysłu krytycznego niż Sib. A dlaczego? Sąd Siba jest po prostu jego opinią o sobie samym, zwykłą lub upiększoną niecierpliwością w stosunku do wszystkich innych pisarzy. On ich nawet nie czyta. Przerzuci jedną rzecz każdego autora i potem mówi: „Och! ten jest nudny, tamten moralizuje, ów jest sentymentalny lub staroświecki, a ten pisze banialuki.” Dziesiątki razy słyszałem go tak mówiącego.

To jest, jeżeli chodzi o żyjących, bo gdy już nie żyją, to oczywiście sytuacja zupełnie inaczej się przedstawia. On zawsze wygrzebuje zmarłych i kanonizuje ich; w ten sposób wyrobił sobie imię. Taki Sib zawsze znajdzie się w literaturze. Jest żywym przykładem tego, jak ludzie potrafią narzucić światu dobre mniemanie o sobie. Ale co się tyczy trwania – oczywiście nie będzie trwał. On nigdy nie jest twórczy, nawet przypadkiem.

Fleur dawno zgubiła wątek rozmowy. Tak! Jest jej w tym do twarzy – zupełnie ładna linia! A teraz dosyć! Musi jeszcze napisać trzy bileciki, zanim się ubierze na koncert!

Michał zaczął znowu:

– Coś ci powiem, Fleur. Prawdziwie wielcy ludzie nie gadają i nie tworzą klik. Idą przez życie o własnych siłach, żeglując po wodach, które nam się wydają stojące. Lecz wody te tworzą właśnie główny nurt. Do pioruna! Niechcący powiedziałem bon mot¹¹ – a może to paradoks? Czy gra słów jest paradoksem, czy paradoks grą słów?

– Michale, gdybyś był na moim miejscu, czy opowiedziałbyś Fryderykowi Wilmerowi, że w przyszłym tygodniu spotka tu na lunchu Huberta Marslanda? Czy to go przyciągnie, czy odstraszy?

– Marsland jest starym durniem, Wilmer starym osłem. Nie wiem.

– Ach! Bądź poważny, Michale! Ty mi nigdy nie chcesz pomóc przy urządzaniu czegokolwiek, nigdy! Proszę, nie maltretuj moich ramion.

– Ależ, kochanie, ja doprawdy nie wiem. Nie mam w tym kierunku twoich genialnych zdolności. Marsland maluje wiatraki, skały i tym podobne rzeczy, bardzo wątpię, czy słyszał coś o futuryzmie. Pod tym względem dorównuje niemal Mathew Marisowi, nie płynie z prądem. Jeżeli sądzisz, że będzie chciał poznać vertiginistę.

– Ja ciebie nie pytałam, czy on będzie chciał spotkać Wilmera, lecz czy Wilmer zechce się z nim spotkać?

– Wilmer po prostu powie: „Lubię tę małą panią Mont, daje świetne papusiu”, i będzie miał rację, kiciu. Vertiginista musi się dobrze odżywiać, inaczej nie dostanie zawrotu głowy¹².

Pióro Fleur zaczęło znów ślizgać się szybko po papierze – jej pismo stawało się już z lekka nieczytelne. Mruczała pod nosem:

– Myślę, że Wilfryd uratuje sytuację, ciebie nie będzie. Raz… dwa… trzy. Jakie panie poprosić?

– Dla malarzy ładne i pulchne, bez intelektu.

Fleur odpowiedziała z irytacją:

– Nie mogę mieć pulchnych, takich już teraz w ogóle nie ma. I pisała szybko dalej:

Kochany Wilfrydzie! Wtorek – lunch. Wilmer, Hubert Marsland, jeszcze dwie panie. Pomóż mi wybrnąć z tego.

Zawsze twoja

Fleur

– Michale, twoja broda drapie jak szczotka do butów.

– Bardzo mi przykro, malutka, to twoje ramiona są za delikatne. Wiesz, kiedyśmy tu szli, Bart dał Wilfrydowi pewną wskazówkę.

Fleur przestała pisać.

– Tak?

Przypomniał mu, że zakochanie jest dobrą podnietą dla poetów.

– W związku z czym to powiedział?

– Wilfryd skarżył się, że mu się teraz nic nie udaje.

– Nonsens! Jego ostatnie rzeczy są najlepsze.

– Najzupełniej się z tobą zgadzam. Może on uprzedził tę radę. Czy wiesz co o tym?

Fleur zwróciła oczy ku twarzy za swymi plecami. Nie, miała zwykły wyraz – otwarty i beztroski; spiczaste uszy, ruchliwe usta i nozdrza trochę przypominały fauna.

Odrzekła z wolna:

– Jeśli  t y  tego nie wiesz, nikt nie wie.

Nagłe sapanie ubiegło odpowiedź Michała. Ting-a-ling stał między nimi przeciągając się – długi, niski, z czarnym pyszczkiem podniesionym ku górze. „Mój rodowód jest długi – zdawał się mówić – ale moje nóżki krótkie; cóż na to można poradzić?”

III. Koncert

Stosownie do niewzruszonej i powszechnie obowiązującej zasady Fleur i Michał Montowie byli obecni na koncercie Hugona Solstisa nie dlatego, że obiecywali sobie wiele przyjemności, lecz ponieważ go znali. Byli też zdania, że Solstis, Anglik rosyjsko-holenderskiego pochodzenia, należał do tych, którzy odradzali angielską muzykę, wyswobadzając ją całkowicie z pęt melodii i rytmu i wyposażając w uroki literackie i matematyczne. Wychodząc z koncertu któregokolwiek z muzyków tej szkoły, niepodobna było nie mieć na ustach słowa „interesujące”. Niemożliwą było również rzeczą zasnąć przy tej odrodzonej angielskiej muzyce. Fleur, tęgi śpioch, nie próbowała nawet. Michał próbował i skarżył się potem, że było to jak drzemka na dworcu kolejowym w Liege. Montowie zajmowali swoje zwykłe miejsca w pierwszym rzędzie balkonu przy przejściu – Fleur miała na nie rodzaj monopolu. Hugo Solstis i jemu podobni mogli ją tam widzieć patronującą angielskiemu ruchowi odrodzeńczemu; stamtąd można też było z łatwością wymknąć się na korytarz i zamienić słowo „interesujące” ze znawcami w bokobrodach lub wyjąć szybko papierosa z małej złotej papierośnicy, prezentu ślubnego od kuzynki Imogeny Cardigan, odpocząć chwilę i zaciągnąć się raz i drugi. Mówiąc szczerze, Fleur posiadała wrodzone poczucie rytmu i odczuwała pewną przykrość podczas tych długich i „interesujących” pasażów, które symbolizowały niejako przewracanie się kompozytora na jego cierniowym łożu. W cichości serca lubiła melodię i fakt, że nie mogła się do tego przyznać nie tracąc Solstisa, Baffa, Birdigala, Mac Lewisa, Cloranea i innych angielskich odrodzeńczych kompozytorów, wystawiał nieraz jej naturę – nie pozbawioną zresztą pewnych cech spartańskich – na bolesne próby. Nawet Michałowi nie chciała się z tego „wyspowiadać” i było to dla niej dodatkową udręką, kiedy on ze swoim wrodzonym brakiem szacunku dla ważnych osobistości, wzmożonym jeszcze przez życie w rowach strzeleckich i pracę w firmie wydawniczej, szeptał jej nieraz: „Na Boga! Niechże to się już raz skończy!” lub „Do licha! Ależ sfałszował!” Tym bardziej ją to męczyło, ponieważ wiedziała dobrze, iż Michał w gruncie rzeczy znosi to lepiej od niej, gdyż jest bardziej wykształcony literacko i nie ma w nogach takiej ochoty do tańca.

Pierwszy temat nowej kompozycji Solstisa Fantasmagoria piemoncka, dla której właściwie przyszli, zaczął się kilku przeciągłymi akordami.

– Oj, biada! – szepnął jej Michał do ucha. – Trzy sztuki mebli przesuwane jednocześnie po posadzce!

W mimowolnym uśmiechu Fleur kryło się rozwiązanie zagadki, czemu jej małżeńskie pożycie było znośne. Ostatecznie Michał był kochanym chłopcem! Głębokie uczucie dla niej i umysł jak żywe srebro, żartobliwość i wierność – wszystko to razem podbijało, a nawet wzruszało serce, które oddała już innemu, nim zostało jego własnością. „Uczucie” bez „pikanterii” nudziłoby ją, „pikanteria” bez „uczucia” by ją drażniła. W tym momencie Michał wyglądał szczególnie korzystnie. Z rękami splecionymi wokół kolan, z uszami nastawionymi i oczyma błyszczącymi, pełen lojalności wobec Solstisa, wydymając językiem policzek, słuchał tej uwertury, w sposób, który wzbudził podziw Fleur. Rzecz będzie z pewnością „interesująca”, więc na pozór baczna na wszystko, w istocie pogrążyła się w myślach – stan, w którym Fleur ostatnio często się znajdowała. Tam naprzeciwko siedział L.S.D., największy dramaturg. Nie znała go dotąd. Właściwie wyglądał przerażająco z tymi włosami na jeża. W wyobraźni widziała go już na swojej miedzianej posadzce, na tle chińskiego obrazu. A tam – doprawdy! Gurdon Minho! Niesłychane, że o n przyszedł na coś równie nowoczesnego! Jego profil był trochę rzymski – z czasów Marka Aureliusza. Prześliznąwszy się wzrokiem po tym antyku z przyjemną myślą, że jutro o tej porze będzie już należał do jej zbiorów, badała widownię twarz po twarzy, nie chcąc przeoczyć żadnej znakomitości. „Przesuwanie mebli” nagle ucichło.

– Interesujące – rzekł jakiś głos za jej plecami. Aubrey Greene! Było w nim coś zjawiskowego, jakby księżycowego – jedwabiste jasne włosy sczesane miał gładko na tył głowy, oczy zielonkawe, a uśmiech jego budził zawsze w Fleur uczucie, że się z niej „wyśmiewa”. Nie darmo był karykaturzystą!

– Nieprawdaż?

Prześliznął się dalej. Mógł był pozostać trochę dłużej. Już i tak nie starczy mu czasu dla nikogo innego przed pieśniami Birdigala! Oto wchodzi śpiewak, Karol Powls! Jaki wydaje się tęgi i okazały, gdy tak ciągnie małego Birdigala do fortepianu!

Śliczny akompaniament – szemrzący, melodyjny!

Tęgi, okazały mężczyzna zaczął śpiewać. Jakże różnił się ten śpiew od akompaniamentu! Każda nuta pieśni zdawała się wydobywać zza przepony brzusznej, z matematyczną ścisłością pozbawiając Fleur wszelkiej przyjemności. Birdigal musiał to komponować w stałej obawie, aby ktoś nie nazwał jego pieśni „melodyjną”! Melodyjna! Fleur wiedziała, jak to słowo jest zaraźliwe. Szerzyłoby się jak odra w całym towarzystwie i autor byłby skończony! Biedny Birdigal! To było jednak „interesujące” – tylko, jak mówił Michał: „Och, Boziu!”

Trzy pieśni! Powls był cudowny – taki lojalny! Nie wziął ani jednej nuty tak, aby brzmiała jak muzyka! Myśli jej uleciały do Wilfryda. Jemu jednemu spośród wszystkich młodych poetów przyznawano prawo powiedzenia czegoś; miał dzięki temu niezwykłe stanowisko, zdawało się, że zrodziło go życie, nie literatura. Nadto podczas wojny dokonał różnych rzeczy, był synem lorda Mullyona i prawdopodobnie otrzyma nagrodę Mercera za swoją Drobną monetę. Jeżeli Wilfryd ją opuści, spadnie jedna gwiazda z firmamentu roztaczającego się nad jej miedzianą posadzką. Nie ma prawa zostawiać jej na koszu! Musi się wyzbyć swej gwałtowności i nauczyć myśleć mniej zmysłowymi kategoriami. Ona nie może pozwolić, aby Wilfryd jej się wymknął, ale nie może również dopuścić nowych sentymentów w swym życiu, pożerających namiętności wraz z ich beznadziejnością i gorzkim posmakiem. Dosyć tego zakosztowała. Ciągle jeszcze czuła tępy ból, który ją ostrzegał.

Birdigal się kłaniał. Michał mówił:

– Wyjdźmy na papierosa. Następny kawałek to piła! – Och! Beethoven. Biedny, stary Beethoven! Taki niemodny… a słuchałoby się go naprawdę z przyjemnością!

Korytarz i sąsiedni bufet roiły się od przedstawicieli odrodzeńczego kierunku. Młodzi mężczyźni i młode kobiety o niespokojnych, żywych twarzach wymieniali między sobą słowo „interesujące”. Mężczyźni o typie bardziej masywnym, podobni do zasiedziałych matadorów hamowali cały ruch. Fleur i Michał przeszli parę kroków, stanęli przy ścianie i zapalili papierosy. Fleur paliła delikatnie maleńkiego papierosa w cienkiej bursztynowej cygarniczce. Zdawało się, że tylko podziwia kłęby niebieskiego dymu, lecz nie puszcza ich sama. Musiała wszakże liczyć się ze sferami nie należącymi do tego światka – nigdy nie wiadomo, kogo można tu spotkać! Na przykład sfera, w której obraca się Alison Charwell – polityczno-literacka, pozbawiona uprzedzeń, lecz jak Michał to zwykle określał: „Przekonana, jak każdy system sanacyjny, że na niej się wszystko kończy i zaczyna. Patrz, jak oni piszą pamiętniki jedni o drugich!” Mogli – Fleur bała się tego zawsze – nie pochwalać kobiet palących w publicznych miejscach. Obcując oględnie z obrazoburcami nie zapominała jednak, że należy co najmniej do dwóch światów. Stojąc tak i obserwując wszystko, co się dzieje na prawo i na lewo, zauważyła opartego plecami o ścianę mężczyznę, który krył twarz za programem. „Wilfryd – pomyślała – udaje, że mnie nie widzi!” Zmartwiona jak dziecko, któremu ukradziono posiadane pensy, powiedziała:

– Tam jest Wilfryd! Sprowadź go, Michale!

Michał podszedł do Wilfryda i dotknął jego ramienia; Desert podniósł znad programu zachmurzoną twarz. Widziała, jak wzruszył ramionami, odwrócił się i zniknął w tłumie. Michał wrócił.

– Wilfryd ma dziś muchy w nosie. Powiedział, że nie nadaje się do ludzkiego towarzystwa. Stary dziwak!

Jak ślepi bywają mężczyźni! Wilfryd jest jego przyjacielem, a więc Michał nic nie widzi. Na szczęście zresztą. A zatem Wilfryd naprawdę postanowił jej unikać! No, zobaczymy! Powiedziała:

– Jestem zmęczona, Michale. Jedźmy do domu.

Michał wziął ją pod rękę:

– Bardzo mi przykro, malutka; chodźmy.

Przystanęli na chwilę przy bocznych drzwiach, obserwując Woomana, kapelmistrza miotającego się nad swą orkiestrą.

– Spojrzyj na niego – rzekł Michał – istny pajac wywieszony w weneckim oknie, z wypchanymi rękami i nogami, które fruwają na wietrze! I przypatrz się, jak Frapka wygląda przy fortepianie – co za hałaśliwa, rozhukana para.

Zadźwięczał dziwny ton.

– Nieba! Melodia – rzekł Michał.

Woźny szepnął im do ucha:

– Muszę już zamknąć drzwi, proszę państwa.

Fleur ujrzała jeszcze przelotnie L.S.D.; siedział z przymkniętymi oczami, wyprostowany i sztywny jak jego włosy. Drzwi się zamknęły, a oni znaleźli się w hallu.

– Zaczekaj tu, kochanie. Sprowadzę jakiś pojazd.

Fleur wtuliła brodę w futro. Było zimno, dął ostry wschodni wiatr.

Nagle usłyszała tuż za sobą:

– No cóż, Fleur, mam jechać na Wschód?

Wilfryd! Z postawionym kołnierzem, z rękami w kieszeniach i z papierosem w ustach, pożerał ją wzrokiem.

– Jesteś bardzo niemądry, Wilfrydzie!

– Wszystko, co chcesz. Mam jechać na Wschód?

– Nie. Bądź w niedzielę rano o jedenastej w Galerii Tate. Pomówimy o tym.

– Convenu!¹³ – i już go nie było.

Nagle osamotniona Fleur doznała pierwszego wstrząsu w zetknięciu z rzeczywistością. Czy Wilfryd naprawdę nie da się poskromić?

Zajechała taksówka, Michał kiwnął, wsiadła.

Gdy mijali jaskrawo oświetloną oazę młodych dam demonstrujących ciekawym londyńczykom najwyższy stopień paryskiego rozebrania, uczuła, że Michał pochyla się nad nią. Jeżeli chce zatrzymać Wilfryda, musi być miła dla Michała. Ale.

– Czy musisz mnie całować właśnie na Piccadilly Circus, Michale!

– Daruj, kiciuniu! To było trochę przedwczesne, miałem zamiar uściskać cię naprzeciwko Parthenonu.

Fleur przypomniała sobie, jak przez pierwsze dwa tygodnie ich miodowych miesięcy sypiał na niewygodnej hiszpańskiej kanapie; jak zawsze nalegał, aby nie wydawała na niego pieniędzy, a przeciwnie, pozwalała mu się obdarzać do woli, chociaż ona miała trzy tysiące funtów rocznie, a on tylko tysiąc dwieście; jak był na wyskoki, kiedy miała byle katar; jak zawsze wracał na herbatę do domu. Tak, to kochany chłopiec! Lecz czy złamałoby to jej serce, gdyby jutro odjechał na Wschód lub na Zachód? Przytulona do niego dziwiła się własnemu cynizmowi.

W hallu leżała kartka z telefoniczną wiadomością: „Proszę powiedzieć pani Mont, że pan Gurdon Minho przyjdzie. Lady Alison.”

To było uspokajające! Prawdziwy antyk! Zapaliła światła w swoim pokoju i stała chwilę podziwiając go. Naprawdę ładny! Lekkie sapanie w kącie – Ting-a-ling złotobrązowy na czarnej poduszce, istny chiński lew w miniaturze – leżał czysty, obcy i świeży po swej wieczornej gawędzie z ogrodzeniem skweru.

– Ach, jesteś tu! – powiedziała Fleur.

Ting-a-ling nie poruszył się. Jego okrągłe, czarne ślepka szły za panią, gdy się rozbierała. Kiedy powróciła z łazienki, leżał zwinięty w kłębek. Fleur pomyślała: „Dziwne! Skąd on wie, że Michał nie przyjdzie?” – i wsunąwszy się do dobrze ogrzanego łóżka zwinęła się i także zasnęła.

Lecz w nocy obudziła się, co się jej nigdy nie zdarzało. Krzyk – długi, niesamowity, przeciągły, skądsiś od rzeki, z pobliskich slumsów, poruszał dojmująco bolesne wspomnienie z miodowych miesięcy – Grenada, jej dachy, tam w dole, jak dżety, kość słoniowa i złoto; głos strażnika, wiersz z listu Jona:

Głos jakiś woła w noc ciemną, hen, w pogrążonym we śnie

Starym hiszpańskim grodzie, pod srebrnym deszczem gwiazd!…

O czymże głos ten mówi – w swej dźwięcznej, trwożnej tęsknocie?

Może to strażnik, co rzuca odwieczny zew pokoju?

Może wędrowiec, co śpiew swój rzuca w księżyca krąg?

Nie! to samotny kochanek, w którym łka serce boleśnie,

Krzycząc: „I długoż tych mąk?”

Czy to był krzyk, czy jej się tylko śniło? Jon, Wilfryd, Michał! Nie warto mieć serca!

IV. Obiad

Lady Alison Charwell, z domu Heathfield, córka pierwszego hrabiego of Campden, żona Lionela Charwella, radcy królewskiego i młodego wuja Michała, była czarującą Angielką, wychowaną w sferze uchodzącej wówczas za elitę towarzystwa. Ludzie ci, odznaczający się rozumem, energią, gustem oraz dużymi pieniędzmi, zawdzięczali błękitną krew, która płynęła w ich żyłach, arystokratycznym koligacjom swych przodków – polityków i prawników; związani do pewnego stopnia z klubem „Snooks”, niewiele z nim jednak mieli wspólnego, podobnie jak z nudnym kręgiem urodzonych i uprzywilejowanych.

Kółko to było wesołe, urocze, swobodne, a według Michała: „To snoby, kochanie, estetyczne i intelektualne snoby, tylko że oni tego nigdy nie zrozumieją. Przekonani, że stanowią szczyty społeczeństwa; ruchliwi, zdrowi, nowocześni, dobrze wychowani, inteligentni – nie mogą sobie po prostu wyobrazić, aby im ktoś dorównał. Ale, widzisz, brak im wyobraźni. Ich dzieła prawdziwie twórcze dadzą się policzyć na palcach. Przejrzyj tylko ich książki – zawsze piszą o czymś – o filozofii, o spirytyzmie, o poezji, o rybołówstwie, o sobie samych. Nawet zdolność pisania sonetów zamiera u nich, nim skończą dwadzieścia pięć lat życia. Znają wszystko – prócz ludzi poza swoją sferą towarzyską. Pracują, wszędzie ich pełno – i tak być powinno, gdyż nikt nie ma ich inteligencji, energii, smaku. Ale kręcą się ciągle we własnym zaczarowanym kole. To jest dla nich cały świat – co prawda, mogłoby być gorzej. Opatentowali swój własny złoty wiek, tylko że od czasu wojny jest on już trochę popstrzony przez muchy.”

Alison Charwell, urodzona w tym świecie i w nim żyjąca, pobłażliwa, swobodna, łatwa w pożyciu i odznaczająca się żywą uczuciowością, mieszkała w bezpośrednim sąsiedztwie Fleur, w jednym z ładniejszych domów w Londynie. W wieku lat czterdziestu miała troje dzieci, a jej wielka uroda nosiła już lekkie ślady jej fizycznej i intelektualnej działalności. Z natury trochę entuzjastka, lubiła Michała, mimo że w krytycyzmie jego było coś dziwnego, a jego małżeńska przygoda zainteresowała ją od samego początku. Fleur miała wykwintne gusta i wrodzoną bystrość umysłu – warto było utrzymywać stosunki z tą nową siostrzenicą. Lecz choć Fleur dostrajała się i dostosowywała na ogół łatwo, to jednak, rzecz dziwna, nie dała się zasymilować; wzbudzała więc w dalszym ciągu ciekawość lady Alison, przyzwyczajonej do zamkniętego kółka najprzedniejszych umysłów i znajdującej pewien szczególny smaczek w zetknięciu z nowoczesnym światem na miedzianej posadzce Fleur. Spotykała się tam z bezceremonialnością, która, nie brana zbyt serio, stanowiła niejako bodziec dla jej umysłu. W tym otoczeniu czuła się niemal zacofana. To właśnie było podniecające.

Gdy Fleur zatelefonowała pytając o Gurdona Minho, Alison zadzwoniła do niego. Znała go, jakkolwiek niezbyt dobrze. Zdaje się, że nikt nie był z nim blisko; uprzejmy, grzeczny, milczący, dość nudny i poważny, miewał dziwny uśmiech, to przyjacielski, to ironiczny, który mógł speszyć niejednego. Książki jego bywały czasem sarkastyczne, czasem sentymentalne. W obu wypadkach stało się niemal modą „przejeżdżać się” po nim, mimo to zdawał się jeszcze egzystować. Zadzwoniła pytając, czy zechciałby pójść jutro na obiad do jej siostrzeńca Michała Monta i spotkać się tam z młodszym pokoleniem. Jego odpowiedź, dość głośna, brzmiała:

– Chętnie! Pełna gala czy smoking?

– To doprawdy bardzo miło z pańskiej strony. Oni się ogromnie ucieszą. Sądzę, że wielka gala. To druga rocznica ich ślubu.

Powiesiła słuchawkę myśląc: „Pewno pisze teraz o nich książkę”. W poczuciu odpowiedzialności przybyła wcześnie. Jej mąż miał ważne zebranie w Izbie Adwokackiej, przyszła więc sama z uczuciem, że przeżywa jakąś przygodę, bardzo przyjemną po dniu spędzonym na roztrząsaniu decyzji zapadłych w „Snooks”. Przyjął ją tylko Ting-a-ling leżący grzbietem do ognia. Patrzył na nią nie ruszając się. Usiadła na zielonkawej kanapce i powiedziała:

– Ty zabawne stworzonko, tyle czasu się znamy i jeszcze mnie nie poznajesz?

Czarne, błyszczące oczy Ting-a-linga zdawały się mówić: „Wiem, że tu często powracasz; większość rzeczy powraca. Nic nowego pod słońcem.”

Lady Alison pogrążyła się w myślach. Nowe pokolenie! Czy pragnęła, aby jej córki do niego należały? Chciałaby pomówić o tym z Gurdonem Minho – prowadziła z nim przed wojną w Beechgroves bardzo miłą rozmowę. Dziewięć lat temu – Sybilla miała wtedy sześć lat, Joan tylko cztery. Czas leci, świat się zmienia! Nowe pokolenie! Na czym właściwie polega różnica?

– Zdaje się, że my bardziej szanowaliśmy tradycje – rzekła cicho do siebie.

Lekki szmer odwrócił jej uwagę od tych rozmyślań; Ting-a-ling, rozciągnięty na macie przed kominkiem, machał ogonem, jakby witając kogoś oklaskami. Usłyszała za sobą głos Fleur:

– Kochanie, tak się strasznie spóźniłam. Jakaś ty dobra, że mi dostarczasz Gurdona Minho. Mam nadzieję, że oni wszyscy będą się zachowywać przyzwoicie. Na wszelki wypadek posadzę go między nami. Wpakuję go na honorowe miejsce, a Michała na najniższe, między Pauliną Upshire i Amabel Nazing. Będziesz miała po lewej Sibleya Swana, a ja po prawej Aubreya. Obok niego Nesta Gorse i Walter Nazing, naprzeciwko Linda Frewe i Karol Upshire. Dwanaście osób. Znasz ich wszystkich. Ach, i nie miej mi, proszę, za złe, jeżeli Nesta i Nazingowie zapalą między potrawami. Amabel na pewno to zrobi. Pochodzi z Wirginii – to rodzaj reakcji. Mam nadzieję, że będzie miała coś na sobie, chociaż Michał mówi, że to właśnie byłoby błędem z jej strony;ponieważ przyjdzie Gurdon Minho, jestem trochę zdenerwowana. Czytałaś humoreskę Nesty w „Bouquet”? Strasznie zabawna, zupełnie wyraźnie ma na myśli L.S.D. Ting, mój Ting, czy chcesz zostać i przyjrzeć się tym ludziom? Jeżeli tak, to chodź tutaj, inaczej cię zadepczą. No, czy on nie jest chiński? Stanowi świetne wykończenie pokoju.

Ting-a-ling położył pyszczek na wyciągniętych łapkach, na środku zielonkawej poduszki.

– Pan Gurdon Minho!

Znany powieściopisarz był blady i opanowany. Ściskając wyciągnięte ku niemu ręce spojrzał na Ting-a-linga i rzekł:

– Jaki on ładny! Jak się masz, pieseczku?

Ting-a-ling nie poruszył się. Jego milczenie zdawało się mówić: „Pan bierze mnie pewnie za zwykłego angielskiego psa?”

– Państwo Nazing i panna Linda Frewe.

Amabel weszła pierwsza, świecąc nieosłoniętym alabastrem pleców od jasnych włosów aż do punktu znajdującego się o sześć cali powyżej talii i osłoniętym alabastrem od punktu znajdującego się cztery cale powyżej kolan aż do nosków błyszczących pantofelków; wybitny powieściopisarz natychmiast przestał zajmować się Ting-a-lingiem.

Walter Nazing, który wszedł za żoną, przewyższał ją znacznie wzrostem; cały był w czerni, od której odbijała tylko wąska linia kołnierzyka i twarz rzeźbiona jakby sto lat temu, nieco podobna do twarzy Shelleya. Twierdzono, że literackie utwory Nazinga przypominają czasem czytelnikom poezję tego barda, a czasem prozę Marcela Prousta. „Och, biada” – jak mówił Michał.

Linda Frewe, której Fleur od razu przedstawiła Gurdona Minho, była autorką książek, co do których bodaj nigdy jeszcze dwie osoby w salonie Fleur nie miały tego samego zdania. Jej dzieła: Fraszki i Szalony Don, podzieliły opinię na dwa obozy. Genialne według jednych, brednie według drugich, książki te zawsze wywoływały interesującą dysputę na temat, czy odrobina szaleństwa podnosi czy obniża wartość sztuki. Ona sama nie zwracała wiele uwagi na krytykę – tworzyła.

– A więc to pan Minho? Bardzo interesujące! Nigdy jeszcze nic pańskiego nie czytałam.

Fleur wydała lekki okrzyk.

– Jak to? Nie znasz szkiców pana Minho? Ależ one są cudowne! Bardzo bym chciała przedstawić pana pani Walterowej Nazing. Amabel – pan Gurdon Minho.

– Och, jak mi szalenie miło! Już od kołyski marzyłam, aby pana poznać.

Fleur usłyszała spokojną odpowiedź powieściopisarza:

– Żałuję, że nie dawniej – i poszła, pełna wątpliwości, powitać Nestę Gorse i Sibleya Swana, którzy kłócąc się o L.S.D. weszli we dwójkę, jakby mieszkali razem; Nesta broniła go dla jego błyskotliwości, Sibley Swan utrzymywał, że dowcip umarł wraz z czasami Restauracji, a ten autor jeszcze żyje.

Za nimi wszedł Michał z Upshire’ami i Aubreyem Greeneem, którego spotkał w hallu. Znajdowali się teraz w komplecie.

Fleur dążyła do doskonałości i ten wieczór był dla niej w pewnym sensie zmorą. Czy się uda? Okazało się, że Minho był w tym gronie najmniej błyskotliwy, nawet Alison potrafiła lepiej rozmawiać. A jednak miał taką piękną głowę! Fleur żywiła nadzieję, że nie wyjdzie zbyt wcześnie. Na pewno ktoś by powiedział: „Mamut” albo „Gruby i łysy”, zanim by się drzwi zamknęły. Był wzruszająco miły, jakby starał się przypodobać lub co najmniej nie wzbudzać zbytniej pogardy. I z pewnością kryło się w nim coś więcej niż to, co dawało się pochwycić słuchem. Po souffle z raków zagłębił się w rozmowę z Alison na temat młodzieży. Fleur słuchała jednym uchem.

– Młodość czuje… główny prąd życia… nie daje jej tego, czego ona pragnie. Przeszłość i przyszłość otoczone aureolą. Słusznie! Życie obecnie nie ma realnej wartości. Nie. Jedyna dla nas pociecha, że staniemy się z czasem zabytkami przeszłości, jak Congreve, Sterne, Defoe. Wtedy los może się do nas uśmiechnie. Dlaczego? Co ich oddala od głębokiego nurtu? Och! Prawdopodobnie przesyt. Gazety… fotografie. Nie widzą samego życia, tylko reportaże o nim. Odbitki. Wszystko wydaje się nędzne, ponure, zmaterializowane. Młodość mówi: „Precz z tym, chcemy mieć przeszłość lub przyszłość!”

Wziął kilka solonych migdałów i Fleur widziała, jak jego oczy prześliznęły się po ramionach Amabel Nazing. Tam, na końcu stołu, rozmowa upodobniła się do meczu futbolowego – każdy chwytał piłkę, żeby ją zaraz dalej odrzucić. Skakała od głowy do głowy. I po każdej takiej serii rzutów ktoś chwytał za papierosa i puszczał kłąb niebieskawego dymu ponad stołem bez obrusa. Fleur cieszyła świetność jej hiszpańskiego pokoju – jego kaflowa posadzka, barwne porcelanowe owoce, wytłaczana skóra, przybory z miedzi i Goya Soamesa nad maurytańską otomaną. Gdy piłka padała w jej stronę, Fleur odbijała ją szybko, ale nigdy sama niczego nie inicjowała. Talent jej polegał na tym, że umiała zdawać sobie sprawę ze wszystkiego równocześnie. Pani Michałowa Mont „prezentowała” błyskotliwe trzy po trzy Lindy Frewe, szpileczki złośliwości Nesty Gorse, księżycowo zwiewne niedomówienia Aubreya Greenea, podstępne ciosy Sibleya Swana, drobne, zimne bezczelności Amabel, ciekawe i pouczające dykteryjki Karola Upshirea, przewrotne paradoksy Waltera Nazinga, zawikłane, krytyczne uwagi Pauliny Upshire, łobuzerskie wybryki i strzały Michała, nawet mądrą żywość Alison i milczenie Gurdona Minho – to wszystko jednocześnie przedstawiając w najlepszym świetle; oczy i uszy zaś miała skierowane na piłkę rozmowy, bacząc, aby nie padła na podłogę i nie pozostała tam. Świetny wieczór – ale czy sukces?

Siedząc na zielonkawej kanapce, gdy już wszyscy odeszli, a Michał odprowadzał Alison do domu, myślała o słowach Minho: „Młodość, która nie znajduje, czego pragnie.” Nie! Nic się dobrze nie układa. – Prawda, Ting, że się źle dzieje? – Ale Ting-a-ling był zmęczony, zadrgał mu tylko koniuszek ucha. Fleur przechyliła się w tył, opierając o kanapkę, i westchnęła. Ting-a-ling przeciągnął się, oparł przednie łapki na jej łydce i popatrzył w oczy: „Spójrz na mnie – zdawał się mówić.

– Mnie jest dobrze. Mam to, czego pragnę, i pragnę tego, co mam. Teraz chcę iść spać.”

– Ale ja nie chcę – odpowiedziała Fleur nie ruszając się.

„No, to weź mnie chociaż na ręce!” – mówił Ting-a-ling.

– Dobrze – odparła Fleur. – Przypuszczam, że… tak, to miły człowiek, ale nie ten właściwy, Ting.

Ting-a-ling ułożył się wygodnie w jej nagich ramionach. „Wszystko bardzo pięknie – zdawał się mówić. – Ale poza Chinami jest stanowczo za wiele sentymentalizmu i tego wszystkiego. No, chodź!”

V. Ewa

Mieszkanie honourable¹⁴ Wilfryda Deserta położone było naprzeciwko galerii obrazów na Cork Street. Jedyny mężczyzna z arystokracji, którego wiersze każdy chciał drukować, wybrał to mieszkanie raczej dla jego odosobnienia niż dla wygody. Jednak jego „chudoba” nie była pozbawiona smaku i zbytku, w który opływają starsze domy angielskie. Gdy Wilfryd się wprowadzał, zajechały przed dom dwa wozy mebli z wiejskiej posiadłości w Hampshire kornwalijskiego szlachcica, lorda Mullyona. Mimo to Wilfryd nieczęsto przebywał w swym gniazdku i uchodził za samotnika, a swoją wyjątkową pozycję wśród młodszych pisarzy zawdzięczał po trosze reputacji wędrownego ptaka. On sam, być może, nie bardzo wiedział, gdzie spędzał czas lub pracował; cierpiał na coś w rodzaju umysłowej klaustrofobii i lękał się ludzkiego natręctwa. Kiedy wojna wybuchła, opuścił właśnie Eton; kiedy się skończyła, miał lat dwadzieścia trzy i czuł się tak stary, jak tylko mógł czuć się młodzieniec, który właśnie spłodził swoje pierwsze wiersze. Jego przyjaźń z Michałem, zawarta w szpitalu, z wolna ostygła, aby odżyć niespodziewanie w roku 1920, gdy Michał wszedł do spółki wydawniczej Danby i Winter, Blake Street, Covent Garden. Wiersze Wilfryda wznieciły niesprecyzowany entuzjazm początkującego wydawcy. Przyjacielskie śniadanka spędzane nad poematami autora, który potrzebował silnego literackiego oparcia, doprowadziły do tego, że firma uległa wreszcie naleganiom Michała. Wzajemne upojenie pierwszą książką, którą Wilfryd napisał, i zarazem pierwszą książką, której ojcem chrzestnym był Michał, doszło do szczytu na ślubie Michała. Drużba! Odtąd Desert związany był z obojgiem tak silnie, jak mógł być w ogóle związany z kimkolwiek; należy jednak oddać mu sprawiedliwość i przyznać, że dopiero od miesiąca zdawał sobie sprawę, iż magnesem nie był Michał, lecz Fleur. Desert nigdy nie mówił o wojnie i nikt nie słyszał nigdy z jego własnych ust myśli, które można by streścić mniej więcej w ten sposób: „Żyłem tak długo wśród grozy i śmierci, tak do gruntu poznałem ludzi, tak doszczętnie wypleniłem z duszy wszelką nadzieję, że nie mogę już czuć najlżejszego szacunku dla teorii, obietnic, konwenansów, zasad i moralności. Zanadto znienawidziłem ludzi, którzy się w nich nurzali, podczas gdy ja nurzałem się w błocie i krwi. Pierzchły złudzenia. Żadna religia i żadna filozofia nie zadowolą mnie – to słowa, nic, tylko słowa. Mam jeszcze wszystkie pięć zmysłów – chociaż nie im to zawdzięczam; sądzę, że jestem wciąż jeszcze zdolny do namiętności; mogę zgrzytać zębami i śmiać się; zachowałem nieco poczucia solidarności z rowów strzeleckich, lecz czy jest ono prawdziwe, czy też jest tylko urojeniem, tego sam nie wiem. Jestem niebezpieczny, lecz nie tak niebezpieczny jak ci, którzy kupczą słowami, zasadami, teoriami i różnego rodzaju fanatycznymi idiotyzmami, zdobywanymi we krwi i w pocie przez innych. Wojna nauczyła mnie jednego – przekonała, że życie jest komedią. Śmiać się z niego, oto, co nam jedynie pozostało!”

Opuściwszy w piątek wieczorem salę koncertową, Wilfryd udał się wprost do domu. Tam rzucił się jak długi na ławę klasztorną z piętnastego wieku, odrestaurowaną za pomocą jedwabiu i puchowych poduszek wieku dwudziestego, a splótłszy ręce pod głową oddał się następującym rozmyślaniom: „Tak dalej być nie może. Rzuciła na mnie urok. Dla niej to nic nie znaczy. Lecz dla mnie to piekło. Skończę z tym w niedzielę. Persja jest wcale niezłym miejscem pobytu, Arabia również – pełno piasku i krwi! Ona jest niezdolna wyrzec się czegokolwiek. A jak się wpiła we mnie! Czarem oczu i włosów, swymi ruchami, dźwiękiem głosu, czarem ciepła, woni, kolorytu. Spalić wszystkie mosty za sobą – to nie dla niej! Więc co? Tkwić wiecznie przy jej chińskim kominku i chińskim piesku? Wciąż ta męka i gorączka, ponieważ nie mogę jej całować? Wolałbym raczej latać znowu wśród świstu niemieckich kulomiotów. Niedziela! Jak kobiety lubią przedłużać agonię! Będzie znowu to samo co dzisiaj po południu. «Jak nieładnie z twej strony, że chcesz odejść, kiedy tak cenię twoją przyjaźń. Zostań i bądź moim obłaskawionym kotkiem, Wilfrydzie.» Nie, moja droga, tym razem nie pójdzie ci to łatwo! No, i mnie także – na Boga!…”

Kiedy w galerii, która udziela azylu nawet angielskiej sztuce, tych dwoje młodych ludzi spotkało się zupełnie przypadkowo w niedzielę rano przed Ewą wąchającą kwiaty rajskiego ogrodu, było tam również obecnych sześciu mechaników w różnym stopniu wyczerpania, kustosz i para z prowincji – żadne z nich niezdolne do jakiejkolwiek obserwacji. I doprawdy, spotkanie to nie rzucało się bynajmniej w oczy. Dwoje młodych ludzi, z gatunku rozczarowanych, którzy potępiają wspólnie przeszłość. Desert ze swoim nonszalanckim sposobem mówienia, uśmiechem, wytworną bezceremonialnością nie wyglądał na człowieka o zbolałym sercu. Z tych dwojga Fleur była bledsza i bardziej interesująca. Desert powtarzał sobie: „Tylko bez melodramatu – bo to nie skończyłoby się niczym innym!” A Fleur myślała: „Jeżeli utrzymam go w takim jak teraz, zwykłym nastroju, nie stracę go, bo nigdy nie odejdzie nie zrobiwszy sceny.”

Dopiero gdy po raz drugi znaleźli się przed Ewą, powiedział:

– Nie wiem, dlaczego wezwałaś mnie tu, Fleur. Takie igranie z kimś jest szaleństwem. Bardzo dobrze rozumiem twoje uczucia. Należę do twych zbiorów, jestem przedmiotem z epoki Ming, którego nie chcesz utracić. Ale dla mnie to nie dosyć, moja droga, i na tym kwita.

– To wstrętne, co mówisz, Wilfrydzie!

– Dobrze, więc na tym się rozstajemy! Daj łapkę.

Jego oczy – a oczy miał piękne – patrzały ponuro i tragicznie sponad uśmiechniętych ust, więc rzekła jąkając się:

– Wilfrydzie… ja… ja nie wiem. Potrzebuję czasu do namysłu. Nie mogę znieść, abyś ty był nieszczęśliwy. Nie odchodź! Może ja… też będę nieszczęśliwa. Ja… ja sama nie wiem.

Przez głowę Deserta przemknęła gorzka myśl: „N i e   m o ż e  mnie puścić – ona tego po prostu nie potrafi.” Odpowiedział jednak bardzo łagodnie:

– Nie martw się, moje dziecko. Zapomnisz o tym za dwa tygodnie. Przyślę ci coś na pociechę. Dlaczego nie miałbym pojechać do Chin? Ten kraj jest równie dobry jak każdy inny. Przyślę ci jakiś autentyczny przedmiot z epoki Ming, lepszej niż obecna.

– Przestań! Obrażasz mnie! – odparła gwałtownie Fleur.

– Przepraszam cię. Nie chcę rozstawać się z tobą w złości.

¹ w gruncie rzeczy.

² Bart – skrót od tytułu: baronet.

³ Le roi est mort, vive le roi – król umarł, niech żyje król. Zwrot przysłowiowy używany w wypadkach, gdy władza z jednych rąk przechodzi w drugie.

⁴ Ludu.

⁵ Knight – godność przyznawana za osobiste zasługi, nieco niższa od godności baroneta.

⁶ Wilberforce William (1759-1833) – polityk namiętnie walczący o zniesienie niewolnictwa.

⁷ Mowa o pomniku Nelsona na Trafalgar Square, który przedstawia jego postać na szczycie potężnej, kilkudziesięciometrowej kolumny.

⁸ przesadnego.

⁹ Putney – przedmieście Londynu zamieszkane przez najuboższą ludność.

¹⁰ żyli, ale tak mało.

¹¹ dowcip.

¹² Aluzja do terminu „vertiginista” utworzonego od słowa vertige (franc.) – zawrót głowy.

¹³ zgoda.

¹⁴ Tytuł grzecznościowy nadawany m.in. potomkom baronów i hrabiów.

¹⁵ W okresie 1832-1834 przeprowadzono kolejne reformy prawa wyborczego (tzw. Reform Bill), które, uwzględniając rozwój ośrodków przemysłowych, zapewniały ich ludności większą liczbę przedstawicieli w parlamencie.

¹⁶ Jeden z najniższych tytułów szlacheckich, przysługujący z racji urodzenia bądź nadawany np. sędziom, adwokatom.

¹⁷ Z dwojga zawsze jedno całuje, a drugie nadstawia policzek.

¹⁸ W stroną Swanna (1913 i 1917) – Pierwsza część wielkiego cyklu powieściowego W poszukiwaniu straconego czasu Marcela Prousta, w którym życie wyższych sfer Paryża staje się kanwą dla wnikliwych obserwacji psychologicznych.

¹⁹ Chłopczyca – wydana w 1922 r. powieść Wiktora Margueritte, w której głosi on hasło równouprawnienia obyczajowego oraz seksualnego obu płci, wywołała żywe zainteresowanie i protesty.

²⁰ Gra słów: savoir faire – zręczność; faire – robić.

²¹ główną atrakcję.

²² środowiska.

²³ Coue Emil (1857-1926) – twórca metody leczniczej opierającej się na autosugestii.

²⁴ bliski śmierci.

²⁵ Z dwojga zawsze jedno całuje, a drugie nie nadstawia policzka – parafraza cytowanego poprzednio przysłowia francuskiego.

²⁶ Związek, ale nieprzyjazny.

²⁷ Żegnaj… do widzenia.

²⁸ Beardsley Aubrey Vincent (1872-1928) – grafik angielski, którego rysunki zabarwione fantastyką budziły zarówno oburzenie, jak zachwyt.

²⁹ Dana William (1833-1927) – malarz amerykański, tworzący w końcowym okresie życia w Anglii.

³⁰ Mieszkaniec uboższych dzielnic Londynu odznaczający się charakterystyczną wymową.

³¹ W braku lepszego.

³² Popularna w literaturze postać łgarza – autora najbardziej nieprawdopodobnych historii, której prototypem był żyjący w XVIII w. oficer niemiecki.

³³ „Hotch-Potch” – bigos hultajski.

³⁴ Fraser James B. (1783-1856) – podróżnik i etnograf angielski, autor sprawozdań z wyprawy w Himalaje.

³⁵ Przez trudy do sławy.

³⁶ Przełożył Włodzimierz Lewik.

³⁷ Nieobecni są zawsze winni.

³⁸ Władaj, Brytanio!

³⁹ Wren Krzysztof (1632-1723) – matematyk i architekt angielski, budowniczy wielu kościołów i gmachów Londynu m.in. katedry św. Pawła.

⁴⁰ Piwo przyrządzone z dodatkiem imbiru.

⁴¹ Walter Raleigh lękając się, aby go nie posądzono, że drży ze strachu, a nie z zimna, prosił przed ścięciem o drugą koszulę.

⁴² Baranina z ryżem mocno przyprawiona korzeniami.

⁴³ Jesteśmy zdradzeni.

⁴⁴ Mowa przypuszczalnie o księciu W. Wellingtonie, zwanym „żelaznym księciem”.

⁴⁵ powyżej możliwości.

⁴⁶ mój drogi… około trzeciej.

⁴⁷ Odwagi!