Tytuł oryginału

The Modern Comedy

*

Passers by

3. Swan Song

Projekt okładki

Marek J. Piwko

Redakcja techniczna, skład i łamanie

Grzegorz Bociek

Korekta

Laura Ryndak

© ilustracja na okładce Denis Jr. Tangney

Wydanie IX, czerwiec 2009

Edycja I

Niniejsze wydanie oparte jest na edycji Państwowego Instytutu Wydawniczego z 1962 r.

Wydawca: Videograf II Sp. z o.o.

41-500 Chorzów, al. Harcerska 3c

tel. (0-32) 348-31-33, 348-31-35 fax (0-32) 348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja: DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. (0-22) 663-98-13, fax (0-22) 663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Copyright by Videograf II Sp. z o.o., Chorzów 2009

ISBN 978-83-7183-699-2 (Seria)

ISBN 978-83-7183-698-5 (Tom III)

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Interludium

Mijający się w mroku

tłumaczył

Tadeusz Jakubowicz

I

Jesienne słońce oświecało miasto Waszyngton, leżące w okręgu Kolumbia, i wszystko, co na cmentarzu Rock Crek nie było zielenią lub kamieniem – jaśniało blaskiem. Przed posągiem św. Gaudencji, oparty o marmurową barierę, siedział na swym płaszczu Soames Forsyte rozkoszując się samotnością i widokiem promieni słońca, przedzierających się przez cyprysy.

Był tu już poprzedniego popołudnia w towarzystwie córki i zięcia i upodobał sobie to miejsce. Niezależnie od tego, że pociągał go urok cmentarza, posąg ten obudził w nim zainteresowanie znawcy. Choć nie był to obiekt sprzedażny, stanowił niewątpliwie dzieło sztuki i wywoływał bardzo silne wrażenie. Soames nie przypominał sobie rzeźby, która by mu była tak bliska. Duża postać siedzącej kobiety z pozieleniałego już brązu, otulona w fałdy szerokiego płaszcza, miała moc odsłaniania mu głębi jego własnego serca. Wczoraj w obecności Fleur, Michała oraz innych przyglądających się razem z nim osób zauważył nie tyle nastrój posągu, ile jego doskonałość techniczną, teraz jednak, w samotności, mógł sobie pozwolić na zbytek pogrążenia się w czysto osobistych wrażeniach. Niektórzy nazywali tę statuę „Nirwaną”, inni – „Pomnikiem Adama”. On sam nie umiałby powiedzieć, co właściwie posąg przedstawia, ale w każdym razie była to najlepsza rzecz, jaką widział w Ameryce; obejrzenie jej sprawiło mu prawdziwą przyjemność, większą niż widok mas wodnych Niagary czy nowojorskich drapaczy chmur. Soames trzykrotnie już zmieniał pozycję na marmurowym półkolu i za każdym razem doznawał ittych wrażeń. Z obecnego miejsca wydawało mu się, że kobieta ból swój pozostawiła już za sobą. Siedziała zastygła w szczególnej, głębszej tiż śmierć sama, rezygnacji. Była w tym jakaś wiedza o śmierci. Przypomniał sobie własnego ojca, Jamesa, w kwadrans po śmierci – wyglądał, jakby… jakby mu wreszcie wszystko powiedziano!

Czerwony liść dębu spadł na klapę marynarki Soamesa, drugi na kolana. Nie strząsnął ich. Dobrze tak siedzieć bez ruchu przed tym posągiem. Trzeba by tak sadzać całą Amerykę raz na tydzień.

Wstał, zbliżył się do posągu i dotknął delikatnie fałdy z zielonego brązu, jak gdyby wątpiąc o możliwości trwania tego, co jest nicością.

– Mam siostrę, która mieszka w Dallas; jako młoda dziewczyna wyszła za mąż za kolejarza. Cóż! Teksas to wspaniały stan. Wiem, że moja siostra śmieje się na samą myśl, że klimat Teksasu mógłby być dla kogoś szkodliwy.

Soames cofnął rękę muskającą brąz i wrócił na swoje miejsce. Dwie wysokie i chude starsze kobiety wchodziły do sanktuarium, w którym siedział. Doszły do środka i stanęły w milczeniu. Jedna z nich powiedziała: „Niezłe!”, po czym obie wyszły drugą stroną. Lekki powiew wiatru poruszył kilka uschłych liści leżących u stóp posągu. Soames przesunął się na lewo. Stąd znów posąg przypominał pełną godności postać kobiecą! Wpatrzony, siedział nadal bez ruchu w pozie myśliciela, z brodą opartą na dłoni.

Choć cały jego wygląd i silna opalenizna wyraźnie świadczyły o doskonałym stanie zdrowia, Soames przywykł jednak uważać się za zmęczonego długą podróżą, która, objąwszy szerokim kołem świat, dobiec miała kresu pojutrze, w chwili kiedy wsiądą na pokład „Adelphica” Ta trzydniowa wycieczka do Waszyngtonu stanowiła ostatni już etap i znosił go bardzo dobrze. Miasto okazało się przyjemne, miało sporo pięknych gmachów i wiele drzew o bogatej gamie kolorów; ruch nie był tak nerwowy jak w Nowym Jorku i dużo domów nadawało się, jak uważał, do zamieszkania. Oczywiście wszędzie pełno Amerykanów, ale to było nieuniknione. Czuł się także szczęśliwy z powodu Fleur. Zapomniała zupełnie o tej nieprzyjemnej historii z panną Ferrar, była, jak się zdaje, w doskonałych stosunkach z Michałem i myślała znów o domu i o dziecku. Soames doznawał istotnie jakiegoś uczucia pełni i spokoju, uczucia, że cnota stała się sama sobie nagrodą, a przede wszystkim myślał o tym, że wkrótce już będzie oddychał wonią angielskiej trawy i znów ujrzy rzekę płynącą obok łąki, na której pasą się jego krowy. Nawet Anetka ucieszy się zapewne z jego powrotu – w Nowym Jorku kupił dla niej naprawdę ładną bransoletkę ze szmaragdów. W tym powszechnym zadowoleniu posąg „Nirwany” stanowił końcowy akord.

– To tutaj, Anno.

Angielski akcent i dwoje młodych ludzi na drugim końcu – zapewne przyszli tu, żeby sobie pogawędzić! Zamierzał już wstać, kiedy usłyszał głos młodej kobiety; mówiła akcentem amerykańskim, to prawda, ale miękko i tonem dziwnie intymnym.

– To strasznie wielkie, John. W obliczu tego czuję się niczym.

Z towarzyszącego słowom ruchu ręki Soames zrozumiał, że dotyczyły uczuć, które posąg i w nim budził.

– Wieczysty spokój. To mnie napełnia smutkiem, John.

W chwili kiedy ramię młodego człowieka wsunęło się pod jej ramię, ukazała się jego twarz. Z błyskawiczną szybkością Soames zasłonił się znów dłonią. „John?” Chciała z pewnością powiedzieć „Jon”. Młody Jon Forsyte – nie ulega żadnej wątpliwości! A ta dziewczyna to jego żona, siostra – jak słyszał – owego młodego Amerykanina Francisa Wilmota! Cóż za pech! Pamiętał doskonale twarz młodzieńca, choć widział go tylko w galerii obrazów na Cork Street i potem w ciastkarni, no i raz jeszcze owego posępnego popołudnia, kiedy udał się do Robin Hill prosić swą pierwszą rozwiedzioną żonę, aby pozwoliła swemu synowi ożenić się z jego córką! Nigdy niczyja odmowa nie sprawiła mu większej przyjemności! Nigdy logika rzeczy nie znalazła lepszego potwierdzenia. A jednak przykrość powiadomienia Fleur o tej odmowie pozostała w jego pamięci, podobna wiecznie tlącemu zarzewiu, czerwonemu i palącemu, mimo że przysypały je popioły. Soames, osłonięty szerokoskrzydłym kapeluszem i dłonią, upewnił się w swoich przypuszczeniach.

Młodzieniec stał z gołą głową, jak gdyby pełen czci wobec posągu. Wyglądał na Forsyte’a mimo zbytniej obfitości włosów. Podobno poeta! Twarz miał niebrzydką – kryło się w niej to, co nazywają urokiem.

Oczy głęboko osadzone, podobnie jak u dziadka, starego Jolyona, i tej samej barwy – ciemnoszare. Jasne włosy bez wątpienia odziedziczył po matce. Ale podbródek miał forsytowski. Soames spojrzał teraz na młodą kobietę. Słuszny wzrost, śniadawa bladość cery, włosy kasztanowate, oczy ciemne. Szyja ładnie osadzona, cała postać pełna wdzięku. Trzyma się bardzo prosto. Tak, powabna sylwetka! Ale jak ten smarkacz mógł się nią zainteresować po Fleur? Jak na Amerykankę miała co prawda wiele naturalności, przypominała jakby nimfę i było w niej coś bardzo intymnego i tajemniczego.

Nic w Ameryce nie uderzyło Soamesa tak mocno, jak brak intymności. Jeśli ktoś jej pragnął, musiał wyłączyć telefon i wejść do wanny, w przeciwnym razie dzwonek telefonu rozlegał się właśnie wtedy, kiedy szło się spać, i zapytywano, czy to mieszkanie państwa Newbergów. Domy stały tuż obok siebie, nie odgrodzone nawet od ulic. W hotelach wszystkie pokoje łączyły się ze sobą, a w hallu natkniesz się z pewnością na całe mnóstwo długich ław. Również i obiad odarto z wszelkiej intymności. Nawet jeśli się jadło na mieście, menu było zawsze takie samo: sałatka z homarów, ryby, indyk, szparagi, sałata i lody. Doskonałe potrawy, ani słowa, i bardzo pożywne, ale pozbawione bodaj krzty intymności.

Tamci dwoje rozmawiali z sobą. Przypomniał sobie także głos tego młodzieńca.

– To największe dzieło rąk ludzkich w Ameryce, Anno. W kraju nie mamy nic równie dobrego. To budzi we mnie nowe pragnienia, musimy pojechać do Egiptu.

– Twojej matce bardzo się ten projekt podoba, Jonie. I mnie też.

– Chodź, przyjrzyj się temu z drugiej strony.

Soames wstał gwałtownie, choć go nie poznano, i zaniepokojony wyszedł ze swojej niszy. Dziwaczne, a może nawet niebezpieczne spotkanie! Podróżował całe sześć miesięcy, żeby przywrócić Fleur pogodę ducha, i teraz, kiedy się już uspokoiła, nie chciałby za nic w świecie ujrzeć, jak traci znów równowagę na widok chłopca, który był jej pierwszą miłością. Zbyt dobrze pamiętał, jak jego samego wyprowadzał zawsze z równowagi widok Ireny. Tak… A przecież Irena jest tu także niemal na pewno. Cóż, Waszyngton to duże miasto. Nie ma zbyt wielkiego niebezpieczeństwa! Po południu zamierzają udać się do Mount Vernon, a nazajutrz rano, bardzo wcześnie, wyjechać. Przy bramie cmentarnej oczekiwała na Soamesa taksówka. Jeden z pozostałych samochodów musi należeć do tych dwojga. Z ukosa rzucił okiem na szereg aut. Czyżby obudził się w nim jakiś lęk, jakaś nadzieja, że w jednym z nich ujrzy tę kobietę, którą niegdyś, przed wiekami, widział oczekującą dzień po dniu i noc po nocy na to, czego on nie mógł jej pono dać. Nie! Tylko szoferzy wykrzykujący po swojemu: „Yeahs” lub „Yeps”. Amerykanie nie potrafią widać powiedzieć po prostu „Yes”. Wsiadając do taksówki Soames powiedział:

– Hotel Pótomac.

– Hotel Potómac?

– Jeśli pan woli.

Szofer pokazał zęby w uśmiechu i zamknął drzwiczki. Dom weteranów! Powiadają, że dużo weteranów już pomarło. Niemało ich jednak wróciło z ostatniej wojny. Przy tym cóż właściwie znaczy dla Amerykanów przestrzeń i pieniądze? Mają ich tyle, że nie wiedzą, co z tym począć. Zresztą, cóż go to obchodzi, zwłaszcza teraz, kiedy odjeżdża. Nic go to nie obchodzi. Istotnie zaprosił sporo Amerykanów, by przyjechawszy do Anglii odwiedzili go i obejrzeli jego obrazy. Byli to ludzie bardzo uprzejmi, niezmiernie gościnni. Soames widział tu mnóstwo pięknych obrazów, w tym trochę chińskich, i mnóstwo wysokich gmachów, a cała atmosfera była bardzo podniecająca. On sam nie chciałby spędzić całego życia w Ameryce, ale wszystko tu odznaczało się wielką żywotnością i – na krótko – mogło działać pobudzająco. „Nie mogę wyobrazić sobie  j e j  mieszkającej tutaj na stałe! – pomyślał nagle. – Nie znałem nikogo, kto by bardziej od niej potrzebował intymności.” Samochody płynęły obok niego całym strumieniem albo stały zaparkowane w długich szeregach. Ameryka – to samochody i dzienniki! I zaniepokoiła go nagła myśl: tutaj wszystko zamieszcza się w dziennikach; a jeśli i jego nazwisko znalazło się na liście przyjezdnych?

Przybywszy do hotelu Soames udał się przede wszystkim do kiosku w hallu, gdzie można było nabyć gazety, pastę do zębów i niebezpieczne dla uzębienia słodycze – a nie zdziwiłby się, gdyby i zęby sztuczne. Lista przyjezdnych? Oto jest. „Hotel Potomac”: Państwo Cyrusowie K. Mc Gunn, Panny Errick, Pan H. Yellam Root, Pan Semmes Forsyth; Państwo Munt.” Wydrukowano czarno na białym, tak, ale na szczęście poprzekręcano nazwiska! Forsyth! Munt! Nigdy nie potrafią wydrukować niczego, jak należy! „Semmes!” Można się spodziewać, że nikt nie domyśli się, o kogo to chodzi. I przeszedłszy do biura recepcji zaczął przeglądać książkę hotelową. Tak! Napisał nazwiska zupełnie wyraźnie. Po czym odwróciwszy kartę, przeczytał: „Państwo Jolyonowie Forsyteowie.” Tu! w tym hotelu – oni! Przyjechali na dzień przed nimi. A u góry strony, pod trochę wcześniejszą datą: „Pani Irena Forsyte.” Umysł Soamesa zaczął pracować z nieprawdopodobną szybkością. Musi natychmiast jakoś temu zaradzić. Gdzie jest Fleur i Michał? Wczoraj oglądali z nim razem Galerię Freer – piękna doprawdy kolekcja, nie widział nigdy nic ładniejszego – i pomnik Lincolna, i tę wielką wieżę, na którą on nie chciał wejść. Dziś rano powiedzieli, że obejrzą Galerię Corcoran, gdzie odbywa się wystawa malarzy stulecia. Wiedział, co to znaczy. W swoim czasie widział angielskie wystawy tego rodzaju. Wszyscy modni w swoim czasie malarze, a w rezultacie – widok wprost niewypowiedzianie żałosny. Zwrócił się do urzędnika hotelowego pytając:

– Czy jest tu restauracja, gdzie by można zjeść dobry lunch?

– Oczywiście. U Fillera mają doskonałą kuchnię.

– Dobrze. Gdyby wróciła do hotelu moja córka i zięć, proszę im łaskawie powiedzieć, żeby się spotkali ze mną o pierwszej u Fillera.

Następnie wróciwszy do kiosku kupił bilety do opery, chcąc, by ten wieczór spędzili poza domem; w dziesięć minut później szedł w kierunku Galerii Corcoran. Od Fillera pojadą wprost do Mount Vernon, przed teatrem zjedzą obiad w jakimś innym hotelu, nazajutrz zaś – wyjadą pierwszym pociągiem. W ten sposób uniknie się ryzyka. Gdyby tylko udało mu się złapać ich w galerii!

Dotarłszy na miejsce kupił machinalnie katalog i poszedł na górę. Sale wystawowe wychodziły wszystkie na korytarz i Soames rozpoczął poszukiwania od ostatniej. A otóż i oni, stoją przed obrazem przedstawiającym zachód słońca. Będąc już ich pewny, lecz niezbyt pewien samego siebie – Fleur jest taka bystra – rzucił okiem na obrazy. Nowoczesne płótna, naśladownictwo tych francuskich dziwactw, które sześć miesięcy temu pokazywał mu w Londynie Dumetrius. Przy tym, jego zdaniem, hurtowy towar, można by sądzić, że wszystko to wyszło spod jednego pędzla. Zauważył, że Fleur ze śmiechem dotknęła ramienia Michała. Jak ładnie wygląda! Po stokroć szkoda, gdyby cały ten kram wytrącił ją ponownie z równowagi. Soames podszedł do nich od tyłu. Co? To zachodzące słońce ma być twarzą mężczyzny? No, w dzisiejszych czasach nigdy nic nie wiadomo!

– Wpadło mi na myśl – powiedział – żeby tu wstąpić. Zjemy lunch u Fillera, powiedziano mi, że karmią tam lepiej niż w hotelu, a stamtąd możemy jechać wprost do Mount Vernon. Wziąłem też na wieczór bilety do opery.

I świadomy badawczego wzroku Fleur spojrzał na obraz. Nie czuł się zbyt pewnie.

– Czy dawniejsze obrazy są lepsze? – zapytał.

– Wie pan. Fleur zastanawiała się właśnie, jak można w obecnych czasach zajmować się jeszcze malarstwem?

– Jak to rozumiecie?

– Gdyby pan zobaczył całą wystawę, powiedziałby pan to samo. Sto lat tego dobrego!

– Najlepsze obrazy nie dostają się nigdy na takie wystawy – odparł Soames. – Bierze się na nie to, co się da. Amerykanie mieli kilku dobrych malarzy: Ryder, Innes, Whistler, Sargent.

– Oczywiście – zgodziła się Fleur. – Ale czy ty chcesz rzeczywiście, tatuśku, obejrzeć to wszystko? Jestem strasznie głodna.

– Nie – odparł Soames. – Po tym posągu św. Gaudencji nie mam na to wcale ochoty. Chodźmy na lunch.

II

Mount Vernon! Cudowne położenie! Wspaniałe barwy drzew, pokryte trawą strome zbocze, niżej szeroki błękitny Potomac – jak przyznawał nawet Soames, znacznie bardziej imponujący niż Tamiza. A na górze niski biały dom, dostojny i zaciszny, jeśli oczywiście nie liczyć turystów, niemal wyłącznie Anglików, obudził w nim uczucia, jakich nie doznawał od chwili wyjazdu z kraju. Mógł sobie łatwo wyobrazić, że ten poczciwiec Jerzy Washington był tak przywiązany do swej rezydencji. Można ją było bardzo polubić. Przypominała nieco stary dom lorda Johna Russella na wzgórzu Richmond, nie biorąc naturalnie pod uwagę różnicy, którą stanowiła inna szerokość rzeki, i to wrażenie, jakiego zawsze chyba doznaje się w Ameryce i Kanadzie: że ludzie usiłują bezskutecznie wypełnić czymś ów krajobraz – aż strach, ile tu miejsca, a najwidoczniej za mało czasu. Fleur nie posiadała się z zachwytu, Michał stwierdził, że to „bajeczne”. Gorące blaski słońca padły na policzek Soamesa, kiedy stojąc na dużym ganku rozejrzał się dokoła po raz ostatni, nim wszedł do wnętrza domu. Powinien to sobie zapamiętać – nie całą Amerykę wczoraj dopiero zbudowano! Przeszedł do hallu, a stamtąd dalej, wędrując po dolnych pokojach. Doprawdy! Urządzono to z nadzwyczajnym smakiem! Same tylko dobre, oryginalne antyki sprzed półtora wieku, przypominające Soamesowi chwile spędzone w antykwarniach Taunton i Tunbridge Wells. Oczywiście za dużo „Jerzego Washingtona”. Kubek Jerzego Washingtona, jego miednica do moczenia nóg, list do kogoś tam i koronka z jego kołnierzyka, i szpada, i pistolet, i wszystko, co do niego kiedyś należało! Co prawda to nieuniknione! Zapomniawszy o tłumie zwiedzających, zapomniawszy nawet o córce, Soames posuwał się oddzielony od reszty świata milczeniem – tym nawykiem zbieracza oceniającego wszystko bezgłośnie. Nie znosił wprost, aby jakieś bezkrytyczne bzdury mąciły jego sądy. Dotarł do sypialni na piętrze, gdzie Jerzy Washington umarł, i zaglądał tam przez kratę, gdy nagle usłyszał dźwięki, które niemal zmroziły krew w jego żyłach. Były to te same głosy, które słyszał rano przed posągiem św. Gaudencji, a do nich dołączył się głos Michała! Czy Fleur także tam jest? Obejrzał się i poczuł ulgę. Nie! Ci troje stali na szczycie głównych schodów, wymieniając uwagi, jak to czynią ludzie sobie obcy, przypadkowo interesujący się jedną rzeczą. Dobiegły go słowa Michała:

– Wcale dobry gust mieli w tamtych czasach.

A Jon Forsyte odparł:

– Wszystko to ręczna robota, jak pan widzi.

Soames rzucił się ku tylnym schodom, potrącił jakąś zażywną damę, cofnął się coś mamrocząc i zszedł śpiesznie na dół. Jeżeli Fleur nie towarzyszy Michałowi, to znaczy, że wzięła w obroty kustosza. Opanowała go jedna myśl: „Wyprowadzić ją, póki ci troje znajdują się jeszcze na górze” Dwaj młodzi Anglicy nie przedstawili się sobie zapewne ani nie poznali bliżej, jeśli jednak do tego doszło, musi jak najprędzej zabrać Michała. Ale w jaki sposób wyciągnąć stąd Fleur? Tak, otóż i ona, rozmawia właśnie z kustoszem, stojąc przed fletem Jerzego Washingtona, leżącym na jego klawikordzie w pokoju muzycznym. Soames czuł prawdziwą udrękę. Oburzała go sama myśl o chorobie, a bardziej jeszcze – o udawaniu choroby. Ale cóż mu pozostaje innego? Nie może przecież podejść do niej i powiedzieć: „Mam już tego dosyć. Chodźmy do samochodu!” Przełknąwszy gwałtownie ślinę, podniósł dłoń do czoła i zbliżył się do klawikordu.

– Fleur – powiedział i nie dając jej czasu na zorientowanie się ciągnął dalej: – Nie czuję się zbyt dobrze. Muszę wrócić do samochodu.

Słowa te wychodzące z ust człowieka, któremu tak obce były wszelkie efekty dramatyczne, mogły bez wątpienia przerazić.

– Ojczulku, co się stało?

– Nie wiem – odparł Soames. – Zawrót głowy. Podaj mi rękę.

Doprawdy, okropna cała ta historia! Kiedy szli do auta czekającego na nich przy wejściu, niepokój Fleur wprawiał Soamesa w takie zakłopotanie, że niemal zaniechał komedii. Zdołał jednak wyszeptać:

– Przypuszczam, że zanadto się zmęczyłem. A może to z powodu tutejszej kuchni. Chcę po prostu posiedzieć spokojnie w samochodzie.

Ku jego niezmiernej uldze Fleur usiadła obok niego, wyjęła flakon z solami trzeźwiącymi i posłała szofera po Michała. Soames był wzruszony, choć wąchanie soli, które okazały się bardzo silne, nie sprawiało mu najmniejszej przyjemności.

– Wiele hałasu o nic – mruknął.

– Lepiej, tatuśku drogi, pojedźmy zaraz do domu, żebyś mógł trochę poleżeć.

Po kilku minutach nadszedł śpiesznie Michał. I on również okazywał, jak się wydawało Soamesowi, szczery niepokój. Auto ruszyło. Soames siedział oparty na poduszkach, trzymając Fleur za rękę; usta i oczy miał zamknięte i nigdy może w życiu nie czuł się tak dobrze jak w tej chwili. Nim dojechali do Aleksandrii, otworzył usta, aby powiedzieć, iż popsuł im całą wycieczkę. Muszą wrócić do domu przez Arlington, on poczeka, w samochodzie, gdy oni będą zwiedzali. Fleur była za tym, by jechać wprost do domu, Soames jednak uparł się. Gdy przybyli do tego również białego domu, równie przyjemnie położonego na zboczu nad rzeką, Soames oczekujący na nich w samochodzie omal nie zemdlał. A jeżeli Jon Forsyte wpadł na ten sam pomysł i za chwilę tu nadjedzie? Doznał głębokiej ulgi, kiedy niebawem wrócili, mówiąc, że owszem, jest tu ładnie, ale nie ma porównania z Mount Vernon – kolumny ganku są zbyt ciężkie. Kiedy auto przejeżdżało ponownie przez lśniące świeżą zielenią lasy, Soames otworzył oczy na dobre.

– Czuję się już zupełnie dobrze. To musiała być chyba wątroba.

– Powinieneś napić się trochę brandy, tatuśku. Moglibyśmy dostać na nie receptę od jakiego lekarza.

– Lekarza? Głupstwo. Zjemy obiad u siebie na górze, a ja pomówię z kelnerem. Na pewno mają coś takiego w hotelu.

Zjeść obiad na górze! To szczęśliwa myśl.

W saloniku ich apartamentu Soames położył się na sofie wzruszony i wdzięczny, Fleur bowiem obłożyła go poduszkami i przyćmiła światło, spoglądając sponad czytanej książki, by sprawdzić, jak on się czuje. Nie przypominał sobie, aby kiedykolwiek uświadomił sobie tak wyraźnie, że ją naprawdę obchodzi. Pomyślał nawet: „Powinienem trochę chorować od czasu do czasu.” A jednak, jeżeli w domu uskarżał się na jakieś dolegliwości, Anetka zaraz zaczynała narzekać, że czuje się jeszcze gorzej.

Tuż obok, w małym saloniku na wprost schodów, grał ktoś na fortepianie.

– Czy muzyka nie przeszkadza ci, tatuśku?

W mózgu Soamesa zabłysła myśl: „Irena!” Gdyby tak było istotnie, a Fleur poszłaby tam interweniować, wówczas rzeczywiście wybuchłaby bomba!

– Nie, raczej sprawia mi przyjemność – odparł pośpiesznie.

– Doskonałe uderzenie.

Uderzenie Ireny! Soames pamiętał, jak June je zawsze chwaliła. Pamiętał, jak zobaczył raz tego draba Bosinneya wsłuchanego w jej grę w małym saloniku przy Montpellier Square; miał przy tym jakiś dziki wyraz twarzy. Pamiętał, jak Irena zwykle przestawała grać, kiedy on sam wchodził – czy to licząc się z nim, czy też sądząc, że dla niego grać nie warto – któż to wie? On tego nigdy nie wiedział. On nigdy nic nie wiedział!

Tak, to było niegdyś – przed wiekami, w innym życiu! Zamknął oczy i natychmiast zobaczył Irenę w szmaragdowej sukni wieczorowej, jak stała czekając na płaszcz w hallu na Park Lane; było to pierwsze przyjęcie po ich miodowym miesiącu! Czemu takie obrazy zjawiają się przed zamkniętymi oczyma ni stąd ni zowąd, bez ładu ni składu? Irena szczotkująca włosy – oczywiście teraz już siwe! On ma siedemdziesiąt lat, więc ona musi mieć blisko sześćdziesiąt dwa. Jak ten czas mija! Włosy koloru feuille morte – tak mówiła o nich zazwyczaj stara ciotka Jula, dumna, że znalazła takie określenie. I oczy aksamitne, ciemne! Ach, lecz piękny jest, kto pięknie postępuje. A przecież – któż to wie! Może gdyby był umiał wyrażać swe uczucia! Gdyby rozumiał muzykę! Gdyby ona nie działała tak na jego zmysły! Może… och! Gdyby… tak. Gdyby. Nie warto tego roztrząsać. I właśnie tu musiała przyjechać! Cóż za paskudna historia! Czy człowiek nigdy nie zapomina?

Fleur poszła się spakować i ubrać. Przyniesiono obiad. Michał opowiadał, że w Mount Vernon spotkał przemiłą młodą parę.

– On jest Anglikiem. Mówi, że Mount Vernon budzi w nim głęboką nostalgię.

– Jak się nazywa, Michale?

– Nazywa? Nie pytałem go. A dlaczego?

– Och nic! Myślałam, że wiesz.

Soames znów odetchnął. Spostrzegł, jak Fleur się tym zainteresowała. Przy pierwszej okazji jej uczucie dla tego syna Ireny rozpali się na nowo. Ma to we krwi!

– Bright Markland – opowiadał Michał – rozgadał się na temat przyszłości Ameryki. Jest on nastrojony bardzo optymistycznie, ponieważ w kraju jest wciąż jeszcze wielu farmerów i ludzi osiadłych na roli. Ale gadał także wiele o przyszłości Anglii, i również optymistycznie, a przecież mało kto zajmuje się tam rolnictwem.

– Kto to jest Bright Markland? – mruknął Soames.

– Wydawca „Scrutatora” Trudno o lepszy przykład optymizmu albo też umiejętności patrzenia na rzecz z dwóch całkowicie różnych punktów widzenia.

– Spodziewałem się – rzekł Soames z naciskiem – że widząc te nowe kraje zrozumiesz, że i stary ma pewne zalety.

Michał zaśmiał się.

– Nie ma potrzeby przekonywać mnie o tym. Ale, widzi pan, ja należę do tak zwanej klasy uprzywilejowanej i jak sądzę, pan także.

Soames spojrzał ze zdumieniem. Ten młody człowiek stawał się sarkastyczny!

– No – rzekł – będę szczęśliwy, gdy znajdę się już w domu. Czy jesteście spakowani?

Byli już spakowani, zatelefonował więc po taksówkę, która miała ich zawieźć do opery. Ażeby nie kręcili się niepotrzebnie w hallu, Soames sam zeszedł na dół odprowadzić ich do samochodu. Wszystko poszło gładko, bez żadnych zahaczeń i z uczuciem głębokiej ulgi Soames zajął miejsce w windzie, która go odwiozła do jego pokoju.

III

Stał przy oknie spoglądając na wysokie domy, latarnie, samochody sunące w dole, na jasne, usiane gwiazdami niebo. Czuł się teraz naprawdę zmęczony. Jeszcze jeden taki dzień, a nie będzie musiał symulować niedyspozycji. Doprawdy o włos od katastrofy – i to kilkakrotnie! Pragnął znaleźć się już w domu, z dala od niebezpieczeństwa. Jakie to dziwne, że znajduje się pod jednym dachem z tą kobietą. Nie przebywał z nią pod jednym dachem od owego okropnego dnia listopadowego w roku osiemdziesiątym siódmym, kiedy to krążył tam i z powrotem po Montpellier Square w tak strasznej męce i wreszcie wrócił do drzwi frontowych swego domu, by się tam spotkać z młodym Jolyonem. Zaledwie jeden kochanek umarł, a oto już drugi stał w progu! Tej to nocy Irena wymknęła się ukradkiem z jego – Soamesa – domu i odtąd nigdy już nie znaleźli się razem pod jednym dachem. Znów ta muzyka – łagodna i niepokojąca. Czy to ona gra? Chcąc uciec od tych dźwięków Soames poszedł do swej sypialni i zaczął pakować rzeczy. Nie zajęło mu to wiele czasu, miał ze sobą jedną tylko walizkę. Czy położyć się? Położyć się i leżeć bezsennie? Ta historia wytrąciła go z równowagi. Jeżeli to ona siedzi tam przy fortepianie, tak blisko niego, to jak teraz wygląda? Od owej dalekiej nocy listopadowej widział ją siedem, nie, osiem razy. Dwukrotnie u niej w Chelsea, potem przy fontannie w Lasku Bulońskim, w Robin Hill, kiedy postawił swoje ultimatum jej i młodemu Jolyonowi, na pogrzebie królowej Wiktorii, na Lord’s Cricket Ground, znów w Robin Hill, kiedy pojechał prosić ją, by ustąpiła w sprawie Fleur, wreszcie w Galerii Goupenor, gdy stamtąd wychodziła. Każde z tych spotkań pamiętał w najdrobniejszych szczegółach, aż do ostatniego ruchu jej okrytej rękawiczką dłoni, aż do słabego uśmiechu ust.

Soamesa przeszył dreszcz. Za gorąco w tych amerykańskich sypialniach! Wrócił do saloniku. Sprzątnięto tam właśnie i przyniesiono mu wieczorną gazetę. Nic ciekawego! Nie mógł nigdy znaleźć nic ciekawego w tutejszych dziennikach. Po tylu latach, gdy rozdzieliła ich przestrzeń i czas – jakież właściwie żywi w stosunku do niej uczucia? Nienawiść? To słowo zbyt silne. Nie można nienawidzić tych, którzy są daleko. Zresztą on nigdy nie czuł wobec niej nienawiści! Nawet wówczas, kiedy się po raz pierwszy dowiedział, że go zdradziła. Pogardę? Nie. Zbyt wiele zadała mu bólu. Nie umiał zdać sobie sam sprawy z własnych uczuć. Zaczął się przechadzać po pokoju, kilkakrotnie stawał przy drzwiach i nasłuchiwał jak więzień w swojej celi. Nie, to poniżej jego godności! Podszedł więc do sofy i położył się. Będzie myślał o swych podróżach. Czy sprawiły mu przyjemność? Jeden wielki wir: tyle rzeczy i – tyle wody. A przecież wszystko zwiedzili zgodnie z programem z wyjątkiem Chin, które musieli z daleka ominąć ze względu na sytuację, jaka tam panowała. Sfinks i Taj Mahal, port Vancouver i Góry Skaliste to jawiły się, to nikły w jego świadomości, jakby bawiąc się z nim w chowanego. A teraz ta muzyka. Czy to ona gra? Szczególne! Wygląda na to, że człowiek przeżywa jeden tylko okres prawdziwego żaru uczuć. Wszystko inne, co go spotyka, przebiega w letniej temperaturze, i może to dobrze, w przeciwnym bowiem razie naczynie nie wytrzymałoby naporu wrzących uczuć. Czy ma przeżyć ponownie te same wzruszenia, jakich doznawał w pierwszej fazie ich znajomości? Za nic w świecie! A jednak! Soames wstał. Ta muzyka rozbrzmiewa wciąż, rozbrzmiewa bezustannie. Ale kiedy ustanie, nie będzie już mógł zobaczyć grającej. Ona to czy nie o n a ? Czemu by nie miał przejść przez salonik – po prostu tylko przejść i – rzucić jedno spojrzenie? Jeżeli to ona, cóż, prawdopodobnie straciła już swój powab, tę urodę, która tyle sprawiła mu bólu! Zauważył przedtem, gdzie stoi pianino – tak, zobaczyłby grającą z profilu. Otworzył drzwi, muzyka zabrzmiała głośniej i Soames wyśliznął się z pokoju.

Tylko szerokość pokoju Fleur oddzielała go od tego otwartego saloniku na wprost schodów. Na korytarzu nie było nikogo, nawet boya hotelowego. Bardzo możliwe, że to po prostu jakaś Amerykanka, może ta młoda kobieta – żona Jona! A jednak nie – w tym uderzeniu było coś… coś szczególnego! I trzymając przed sobą wieczorną gazetę, Soames szedł dalej. Trzy filary stojące w pewnej od siebie odległości oddzielały salon od korytarza, zastępując to, czego Soamesowi tak bardzo brakowało w Ameryce – czwartą ścianę. Zatrzymał się przy pierwszym z tych filarów. Obok klawiatury stała wysoka lampa z pomarańczowym abażurem, a światło jej padało na nuty, na klawisze, na policzek i włosy grającej. Ona! Choć Soames przypuszczał, że jest już siwa, poruszył go dziwnie widok tych włosów bez jednej bodaj złotej nitki. Faliste, miękkie, lśniące, okrywały jej głowę jak srebrny hełm. Była w wieczorowej sukni i mógł stwierdzić, że ramiona jej, szyja, plecy pozostały krągłe i piękne. Cala jej postać, poczynając od talii, kołysała się lekko w takt muzyki. Suknię miała w odcieniu perłowoheliotropowym. Soames stał za filarem, wpatrzony w nią, zasłaniając twarz ręką, aby go nie mogła poznać, jeśli odwróci głowę. Nie doznawał żadnych określonych uczuć – film wspomnień rozwijał się zbyt szybko. Od chwili gdy po raz pierwszy zobaczył ją w bawialni w Bournemouth aż do ich ostatniego spotkania w Galerii Goupenor – przesunął się przed nim długi szereg przeżyć: był w nich i żar, i chłód, i gorycz. Długotrwałe wrzenie zmysłów, długi okres depresji ducha. Długotrwała bolesna namiętność, długotrwała nauka obojętności i drętwoty. W najmniejszym nawet stopniu nie pragnął, stojąc tu, rozmowy z nią, a jednak nie mógł oderwać od niej wzroku. Nagle przestała grać; pochyliwszy się naprzód, zamknęła nuty i wyciągnęła rękę, aby zgasić lampę. Pełne światło oblało jej twarz i Soames cofnąwszy się widział ją wciąż jeszcze piękną, może nawet piękniejszą, choć nieco zniszczoną; oczy jej, patrzące spod ciemnych wciąż brwi, bodaj że pociemniały jeszcze, stały się większe i łagodniejsze. I raz jeszcze owładnęło nim to samo uczucie: „Tu oto siedzi kobieta, której nigdy nie znałem” Z jakimś dziwnym gniewem cofał się, dopóki nie stracił jej z oczu. Ach, ona ma wiele wad, lecz najgorszą ze wszystkich była zawsze i nadal pozostała jej tajemniczość! I stąpając po cichu, niby kot, Soames wrócił do swego pokoju.

Czuł się teraz śmiertelnie znużony; wszedłszy do sypialni rozebrał się szybko i położył do łóżka. Z całego serca pragnął znaleźć się już na okręcie, pod brytyjską flagą. – „Jestem stary – pomyślał nagle – stary.” Ta Ameryka wydawała mu się za młoda, tak pełna energii, zdążająca ku jakimś celom, których on nie mógł dostrzec. Miasta Wschodu były zupełnie inne. Jednak mimo wszystko ma on dopiero siedemdziesiąt lat. Jego ojciec dożył dziewięćdziesięciu, stary Jolyon – osiemdziesięciu pięciu a Tymoteusz stu; podobnie wszyscy inni starzy Forsyteowie. Mając siedemdziesiąt lat, nie grali w golfa, a jednak byli młodsi, w każdym razie młodsi niż on – dzisiejszego wieczora. Widok tej kobiety sprawił, że… że… Tak, jest stary!

„Nie chcę się zestarzeć – pomyślał. – Gdybym kiedy czuł się tak jak dziś, zasięgnę porady jakiego lekarza.”

W dzisiejszych czasach istnieją jakieś małpie preparaty, które się zastrzykuje. On nie będzie tego próbować, Małpy! Czemu nie prosięta lub tygrysy? Przetrwać w jakikolwiek bądź sposób jeszcze z dziesięć albo piętnaście lat! Przez ten czas ludzie w Anglii zorientują się w sytuacji, skończy się z tą przeklętą daniną majątkową. Będzie wiedział, co zostawia Fleur. Zobaczy, jak jej malec wyrasta na chłopca i idzie do szkoły – szkoły publicznej – no pewnie! Eton? Nie – młody Jolyon tam się uczył. Winchester, szkoła Montów? Ani jedno, ani drugie, jeżeli zdoła temu przeszkodzić. Najodpowiedniejsze byłoby Harrow albo jego dawna szkoła – Malborough. Może zobaczy jeszcze Kita grającego w krykieta na Lord’s Cricket Ground. No, do tego czasu minie z piętnaście lat.

0 tak, ma o co się troszczyć, ma po co żyć. Jeśli tego braknie, człowiek czuje się stary, a jeśli istotnie czuje się stary, wówczas jest stary i wkrótce nadchodzi koniec. Jak dobrze się ta kobieta trzyma! Ona!… A jego obrazy! Trzeba zająć się nimi poważnie. Ta Galeria Freer! Zostawić je narodowi i przekazać potomności swe imię – dużo w tej myśli pociechy! Ona! Och, ona nigdy nie umrze!

Smuga światła na ścianie blisko drzwi.

– Śpisz, tatusiu?

A więc Fleur pamiętała, żeby po powrocie zajrzeć do niego!

– Jak się czujesz, tatuśku?

– Dobrze. Trochę zmęczony. Jak tam opera?

– Tak sobie.

– Poleciłem, żeby obudzono nas o siódmej. Śniadanie zjemy w pociągu.

Usta Fleur dotknęły jego czoła. Gdyby… gdyby ta kobieta. Ale nie… nigdy… nigdy z własnej woli!…

– Dobranoc – powiedział. – Śpij spokojnie.

Smuga światła na ścianie zwęziła się i znikła. Dobrze! Teraz ogarnęła go senność. Ale w tym domu. Cienie. Cienie. Przeszłość… teraźniejszość… przy pianinie… u jego wezgłowia. Idą… mijają go. A za nimi ogromna kobieta w płaszczu z brązu, z zamkniętymi oczyma, pogrążona w otchłani, w wieczności… wie… czno…

I Soames zaczął cicho chrapać.

Księga III

Łabędzi śpiew

tłumaczyła

Wanda Kragen

Jesteśmy z tej samej materii, co sny,

I nasze krótkie życie uzupełnia sen.

W. Shakespeare, Burza

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Otwarcie kantyny

Nowoczesne społeczeństwo, w którym jedno wydarzenie goni drugie, a dawna sensacja ustępuje nowej, cechuje rodzaj niedowładu pamięci; nic więc dziwnego, że wiosną roku 1926 ostre starcie Fleur Mont z Marjorie Ferrar było już prawie całkiem zapomniane. Zresztą Fleur nie dawała opinii publicznej okazji do zajmowania się swoją osobą; po podróży dookoła świata zainteresowała się bowiem sprawami Imperium Brytyjskiego, a było to upodobanie tak bardzo niemodne, że poza urokiem i podnietą nowości dawało rękojmię nieangażowania własnego nazwiska.

Mieszkańcy kolonii, Amerykanie i hinduscy studenci – ludzie, których nikt nie mógł podejrzewać, że są „lwami salonowymi” – spotykali się teraz w „bimetalicznyrn salonie”, a Fleur osądziła, że to ludzie „bardzo zajmujący”, zwłaszcza studenci hinduscy, tak układni i tajemniczy, że nigdy nie wiedziała, czy oni są „narzędziem” w jej ręku, czy na odwrót.

Widząc szczególne trudności piętrzące się przed foggartyzmem, Fleur zaczęła się rozglądać za nowym „konikiem”, który dowiózłby Michała do kariery parlamentarnej, a ponieważ sądziła, że zna Indie, gdzie podczas podróży spędziła sześć tygodni, wydawało się jej, że znalazła tego „konika” w idei otwarcia Kenii dla Hindusów. Rozmowy ze studentami hinduskimi nauczyły ją, że nie można dążyć w jakimś kierunku nie mając określonego celu. Ci młodzi ludzie byli może skomplikowani i niepraktyczni, marzycielscy i skryci, lecz posiadali przynajmniej mocne przekonanie, że komórka w organizmie jest mniej ważna od całego organizmu, ich własny los – od losu Indii. Fleur zetknęła się więc z ludźmi, którzy w coś wierzyli – było to nowe, fascynujące odkrycie. Wspomniała o tym Michałowi.

– Wszystko to bardzo pięknie – odparł – ale nasi hinduscy przyjaciele w obronie swojej wiary nie przeżyli czterech lat w okopach lub w strachu przed nimi. Gdyby tak było, ich wiara nie wydawałaby im się tak ogromnie ważna jak teraz. Chcieliby tego może, lecz ich wrażliwość byłaby stępiona. To właśnie stało się z nami wszystkimi, którzy przeżyliśmy wojnę w Europie.

– To jednak nie czyni wiary mniej interesującą – powiedziała Fleur oschle.

– Widzisz, moja droga, prorocy łają nas za to, że żyjemy z dnia na dzień, ale czy można mieć zaufanie do siły życiowej, która jest tak niesłychanie rozrzutna, że robi z milionów ludzi siekaninę? Wierz mi, okres wiktoriański wyhodował wiele łatwej i powierzchownej wiary i u naszych hinduskich przyjaciół zachodzi podobny wypadek. Od czasu buntu Sipajów Indie nie postąpiły ani o krok naprzód, a i ten ruch miał charakter bardzo powierzchowny. Nie powinnaś zatem brać tych ludzi zbyt poważnie.

– Wcale tego nie robię. Ale podoba mi się ich wiara w to, że służą Indiom.

Widząc uśmiech Michała nachmurzyła się: myśli pewnie, że ona chce tylko wzbogacić swoją kolekcję.

Teść jej, który istotnie zajmował się nieco orientalistyką, podniósł wysoko brew, zdumiony tymi nowymi znajomościami.

– Mój najstarszy przyjaciel – oświadczył Fleur w dniu pierwszego maja – jest sędzią w Indiach. Żyje tam już od czterdziestu lat. Po dwu latach pisał, że zaczyna rozumieć Hindusów. Po dziesięciu, że zna ich już zupełnie dobrze. Wczoraj dostałem od niego list, w którym donosi, że po czterdziestu latach nie wie o nich nic. I tak samo oni o nas nic nie wiedzą. Wschód i Zachód – to dwa światy o zupełnie odmiennym układzie krążenia.

– A może tych czterdzieści lat zmieniło u niego układ krążenia?

– Ani na jotę – odparł sir Lawrence – na to trzeba czterdziestu pokoleń. Proszę cię jeszcze, moja droga, o filiżankę twojej świetnej tureckiej kawy. A jak Michał zapatruje się na strajk powszechny?

– Powiada, że rząd nie ustąpi, póki Kongres Związków Zawodowych nie cofnie wszystkich swoich żądań.

– Właśnie! I gdyby nasz angielski układ krążenia był inny, moglibyśmy dożyć „ładnej chryi”, jakby powiedział „stary Forsyte”.

– Michał jest po stronie górników.

– Ja również, piękna pani. To wspaniali chłopcy, ale los ciężko ich pokarał takimi przywódcami. To samo odnosi się do właścicieli kopalń. Ci mili przywódcy nie spoczną, dopóki nie zrujnują ludzi do ostatka. Węgiel to nieprzyjemna substancja: czerni twarz, a teraz zrobi się nam jeszcze od niego czarno przed oczami. Co się stało z poczciwą starą Anglią? No, bądź zdrowa, ucałuj ode mnie Kita i powiedz Michałowi, żeby nie tracił głowy.

O to właśnie starał się Michał. W chwili wybuchu Wielkiej Wojny był akurat na tyle dorosły, aby iść walczyć, ale jeszcze za młody, aby dostrzec fatalizm, którym nasiąka natura ludzka w obliczu zbliżającego się niebezpieczeństwa. Obecnie, przed Wielkim Strajkiem, rozumiał to już dobrze i pojmował zarazem, jak wielką wagę przywiązują ludzie do utrzymania prestiżu. Zauważył, że obie strony wyrażają gotowość spełnienia wszystkich życzeń przeciwnika, z zastrzeżeniem oczywiście, by nie poczynić najmniejszych ustępstw. A hasła: „Dłuższa praca, mniejsza płaca” oraz „Ani minuty dłużej, ani grosza mniej”, składały przed sobą dworskie ukłony, lecz pomimo wszystkich prób zbliżenia coraz bardziej się od siebie oddalały. Michał, którego temperament przypominał żywe srebro, ze źle maskowaną niecierpliwością obserwował obecnie trzeźwe i przezorne kroki typowych Brytyjczyków, trzymających w ręku wszelkie możliwości pośredniczenia. Gdy w ów pamiętny poniedziałek nie tylko „panowie od haseł”, ale nawet typowi Anglicy stanęli nagle przed koniecznością zachowania prestiżu, Michał zrozumiał, że nie da się już nic zrobić. Wróciwszy o północy z Izby Gmin stał patrząc na śpiącą żonę. Czy ma zbudzić Fleur i powiedzieć jej, że Anglia zabrnęła w taką biedę? Po co wyrywać ją z miłego snu? Aż nazbyt szybko się o tym dowie! A zresztą nie weźmie tego poważnie. Przeszedł do ubieralni i spojrzał przez okno na ciemny plac w dole. Za parę godzin wybuchnie strajk powszechny! Niezła próba dla brytyjskiego charakteru. Brytyjski charakter? Michał już od lat podejrzewał, że zewnętrzne przejawy są złudne, że członkowie parlamentu, bywalcy teatrów, zgrabne, szykowne kobietki w sukniach, które leżały jak ulane na ich szykownych figurkach, kapryśni i rozpieszczeni poeci, apoplektyczni generałowie rozparci w fotelach, pastorzy na ambonach, plakaty na ulicach i przede wszystkim prasa – że to wszystko nie reprezentuje typowych cech narodowych. Jeżeli gazety przestaną wychodzić, będzie można nareszcie zobaczyć i pojąć prawdziwy brytyjski charakter; to wina gazet, że podczas wojny nigdy się go w pełni nie rozumiało ani nie odczuwało, przynajmniej w Anglii. W okopach było oczywiście inaczej – tam sentymentalizm i nienawiść, reklama i pusta gadanina były surowo zakazane; Brytyjczycy z posępnym humorem po prostu „trzymali się”, wzniośli i bez pozy, w błocie i we krwi, w smrodzie i ogłuszającym huku, w ciągłej nie kończącej się trwodze, że zostaną bezsensownie, ni w pięć ni w dziewięć, posłani w ogień! Michał był przeświadczony, że brytyjski szubieniczny humor, który rozkwitał tym lepiej, im gorsza stawała się sytuacja, będzie miał obecnie znowu pole do popisu. Odszedł od okna, rozebrał się i wrócił do sypialni.

Fleur nie spała.

– No co, Michale?

– Strajk pewny.

– Jakież to nudne!

– Tak, będziemy się musieli wziąć do pracy.

– Po co wyznaczono w takim razie komisję i wypłacono te wszystkie zasiłki, jeżeli i tak nie dało się tego uniknąć?

– Drogie dziecko, przemawia przez ciebie zdrowy rozsądek, który z tą sprawą nie ma nic wspólnego.

– Dlaczego właściwie nie mogą dojść do porozumienia?

– Bo muszą zachować prestiż. Chęć zachowania prestiżu to jeden z głównych motywów ludzkiego postępowania.

– Jak to?

– To właśnie było przyczyną wojny, a teraz stało się przyczyną strajku. Gdyby nie chęć utrzymania prestiżu, nie byłoby dzisiaj prawdopodobnie życia na ziemi.

– Nie mów głupstw!

Michał pocałował ją.

– Sądzę, żeś powinien się czymś zająć – powiedziała sennym głosem. – W parlamencie nie będzie chyba teraz o czym mówić.

– Tak, przypuszczam, że będziemy siedzieli i gapili się wzajemnie na siebie, a od czasu do czasu używali słowa „formuła”.

– Żałuję, że nie mamy Mussoliniego.

– Ja nie. Na dalszą metę trzeba za to zawsze płacić. Pomyśl tylko o Meksyku i Diazie, o Leninie i Rosji, o Napoleonie i Francji albo o Cromwellu i Anglii – do pewnego stopnia.

– Karol II – mruknęła Fleur z głową w poduszce – był przecież taki miły.

Podniecony pocałunkiem Michał leżał jeszcze chwilę bezsennie, chwilę pospał i znowu się zbudził. Zachowanie prestiżu! Nikt nie uczyni teraz pierwszego kroku właśnie dlatego, że chodzi o prestiż. Prawie godzinę leżał nie śpiąc i usiłując znaleźć takie wyjście, aby żadna ze stron nie naraziła swej powagi, potem zasnął. O siódmej zbudził się z uczuciem, że marnował czas. Pod płaszczykiem troski o Anglię i zapewnień o gorącej chęci znalezienia „formuły”, która by umożliwiła porozumienie, dochodziło do głosu zbyt wiele osobistych uczuć, pobudek i przesądów. Podobnie jak w przededniu wojny każdy głęboko pragnął upokorzyć i zastraszyć przeciwnika, każdy chciał utrzymać swój prestiż kosztem drugiej strony!

Zaraz po śniadaniu wyszedł z domu.

Nieprzerwany strumień ludzi i samochodów płynął przez Westminster Bridge ku miastu; autobusy i tramwaje nie kursowały, przejeżdżały jednak pełne lub puste ciężarówki. Wielu policjantów-ochotników stało już na posterunkach, a przechodnie przyoblekli twarze w wyraz wyzywającego wesela, jakby śpiesząc na proszony wieczór. Michał szedł w stronę Hyde Park. W ciągu nocy pojawiła się tu przedziwna, pełna jednak wewnętrznego ładu zbieranina wozów ciężarowych, baniek z mlekiem i straganów. Pośród ogólnego duchowego i umysłowego letargu, który stał się przyczyną narodowego kryzysu, jakże cudownie objawił się tutaj zmysł praktyczny i rozmach organizacyjny!

„I mówią o nas, że nie umiemy organizować! – pomyślał Michał.

– Umiemy doskonale, ale dopiero po szkodzie!”

Poszedł dalej ku jednemu z wielkich dworców. Stały przed nim patrole strajkowe, lecz kursowały już pociągi prowadzone przez ochotniczą obsługę. Michał pokręcił się tu i tam, porozmawiał z kilkoma ochotnikami. „Do licha! – pomyślał – ci chłopcy powinni przecież dostawać coś do jedzenia! Gdyby tak otworzyć kantynę!” Nie tracąc czasu wrócił na South Square.

Fleur była w domu.

– Czy pomożesz mi prowadzić kantynę kolejową dla ochotników?

Zobaczył, że twarz jej wyraża pytanie: „Czy to zrobi dobre wrażenie?” – i śpiesznie ciągnął dalej:

– To będzie piekielna robota; musimy wciągnąć, kogo się da do współpracy. Przypuszczam, że na początek mógłbym pozyskać Norę Curfew i jej paczkę z Bethnal Green. Ale przede wszystkim potrzebna będzie twoja szybka orientacja i umiejętność postępowania z ludźmi.

Fleur uśmiechnęła się.

– Dobrze – powiedziała.

Wzięli samochód, który im podarował Soames po powrocie z podróży naokoło świata, i ruszyli na miasto; po drodze wyławiali ludzi i jechali dalej. Pozyskali Norę Curfew i „jej paczkę” z Bethnal Green; było to pierwsze spotkanie Fleur z kobietą, którą skłonna była dawniej uważać za rywalkę, i Michał zauważył, że już po pięciu minutach rozmowy uznała ona Norę za „zbyt dobrą”, aby mogła być niebezpieczną. Zostawił je obie na South Square omawiające różne szczegóły kulinarne, sam zaś zabrał się do zwalczania naturalnej opozycji czynników oficjalnych. Przypominało to przecinanie drutów kolczastych w ciemną noc przed planowanym atakiem. Poprzecinał ich sporo, po czym udał się do parlamentu. Cały gmach rozbrzmiewał niezbyt starannie sformułowanymi „formułami” i w ogóle było to najbardziej ponure miejsce, w jakim tego dnia przebywał. Każdy mówił o „zagrożeniu konstytucji”. Rząd miał coraz to rzadszą minę i ogólnie dowodzono, że nie można przedsięwziąć nic, dopóki nie uda się ocalić jego powagi. Wyrażeń „wolność prasy” i „wobec luf rewolwerowych” nadużywano do znudzenia! Michał natknął się w kuluarach na pana Blythe’a dumającego nad chwilową śmiercią swego ukochanego tygodnika i o godzinie dziewiątej wziął go ze sobą na South Square, aby „coś przekąsić”. Fleur wróciła do domu w tym samym celu. Według Blythe’a, ratunkiem byłoby „stworzenie bloku” uczciwie myślących ludzi.

– Zgoda, ale co znaczy w tej chwili „uczciwie myślący”?

– Wszystko sprowadza się znowu do foggartyzmu – stwierdził Blythe.

– Och! – wtrąciła się Fleur. – Chciałabym, żebyście obaj dali już foggartyzmowi pokój. Nikt nie chce mieć z tym nic wspólnego. Równie dobrze można by żądać od dzisiejszych ludzi, aby żyli jak święty Franciszek z Asyżu.

– Łaskawa pani, gdyby święty Franciszek zajął niegdyś takie stanowisko, nie słyszelibyśmy dziś nic o świętym tego imienia.

– Ale czegóż on w istocie dokonał? Święty Franciszek jest dla nas tylko pewnego rodzaju osobliwością. Wszystkie te wielkie duchy to tylko osobliwości. Niech pan pomyśli o Tołstoju albo chociażby o Chrystusie!

– Fleur ma właściwie słuszność – orzekł Michał.

– Bluźnierstwo! – wykrzyknął Blythe.

– Nie jestem tego wcale pewien, mój drogi. Ostatnio przypatrywałem się rynsztokom i doszedłem do wniosku, że są one zaporą dla foggartyzmu. Spójrz kiedy na dzieci, które się tam bawią, a zrozumiesz, jakie to zajmujące miejsce. Jak długo dziecko może się bawić w rynsztoku, nie zechce się z niego wydostać. I zwróć na to uwagę, że taki rynsztok ma wielki wpływ cywilizacyjny. Mamy u siebie więcej rynsztoków niż jakiekolwiek inne państwo i wychowuje się nad nimi więcej dzieci niż gdziekolwiek indziej; przy tym jesteśmy najbardziej cywilizowanym narodem na świecie. Ten strajk okaże to znowu. Poleje się u nas mniej krwi i więcej będzie humoru niż gdziekolwiek indziej. A wszystko to zawdzięczamy rynsztokom.

– Renegacie! – powiedział Blythe.

– No cóż – odparł Michał – foggartyzm, podobnie jak wszystkie religie, jest prostą i zrozumiałą wiarą, wyrażoną w ekstrawagancki sposób, Działaliśmy w sposób nie dość zróżnicowany, Blythe. Kogo właściwie nawróciliśmy?

– Nikogo. Ale jeśli nie potrafimy wydobyć dzieci z rynsztoków, to koniec z foggartyzmem.

Michał szukał jakichś wykrętów, natomiast Fleur szybko powiedziała:

– Czego nigdy nie było, to nie może się skończyć. Czy chcesz pojechać ze mną i obejrzeć kuchnie, Michale? Zostawiono je straszliwie brudne. Jak można by przepędzić stamtąd te masy karaluchów?

– Zawezwij jakiegoś tępiciela robactwa, w rodzaju grajka-szczurołapa, który je zwabi i wygubi.

Przed lokalem przyszłej kantyny dołączyła się do nich Ruth La Fontaine, z „paczki” Nory Curfew, i razem weszli do ciemnej, cuchnącej kuchni. Michał zaświecił zapałkę i znalazł kontakt elektryczny. Wielkie nieba! W nagle rozbłysłym świetle zobaczyli na stołach, podłodze i ścianach przerażone roje umykającego czarnobrązowego robactwa. Michał zdołał się na tyle opanować, że zauważył wrażenie, jakie ten widok wywarł na tamtych trojgu: grymas wstrętu na twarzy Fleur, otwarte usta Blythea i nerwowy uśmiech smagłej, ładnej Ruth. Poczuł, że Fleur chwyta go za ramię.

– Jakież to obrzydliwe!

Zaskoczone karaluchy czmychnęły do swych kryjówek, inne poniechały ucieczki; tu i owdzie któryś z nich, osamotniony, zdawał się ciekawie obserwować przybyszów.

– Pomyśleć tylko – zawołała Fleur – że gotowano tu przez tyle lat! Brrr!

– Ostatecznie – powiedziała Ruth chichocąc nerwowo – nie są one tak straszne jak plu-plu-pluskwy.

Blythe zaciągnął się gwałtownie cygarem. Fleur szepnęła:

– Co by tu zrobić, Michale?

Twarz jej była blada, oddech krótki i urywany. Michał pomyślał: „To zbyt wstrętne. Muszę ją natychmiast stąd zabrać” – gdy nagle chwyciła miotłę i wyrżnęła nią wielkiego karakona na ścianie. W tej chwili wszyscy poszli za jej przykładem: otworzywszy szeroko drzwi i okna zamiatali i szorowali ile sił.

II. Przy telefonie

Winifreda Dartie nie otrzymała rano swej codziennej gazety „Morning Post”. W sześćdziesiątym ósmym roku życia nie śledziła już zbyt dokładnie przebiegu wypadków, które doprowadziły do powszechnego strajku – gazety pisały zawsze tyle rozmaitych rzeczy, że nie sposób było wyłuskać z nich prawdę; poza tym ci ludzie ze Związków Zawodowych mieszali się do wszystkiego, tak że człowiek naprawdę tracił już cierpliwość. Zresztą rząd zawsze w końcu jakoś sprawy załatwiał. Mimo to za radą swego brata Soamesa zaopatrzyła piwnice w węgiel, a spiżarnię w prowianty i teraz, drugiego dnia strajku, o godzinie dziesiątej siedziała wygodnie przy telefonie.

– To ty, Imogeno? Czy przyjdziesz po mnie z Jackiem dziś wieczór?

– Nie, mamo. Jack zgłosił się, naturalnie, do ochotniczej milicji. O piątej musi objąć służbę. Słyszałam zresztą, że teatry mają być zamknięte. Pójdziemy kiedy indziej. Ta rewia Zwykła kobietka będzie z pewnością jeszcze grana.

– Dobrze, dobrze, dziecko. Ale cóż to za urwanie głowy z tym wszystkim! A jak się mają twoi chłopcy?

– Doskonale. Obaj chcą się koniecznie bawić w ochotniczą policję. Zrobiłam im małe opaski na ramiona. Jak myślisz, czy w oddziale dziecięcym u Harridge’a będzie można dostać małe gumowe pałki?

– Oczywiście, jeżeli strajk potrwa dłużej. Wpadnę jeszcze dzisiaj do Harridge’a i podsunę im tę myśl. Malcy będą prześlicznie wyglądać, prawda? A węgla masz dosyć?

– Oczywiście. Co prawda Jack mówi, że nie należy robić zapasów. Jest strasznym patriotą.

– No, bądź zdrowa. I ucałuj malców.

Winifreda zaczęła się właśnie zastanawiać, do kogo jeszcze mogłaby zadzwonić, gdy zabrzmiał dzwonek telefonu.

– Słucham?

– Czy to mieszkanie pana Vala Dartieego?

– Nie. A kto mówi?

– Nazwisko moje Stainford. Jestem jego szkolnym kolegą. Czy może mi pani podać adres Vala?

Stainford? Nazwisko to nic jej nie mówiło.

– Jestem jego matką. Syn mój bawi poza Londynem, ale sądzę, że wkrótce przyjedzie. Czy mam mu coś powtórzyć?

– Nie, dziękuję. Muszę z nim pomówić osobiście. Zadzwonię raz jeszcze albo… odwiedzę go później na chybił trafił. Dziękuję.

Winifreda odłożyła słuchawkę.

Stainford? Głos brzmiał dystyngowanie. Miała nadzieję, że nie chodzi o pieniądze. Dziwne, jak często dystynkcja idzie w parze z pieniędzmi! A raczej z ich brakiem. W dawnych czasach, kiedy mieszkała jeszcze na Park Lane, znała tylu wytwornych ludzi, którzy kończyli bankructwem lub procesem rozwodowym. Emilia, jej matka, nie umiała nigdy oprzeć się dystynkcji. Tak właśnie zaczęła się sprawa z Monty’m. Jego kamizelki i gardenie w butonierce wydawały się tak eleganckie, jego znajomość wszystkiego, co modne, tak gruntowna, że niepodobna było nie ulec jego urokowi. Cóż! Dziś nie żałowała już swego małżeństwa z Montym. Bez niego nie miałaby nigdy Vala ani dwóch chłopców Imogeny, ani Benedykta (który jest już prawie pułkownikiem) – chociaż jego nie widywała teraz zupełnie, mieszkał bowiem na wyspie Guernsey, gdzie hodował ogórki wolny od podatków dochodowych¹. Niech sobie mówią, co chcą, o dzisiejszej epoce, ale czy może być coś bardziej nowoczesnego niż lata dziewięćdziesiąte poprzedniego i początek obecnego stulecia, kiedy podatek dochodowy wynosił tylko jednego szylinga od funta podlegającego opodatkowaniu, a i to wydawało się jeszcze za wiele?

Dziś ludzie robią tyle szumu i gadają jedynie po to, aby osłonić fakt, że nie są już tacy „szykowni” i tacy modni jak dawniej.

Znowu zadzwonił telefon:

– Rozmowa zamiejscowa z Wansdon.

– Halo! To ty, mamo?

– O Val, jak się cieszę! Ten strajk to ostatni nonsens!

– Osły! Chciałem ci powiedzieć, że przyjeżdżamy do miasta.

– Doprawdy, drogi chłopcze! Ale dlaczego? Na wsi byłoby wam teraz o wiele wygodniej.

– Holly mówi, że musimy coś robić. Zgadnij, kto zjawił się nagle wczoraj wieczorem? Jej brat, młody Jon Forsyte. Zostawił matkę i żonę w Paryżu, powiada, że jeśli spóźnił się już na wojnę, to przynajmniej tej sposobności nie chce ominąć. Całą zimę podróżował: Egipt, Włochy i tak dalej; wydaje mi się, że ma już dość Ameryki. Powiada, że chętnie wziąłby się do jakiejś brudnej roboty, na przykład palacza. Dziś po południu zajeżdżamy do hotelu „Bristol”.

– Jak to, dlaczego nie do mnie, mój chłopcze? Mam wszystkiego pod dostatkiem.

– Jon będzie z nami, myślałem więc.

– To przecież miły chłopak, prawda?

– A czy nie ma u ciebie przypadkiem wuja Soamesa?

– Nie, drogi chłopcze. Jest w Mapledurham. Aha, co to ja jeszcze chciałam ci powiedzieć, przed chwilą ktoś telefonicznie dopytywał się o ciebie. Niejaki pan Stainford.

– Stainford? Niemożliwe? Aubrey Stainford? Od czasu Oksfordu zniknął mi zupełnie z oczu.

– Powiedział, że zadzwoni jeszcze raz albo wpadnie tu kiedyś.

– Och! Bardzo rad bym zobaczyć znowu starego Stainforda! Dobrze zatem, mamo, jeśli chcesz nas przyjąć. Ale widzisz, Jon musi przyjechać z nami. On i Holly stęsknili się bardzo za sobą w czasie sześcioletniej rozłąki. Przypuszczam zresztą, że będzie przebywał cały dzień poza domem.

– Ależ wszystko ułoży się znakomicie, kochany. A jak się ma Holly?

– Doskonale.

– A konie?

– Również. Mam fantastycznego dwulatka trochę opóźnionego w rozwoju; puszczę go dopiero w Goodwood, ale wtedy powinien zwyciężyć.

– To będzie cudownie. A zatem oczekuję was. Ale chyba ty z twoją nogą nie strzelisz jakiegoś głupstwa, mój drogi chłopcze?

– Nie, zostanę najwyżej kierowcą autobusu. Ten strajk nie potrwa długo, zobaczysz. Rząd był na to przygotowany. Sprawa jest oczywiście poważna. Ale tym razem nie ujdzie im to na sucho!

– To mnie cieszy. Naprawdę byłoby dobrze, żeby się ten strajk szybko skończył. Gotów jeszcze popsuć cały sezon. Twój wuj pewnie się bardzo martwi.

Nieokreślony dźwięk w aparacie, potem znowu głos Vala:

– Jeszcze jedno: Holly chciałaby także mieć jakieś zajęcie. Czy mogłabyś spytać o to młodego Monta? On zna cały świat. A więc do zobaczenia, bądź zdrowa!

Winifreda odłożyła słuchawkę, lecz zaledwie podniosła się z krzesła z drzewa cytrynowego, rozległ się ponownie dzwonek telefonu.

– Pani Dartie?… To ty, Winifredo? Tu Soames. A co, nie mówiłem?

– Oczywiście. Przykra sprawa. Ale Val sądzi, że to nie potrwa długo.

– Cóż on może o tym wiedzieć?

– Jest bardzo przenikliwy.

– Przenikliwy? Hm! Ja jadę do Fleur.

– Ale po co, Soamesie? Właśnie myślałam.

– Chcę być na miejscu w razie jakichś… hm… zajść. Poza tym moje auto stoi tu bezużytecznie, a tam może się przydać. A Riggsowi też nie zaszkodzi, jeśli się zgłosi na ochotnika. Kto wie, co z tego jeszcze wyniknie.

– Och, naprawdę tak sądzisz?

– Czy tak sądzę? To nie żarty. A wszystko dlatego, że wyrzucano pieniądze na zasiłki.

– Ale przecież zeszłego lata mówiłeś mi sam.

– Oni nie patrzą dalej niż na długość nosa. Po prostu ptasie mózgi. Anetka chce pojechać do Francji, do swojej matki. Ani myślę jej tu zatrzymywać. Nie będzie się tu teraz mogła włóczyć do woli. Odwiozę ją dziś autem do Dover, a sam przyjadę jutro do Londynu.

– Czy trzeba sprzedawać papiery, Soames?

– Stanowczo nie.

– Ten strajk daje się każdemu porządnie we znaki. Val chce zostać kierowcą autobusu. Aha, prawda, Soames, wrócił ten młody Jon Forsyte, zostawił matkę i żonę w Paryżu, a sam przyjechał, żeby się zgłosić do pracy jako maszynista kolejowy.

Głęboki pomruk. Potem:

– Komu to potrzebne? Lepiej by zrobił, nie przyjeżdżając wcale do Anglii.

– Ta-ak. Przypuszczam, że Fleur.

– Żebyś ty tylko nie nabijała jej głowy żadnymi bredniami!

– Oczywiście, że nie, Soames. A więc zobaczymy się wkrótce. Do widzenia!

Poczciwy Soames martwi się zawsze tak bardzo o Fleur! No tak, ona i ten młody Jon Forsyte. Ale minęły już przecież całe wieki od tamtej pory! Ot, cielęce zadurzenie! Winifreda siedziała bez ruchu i uśmiechała się w zamyśleniu. Ten strajk jest rzeczywiście bardzo „zajmujący”, naturalnie dopóki nie wybijają szyb; bo dowóz mleka będzie się oczywiście odbywał bez przeszkód, rząd dba o to zawsze. A jeśli chodzi o gazety, cóż, to ostatecznie zbytek! Jak miło będzie gościć znowu Vala i Holly! Przynajmniej teraz nie zbraknie tematu do rozmowy; od czasu wojny nie wydarzyło się nic równie podniecającego jak ten strajk. I wiedziona jakimś nieokreślonym pragnieniem działania, podniosła znowu słuchawkę.

– Proszę Westminster 0000. Czy to pani Mont? Fleur? Tu ciotka Winifreda. Jak się masz, dziecko?

Odpowiedział jej głos Fleur, która trzepała bardzo szybko i wymawiała niewyraźnie, co Winifredzie wydawało się zawsze bardzo zabawne, sama bowiem za młodu doprowadziła do mistrzostwa powolne cedzenie słów; pozwalało to zarówno uniknąć zbędnego pośpiechu, jak i nie okazywać uczuć. Dzisiaj wszystkie młode damy z towarzystwa mówiły podobnie jak Fleur, jak gdyby uważały stary sposób mówienia za zbyt rozwlekły i nudny i musiały go ożywiać szczyptą ostrzejszej przyprawy.

– Dziękuję, doskonale. Czy mogę ci czymś służyć, cioteczko?

– Tak, moja droga. Twój kuzyn Val i Holly przyjeżdżają do miasta z powodu tego strajku. Holly chce koniecznie coś robić, choć ja uważam, że to zupełnie niepotrzebne. Sądzi, że może Michał mógłby.

– Ależ oczywiście, roboty jest huk! Uruchomiliśmy kantynę dla kolejarzy, mogłaby więc nam przy tym pomóc.

– To byłoby świetne, moja droga.

– Nie tak bardzo, jak ci się zdaje, ciociu. To naprawdę ciężka praca!

– Strajk nie potrwa przecież długo. Parlament musi coś przedsięwziąć. Ty masz przynajmniej tę wielką pociechę, że dostajesz wszystkie wiadomości z pierwszej ręki. A więc mogę ci przysłać Holly?

– Ależ oczywiście. Przyda się nam bardzo. W jej wieku lepiej będzie, jeśli się zajmie zakupami niż obsługą ochotników. Zgadzam się z nią świetnie. Grunt to pozyskać ludzi, którzy się ze sobą zgadzają i nie robią ceregieli. Czy nie masz przypadkiem wiadomości od ojca?

– Owszem, przyjeżdża jutro do ciebie.

– O! Ale właściwie dlaczego?

– Powiada, że chce być na miejscu w razie.

– Cóż za nonsens! Zresztą nie szkodzi. Będziemy mieli dwa samochody.

– Holly również przyjedzie swoim autem. Val chce się zgłosić na szofera autobusu. Aha, i ten młody… hm… no tak… to już chyba wszystko, drogie dziecko. Ucałuj ode mnie Kita. Smither opowiada, że w Parku stoi już ogromna masa baniek z mlekiem. Poszła dziś rano umyślnie na Park Lane, żeby to wszystko obejrzeć. Cała ta historia jest naprawdę bardzo podniecająca. Nie uważasz?

– W parlamencie są zdania, że podatek dochodowy zostanie podniesiony jeszcze przed zakończeniem strajku.

– Ach, mój Boże!

W tej chwili jakiś głos przerwał: – Mówi się dalej? – Winifreda odłożyła słuchawkę i znowu siedziała w pogodnej zadumie. Park Lane!

Ich stary dom – dom jej dzieciństwa – jakiż stamtąd byłby wspaniały widok – istna kwatera główna! Ale jej biedny stary ojciec na pewno przejąłby się okropnie tym strajkiem! James! Wydało jej się, że widzi go znów przed sobą, z pledem narzuconym na ramiona, przyciskającego nos do szyby i usiłującego dojrzeć coś starczymi, szarymi oczami, bo przecież wszyscy mieli fatalny zwyczaj „nic mu nie mówić”. Pozostało jej jeszcze w piwnicy kilka flaszek jego wina. A Warmson, ich stary lokaj, wciąż jeszcze prowadzi w Moulsbridge nad Tamizą zajazd „Pod Dumnym Gołębiem”. Co rok na Boże Narodzenie przysyła jej ser Stilton, za każdym razem z dokładnym przepisem, ile starego porto z Park Lane należy do tego dodać. Jego ostatni list kończył się następująco:

Wspominam często nieboszczyka pana, jak chętnie aż do ostatka zaglądał do swojej piwnicy. Co się tyczy wina, to obawiam się, proszę pani, że dobre, stare czasy już minęły. Zasyłam ukłony dla pana Soamesa i całej rodziny. Dobry Boże, wydaje mi się, że to już tak dawno temu, kiedy po raz pierwszy przyszedłem na Park Lane.

Oddany sługa

Jerzy Warmson.

P.S. Proszę powiedzieć panu Valowi, że postawiłem na źrebca, którego on wyhodował, i wygrałem kilka funtów; spadło mi to jak z nieba.

O, ta rasa starych sług! U Winifredy jest teraz Smither, która niegdyś służyła u Tymoteusza, a na Green Street przeniosła się po śmierci starej kucharki, zmarłej w tajemniczy sposób, jak zapewniała sama Smither, „za jakąś diabelską sprawką, z rozpaczy za panem Tymoteuszem, mogłabym przysiąc”. Smither była czymś w rodzaju oficera magazynowego – czy nie tak nazywa się to na statkach? Istotnie, mimo sześćdziesięciu lat jak obszył i trzeszczącego przy każdym ruchu gorsetu, była bardzo czynna. Zresztą musiało to być wielką radością dla tej kochanej, biednej staruszki, że znalazła się znów w rodzinie (Smither była wprawdzie o osiem lat młodsza od Winifredy, ale ta, jako prawdziwa Forsytka, patrzyła na wiek innych z wyżyn wiecznej młodości). Również i Winifredzie miło było mieć w domu kogoś, kto pamiętał Montyego w kwiecie lat; Montague’a Dartieego, który nie żył już od tak dawna, że aureola chwały wokół jego głowy zdążyła pożółknąć przypominając odcieniem białka jego oczu. Biedny, drogi Monty! Czy doprawdy już czterdzieści siedem lat minęło od dnia, w którym wyszła za niego i wprowadziła się na Green Street? Jak dobrze trzymają się te krzesła z cytrynowego drzewa z zielonym kwiecistym obiciem na oparciach, pochodzące z okresu, w którym nie znano jeszcze siedmiogodzinnego dnia pracy i innych nowomodnych wymysłów! Ludzie mieli wówczas w głowie pracę, a nie kino. I Winifreda, która nigdy nie była zmuszona myśleć o pracy, westchnęła. Wszystko to bardzo zabawne i jeśli tylko rząd zdoła zlikwidować szybko to drobne zamieszanie, najbliższy sezon będzie niewątpliwie bardzo udany. Ma już bilety wstępu na wszystkie prawie tegoroczne imprezy. Dotknęła ręką krzesełka. Tak, w ciągu czterdziestu siedmiu lat przeżytych na Green Street tylko dwa razy zmieniła obicia, a mimo to krzesła wyglądają zupełnie przyzwoicie. Co prawda, nikt teraz na nich nie siada, bo są takie niewygodne, bez oparcia dla rąk. Poza tym w dzisiejszych czasach ludzie kręcą się tak niespokojnie, że żadne krzesło tego nie wytrzyma. Wstała chcąc zbadać stan siedzenia i przechyliła nieco fotel. Dała je obić po raz ostatni w tym samym roku, w którym umarł Monty, to jest w 1913, tuż przed wojną. Naprawdę ten szarozielony jedwab jest prześliczny!

III. Powrót do kraju

Gdy po pięcioipółletniej nieobecności w Anglii Jon Forsyte dobił na ostatnim kursującym parowcu do portu Newhaven, ogarnęło go osobliwe uczucie. W czasie jazdy samochodem do Wansdon, położonego u stóp wzgórz Sussexu, był w marzycielskim podniosłym nastroju. Anglia! Jakie cudowne te białe, kredowe wzgórza, jaka soczysta zieleń! I świadomość, że wszystko to trwa, niezmienne, od niepamiętnych czasów! Wioski ukazujące się nagle w dolinkach, stare mosty, owce, kępy buków! I kukułka, której nie słyszał od sześciu lat! Poeta drzemiący w duszy młodzieńca zbudził się na nowo. Kochany stary kraj! Anna zachwycałaby się tym pejzażem – był tak skończenie piękny. Gdy tylko skończy się strajk, będzie tu mogła przyjechać, pokaże jej wtedy wszystko. Tymczasem dobrze, że została z jego matką w Paryżu, a on będzie mógł swobodnie podjąć się każdej pracy. Przypominał sobie dobrze tę okolicę – Chanctonbury Ring, tam w górze, i jego wędrówkę z Northing. Tak, wszystko to doskonale pamiętał. Fleur! Jego szwagier Francis Wilmot po powrocie z Anglii opowiadał wiele o Fleur; że się stała modną, uroczą kobietą i że ma syna. Jak wielka może być miłość i jak zupełnie może minąć! Gdy pomyślał o tym, co przeżywał wówczas, kiedy tu mieszkał, ogarnęło go osobliwe, choć miłe uczucie, że oto teraz cieszy się po prostu z tego, iż zobaczy znowu Holly i „starego Vala”.

O swoim przyjeździe zawiadomił tylko depeszą wysłaną z Dieppe, ale z pewnością zastanie ich w domu, bo to przecież pora treningu koni. Chętnie rzuci okiem na wyścigową stajnię Vala i może nawet przejedzie się konno po wzgórzach, zanim obejmie jakąś funkcję. Szkoda tylko, że nie ma tu z nim Anny, że nie mogą razem odbyć tej przejażdżki! Jon wrócił myślą do swojej pierwszej przejażdżki z Anną w lasach Południowej Karoliny, tej przejażdżki, która zaważyła na całym ich życiu. Już jest na miejscu! Poczciwy, stary dom! A przed drzwiami Holly we własnej osobie! Widok przyrodniej siostry, smukłej i ciemnowłosej, ubranej w liliową suknię, obudził w nim bolesne wspomnienie ojca – wtedy, w owo straszne popołudnie, kiedy znaleźli go martwego w starym fotelu w Robin Hill. Ukochany, drogi tatuś, zawsze taki dobry dla niego!

– Jon! Jak to cudnie, że tu jesteś znowu!

Jej wargi musnęły jak zwykle jego brwi; Holly nie zmieniła się ani trochę. Właściwie przyrodnia siostra jest czymś dużo milszym od rodzonej. Rodzona siostra niemal prowokuje do ciągłych sprzeczek.

– Jaka szkoda, że nie mogłeś przywieźć Anny i matki. Chociaż tak może nawet lepiej, póki strajk nie minie. Wciąż jeszcze wyglądasz jak Anglik, Jonie, a usta masz tak samo ładne i szerokie jak dawniej. Dlaczego Amerykanie i marynarze mają takie małe usta?

– Sądzę, że wpływa to na poczucie obowiązku. A jak się ma Val?

– O, Val jest zdrów jak ryba. I uśmiechasz się tak samo jak dawniej. Pamiętasz twój stary pokój?

– Oczywiście. A jak się tobie wiedzie, Holly?

– Tak sobie. Zostałam literatką, Jonie.

– To wspaniale!

– Bynajmniej. Ciężka praca i nic w zamian za to.

– Jak to?

– Pierwsza książka była zupełnym fiaskiem. Coś podobnego do Farmy w Afryce, tylko bez jej spirytualistycznych finezji, jeżeli to jeszcze pamiętasz.

– Doskonale. Ale ja te „finezje” zawsze przeskakiwałem.

– Tak, naszą niechęć do tego rodzaju afektacji odziedziczyliśmy po ojcu, Jonie. Powiedział mi kiedyś: „W końcu dojdzie do tego, że będziemy nazywać wszelką materię duchem, a wszelkiego ducha materią – jedno z dwojga.”

– Tak nigdy nie będzie – odparł Jon. – Ludzie lubią ściśle rzeczy rozgraniczać. Wiesz co, poznaję każdy drobiazg w tym pokoju. A jak konie? Czy mógłbym je jutro zobaczyć i przejechać się trochę?

– Naturalnie. Wstaniemy wcześnie i obejrzymy je przy porannym treningu. Mamy obecnie tylko trzy dwulatki, ale jeden z nich zapowiada się znakomicie.

– Doskonale. Potem pojadę do Londynu i poszukam jakiej ciężkiej, możliwie brudnej roboty. Chciałbym być palaczem na parowozie. Zawsze byłem ciekaw, jak się taki palacz czuje.

– Pojedziemy wszyscy. Zamieszkamy u matki Vala. Tak bardzo się cieszę, że znowu jesteś z nami, Jonie. Obiad będzie za pół godziny.

Jon przez pięć minut nie mógł się oderwać od okna. Sad stał w pełnym rozkwicie – drzewa nie biegły rzędami, jak w jego niedawno sprzedanym sadzie brzoskwiniowym w Północnej Karolinie, lecz rosły swobodnie; widok był tak piękny, jak owej odległej nocy, kiedy biegł tędy za Fleur. W tym właśnie tkwi piękno Anglii: wszystko tu jest naturalne. Jakże często w Ameryce on i matka tęsknili za krajem. Już nigdy tam nie wróci! Co za morze kwiecia na jabłoniach! I znów kukułka! Już choćby dlatego warto było powrócić. Kupi sobie kawałek ziemi, gdzieś w zachodniej Anglii w Worcestershire lub Somerset albo tutaj w pobliżu, i będzie hodował owoce; przypomniał sobie, że w Worthing udają się figi i różne inne cuda. Rozpakował walizkę i zaczął się przebierać. W tym samym miejscu, gdzie teraz wciąga na nogi amerykańskie skarpetki, siedział wówczas, kiedy Fleur pokazała mu się w sukni à la Goya. Któż by pomyślał, że w sześć lat później będzie pragnął mieć Annę, a nie Fleur obok siebie na tym łóżku? Gong! Przyczesał błyszczące, przekornie sterczące włosy, poprawił krawat i zbiegł na dół.

Poglądy Vala na strajk, poglądy Vala na wszystko inne – ciasne a bystre jak jego twarz koniarza! Te błazny z Labour Party przeliczyły się tym razem tęgo, jeszcze przed końcem strajku zwiną chorągiewkę. Jak się Jonowi podobali Jankesi? Czy widział słynnego „Admirała”? Nie! Wielki Boże! To rzecz najbardziej godna widzenia w całej Ameryce! Czy trawa w Kentucky jest naprawdę niebieska? Tylko z daleka? Aha! A co oni tam znów zamierzają zakazać? Czy to prawda, że gdzieś na południu Ameryki istnieje takie miejsce, gdzie wolno żyć bez ślubu i nikt się do tego nie wtrąca? Tutejszy parlament chce nałożyć podatki od zakładów. Czy nie lepiej wprowadzić od razu totalizatora? Jemu osobiście wszystko jedno, on i tak nie bawi się w zakłady. I zerknął w stronę Holly. Jon także spojrzał na jej podniesione brwi i lekko rozchylone wargi – urocza twarz, pełna ironii i tolerancji. Tak, Holly prowadzi Vala na jedwabnych cuglach.

Val mówił dalej. Dobrze, że Jon postanowił rzucić Amerykę. Jeśli już chce koniecznie z dala od Anglii siedzieć na roli, to czemu nie w Południowej Afryce, pod starą brytyjską flagą? Chociaż z Holendrami wciąż jeszcze nie można tam dojść do ładu! Uparty naród! Osiedlili się tam, co prawda, już bardzo dawno, prawdziwi z nich koloniści, a nie żadni awanturnicy, zbiegli bankruci lub żyjące z oszczędności niedorajdy. Val nie lubi ich, a jednak musi przyznać, że to morowe chłopy. A może Jon ma zamiar pozostać na stałe w Anglii? Świetnie! Jak zapatruje się na to, aby wspólnie z nim hodować konie wyścigowe?

Po krótkim, kłopotliwym milczeniu Holly zauważyła sprytnie:

– Jon sądzi, że to nie jest zawód godny mężczyzny.

– A to dlaczego?

– Artykuł zbytku!

– Hodowla koni rasowych? Jakżeby bez tego wyglądały nasze stadniny?

– Owszem, to bardzo interesujące, ale przede wszystkim chcę hodować owoce lub coś w tym rodzaju.

– Dobrze, synu. Hoduj sobie jabłka; będziemy je jadać od święta.

– Widzisz, Jonie – objaśniła Holly – ludzie na ogół nie wierzą, aby w Anglii można było coś hodować. Mówi się o tym coraz więcej, a robi coraz mniej. Czy uważasz, że Jon się zmienił, Val?

Kuzynowie spojrzeli na siebie uważnie.

– Zmężniał nieco. W każdym razie nie zamerykanizował się.

– Dlaczego Amerykanina można natychmiast rozpoznać? – szepnęła w zamyśleniu Holly.

– A dlaczego można natychmiast rozpoznać Anglika? – odparł Jon.

– Anglik ma w sobie zawsze pewną powściągliwość, mój drogi. W ogóle jednak określić, na czym polegają odrębności narodowe, to rzecz najtrudniejsza w świecie. A przecież Amerykanina poznasz niezawodnie.

– Sądzę, że Anny nie wzięlibyście nigdy za Amerykankę.

– Opowiedz nam o niej, Jonie.

– Nie chcę. Czekajcie, aż ją sami zobaczycie.

Gdy po obiedzie Val wyruszył na ostatni obchód stajni, Jon spytał Holly:

– Czy widujesz czasem Fleur?

– Nie widziałam jej już chyba z półtora roku. Jej męża lubię bardzo, to wyjątkowo dobry człowiek. Lepiej, że nic z tego nie wyszło, Jonie. Ona by do ciebie nie pasowała. Jest czarująca, to prawda, ale zawsze i wszędzie pragnie grać pierwsze skrzypce; zresztą prawdopodobnie wiedziałeś o tym już wówczas.

Jon spojrzał na nią w milczeniu.

– Oczywiście – szepnęła Holly – zakochani nie widzą wielu rzeczy.

Kiedy Jon znalazł się znowu w swoim pokoju, ogarnęło go uczucie, że dom nawiedziły duchy przeszłości. Wróciły wszystkie dawne wspomnienia, jedno po drugim: Fleur, Robin Hill, stare drzewa jego dzieciństwa, cygara ojca, muzyka i kwiaty matki; zabawy w dziecinnym pokoju, zajmowanym swego czasu przez Holly, widoczny przez jego okno zegar na stajni; w tym samym pokoju w późniejszych latach parał się poezją. Przez otwarte okno sypialni wnikał słodki zapach – oddech Anglii płynący od pasma wzgórz stojących w przesianym księżycem mroku – zapach pierwszej nocy w domu po przeszło dwu tysiącach nocy na obczyźnie. Wobec sprzedaży Robin Hill dom Holly był dla niego jedyną rodzinną przystanią w Anglii. Ale teraz oni również – on i Anna – muszą założyć tutaj ognisko domowe. Ojczyzna! Na angielskim okręcie transatlantyckim miał ochotę uściskać stewardów za to tylko, że mówili angielskim akcentem. Ów akcent wciąż jeszcze brzmiał w jego uszach jak najczystsza muzyka. Anna przyswoi go sobie prędko – jest ogromnie zdolna. Lubił Amerykanów, był jednak zadowolony, że – jak twierdzi Val – ani trochę się nie zamerykanizował. Zahukała sowa. Jaki cień pada od stodoły, jaki miękki zarys ma jej stara sylwetka! Położył się. Musi zasnąć jak najprędzej, jeśli chce wstać dość wcześnie, aby obejrzeć z rana konie. Już kiedyś zrywał się tutaj o świcie – w innym jednak celu! Wkrótce zasnął i jakaś postać – może Anna, a może Fleur – jawiła mu się w snach.

¹ Jedna z anglo-normandzkieh wysp kanału La Manche, zachowująca dotąd pewną autonomię; m.in. podatek dochodowy jest tu wyjątkowo niski.

² Zniekształcone: Panem et circenses – chleba i igrzysk.

³ Habanera z opery Carmen Bizeta; w przekł. polskim:
Bo miłość to cygańskie dziecię Ani jej ufaj, ani wierz;
Gdy gardzisz, kocham cię nad życie,
A gdy cię kocham, to się strzeż!

⁴ Austen Jane (1775-1857) – angielska autorka powieści obyczajowych.

⁵ Tupper Martin Farguhar (1810-1889) – pisarz angielski, autor dydaktyczno-moralistycznych poezji cieszących się w swoim czasie wielką popularnością.

⁶ Wa1 ton Izaak (1593-1683) – pisarz angielski, któremujedno z jego dzieł The Compleat Anger przyniosło trwałą sławę.

⁷ Fox Charles James (1749-1806) – angielski mąż stanu i polityk, przywódca partii wigów.

⁸ Mary Robinson (1758-1800), kochanka Jerzego IV, znana była pod imieniem Perdity.

⁹ Do widzenia. (wł.)

¹⁰ Ośli most. (łac.)

¹¹ która jest całkowicie po stronie modnych dawniej budek.

¹² zrozpaczona.

¹³ A to zupełnie niemożliwe. Twój ojciec dostałby ataku apoplektycznego.

¹⁴ Nie mam pojęcia, moja droga.

¹⁵ wszystko przemija.

¹⁶ Mowa o jednym z najwybitniejszych utworów Williama Blake’a (1757–1827), w którym autor dal wyraz swoim mistycznym i filozoficznym tendencjom.

¹⁷ Aluzja do opowieści ewangelicznej: stado wieprzy, w które Chrystus kazał wstąpić czartom wypędzonym z opętanego, rzuciło się gromadnie w Jezioro Genezareńskie.

¹⁸ Mówmy o czym innym.

¹⁹ przestarzałe, niemodne.

²⁰ ludzi, którzy umieją czerpać z życia rozkosz.

²¹ Vigée-Lebrun Elżbieta (1755-1842) – malarka-portrecistka.

²² zbędna.

²³ Popularny skrót nazwiska polityka angielskiego lorda Henryka Palmerstona (1784-1865).

²⁴ Im bardziej świat się zmienia, tym bardziej wszystko robi się do siebie podobne.