ARCHITEKTKI

Czy kobiety zaprojektują lepsze miasta?

AGATA TWARDOCH

Copyright © by Agata Twardoch, 2022

Wydanie I

Warszawa MMXXII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Wstęp

Ta książka powstała ze złości.

Gdy studiowałam architekturę na początku lat dwutysięcznych, szef jednej z katedr, tej, do której najtrudniej było się dostać na dyplom, mawiał: „Dobrze, że kobiety studiują architekturę. Przynajmniej będą umiały dziecku wybrać ładny berecik”. Inny wykładowca powtarzał studentkom, na tyle często, że powiedzenie to stało się krążącym na uczelni memem: „Jest wiele pięknych zawodów na A: asprzątaczka, akucharka. Dlaczego próbuje pani zostać architektem?”. Pierwszy z nich był promotorem mojego dyplomu, drugi jest moim ojcem. Pamiętam też, że gdy siedziałyśmy z koleżanką z grupy drugą dobę nad jakimś projektowym konkursem, kolega z roku zasugerował, że zamiast marnować swój czas w ten sposób, powinnyśmy wystartować w konkursie kulinarnym, bo miałybyśmy większe szanse.

Kończąc studia z drugą lokatą na roku (pierwsza w rankingu też była dziewczyna), byłam przekonana, że mogę pracować w zawodzie i może nawet odnosić sukcesy MIMO TEGO, że jestem kobietą. „Architektka Agatka” – konsekwentnie wyśmiewałam feminatywy, sprowadzając je do absurdu, i starałam się udowodnić wszystkim, a przede wszystkim sobie, że nierówności nie istnieją, a jeżeli kobiety nie otrzymują nagród, to po prostu dlatego, że są niewystarczająco dobre. Architektura to przecież zawód merytokratyczny!

Po 17 latach pracy – zarówno w roli architektki, nauczycielki akademickiej, urbanistki, jak i ekspertki – mam pełną świadomość, że kobietom jest w tym zawodzie trudniej, są w nim mniej doceniane i rzadziej nagradzane. I to nie dlatego, że są niewystarczająco dobre.

W książce Gdzie są architektki?¹ dobitnie pokazuje to Despina Stratigakos, kanadyjska badaczka i historyczka architektury. W pierwszym rozdziale przytacza historyczne argumenty. Na początku dyskusyjną kwestią pozostawało, czy kobieta w ogóle jest w stanie pracować w branży: przecież suknia będzie utrudniać jej poruszanie się na budowie, a bycie żoną i matką to praca na pełen etat. W 1911 roku Otto Bartning pisał, że kobiety tworzą architekturę kobiecą i wątłą (w domyśle – niewartą uwagi, gorszą), ponieważ zbyt skwapliwie słuchają klientów². Gdy po drugiej wojnie światowej dopuszczono do zawodu większą liczbę projektantek, a priori ograniczono ich obszar działania do kwestii domowych i kuchennych. Z tym właściwie zgadzała się nawet część samych zainteresowanych: Jean Wehrehein, praktykująca architektka z Chicago, w 1966 roku mówiła, że kobiety mają naturalną inklinację do projektowania domów: (...) wydaje się, że mężczyźni wolą duże projekty, jak biura czy gmachy publiczne, ale to ja znam się na projektowaniu kuchni³.

Na ile jest to tradycja, na ile biologia, nie wiem – powiedział z kolei w 1971 roku Marcel Breuer w rozmowie z Ritą Reif – ale jak dotąd nie mamy wielu wielkich architektek⁴. W tym samym czasie Breuer zatrudniał wiele kobiet jako kreślarki, doceniając ich precyzję i staranność, uważał jednak, że bycie samodzielnym, kreatywnym architektem jest dla nich za trudne. W 1989 roku pojawiła się bodaj najbardziej znana wypowiedź w dyskusji na temat „szklanego sufitu”⁵ i dyskryminacji kobiet w branży. W tekście Room at the Top? Sexism and the Star System in Architecture⁶ Denise Scott Brown, planistka i architektka, nauczycielka akademicka oraz wspólniczka i żona Roberta Venturiego, przedstawiła problemy, z jakimi mierzyć musi się osoba wykonująca zawód architekta, tylko dlatego, że jest kobietą. Choć większość opisywanych przez nią kwestii związana była z ogólnym problemem stosunków męsko-damskich obowiązujących w krajach anglosaskich w drugiej połowie XX wieku, w przypadku architektek były one szczególnie uciążliwe. Architektka nie mogła pójść z klientami na biznesową kolację, bo te odbywały się w męskim gronie. A nawet jeżeli samą kolację spożywano w towarzystwie mieszanym (wives dinners), potem towarzystwo rozchodziło się do stolików damskich i męskich. Te drobne codzienne uciążliwości prowadziły nie tylko do tego, że kobietom trudniej było zdobywać klientów i zlecenia, ale także do tego, że marginalizowana była ich rola. Wszyscy słyszeli o „kaczce Venturiego”, z tym że właściwie wymyśliła ją Denise. Gdy publicznie zwróciła na to uwagę, zalała ją fala krytyki i oburzenia⁷.

Historia pokazała, że Denise Scott Brown słusznie obawiała się wykluczenia. Mimo że od początku lat 60. Robert Venturi i Denise Scott Brown pracowali razem, większość realizowanych projektów powstawała podczas wspólnych rozmów i analiz, razem także napisali najważniejsze książki (np. wydane w 1972 roku Learning from Las Vegas⁸), w 1991 roku Nagrodę Pritzkera⁹ otrzymał sam Robert. Scott Brown była bardzo rozczarowana, zbojkotowała ceremonię i wielokrotnie odnosiła się do kwestii publicznie. Rozumiała jednak, że nie była to jedynie sprawa personalna, ale kwestia kulturowa; choroba dotykająca wszystkie architektki i całą architektoniczną branżę. Był to S.A.D. – Star Architect Disorder, syndrom stararchitekta. Przypadłość, która nie tylko sprawiła, że zmarginalizowano Denise Scott Brown, ale też powoduje, że doceniamy bardzo konkretny typ architektury i postawę ubranych na czarno demiurgów z nieznoszącą sprzeciwu pewnością deklarujących, jak powinien wyglądać świat. Z tej estymy, którą darzymy bezkompromisowych twórców, często wykorzystujących architekturę do stawiania pomników samym sobie, wynika, co i kogo nagradzamy i kogo promujemy (nawiasem mówiąc, to samo schorzenie sprawiło, że wykreowaliśmy nawet starurbanistę Jana Gehla¹⁰, czyli samotną gwiazdę w zawodzie opartym, jak mało który, na dialogu i kooperacji).

Do 2020 roku, na 41. edycji najważniejszej architektonicznej nagrody – Pritzkera – wyróżniono nią trzy kobiety, w tym dwie jako część kolektywów. W 2004 roku Zahę Hadid, w 2010 roku japoński duet SANAA założony przez architekta Ryūe Nishizawę oraz architektkę Kazuyo Sejimę i w 2017 roku – trio architektów: Rafaela Arandę i Ramona Vilaltę oraz architektkę Carme Pigem Barceló. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku przyznawanych co dwa lata architektonicznych nagród Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe – do 2019 roku na 15. edycji nagrodę otrzymało 15 mężczyzn, trzy biura niefirmowane męskim nazwiskiem i Zaha Hadid.

Nagrody to jedno, ale jest jeszcze kwestia promocji nazwisk i konkretnych wizji. Dwa przykłady: biennale architektury w Wenecji i wywiady z serii „Zawód Architekt” w miesięczniku „Architektura-Murator”, czyli, odpowiednio, najważniejsze wydarzenie kształtujące architektoniczny dyskurs publiczny oraz rozmowy w głównym polskim architektonicznym miesięczniku. Biennale architektury odbywa się co dwa lata od 1980 roku i w tym czasie przez 15 kolejnych edycji kobieta kuratorką była jedynie raz – w 2010 roku Kazuyo Sejima. Statystyki rozmów w rubryczce „Zawód Architekt” ujawniają, że od czasu gdy te są prowadzone, czyli od 2012 roku, średnio rocznie do rozmowy zapraszano 11 architektów i jedną architektkę. Te liczby to oczywiście tylko statystyki, ale trudno dziwić się, że funkcjonującym w takim otoczeniu kobietom nie jest łatwo uwierzyć, że są równoprawnymi graczami na architektonicznej scenie. Podejrzewam, że inwestorzy spoza architektonicznego środowiska nie śledzą statystyk z taką wnikliwością, ale jednak – jeżeli docierają do nich jakiekolwiek odłamki informacji, to zapewne również trudno im uwierzyć, że warto zlecenie oddać w ręce architektki. Te muszą być przecież znacznie gorszymi fachowcami, jeżeli w ogóle się o nich nie mówi, prawda?

Sytuacja drgnęła w 2018 roku, kiedy Yvonne Farrell i Shelley McNamara zostały kuratorkami weneckiego biennale. W 2019 nagrodę Miesa van der Rohe¹¹ otrzymał duet Anne Lacaton i Jean-Philippe Vassal, następnie w 2020 Farrell i McNamara otrzymały Nagrodę Pritzkera, a rok później znowu Lacaton i Vassal.

Drgnęło też w polskiej prasie. W marcu 2020 roku rozpoczął się w miesięczniku „Architektura-Murator” cykl moich rozmów z architektkami, a jego zapowiedź trafiła nawet na okładkę magazynu. Typowy dla architektów (sic!) egocentryzm każe mi podejrzewać, że było to wydarzenie przełomowe dla polskiej prasy architektonicznej. W 2020 roku w rubryce „Zawód Architekt” pojawiło się już pięć architektek, mimo że w 2019 nie było jeszcze ani jednej. Następnie drugi ważny architektoniczny miesięcznik – „Architektura i Biznes” – cały czerwcowy numer 2020 roku zatytułował „Zawód Architektka” (choć przyznać trzeba, że pierwszy numer „A&B” poświęcony architektkom ukazał się 10 lat wcześniej, w marcu 2010). W kwietniu 2021 architektki Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska i Dominika Janicka rozpoczęły socialmediowe działania pod hasłem „Bal Architektek”. Dziewczyny piszą o czynnych architektkach, pokazują feministyczne inicjatywy architektoniczne oraz tropią genderowe niesprawiedliwości. Rozpoczęły na przykład akcję przeciw seksizmowi na polskich uczelniach, w wyniku której kilka osób złożyło zawiadomienia o molestowaniu seksualnym. Do fejsbukowej grupy należy już prawie 1000 osób, a profil na Instagramie obserwuje ponad 3,5 tysiąca. Społeczność, na czym od początku zależało inicjatorkom, jest żywa i zaangażowana, członkinie i członkowie – bo do grupy nie należą wyłącznie dziewczyny – przysyłają biogramy architektek, zgłaszają problemy i proszą o rady. Inicjatywa została opisana przez „Forbes Women” i zauważona w kilku ogólnopolskich kampaniach i rankingach.

Rozwój sytuacji pokaże, czy to trwała zmiana, czy podyktowane modą odchylenie od normy. Optymizmem nie napawa niestety oburzona reakcja środowiska na propozycję Balu Architektek, by nazwę Stowarzyszenia Architektów Polskich SARP zastąpić Stowarzyszeniem Architektek i Architektów Polskich, mimo że skrót SAARP brzmiałby przecież równie ładnie.

Moja tolerancja na przejawy seksizmu skończyła się chwilę przed tym, zanim nastąpiły opisane zmiany. Przez lata narastała we mnie złość, po trochu podczas każdej publicznej dyskusji, w czasie której przedstawiano mnie inaczej niż moich męskich kolegów. Standardem było: „pani Agata (a czasem nawet Agatka) i pan doktor inżynier architekt Igrek Iksiński”. Narastała po kawałku podczas każdego panelu, do którego zapraszano jedynie mężczyzn. Jednak czarę goryczy przelał dopisek na marginesie mojej habilitacji. W swojej poświęconej mieszkalnictwu rozprawie odniosłam się do adaptacji zabytkowej szkoły na mieszkania słowami: jako architektce szkoda mi budynku, który z powodu dodanych balkonów stracił zabytkowy charakter, ale jako urbanistka cieszę się, że w śródmieściu będzie więcej mieszkań. W recenzji wydawniczej szanowany pan profesor dopisał uwagę: a jako kobieta boję się, że balkon trzeba będzie sprzątać.

Wtedy postanowiłam przestać udawać, że kwestia kobiet wykonujących szeroko pojęty zawód architektki i urbanistki nie istnieje. Postanowiłam poszukać kobiecych wzorców naszej branży i pokazać, że jest wiele architektek, urbanistek i związanych z kreowaniem środowiska architektonicznego ekspertek, zasługujących na to, by świat zobaczył ich osiągnięcia. Miałam także ambicję, żeby sfeminizować architektoniczny dyskurs, nie tylko otwierając go dla kobiet, ale także zmieniając postrzeganie żeńskich końcówek. Dlatego wszystkie rozmówczynie pytam o to, jak chcą, żeby je nazywać: architektkami, architektami czy paniami architekt. Chciałam oswoić brzmienie wyrazu „architektka”, wierząc w znaczenie inkluzyjnego języka i w to, że ten może pomóc kobietom poczuć się w architekturze dobrze nie MIMO tego, że są dziewczynami. Nie zależało mi natomiast na kolejnej książce, w której pokażę światu, że kobietom jest gorzej. Tu zainteresowanych zawsze odsyłam do świetnych Niewidzialnych kobiet¹² Caroline Criado-Perez, w której to książce autorka śledzi mniej lub bardziej ukryte formy opresji.

Zależało mi na wzmocnieniu pozycji kobiet zwłaszcza w obliczu bezlitosnej matematyki: wydziały architektury w całej Polsce co roku kończy więcej dziewczyn niż chłopaków. Różnica waha się pomiędzy 31 procent kobiet więcej niż mężczyzn wśród osób kończących Politechnikę Warszawską do prawie 60 procent w przypadku Politechniki Białostockiej (dane za Balem Architektek). Już teraz natomiast wśród osób zapisanych do konkretnych okręgowych izb architektów, czyli osób posiadających czynne prawo uprawiania zawodu, jest tylko nieco więcej architektów niż architektek. Proporcje wahają się pomiędzy 34,8 procent kobiet w Izbie Lubelskiej a 51,1 procent – w Lubuskiej (za wyliczeniami Huberta Trammera opublikowanymi w 74. numerze kwartalnika „Autoportret”).

Na koniec chciałabym, żeby ten zestaw rozmów spełnił funkcję terapeutyczną. Nie tylko dla mnie, ale też dla kolejnych roczników architektek i urbanistek. Żeby młode uprawiające ten zawód kobiety nie musiały zaczynać od udowadniania światu, że są wystarczająco dobre.

Niektóre z rozmów zaprezentowanych w niniejszej książce zostały opublikowane w miesięczniku „Architektura-Murator”. Są to wywiady z: Diane Davis, Moniką Arczyńską, Moniką Konrad, Karoliną Częczek, Ewą Kuryłowicz, Martą Sękulską-Wrońską, Pauliną Grabowską, Izą Rutkowską, Aleksandrą Wasilkowską, Justyną Martyniuk-Pęczek i Gabrielą Rembarz, Ewą P. Porębską, Ekim Tan i Agatą Twardoch.

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dorota Zwierzchowska

Redakcja: Joanna Rodkiewicz

Korekta: Małgorzata Denys, Beata Wójcik

Rysunki rozmówczyń wykorzystane w książce: Agata Twardoch

Projekt okładki i stron rozdziałowych: Urszula Gireń

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

faks (22) 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-9911-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.