WYCHOWANIE PRZY EKRANIE

Jak przygotować dziecko do życia w sieci?

MAGDALENA BIGAJ

Copyright © by Magdalena Bigaj, MMXXIII

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal

Wydanie I

Warszawa MMXXIII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Naszym dzieciom.

Koniec świata wirtualnego

Poręcz barierki na moście miała szerokość mojej dziewięcioletniej stopy. To musiał być jakiś rodzaj natręctwa, jak wtedy, kiedy próbujesz nie nadepnąć na łączenie płyt chodnikowych albo stajesz tylko na co drugi schodek. W każdym razie lubiłam sobie stawiać wyzwania w rodzaju „jeśli teraz zdążę przebiec przed tym samochodem, to w moim życiu uda mi się to lub tamto”.

Nie wiem, jaka obietnica była na końcu mostu nad rzeką, po którym postanowiłam wtedy przejść inaczej niż typowy człowiek. Ten obraz wraca do mnie do dzisiaj jak scena z filmu. Moja stopa w brudnych białych czeszkach na barierce mostu. Pod wąską, zardzewiałą wstążką poręczy, na której tu i ówdzie zostały jeszcze białe strupy starej farby z czasów świetności, widzę po lewej stronie chropowaty asfalt zniszczonego mostu, a po prawej, kilka metrów niżej, spienioną rzekę. Biała Przemsza nie jest bardzo głęboką rzeką, za to dziką, miejscami rwącą, nierówną, pełną śliskich kamieni. Upadek z mostu może się dla dziewięcioletniej dziewczynki skończyć co najmniej szpitalem. Spoza kadru dobiegają głosy koleżanek: „Nie wygłupiaj się, wracamy na osiedle, zaraz rodzice zaczną nas szukać, będzie lanie, że poszłyśmy tak daleko”.

Zeskoczyłam na lewą stronę. Nic więcej nie pamiętam. Widocznie zdążyłyśmy dobiec na osiedle, zanim matki, niczym zegarowe kukułki, zaczęły się wychylać z okien kolejowych bloków, wołając „Ooobiaaad!”. Wielu z nas podejmowało wtedy równie ryzykowne wyzwania. Stawanie na niestrzeżonym przejeździe między torami dokładnie o 18.15, gdy mijały się pociągi relacji Katowice–Kielce–Katowice. Ich pęd, nasze krzyki, przytulanie się z całych sił do drugiej osoby. Wracaliśmy potem na osiedle, gdzie ojcowie zmęczeni po dziennej zmianie doglądali zza firanek naszego bezpieczeństwa. Rzucaliśmy sobie później porozumiewawcze spojrzenia w kościelnych ławkach albo na sobotnim targu. Byliśmy małymi buntownikami. Jak wszystkie dzieci i nastolatki od zarania dziejów, potajemnie poszerzaliśmy granice świata, który mieliśmy do dyspozycji. I sięgały one zdecydowanie dalej, niż wydawało się naszym rodzicom.

Współczesne dzieci robią dokładnie to samo. I nie sięgają po nic, co nie kusiłoby kiedyś nas. Mają tylko więcej do dyspozycji – internet rozszerzył granice ich świata w zasadzie do nieskończoności. Sieć dawno przestała być dodatkiem do codziennego życia, stała się częścią naturalnego środowiska rozwoju współczesnego człowieka. Problem polega na tym, że jesteśmy do tego kompletnie nieprzygotowani, poczynając od poziomu biologicznego, a na społecznym kończąc. Żaden człowiek nie ma mózgu, który byłby w stanie sprostać tempu rozwoju nowych technologii, ich mechanizmom i zwiększającemu się napływowi informacji. Zrozumienie tego faktu stanowi podstawę higieny cyfrowej, czyli używania urządzeń ekranowych¹ w korzystny dla zdrowia sposób. Wyjaśnieniu tej kwestii poświęcam pierwszą część książki.

To nie jest książka o świecie wirtualnym

Zaczynając pracę nad książką w grudniu 2021 roku, miałam za sobą kilka zrealizowanych projektów badawczych oraz setki godzin spędzonych na prowadzeniu wykładów i warsztatów poświęconych wpływowi nowych technologii² na ich użytkowników. Moje życie wypełnione było rozmowami z uczniami, ich rodzicami i nauczycielami. Weryfikowałam w ten sposób w praktyce to, czego równolegle dowiadywałam się z badań. Zanim jednak zajęłam się tym zawodowo, przez kilkanaście lat w ramach pracy psułam to, co dzisiaj naprawiam. Miałam 22 lata, gdy w 2006 roku rozpoczęłam pracę w branży mediów internetowych i marketingu. Trafiłam na wspaniałe czasy w polskim internecie, który rósł w tempie, o jakim dzisiaj możemy tylko marzyć. Dość powiedzieć, że od razu dostałam etat, a do czasu mojego odejścia z branży liczba internautów w Polsce wzrosła o 28 milionów! Pierwsza rzecz dziś byłaby dość trudna, a druga niemożliwa do osiągnięcia.

Przez większą część zawodowego życia miałam za zadanie sprawić, by ludzie spędzali jak najwięcej czasu w serwisach i aplikacjach moich pracodawców. Codziennie rano wstawałam i sprawdzałam w narzędziach analitycznych, ile czasu poświęciliście na internet i dlaczego znowu tak mało. Kreowałam strategie komunikacji marek, współtworzyłam serwisy i aplikacje, odpowiadałam za wzrost liczby użytkowników i ich zaangażowanie w serwisach społecznościowych. Pracowałam także przez wiele lat z organizacjami branżowymi, dzięki czemu poznałam ducha tego środowiska i priorytety, które mu przyświecały. W tamtym czasie bez wątpienia byłam również osobą nadużywającą smartfona i internetu. Na większości zdjęć z tamtego okresu, do których nie pozuję, mam głowę charakterystycznie pochyloną nad telefonem.

Doświadczenie współtworzenia środowiska cyfrowego stało się bardzo cenne, gdy postanowiłam zacząć badać jego wpływ na kondycję użytkowniczek i użytkowników. Dzięki temu, gdy realizuję dzisiaj projekty badawcze lub rozmawiam z ludźmi na temat ich problemów z internetem, rozumiem doskonale, jakie działania twórców nowych technologii za tym stoją. I jak bardzo wszyscy jesteśmy wobec nich bezbronni. Dlatego nie ma we mnie zgody na obarczanie odpowiedzialnością za problemy wynikające z korzystania z internetu wyłącznie ich użytkowników; na biczowanie rodziców za to, że nie potrafią ustrzec dzieci przed wszystkimi niebezpieczeństwami w sieci. Oczywiście bardzo się cieszę, że coraz więcej mówi się o higienie cyfrowej. To jednak nieprawda, że samo jej zachowywanie rozwiąże wszystkie nasze problemy ze światem online.

Nie możemy się także zgadzać na brak społecznej odpowiedzialności twórców nowych technologii, a także współtwórców, czyli ludzi i firm, które komunikują się z nami w internecie. Nasze prawa i prawa naszych dzieci, jak choćby prawo do prywatności czy bezpiecznego rozwoju, muszą być szanowane w każdym wymiarze.

Nawet w świecie wirtualnym? – zapytuje nas branża technologiczna.

Nie, w świecie wirtualnym nie. Bo on nie istnieje.

Wpojenie nam, że jest coś takiego jak świat wirtualny, to jedno z największych sukcesów twórców nowych technologii. Wielu ludzi dało się przekonać, że dla owego świata wirtualnego trzeba stworzyć osobne prawo, bo to przestrzeń, której nie dotyczy na przykład Konwencja o prawach dziecka. Świat wirtualny, czyli nie ten realny. Mniej prawdziwy, nie na poważnie. Nie zawracajcie sobie nim głowy. Zajmijcie się poważnymi, a nie wirtualnymi rzeczami, zaś my tu sobie będziemy spokojnie robić internety.

Cóż, na szczęście mamy już 2023 rok i doprawdy, trzeba chłopców i dziewczyny wygonić z piaskownicy. Nie da się już nie zauważyć, że może siedzą tam w klapkach, ale bawią się dużymi pieniędzmi, a na plac zabaw przyjeżdżają teslami.

Ponieważ język kształtuje rzeczywistość, zamiast świata wirtualnego proponuję używać zamiennie określeń bardziej adekwatnych: świat online, świat internetu i świat cyfrowy. Na tej samej zasadzie, na jakiej mamy do czynienia ze światem sportu czy światem muzyki. Nikt jednak nie twierdzi, że są to jakieś odrębne światy, wyjęte spod prawa i norm społecznych, prawda?

Uwagę na nieadekwatność przymiotnika „wirtualny” do współczesnych dóbr technologii komunikacyjnych od lat zwraca Jacek Pyżalski, autor wielu polskich i międzynarodowych badań nad wpływem technologii na dzieci i młodzież³. Zgadzam się z nim. Nie mamy wirtualnych uczuć, nie odczuwamy wirtualnego smutku i radości. Owszem, nasze życiowe aktywności możemy podzielić na te podejmowane online i offline, ale żadna z nich nie jest wirtualna. Czas więc zacząć wychowywać dzieci online i offline właśnie.

Twoje dziecko ma dodatkowe obywatelstwo. Ty zresztą też

Z mojego buntu wobec obarczania nas, użytkowników, wyłączną winą za problemy, które wynikają z korzystania z ekranów, zrodził się Instytut Cyfrowego Obywatelstwa, fundacja, którą powołałam, aby skutecznie wspierać nas w dążeniu do upodmiotowienia człowieka w świecie nowych technologii. Wierzę w ideę personalizmu cyfrowego, czyli takiego podejścia do postępu technologicznego, którego centrum stanowi człowiek, a nie biznes. Potrzebujemy tylko przywrócić światu właściwe proporcje i zrozumieć, że ta nowa, fascynująca przestrzeń jest naszym wspólnym dobrem: użytkowników nowych technologii i ich twórców. I że wszystkie strony są odpowiedzialne za to, co w tej przestrzeni się dzieje.

Jeśli wzdychacie teraz, że kupiliście książkę jakiejś marzycielki, to zwracam uwagę, że tę samą drogę przeszliśmy w innych branżach. Przemysły spożywczy i kosmetyczny musiały zacząć umieszczać składy produktów na opakowaniach, a firmom odzieżowym jeszcze na początku tego wieku nie śniło się, że będą się musiały tłumaczyć, gdzie, przez kogo i w jakich warunkach produkowane są ich ubrania. W świecie nowych technologii jesteśmy jeszcze na etapie raju producentów: jeszcze nam się wmawia, że cyfrowa dieta nie ma żadnego znaczenia, a jeśli sobie zaszkodzimy, no to nasza wina, bo się nażarliśmy bez umiaru. Z takiego założenia być może wyszedł sąd w Stanach Zjednoczonych, który na początku 2023 roku oddalił wniosek rodziców dziewięcioletniej dziewczynki, która poniosła śmierć przez uduszenie wskutek udziału w internetowym wyzwaniu na TikToku (zadaniem było wstrzymanie oddechu jak najdłużej). Rodzice oskarżali chińską platformę o dopuszczenie takich materiałów oraz o umożliwienie dzieciom korzystania z serwisu. Sąd uznał, że to wyłącznie wina rodziców. To tak jakby wyłącznie winą rodziców było to, że dziewięciolatek, wychodząc z domu, spotyka w bramie dilera i kupuje od niego narkotyki, a następnie zażywa je. Owszem, dostał pieniądze od rodziców i to oni wypuścili go samego z domu, ale kto do cholery pozwolił rozstawić się facetowi z dragami na osiedlu?

Jesteśmy pierwszym pokoleniem rodziców, których dzieci mają od urodzenia drugie obywatelstwo: cyfrowe, które przysługuje nam jako członkom społeczeństwa informacyjnego. Ma je każde nasze dziecko oraz każdy i każda z nas, nawet jeśli jeszcze nie potrafimy z niego korzystać. Cyfrowe obywatelstwo to podstawa świadomego oraz odpowiedzialnego tworzenia i używania nowych technologii, z korzyścią dla siebie i społeczeństwa. Odpowiedzialność ta dotyczy nie tylko nas, użytkowników technologii informacyjnych, ale także ich twórców i współtwórców, tak jak obywateli państwa łączy związek z władzami oraz podmiotami gospodarczymi.

Koncepcja cyfrowego obywatelstwa⁴, którą zaproponowałam w 2022 roku, powołując Instytut, jest w gruncie rzeczy bardzo praktyczna. Mówi o tym, że każde z nas do zdrowego funkcjonowania we współczesnym świecie potrzebuje wiedzieć, jaki wpływ na ludzi wywierają nowe technologie, znać dotyczące ich prawa i obowiązki oraz mieć umiejętności pozwalające na zachowanie higieny cyfrowej, czyli używanie urządzeń ekranowych w sposób sprzyjający zdrowiu. Żeby to, co cyfrowe, zaczęło służyć społeczeństwu informacyjnemu, cyfrowe obywatelstwo musi zaistnieć w trzech wymiarach: (1) systemowym (struktury państwowe i międzynarodowe muszą dbać o przestrzeń cyfrową, wprowadzając odpowiednie rozwiązania prawne i edukacyjne); (2) społecznym (wpływ nowych technologii na ludzkie życie musi funkcjonować w świadomości zbiorowej jako temat społecznie ważny, aby grupa, w której dorasta człowiek, przekazywała mu dobre wzorce w sposób naturalny); (3) indywidualnym (obywatel musi mieć podstawową wiedzę w zakresie higieny cyfrowej oraz swoich praw w świecie online).

Internet i smartfony NIE są jak nóż

Czy to znaczy, że nowe technologie są złe i w tej książce będę was straszyć? Bardzo bym nie chciała osiągnąć takiego efektu. Wystarczająco wielu ludzi zbudowało całe biznesy na straszeniu internetem lub odwrotnie, na podkreślaniu wyłącznie pozytywnych stron technologicznego rozwoju. Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej zniuansowana.

Nowe technologie nie są neutralnymi narzędziami, które można wykorzystać dobrze lub źle. Owo wyświechtane porównanie do noża sprawdza się w ujęciu ogólnym, ale gdy przyjrzymy się konkretnym obszarom internetu, zobaczymy, że prawda wcale nie leży pośrodku. Oczywiście trudno zrobić sobie krzywdę Wikipedią czy stroną banku (choć mi czasem robi się przykro po zalogowaniu). Jednak wiele technologicznych bytów, jak choćby serwisy społecznościowe, wcale nie jest tworzonych jako neutralne, którym dopiero użytkownik nadaje znaczenie. Przeciwnie, to precyzyjnie zaprojektowane narzędzia do ssania naszej uwagi i zamieniania jej w przychody z reklam. Trzeba dzisiaj włożyć naprawdę dużo świadomego wysiłku, aby uczynić z internetu i urządzeń ekranowych przestrzeń sprzyjającą naszemu zdrowiu.

Spory, czy nowe technologie to błogosławieństwo czy zło wcielone, są dzisiaj bezcelowe. Kiedy postęp technologiczny pozwala chirurgom wykonywać zdalnie operacje, a Rosjanom terroryzować Ukrainę dronami, naprawdę trudno oszacować koszty społeczne tak zwanej czwartej rewolucji przemysłowej. Co miałby nam dać taki „wyrok na internet”? Nie możemy zupełnie się odciąć od tych zdobyczy, ale przyjmowanie ich z dobrodziejstwem inwentarza również nie jest bezpieczne. W świecie o dwóch wymiarach – online i offline – musimy więc na nowo nauczyć się chodzić. I to na przyspieszonym kursie, bo przecież mamy do odegrania ważną rolę w życiu naszych dzieci: ich cyfrowych przewodników.

Czy można dogonić dziecko w sieci?

Zaczekaj, powiedziałaś: przewodników? Dziecka w internecie? To jakby przyjechać do obcego kraju i zacząć oprowadzać po nim tubylców – na pewno wiele i wielu z was ma teraz tego typu myśli. Mimo wszystko nie wolno nam się wyrzekać tej roli, podobnie jak nie rezygnujemy z zachęcania naszych dzieci do nauki, choć wiem doskonale, jak trudne są wieczory przed sprawdzianami z „tego głupiego przedmiotu”.

Elementem dobrego życia jest równowaga i dążenie do niej jest wpisane w naturę człowieka. Gdy się odwodni, czuje pragnienie. Gdy nagromadzi emocje, ma potrzebę dać im ujście. W podejściu do korzystania z urządzeń ekranowych i internetu ważniejsze niż twarde wytyczne czy pomiar czasu ekranowego są świadomość wpływu tych wynalazków na nasze zdrowie i umiejętność zastosowania odpowiednich środków, by utrzymać równowagę. I nie mam tu na myśli cyfrowego balansu rozumianego jako proporcja czasu online i offline, lecz równowagę w naszym zdrowiu fizycznym, psychicznym i społecznym. Nie wierzę w sztywny zestaw zasad higieny cyfrowej, który działa na wszystkich i cudownie uzdrawia życie rodzinne. Nie sposób ich wytyczyć choćby z powodu szybkich zmian, jakie zachodzą w życiu społecznym. Czy osiem godzin przed ekranem podczas zdalnej edukacji to te same osiem godzin co przed pandemią? Czy dwie godziny w grze Minecraft to to samo co dwie godziny na TikToku?

Zatem co oprócz zasad? Wierzę, że każde z nas potrzebuje wykształcić w sobie opartą na wiedzy intuicję, która pozwala podejmować rozsądne codzienne wybory i regulować korzystanie z sieci. Zapomnijcie, że taka regulacja to praca raz na zawsze. Będziecie niejednokrotnie zaliczać wzloty i upadki. Etapy wzorowej higieny cyfrowej i wielotygodniowe internetowe ciągi. Ważne, by mieć własne strategie regulacji.

Każdy, kto uczył się matematyki, wie, że zamiast wykuć wzór na pamięć, lepiej umieć go wyprowadzić. Dlatego aby wesprzeć waszą intuicję, w pierwszej części książki skupiam się przede wszystkim na tym, by wyjaśnić, jak internet i urządzenia ekranowe wpływają na nas i na nasze dzieci. W drugiej części opisuję zaś najważniejsze zagadnienia, z którymi prawdopodobnie zetkniecie się na różnych etapach rozwoju dziecka. Uznałam, że podział według wieku będzie dla was bardziej intuicyjny, dlatego rozdziały poświęcone są maluchom, starszakom, nastolatkom, a nawet życiu płodowemu! Jeśli wasze dzieci to już młodzież, nie omijajcie wcześniejszych rozdziałów – może się okazać, że znajdziecie w nich odpowiedź na jakieś pytanie, które od dawna was nurtuje.

Zamień poczucie winy na działanie

Zanim jednak napisałam pierwsze słowo tej książki, postanowiłam się dowiedzieć, czego potrzebują moi przyszli czytelnicy i czytelniczki. W grudniu 2021 roku wystosowałam w internecie apel do rodziców z prośbą o udział w ankiecie zawierającej trzy pytania: Jakie widzisz korzyści z tego, że twoje dziecko ma dostęp do internetu lub urządzeń ekranowych, typu smartfon, komputer czy TV? Czy w związku z tym dostępem napotkałeś/-łaś jakieś trudności? Czy w tym obszarze jest jakieś nurtujące cię pytanie, na które nie znalazłeś/-łaś dotąd odpowiedzi?

Na mój apel odpowiedziało 313 osób. Dwadzieścia siedem z nich zgodziło się na przeprowadzenie z nimi wywiadów pogłębionych. Dziękuję każdej i każdemu z was, którzy odpowiedzieliście wtedy na moją prośbę. Było to doświadczenie ważne w pracy nad tą książką i kluczowe dla jej formy. Niektóre wypowiedzi lub historie postanowiłam przytoczyć, dbając oczywiście o anonimowość ich bohaterek i bohaterów, między innymi przez zmianę imion.

W wypowiedziach rodziców poruszyło mnie przebijające przez nie poczucie winy. Pisali: „Daję smartfona dziecku, żeby odpocząć. Tak, wiem”. Albo: „Wiem, co się o tym mówi, ale jakbym nie puszczała gier, tobym nic w domu nie zrobiła”. A nawet: „Pewnie pani sobie pomyśli o mnie źle, ale sama też siedzę przy dziecku w telefonie”.

Zrozumiałam, że podobnie jak w przypadku wielu innych aspektów wychowania, tak i w kwestii bezpieczeństwa dzieci w sieci jesteśmy wpędzani w poczucie winy. Wytyka nam się błędy i wskazuje trudno osiągalne cele. A do tego mamy jeszcze tyle sprzecznych koncepcji i na każdą jakieś „badania naukowe”, oczywiście najlepiej, jeśli pochodzą od przysłowiowych amerykańskich naukowców.

Gdy pytałam rodziców podczas wywiadów, czy szukali wiedzy w książkach lub innych źródłach, najczęściej okazywało się, że owszem, nawet ktoś coś kupił, nawet zaczął czytać, ale hermetyczny język – czasem zbyt naukowy, a czasem zbyt technologiczny – sprawiał, że książka lądowała na kupce wstydu, czyli stosiku książek, których samo kupienie leczy nasze wyrzuty sumienia. Też taki mam! I Bóg mi świadkiem, nawet te najbardziej zakurzone nabywałam z żarliwym zamiarem przeczytania.

Dlatego nie będę udawać przed wami Magdy Boskiej od Higieny Cyfrowej i wygłaszać wam wykładu naszpikowanego danymi i wykresami. Sama zaliczam wychowawcze porażki, a moje życie rodzinne stale weryfikuje rady, których udzielam innym. To wszystko jednak nie oznacza, że czeka nas lekka rozmowa, podczas której poklepiemy się po ramieniu, powiemy: „spoooko, też tak mam”, i pójdziemy dalej. Owszem, znajdziecie w niej elementy zachwytu nad nowymi technologiami, ale także niepokoju i smutku. Zdaję sobie sprawę, że to rozczaruje osoby, które oczekiwałyby książki skupionej wyłącznie na korzyściach płynących z internetu. Nie mam jednak wątpliwości, że są one dość dobrze znane rodzicom, nauczycielom i naszym dzieciom. Łatwość dostępu do informacji, rozwijania zainteresowań, możliwość załatwienia mnóstwa spraw bez wychodzenia z domu – te zalety wymieniają bez problemu nawet dzieci z zerówki. Ale jeśli wychylimy się poza bańkę entuzjastów, zobaczymy, jak wielu rodziców nie ma pojęcia o lodowych górach, które trzeba umieć namierzyć i pomóc dziecku je ominąć. Skąd niby mamy to wiedzieć? Od naszych rodziców? Z doświadczeń dzieciństwa? Nowe technologie przerwały międzypokoleniowy transfer doświadczeń. Nie mieliśmy skąd czerpać wzoru, jak wprowadzać dzieci w świat cyfrowy. Przechodzimy więc rozpoznanie bojem, na ciągle zmieniających się zasadach. Czy to nas usprawiedliwia? I tak, i nie.

Nie powinniśmy się kajać, że popełniamy błędy. Ani dlatego, że dziecko koleżanki to w ogóle komputera nic a nic, a nasze siedzi w grach od kilku lat. Z punktu widzenia współczesnej nauki nie ma jednej miary, którą możemy przyłożyć do wszystkich. Istnieją jedynie ramy, które sami musimy wypełnić zasadami dostosowanymi do naszego dziecka i stylu życia rodziny. Nie możemy jednak pozwolić sobie na brawurę, którą obserwuję u wielu rodziców wręczających dzieciom ekrany od najmłodszych lat. Internet jest jak świat, w którym możemy spotkać rzeczy dobre i złe, piękne i straszne. Podarowanie dziecku smartfona czy tabletu bez przygotowania i towarzyszenia mu jest jak wręczenie kluczyków do samochodu bez wysłania go wcześniej na kurs prawa jazdy.

Wiem, że jesteście przeciążeni. Ja też

Pisząc tę książkę, byłam jednocześnie pracującą zdalnie matką trójki dzieci: jedenastoletniej Marysi, siedmioletniego Mikołaja i rocznego Jasia. W trakcie pisania przeżywałam COVID-19, ząbkowanie, odstawianie od piersi, bunt dwulatka oraz dwumiesięczne wyzwanie logistyczno-kulturalne, czyli tak zwane wakacje. Jak większość rodziców małych dzieci, którzy nie zażywają luksusu regularnej pomocy dziadków czy niani, cierpiałam na chroniczny brak czasu dla siebie, stałe przełączanie się między obowiązkami zawodowymi a domowymi, niedosypiałam, jadałam na stojąco. Wielokrotnie do frustracji doprowadzała mnie myśl, że ta książka mogłaby być lepsza, gdyby nie te wszystkie pieluchy, zadania z matematyki i materiały na plastykę, które zawsze przypominają się dzień przed o północy. Aż w którymś momencie zrozumiałam, że napisanie jej nie mogło przyjść w lepszym czasie.

Tempo życia, w jakim dzisiaj funkcjonujemy, jest nieporównywalne z doświadczeniami poprzednich pokoleń. Godziny pracy wypełniające w zasadzie cały dzień, mnogość możliwości, z których często nie potrafimy zrezygnować, utrzymywanie kontaktów z nadmierną liczbą osób, praca, której nie da się zostawić, odbijając kartę na zakładzie, bo dostęp do niej mamy zawsze pod ręką w telefonie, przeciążenie informacyjne i jeszcze uwierająca świadomość, że nie jesteśmy wystarczająco dobrzy, o czym nieustannie się przekonujemy, obserwując wyidealizowaną rzeczywistość mediów społecznościowych. Nie kwestionuję dobrych intencji internetowych edukatorek i edukatorów z rozmaitych dziedzin, ale skumulowani w masę stają się czasem wielkim wyrzutem sumienia grzmiącym: jesteś za mało jakiś, powinnaś być bardziej jakaś! Po takim codziennym kołowrotku jedyne, na co nas stać wieczorem po uśpieniu dzieci, to padnięcie ze zmęczenia na kanapę. Rodzic w takim stanie naprawdę nie potrafi skupić się na lekturze, w której czyta o „adolescentach w technologiach informacyjno-komunikacyjnych”, a teksty typu „penetracje cyfrowych dobrodziejstw” mogą mu niechcący przegrzać zwoje.

Prawda jest taka, i ktoś wreszcie musi to powiedzieć, że przeciętnemu rodzicowi (nierodzicowi również!) nie jest potrzebny doktorat z neurobiologii, praktyka psychologa dziecięcego i tytuł inżyniera od cyberbezpieczeństwa. Podobnie jak nie musimy kończyć dietetyki oraz czytać naukowych opracowań z dziedziny żywienia, aby zdrowo się odżywiać. Potrzebujemy za to prostych wskazówek i wyjaśnienia, na czym są oparte. Dzięki temu możemy już sami układać sobie i dzieciom „jadłospis” codziennego korzystania z internetu, by uniknąć niestrawności. Żeby tak działać, musimy najpierw o paru rzeczach pogadać jak osoba dorosła z dorosłą, więc zróbcie mi trochę miejsca na tej waszej kanapie i porozmawiajmy.

¹ Ilekroć będę używała terminów „urządzenia ekranowe” lub „ekrany”, będę miała na myśli grupę urządzeń dających dostęp do internetu za pośrednictwem ekranu, takich jak smartfon, tablet, laptop, monitor, telewizor, konsola do gier, zegarki typu smartwatch.

² W książce będę używała frazy „nowe technologie”, mając na myśli technologie informacyjno-komunikacyjne, czyli (cyt. za Głównym Urzędem Statystycznym) rodzinę technologii przetwarzających, gromadzących i przesyłających informacje w formie elektronicznej. W jej skład wchodzi zarówno sieć internet z całą zawartością, jak i wszystkie urządzenia ekranowe, które dają do niej dostęp.

³ J. Pyżalski, Młodzi internauci a edukacja medialna – dlaczego musimy odejść z miejsca, w którym jesteśmy, w: W. Skrzydlewski (red.), Kultura – edukacja – technologia kształcenia. Konteksty nowomedialne, Wydawnictwo Naukowe UAM 2017.

⁴ M. Bigaj, Czas na cyfrowy personalizm, Wiez.pl, 2022 (dostęp: 12.01.2023, https://bit.ly/3WiS0dA).

Redaktor inicjujący: Maciej Makselon

Redaktorka prowadząca: Aleksandra Janiszewska

Konsultacja merytoryczna: Ewa Dziemidowicz

Redakcja: Joanna Kłos

Korekta: Sylwia Kompanowska

Projekt okładki oraz ilustracje: Tomasz Majewski

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

faks (22) 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8318-637-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek