Tomasz Betcher

PO TAMTEJ STRONIE PIEKŁA

Copyright © Tomasz Betcher 2023

Wydanie I

Warszawa MMXXIII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

W pokoju synowie grzebią swoich ojców, a na wojnie – ojcowie swoich synów.

Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem

1

Monety z grzechotem wpadły do automatu, który po kilku sekundach ożył i zaczął wypluwać do tekturowego kubka strumień kawy. W tę niedzielę po szpitalu na gdańskiej Zaspie kręciło się niewiele osób i sprawiał on wrażenie opustoszałego. Paskudna pogoda skutecznie zniechęciła wielu odwiedzających, a dodatkowo za chwilę miał się rozpocząć wielki finał najpopularniejszego w Polsce telewizyjnego show. Idąc po kawę, widziała włączone telewizory, nastawione na ten sam kanał. Machina życia w tym wielkim szpitalu kręciła się jednak nieustannie i bez względu na bieżące wydarzenia. Ktoś właśnie przychodził na świat i ktoś go opuszczał, a nad wszystkim czuwała cała masa osób. W takich chwilach tęskniła za pracą.

Zazdrościła pielęgniarkom, które miały dziś spokojniejszy dyżur. Jedna z nich obchodziła urodziny i w korytarzu pachniało kawą, a na stole w dyżurce mignął Magdzie tort ozdobiony cukrowymi różami. Brakowało jej nie tylko pielęgniarskiej rutyny, po której wieczorami padała ze zmęczenia, ale także takich chwil, kiedy mogła być blisko współpracowników. Kiedy automat skończył nalewać kawę, zabrała kubek i wsiadła do windy, którą wjechała na drugie piętro.

„Szanowni państwo, na tę chwilę czekała cała Polska…” – Głos prowadzącego show usłyszała, jeszcze zanim weszła na oddział. Niektóre telewizory podgłośniono bardzo mocno. Zgromadzone w pomieszczeniu służbowym pielęgniarki trzymały w rękach talerzyki z tortem i jak zahipnotyzowane wpatrywały się w ekran.

Dziadek Edward leżał w sali na samym końcu korytarza. Oprócz niego był tam jeszcze jeden pacjent, siedemdziesięcioletni mężczyzna, który głównie spał. I chrapał przy tym okropnie.

„Wśród widzów, którzy w trakcie trwania programu wezmą udział w loterii, zostanie wylosowany samochód hybrydowy. Wystarczy wysłać SMS o treści GRAM pod numer…”

Magda zamknęła drzwi, odcinając się od telewizyjnej kakofonii. Nie interesowało jej to, choć gdyby nie splot ostatnich wydarzeń, pewnie siedziałaby teraz na kanapie z miską popcornu i z braku laku oglądała wielki finał.

Spojrzała na dziadka i poczuła się winna. Spał, posapując cicho. Wielki siniak na jego policzku zaczął zmieniać kolor, a opuchlizna się zmniejszyła. Przy boku leżała usztywniona opatrunkiem ręka. Magda stanęła przy wielkim oknie z widokiem na blokowisko. Deszcz siekł zawzięcie, a po szybie lały się strumienie wody, rozcinając świat w coraz to nowych konfiguracjach. Spojrzała na kulących się pod parasolami przechodniów, przemykających czym prędzej do domów. W wielu oknach paliło się światło. Z miejsca, gdzie stała, doskonale widziała telewizory w mieszkaniach, zsynchronizowane i podające ten sam obraz. „Szklana pogoda, szyby niebieskie od telewizorów”, przypomniała sobie słowa piosenki Lombardu. Uśmiechnęła się pod nosem, bo już wiedziała, że teraz będzie siedziała jej w głowie. Upiła łyk gorącej kawy. Oparzyła język, a i tak dało się wyczuć, że była paskudna, jak niemal wszystkie kawy z automatów.

– Długo tak będziesz stała bezczynnie, dziewucho? – Głos za plecami oderwał ją od obserwacji blokowego życia. – Gardło wyschło mi na pieprz. Daj mi wody.

Postawiła kubek na parapecie i odwróciła się. Dziadek łypał na nią zirytowany.

– Nie lubię, gdy traktujesz mnie jak służącą, dziadku.

– Co? – Zmarszczył brwi i próbował się rozeznać w rzeczywistości. – A kim ty w ogóle jesteś?

– Magdą, twoją wnu…

– Ach, tak. Już pamiętam. Dasz mi tej wody czy będziesz tak sterczała, gdy ja tu umieram z pragnienia?

Podała mu kubek ze słomką. Pociągnął kilka solidnych łyków i zakaszlał, kiedy ostatni trafił nie tam, gdzie trzeba. Kiedy skończył, Magda pomogła mu zająć wygodniejszą pozycję. Poprawiła poduszki i podniosła wezgłowie łóżka.

– Potrzeba ci czegoś? Podać ci gazetę albo włączyć radio?

– Przez tego chrapacza i tak nie usłyszę. Daj mi gazetę.

Sięgnęła po ulubiony dziennik Edwarda Kamińskiego i okulary do czytania. Ponadstuletni mężczyzna wciąż jeszcze czytał samodzielnie i śledził uważnie wszystko, co działo się w Polsce i na świecie. Zwykle psioczył przy tym jak nie na polityka, to na dziennikarza, który napisał artykuł. Nikt nie miał taryfy ulgowej. Kamiński z trudem otworzył jedną ręką gazetę, nie pozwalając sobie pomóc, i zatopił się w lekturze.

Przez jakiś czas Magda nasłuchiwała kroków na korytarzu, ale w końcu uświadomiła sobie bezcelowość tej czynności. Wszystkie odwiedziny, które miały się dziś odbyć, już się odbyły. Rano wpadła córka pacjenta zajmującego drugie łóżko. Siedziała ponad godzinę i opowiadała ojcu o tym, co wydarzyło się przez ostatnią dobę. Chcąc nie chcąc, Magda wszystko słyszała i zastanawiała się, ile rzeczy może się wydarzyć w ciągu dwudziestu czterech godzin. Jak się okazywało, wiele. Po prostu ona sama miała nudne i monotonne życie, a każdy swój dzień mogła streścić w kilku zdaniach.

Około południa wpadli w odwiedziny rodzice, a Magda miała kilka godzin dla siebie. Jej matka nalegała, by przy dziadku stale ktoś był. Magda wiedziała, że Barbara Wolska najchętniej posadziłaby ją przy swoim ojcu na całą dobę, ale nie pozwalał na to regulamin odwiedzin. Zluzowana przez rodziców poszła nad morze, korzystając z tego, że chmury się przerzedziły i przestało padać. Doszła plażą do Jelitkowa, zjadła zapiekankę i wróciła, kiedy znów się rozpadało. Po drodze w szpitalnym kiosku udało jej się kupić książkę Stephena Kinga.

Nikogo więcej raczej się nie spodziewała. Najstarsza córka dziadka, Janina, pewnie jak zwykle zadzwoni do niego wieczorem i będzie trajkotała do słuchawki, zamęczając staruszka paplaniną. Druga z jego córek, Ewa, odwiedziła go wczoraj wraz z rodziną. Wprawdzie z Tczewa do Gdańska jechało się jakieś czterdzieści minut, a w weekend jeszcze krócej, ale najwyraźniej stanowiło to dla nich przeszkodę, skoro pojawili się u Kamińskiego tylko raz. Poza rodziną dziadek nie miał nikogo, kto mógłby go odwiedzić. Jeszcze kilka dni temu do tej listy dopisałaby być może Jakuba Gawrona, ale sprawy się skomplikowały. Pochyliła się na krześle i ukryła twarz w dłoniach, czując, że przytłaczają ją zmęczenie i nadmiar wydarzeń.

Jakub Gawron. Jej myśli automatycznie powędrowały ku niemu. Na dobrą sprawę nie wiedziała nawet, kim teraz dla niej jest.

Kuba pojawił się dosyć niespodziewanie. Stanął w drzwiach i przedstawił się jako lekarz jej dziadka. Poznała twarz, nie poznała nazwiska. Po aferze, w którą wplątał się jego ojciec, Jakub zdecydował, by przyjąć nazwisko matki, dzięki czemu mógł względnie anonimowo rozpocząć karierę lekarską w Trójmieście.

Był jej miłością z czasów studenckich i gdy przyszedł do dziadka, nie wiedziała, jak ma zareagować. Wciąż czuła żal o to, w jaki sposób się rozstali. Tyle że po pierwsze byli ze sobą wieki temu i przez ostatnią dekadę każde żyło swoim życiem, a po drugie – i ważniejsze – Kuba zainteresował się Wiktorią – młodszą siostrą Magdy, zaś ją traktował jak dawną koleżankę ze studiów.

Winna. Tak. Poczucie winy narastało w Magdzie z wielu powodów i zaczynało jej się wydawać, że już dominuje w jej życiu. Towarzyszyło Magdzie, gdy Kuba wyjaśnił, że do rozpadu ich związku doszło wskutek tragikomicznej pomyłki, a dokuczyło jeszcze bardziej, bo pozwoliła Wiktorii zauroczyć go, nie ostrzegając przy tym, jak młodsza siostra traktuje mężczyzn.

– Wiki… – szepnęła do siebie, czując narastający ból głowy.

– Co tam mamroczesz, Basia? – Dziadek po raz kolejny pomylił Magdę ze swoją córką. Rzeczywiście były do siebie podobne, ale głównie fizycznie. Na pewno nie odziedziczyła po Barbarze Wolskiej temperamentu. Wiedziała, że całą pulę zgarnęła Wiktoria.

– Nic, dziadku. Jestem wkurzona na Wiktorię. Gdyby nie jej nagły wyjazd, wszystko wyglądałoby zupełnie inaczej.

– Wszystko, czyli co?

Magda westchnęła. Była raczej introwertyczką i nie lubiła rozgrzebywać swoich spraw przed innymi. Czy jednak była w jej życiu lepsza osoba do zwierzania się niż dziadek? Za kwadrans i tak nie będzie pamiętał, o czym rozmawiali.

– Gdyby nie szaleństwa Wiki, nie znalazłbyś się tutaj, a mama nie obwiniałaby mnie o to. Zawsze tak jest. Wiktoria wpadnie na jakiś głupi pomysł, a obrywa się mnie.

– Jak wtedy, gdy wpadłaś pod lód? Albo jak Wiktoria jeździła pociągami towarowymi?

– Tak, właśnie tak jak wtedy. Pamiętasz to wszystko? – Magda ze zdziwieniem uniosła brwi.

Od jakiegoś czasu obserwowała postępującą u dziadka demencję. Myliły mu się osoby i wydarzenia. Raz twierdził, że jest pracownikiem stoczni, innym razem, że nazywa się Bury-Steinke i jest pilotem. Nie tylko Magda, ale także pozostali członkowie rodziny mieli spore trudności, by połapać się w tym, co dziadek opowiada. Bywały jednak momenty, gdy mówił do rzeczy i najwyraźniej to był właśnie jeden z nich.

– Jakby to było wczoraj. Gdybyś nie była dziewuchą, to spuściłbym ci wtedy tęgie lanie.

– A co to za różnica? Zresztą nieważne. – Magda nie zamierzała z dziadkiem dyskutować o wychowywaniu dzieci. Z różnych powodów żadne z nich nie wiedziało o tym zbyt wiele. – Chodzi o to, że cokolwiek Wiki nabroi, bagatelizuje się i zrzuca na jej temperament. Nikt nie wyciąga z tego konsekwencji, a jak mnie się powinie noga, to przez następny rok słucham tylko o tym. To niesprawiedliwe.

– Życie takie właśnie jest. Najpierw daje, potem odbiera, potem znów daje i odbiera. A kiedy wydaje ci się, że wreszcie dostałaś to, czego pragnęłaś, okazuje się, że masz sto lat i chcesz już zupełnie czegoś innego.

Nie zapytała, czego chce dziadek, bo doskonale znała odpowiedź. Chciał umrzeć. Mówił o tym dziesiątki razy, ale wszyscy sądzili, że to tylko zrzędzenie starego człowieka. Magda wiedziała, że tak nie jest.

– A teraz Wiki zniknęła i zostawiła mnie z tym całym bajzlem.

– Dlatego mówiłem ci już, żebyś mnie odłączyła od tego całego cholerstwa i będzie spokój. Daj mi jakiś zastrzyk. Jesteś przecież pielęgniarką, do diabła.

Kamiński lubił wyolbrzymiać. Zachowywał się tak, jakby walczył o życie na oddziale ratunkowym. Magda pomyślała sobie, że to takie typowe dla mężczyzn. Dziadek wychwycił jej uśmiech i obrzucił wnuczkę srogim spojrzeniem.

– Oj, dziadku! Nie to miałam na myśli. – Zawstydziła się swoich słów. Rzeczywiście senior mógł odebrać jej narzekania bardzo osobiście. – Nie chodzi mi o opiekę nad tobą, tylko całą tę sytuację z Jakubem.

– Z tym lekarzem?

– Tak, strasznie się wszystko pomieszało. Kuba zakochał się w Wiktorii, a ona nie uprzedziła go o swoim wyjeździe do Kolumbii, tylko przyszła spakowana i kazała się zawieźć na lotnisko. Tam czekali na nią znajomi i to wszystko wypadło strasznie żenująco. A w dodatku Kuba wściekł się na mnie, że go nie uprzedziłam, jaka jest Wiktoria.

– A jaka jest?

– Zmienia facetów jak rękawiczki i traktuje ich strasznie przedmiotowo. Miała kilku fajnych chłopaków, ale każdego prędzej czy później kopnęła w tyłek. Zazwyczaj w brzydki sposób. Nie mam pojęcia, dlaczego ona wciąż tak robi. Nie ma już przecież dwudziestu lat. – Magda pokręciła z dezaprobatą głową, choć sama ze swoimi trzydziestoma paroma na karku była w jeszcze trudniejszej sytuacji. – O rany, co ja ci tu opowiadam. Wyszło z tego jakieś M jak miłość.

– A co to takiego?

– Taki serial. Coś jak Niewolnica Isaura, tylko dłuższy. – Na dźwięk znajomego tytułu dziadkowi rozbłysły oczy. Skinął głową, a Magda uznała, że skoro jest w dobrej formie, to może uda się go pociągnąć za język. – Czy ty pamiętasz wojnę, dziadku?

– Pamiętam Wojnę domową. Twoja babcia ją lubiła. Na odcinku o Dniu Matki zawsze rechotała jak pomylona.

– Miałam na myśli prawdziwą wojnę.

Tęczówki dziadka na chwilę pociemniały, a on sam jakby na moment oddalił się o tysiące kilometrów od gdańskiego szpitala. Bezzębne szczęki zaciskały się i rozwierały. Dziadek Edward kilka razy zbierał się do powiedzenia czegoś i Magda zaczęła już wątpić, że to zrobi. W końcu odezwał się chropowatym głosem:

– Prawdziwa wojna jest czystym złem. Potrafi złamać człowieka jak zapałkę. Każda jest straszna, ale najstraszniejsza wojna toczy się w nas i to my jesteśmy dla siebie najgroźniejszym przeciwnikiem. Wróg może nas zranić, złamać i upokorzyć, ale nigdy tak bardzo, jak my sami siebie.

2

Posen, 1941 rok

SS-Untersturmführer¹ Hans Brückner skończył pisać i odłożył inkrustowane pióro – prezent z okazji awansu do obecnej rangi – na blat biurka. Mebel był imponujący i oficer dziwił się, że ciężkie dębowe biurko w gdańskim stylu znalazło się w poznańskim Domu Żołnierza, który od listopada 1939 roku stanowił siedzibę Urzędu Gestapo. Reszta sprzętów nie była godna uwagi, ale biurko stanowiło istne dzieło sztuki. Brückner powolnym gestem wyciągnął z kieszeni munduru składany grzebień i przeczesał wilgotną od brylantyny grzywkę, następnie wstał i obszedł mebel, przysiadając na przeciwległym rogu. Spojrzawszy na dwoje więźniów, cmoknął teatralnie i pokręcił głową.

– Myślę, że to nie będzie konieczne. – Wskazał na sznur krępujący nadgarstki Henryka Steinke i jego małżonki. Skinął na strażnika, który przyprowadził aresztowanych. Młody Niemiec poderwał się z krzesła jak oparzony i drżącymi rękoma zaczął mocować się z węzłami. – Użyjcie noża, żołnierzu. W końcu przyda się wam do czegoś innego niż szlachtowanie tego bydła.

– Jawohl² , Herr Untersturmführer.

– SS-Untersturmführer – poprawił go Brückner, zniesmaczony nieporadnością młodzika. – Nie zapominajcie, w jakiej formacji służymy.

– Przepraszam, Herr SS-Untersturmführer. To się nie powtórzy.

Nie znał go zbyt dobrze, ale domyślał się, że chłopak musiał być pociotkiem kogoś ważnego. W innym wypadku nie byłoby dla niego miejsca w Gestapo. Nie z jego rozmemłaniem i nieudolnością. W najbliższej przyszłości będzie musiał poprosić doktora Helmuta Bischoffa, szefa Rejencji Posen, o przydzielenie mu kogoś innego. Nie brakowało wszakże młodych podoficerów, którzy przejawiali znacznie większe predyspozycje do sprawowania tej jakże istotnej funkcji. Przeniósł wzrok na dwoje więźniów, którzy siedzieli w milczeniu, z szeroko otwartymi ze strachu oczami. Brückner wsunął dłoń do kieszeni i wymacał ciepły metalowy przedmiot. To go zawsze uspokajało.

– Muszę przyznać, że potraktowano was niedelikatnie – powiedział, spoglądając to na Henryka, to na Klarę. – Ci brutale z Wehrmachtu potrafią być mało, hmm… finezyjni.

– Ja jestem obywatelem Rzeszy – odezwał się Steinke po niemiecku. Miał opuchnięte lewe oko, wokół którego rozlał się już pokaźnych rozmiarów siniak. – Domagam się…

Cios padł niespodziewanie. Uzbrojona w kastet pięść wystrzeliła z kieszeni SS-Untersturmführera i trafiła Henryka prosto w szczękę. Z rozbitych na miazgę warg trysnęła krew, ale to nie zraziło gestapowca. Uderzył jeszcze trzy razy, krusząc baronowi zęby. Jego żona zaczęła krzyczeć, ale umilkła, gdy tylko Brückner posłał jej spojrzenie.

– Jesteś, kurwa, kundlem! – ryknął oficer, wycierając kastet w ścierkę, na której pełno było zaschniętej krwi. – Zdradzieckim gównem, które splugawiło aryjską krew. Jak jeszcze raz odezwiesz się niepytany, to wyrwę ci ten parszywy jęzor. Rozumiemy się?

– Tak – wymamrotał Steinke i skinął głową. Wytarł dłonią usta i wypluł ślinę zmieszaną z krwią i kawałkami uzębienia. – Rozumiemy.

– Doskonale. Róbcie tak dalej, a może przeżyjecie przesłuchanie. – Uśmiechnął się sztucznie i schował kastet do kieszeni. Zupełnie jakby przed chwilą nic się nie wydarzyło. – Nasz znakomity śledczy, SS-Obersturmführer Hermann Kranz, powierzył mi waszą sprawę. Zapoznałem się już z aktami i wiem, czego się dopuściliście. Dlatego o to nie będę pytał. Ty, Polko, rozumiesz po niemiecku?

Odrętwiała z przerażenia Klara Bury-Steinke potwierdziła ruchem głowy, bojąc się odezwać. Wyglądała nieco lepiej niż jej mąż, choć łysy placek na skroni oraz poszarpane ubranie świadczyły, że i z nią żołnierze obeszli się szorstko.

– Dobrze.

Brückner zapalił papierosa i zaczął przechadzać się po pomieszczeniu. Przez chwilę słychać było jedynie tykanie zegara i równomierny rytm jego kroków. Przysiadł ponownie i dopalił do połowy, delektując się smakiem tytoniu.

– Karol Lebenbaum. Mówi wam coś to nazwisko?

Oboje pokręcili głowami. Oficer wstał i przeszedł za plecy więźniów. Wprawnym ruchem chwycił Klarę za włosy i odciągnął jej głowę do tyłu. Krzyknęła krótko, a Henryk wyszeptał po niemiecku jakieś błagalne słowa, które gestapowiec zignorował. Zbliżył twarz do jej policzka tak, że wyraźnie czuła zapach tytoniu i kawy, którą musiał niedawno wypić. Odsłonił delikatną skórę na szyi i zgasił na niej papierosa. Klara zawyła z bólu, a kiedy puścił jej włosy, rozszlochała się, chowając twarz w dłoniach.

– Zapytam ostatni raz. Lebenbaum Karol.

– Słyszałem chyba to nazwisko. Jest fabrykantem z Łodzi.

– O, to, to. Widzę, że przy odrobinie pomocy wraca wam pamięć. Tyle że, ściślej rzecz biorąc, był. Ale nie o niego mi chodzi, tylko o resztę Lebenbaumów. Podobno schronili się w waszej okolicy. Kto ich przygarnął?

SS-Untersturmführer wyciągnął z leżącej na biurku teczki fotografię przedstawiającą kilku członków rodziny ściśniętych na jednym kadrze. Bez wątpienia była to żydowska rodzina.

– Nie mam pojęcia, Herr…

Nie było mu dane dokończyć, cios w brzuch pozbawił go bowiem tchu. Brückner oparł wypastowany oficerski but na torsie barona Steinke i wraz z krzesłem przewrócił do tyłu. Z haka na ścianie zdjął nahajkę i zaczął okładać leżącego mężczyznę.

– Dość! Dość, błagam! – Klara podniosła się z krzesła, a esesman wziął zamach, by ją uderzyć. – Ja ich chyba widziałam. Proszę tylko przestać go bić. Ma słabe serce.

– Ach, doskonale. Madame raczyła sobie przypomnieć. Gdzie?

Klara zawahała się przez chwilę, czując ciężar podejmowanej decyzji. Na szali leżały właśnie ludzkie życia i miało o nich zadecydować jedno słowo. Wahała się odrobinę za długo. Niemiec złapał ją za twarz i ścisnął policzki, aż paznokcie boleśnie wbiły się w jej skórę.

– Gadaj, ty polska szmato, bo moja cierpliwość się skończy. A wtedy zostanie z ciebie krwawy strzęp. No już!

– W kościele ewangelickim w Miłosławiu. Przygarnęła ich chyba rodzina pastora.

– Żydki w kościele? – Brückner poluzował uścisk i wytarł dłoń o spodnie. – Czego te szczury nie wymyślą. – Potarł dłonią podbródek. – Ale to nawet sprytne. Kto by szukał Żydów w kościele…

Wrócił za biurko i zapisał coś w notatniku, co jakiś czas zerkając na podnoszącego się z podłogi barona.

– No, wystarczy na dzisiaj. Jeszcze kilka takich spotkań i czuję, że zostaniemy prawdziwymi przyjaciółmi. Ruben, zabierz te ścierwa do cel. Osobnych.

* * *

Przez trzy następne tygodnie SS-Untersturmführer Hans Brückner wydobywał z Henryka i Klary mniej lub bardziej istotne informacje, dotyczące tego, kto i jakie grzeszki miał na sumieniu. Czasami interesowały go błahe sprawy, jak liczba owiec czy świń u sąsiada, czasami sięgał po historie z alkowy, plotki i insynuacje. Po trzech dniach i niezliczonej liczbie uderzeń nahajką, wyrwanych obcęgami paznokci czy ran przypalanych papierosem lub nagrzanym do czerwoności ostrzem noża do listów oboje odpowiadali bez zająknięcia na każde pytanie.

– No, kundle – oficer uśmiechnął się cierpko, a im, choć przyzwyczaili się już do jego fałszywych grymasów, ten wydał się prawdziwy – wiem już nawet więcej, niż chciałem. – Esesman był najwyraźniej w doskonałym nastroju. – Okazaliście się naprawdę pomocni. W nagrodę za to ofiaruję wam wolność.

Małżonkowie spojrzeli po sobie, jakby chcąc się upewnić, czy dobrze usłyszeli. Po trzech tygodniach przesłuchań żadne z nich nie przypominało już osób, które aresztowano. Byli w opłakanym stanie, ale bardziej niż wygląd zewnętrzny bolało ich sumienie. Tam otworzyła się rana, której nie był w stanie zabliźnić nawet czas.

– Jesteśmy wolni? – Henryk uniósł brew. Po drugiej pozostał tylko pokryty czarną skorupą łuk brwiowy. Brückner opalił mu to miejsce świecą, a potem wylał mężczyźnie na oko gorący wosk.

– Oczywiście. – SS-Untersturmführer zaplótł dłonie na brzuchu i oparł się wygodnie. – Arbeit macht frei³.

* * *

– Schließen!⁴ – krzyknął esesman zawiadujący załadunkiem więźniów na wagony towarowe, a kiedy wielka furta zasunęła się ze zgrzytem, Klara pomyślała, że jeszcze chwila i pękną jej żebra.

Ścisk w wagonie był potworny. Na szczęście wpędzono ich do środka jako ostatnich i znajdowali się względnie blisko niewielkiego, zakratowanego otworu. Nawet nie była sobie w stanie wyobrazić sytuacji tych w samym środku. Co jakiś czas czuła uderzenie łokciem albo kolanem, ale ledwie to do niej docierało. Miała za sobą trzy tygodnie przesłuchań przez Gestapo, ale sceny, które obserwowała na rampie kolejowej, przyprawiłyby o utratę zmysłów nawet Dantego. Na własne oczy widziała, jak Niemcy zastrzelili kilku ludzi, jeszcze zanim pociąg podjechał. Mózgowie z ich czaszek rozprysło się po podkładach kolejowych, a kiedy odciągnięto ciała, na betonie został krwawy ślad. Najgorszy moment nastąpił jednak tuż przed przyjazdem pociągu.

Niedaleko Henryka i Klary stała w tłumie młoda Żydówka z niemowlęciem na rękach. Choć na wszelkie sposoby próbowała uspokoić chłopca, jego płacz z każdą chwilą się wzmagał. Nawet spokojne zazwyczaj owczarki niemieckie, karnie chodzące przy nogach żołnierzy Wehrmachtu, wydawały się rozdrażnione.

– Kto jedzie? – Obergefreiter⁵ z psem podszedł do jednego z podoficerów pilnujących tłumu. Ten poczęstował go papierosem i pogłaskał psa, który groźnie warknął. Żołnierz szybko cofnął dłoń.

– Bandyci, degeneraci, zdrajcy Rzeszy i Żydzi. Czyli w sumie na jedno wychodzi.

– Dowódca mówi, że macie uciszyć tego bachora – powiedział żołdak, wskazując papierosem w stronę Żydówki. Sierżant obejrzał się i splunął pod nogi. Najwyraźniej również miał dosyć płaczu niemowlęcia, od razu skierował się bowiem w stronę dziewczyny. Odbezpieczył broń i powiedział coś do stojących obok niej ludzi. Nagle tłum się rozstąpił.

– Nie! Nie! Proszę, nie! – Krzyk kobiety odbił się echem od ściany budynku na stacji kolejowej. – Oddaj mi dziecko!

Krzyczała coś jeszcze, ale odgłos wjeżdżającego pociągu zagłuszył wszystko. Wielka parowa lokomotywa ciągnęła kilkanaście wagonów towarowych. Kiedy pociąg znalazł się na wysokości Klary, zobaczyła, jak żołnierz ciska niemowlę na tory. Ułamek sekundy później zmiażdżyły je wielkie koła. Płacz ucichł, Żydówka zawyła, a Klara wytarła łzy. Po raz kolejny pomyślała o swoich synach. Do tej pory te myśli działały krzepiąco i pocieszały ją w momentach, kiedy sama była kłębkiem bólu, teraz jednak zdała sobie sprawę, że gdyby ją spotkało to, co tę dziewczynę, wolałaby zginąć razem z dzieckiem.

– No, dalej! Wchodzić!

– Schneller! Schneller!⁶

– Właź, bo cię zastrzelę, gnoju!

Żołnierze wydzierali się i zaganiali ludzi do wagonów niczym bydło. Opornych popędzali uderzeniami kolb, kłuciem bagnetami lub w najlepszym razie kopniakami. Kilka razy huknął strzał, a czyjeś ciało wpadło pod pociąg. Henryk i Klara trzymali się mocno za ręce, więc gdy porwała ich rzeka ludzi, udało im się odnaleźć siebie w środku.

W potwornym ścisku tkwili już kilka godzin, a pociąg nie ruszał, czekając nie wiadomo na co. Mimo że Klara stała odwrócona twarzą do ściany wagonu, wyraźnie słyszała szlochanie Żydówki, której tak brutalnie odebrano i zamordowano dziecko. Musiała być dwie, może trzy osoby za nią.

Rozległ się przeciągły gwizd, a pociąg ruszył, wzbudzając ogólne poruszenie. Pomimo ścisku wkrótce wywiązały się pierwsze dyskusje.

– Zawiozą nas do Auschwitz. Do obozu koncentracyjnego.

– Nie pieprz pan, jak nie wiesz. Do Auschwitz pójdą tylko Żydzi. Nas wywiozą do roboty.

– A skąd będą wiedzieli, który to Żyd?

– Oni już mają swoje sposoby. Mają podobno psy, które bezbłędnie wykrywają starozakonnych.

Zamknęła oczy i starała się nie słuchać tej gadaniny. Wsłuchiwała się w miarowy stukot kół i pracy parowozu, który rozpędzał się coraz bardziej. Znów ktoś napierał, pchając ją w stronę ściany. Tym razem jej najbliższy sąsiad.

– Co się stało, Heniu? – Klara odwróciła głowę na tyle, ile mogła, ale i tak zobaczyła tylko ucho swojego męża.

– Już nie mogę.

– Słuchać ich? Ja też nie.

– Nie – zaprzeczył i usłyszała w jego głosie wstyd. – Chodzi o coś innego. Przepraszam, ale naprawdę nie dam rady.

Zanim domyśliła się, o co chodzi, poczuła, jak przez materiał jej zniszczonej sukni przesiąka ciepły mocz. Ściekał po nodze i wlewał się do buta, powodując nieprzyjemne uczucie. Jednak to odciągnęło jej uwagę od przygnębiających rozmów. Jechali i zatrzymywali się, aż Klara straciła poczucie czasu. Nie wiedziała, czy postój trwał kwadrans, czy może kilka godzin.

– Pić! Dajcie wody! – Na każdym postoju kilka donośnych głosów krzyczało prośby w stronę zakratowanych otworów. – Wasser! Bitte!⁷

Gdy tylko pociąg ruszał, głosy milkły i znów było słychać zawodzenie i szloch Żydówki.

– Zamkniesz się wreszcie? – warknął jakiś zirytowany mężczyzna. Nietrudno było zgadnąć, do kogo kieruje te pretensje. – Bo już nie mogę tego słuchać.

Chciała stanąć w obronie młodej kobiety, ale w ustach zaschło jej tak bardzo, że nie mogła wydobyć z siebie ani słowa. Nie pamiętała, kiedy po raz ostatni napiła się wody. Chyba poprzedniego dnia rano, zanim zabrano ich z celi poznańskiego Gestapo. Teraz wargi były spierzchnięte i popękane niczym ziemia, która zbyt gwałtownie wyschła, a język przypominał drewniany kołek.

W wagonie zapanowało poruszenie, tłum naparł na więźniów stojących przy ścianach. Ktoś przedzierał się do środka. Podniosło się kilka oburzonych głosów. Klara dostrzegła kątem oka, że pomiędzy stłoczonymi osobami przepycha się jakiś wysoki mężczyzna. Jego ciemna, potargana czupryna była coraz bliżej.

– Co pan robi? – wrzasnęła dziewczyna i po raz pierwszy od śmierci dziecka przestała płakać. Przez stukot kół i świst powietrza w otworach wentylacyjnych przedarł się dźwięk rozrywanego materiału. – Co pan, do cholery, robi? Aua!

Klara zamknęła oczy i żałowała, że nie jest w stanie zakryć uszu. Pomimo wrzasków dziewczyny, oburzenia sąsiadujących z nią współwięźniów i kuksańców, jakie leciały na głowę wysokiego, ten dopadł do jej obnażonej piersi i się do niej przyssał, oszalały z głodu i pragnienia.

– To boli! Przestań!

– Przestań natychmiast! – włączył się jakiś męski głos. Pomimo potwornego ścisku na środku doszło do szarpaniny.

Czyjeś ciało upadło głucho na deski. Klara zrozumiała, że musiała to być młoda Żydówka, jej zawodzenie bowiem ucichło. Zanim dotarli do celu, wagon wypełnił się ciałami tych, który nie przeżyli podróży, oraz potwornym smrodem odchodów.

Kiedy pociąg się zatrzymał, a drzwi wagonu zostały z łoskotem odsunięte, więźniowie wypadli z niego jak ziemniaki z rozprutego worka. Kilka osób spadło z pochylni, ktoś upadł i został zadeptany, a na podłodze wagonu zostały gęsto zaścielające ją trupy. Każdy ocalały łykał świeże powietrze jak tonący, który jakimś cudem wypłynął na powierzchnię.

– Raus! Raus! Schneller!⁸ – W ruch poszły pałki i kolby karabinów.

Ocalałych z transportu nie przywitał napis Arbeit macht frei. Zamiast niego nad bramą widniał inny: Jedem das Seine⁹. W przeciwieństwie do innych obozów koncentracyjnych był on jednak umieszczony tak, by więźniowie mogli go odczytać, tylko opuszczając Konzentrationslager Buchenwald¹⁰.

Redaktorka inicjująca: Ewa Szmytko-Orzeszek

Redaktorka prowadząca: Kamila Sypniewska

Redakcja: Kamila Recław

Korekta: Małgorzata Denys, Lilianna Mieszczańska

Projekt okładki: Anna Czasak

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Gillian Pullinger/Shutterstock

Skład i łamanie: pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8318-474-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.