Marcin Wilk

LEPSZY GATUNEK

Psio-ludzkie historie

Copyright © Marcin Wilk 2024

Wydanie I

Warszawa 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Projekt został zrealizowany ze środków pochodzących ze Stypendium Twórczego Miasta Krakowa

Przed wejściem do parku zdrojowego w jednym z uzdrowisk w Małopolsce wisi tabliczka z napisem: „Psy wolno wprowadzać wyłącznie na smyczy. Zarządzenie powyższe dotyczy również kuracjuszów”.

Nieludzkie, „Mój Pies” 1938, nr 10

Denisowi

Panowie, miejcie litość

Kto w życiu widział psią łapę, temu nie przyjdzie łatwo wyobrazić sobie, jak kreśli ona wiecznym piórem zdania. Tym więcej fantazji trzeba, by zwizualizować sobie psią grupę piszącą list.

Źródło: Library of Congress, Prints & Photographs Division, photograph by Harris & Ewing, [LC-DIG-hec-16016, LC-USZ62-123456]

Tymczasem latem 1929 roku redakcja tarnowskiego tygodnika „Hasło” opublikowała następującą petycję:

Panowie, miejcie litość nad nami. Dlatego żeśmy z psiego rodu, nie wolno nas wprowadzać do lokalów. Panowie nasi są wściekli (a przecież to o naszą wściekliznę chodzi), wściekli są dlatego, że nie mogą nas zabierać do miasta, bo jeśli gdzie mają wstąpić, muszą chyba nas oddać milicjantowi do przytrzymania, skoro na drzwiach jak byk jest napisane: „Psów wprowadzać nie wolno”!

„A dlaczego, pytamy?”

Jesteśmy dobrze wychowanemi domowemi zwierzakami i nie zanieczyszczamy obcych domów, dlaczego więc nas tak postponujecie! Dlaczego narażacie nas na gniew naszych panów, którzy zostawiają nas w domu, a my z musu musimy pisiać na dywanach i otrzymujemy za to lanie, lanie [sic!].

W Zakopanem u Karpa odczytaliśmy taką odezwę: „Nie wyrywajcie dębów i nie męczcie niedźwiedzi”, czy my jesteśmy gorsze od niedźwiedziów?

Strzeżemy waszego mienia, szczekamy na złodziejów, chyba że nam przyniosą kiełbasę, jesteśmy do was przywiązane, służymy wam i podajemy łapkę, żeby was ubawić.

Jesteśmy przekonane, że jeśli weźniecie pod uwagę te nasze zalety, zniesiecie kontumację i dozwolicie nam wejść z naszym państwem do lokalów.

Jeśli zaś ta nasza pokorna prośba, którą wam zanosimy, służąc na łapkach, nie poskutkuje, obsiusiamy rogi wszystkich ulic na znak protestu.

Podpisano: „Psi ród”.

***

Kto mógł się kryć za „Psim rodem”? I skąd, u licha, znalazło się dla niego miejsce w tarnowskim tygodniku? Powierzchowne dochodzenie niczego nie wyjaśnia, wręcz przeciwnie. „Hasło”, jedna z najpopularniejszych gazet w międzywojennym Tarnowie, w której wydrukowano epistołę, na ogół zajmowała się problematyką polityczną i społeczną, sporadycznie gospodarczą, a już naprawdę rzadko literacką. Stanowiła trybunę wymiany myśli i poglądów lokalnej elity propiłsudczykowskiej, a w końcówce lat 30. XX wieku dumnie tytułowała się mianem „Regionalnego Organu Centralnego Okręgu Przemysłowego”.

Tarnów przeżywał w owym czasie chwile uniesienia. Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej miasto liczyło ponad pięćdziesiąt tysięcy mieszkańców, z czego niemal połowa była wyznania mojżeszowego. W centrum jeździł tramwaj. Co prawda tylko jedna linia, ale to naprawdę było coś. Niewiele miast porównywalnej wielkości mogło sobie pozwolić na utrzymywanie tak kosztownego produktu nowoczesności. Tarnów miał też Marzenie – cieszący się popularnością wśród młodzieży teatr świetlny, w którym pokazywano ostatnie przeboje warszawskich kin. Mieszkały tam wreszcie i psy – różnej maści, różnego rodzaju, w różnym stanie zdrowia i – co zapewne wzbudzało dyskusje nie tylko elity – różnych ras.

W tarnowskiej prasie wzmianek o psach nie było specjalnie dużo, niewiele więcej o ich losie mówią dokumenty miejskie. Tarnów – wzorem wielu ówczesnych miast – próbował na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku ściągać podatek od posiadania czworonogów. Szacowano, że uda się w ten sposób pobrać opłatę od trzystu właścicieli psów. Nie była ona wielka, ale zawsze jakoś pomagała łatać ciągle dziurawy budżet.

Trzysta psów? Trochę mało jak na pięćdziesięciotysięczne miasto. Te obliczenia miały jednak swoją logikę. Obywatele miasta uchylali się od podatku, jak mogli. A w świetle prawa – mogli. Opłata nie obejmowała na przykład szczeniaków, czyli psiaków do ósmego tygodnia życia, psów rezydentów przebywających w mieście do czterech tygodni, psów zagranicznych, a wreszcie także i psów „handlowanych” (zwolnienie obejmowało psy „stanowiące przedmiot handlu w przedsiębiorstwach zajmujących się sprzedażą psów”). Wymówką od płacenia mógł być przypadek „jednego psa łańcuchowego do pilnowania gospodarstwa”. To tworzyło pole do nadużyć. Właściciele bez większych oporów skłonni byli przywiązać psa, by uniknąć podatku. Sprzyjała temu atmosfera, w której zwierzęta – także te domowe – traktowano instrumentalnie. Na zdjęciach z międzywojennego Tarnowa bez trudu natkniemy się na szykowne panie, przechadzające się z wysoko uniesionymi głowami, odziane w peleryny z martwych zwierząt. Z drugiej strony coraz częściej pojawiały się doniesienia o potrzebie opieki nad biednymi pieseczkami czy zziębniętymi ptaszkami. O przemocy pisała czasem prasa, nie tylko tarnowska. Bywało, że z oburzeniem.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku w Polsce oburzać się na złe traktowanie psów, i w ogóle zwierząt, można było już nie tylko prywatnie, ale również w majestacie prawa. „Litości panów” dotyczyło Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 roku o ochronie zwierząt. Ów dokument stwierdzał wprost, że zwierzęta to istoty czujące, a „znęcanie się nad zwierzętami jest wzbronione” (artykuł 1).

Tak sformułowany problem sprawił, że rozporządzenie o ochronie zwierząt z końca lat dwudziestych niemal z dnia na dzień uznano za ewenement na skalę światową, choć przecież tradycje prawne w zakresie ochrony zwierząt miały dłuższą historię. Już w XI wieku król Bolesław Chrobry nakazał ochronę bobrów, a w 1423 roku Władysław Jagiełło w statucie warckim nakazał ochronę dzików, łosi i jeleni. Prawie sto lat później, w 1529 roku, Zygmunt I w statucie litewskim objął ochroną żubry żyjące w Puszczy Białowieskiej.

W czasach zaborów stosownym ustawodawstwem mogła się pochwalić Galicja. Lokalne środowiska naukowe interesowały się przyrodą tatrzańską, zależało im również na zachowaniu rzadkich gatunków. We Lwowie w 1868 roku Sejm Krajowy uchwalił akt prawny chroniący świstaki i kozice w Tatrach. Co ważne, galicyjski akt prawny był efektem myślenia o przyrodzie dla jej wartości idealnych, także moralnych i naukowych. Inicjatywę podjął najpierw Ludwik Zejszner (w 1851 roku), a następnie kontynuowali ją profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Maksymilian Siła-Nowicki i profesor ze Lwowa, Edward Janota. Podobnie jak późniejsze rozporządzenie prezydenta RP, także tę ustawę uznano za prekursorską w skali międzynarodowej. Wprowadzała ona zakaz polowań na chronione gatunki zwierząt oraz ich sprzedaż. Za jego złamanie groziła grzywna w wysokości od pięciu do stu złotych reńskich, ewentualnie areszt od jednego do dwudziestu dni. Należało również zwrócić zwierzę. Te żywe miały być wypuszczane na wolność.

Rozporządzenie Prezydenta Mościckiego o ochronie zwierząt (1928). Źródło:. Internetowy System Aktów Prawnych

Dziewiętnasty wiek przyniósł nowe. To wtedy nastąpiła intensywna urbanizacja, kobiety zaczęły upominać się o prawo do edukacji i prawa wyborcze, a odkrycia naukowe, zwłaszcza w dziedzinie nauk przyrodniczych, sprawiły, że należało na nowo zdefiniować miejsce człowieka w świecie. Siłą rzeczy zmiany te można było zobaczyć także w ustawodawstwie dotyczącym zwierząt. Jednocześnie, na co zwraca uwagę Barbara Klimek, „zapisy te dotyczyły głównie okresów i terenów ochronnych dla różnych gatunków zwierząt dzikich, ale ich celem było raczej ułatwienie władcom dostępu do polowań, a nie większa troska o dobrostan zwierząt”. Krok, choć niedoskonały, został jednak wykonany w dobrym kierunku. Istotne zmiany miały przyjść później, wraz z przemianami wywołanymi przez wielką wojnę.

Eric Baratay, francuski historyk badający historię istot wciągniętych w światowy konflikt lat 1914–1918, szacuje ich liczbę na około „11 milionów koniowatych, z czego 6 milionów w Rosji, 2,5 miliona w Niemczech, 1,88 we Francji, 1,2 w Wielkiej Brytanii”. Poza tym „zwerbowanych zostało około 100 tysięcy psów: 30–40 tysięcy przez Niemców, 20 tysięcy przez Francuzów, tyle samo przez Anglików, ponad 6 tysięcy przez Austriaków i Węgrów”. Udział koni, psów czy gołębi pokazał nie tylko, jak ludzkość podporządkowała sobie świat, ale także jak katastrofalne skutki niesie konflikt ludzkich zwierząt w świecie należącym również do zwierząt pozaludzkich.

Udział koni czy psów jako żołnierzy w pierwszej wojnie światowej podniósł rangę wybranych gatunków. Przekładało się to na zapisy prawne, które na przykład faworyzowały konie, stanowiące dużą wartość nie tylko dla rolników, ale również dla wojska. Już w 1919 roku rozporządzenie ministra rolnictwa zakazywało wywożenia poza granice Polski koni pełnej krwi angielskiej, a rozporządzenie Rady Ochrony Państwa z lipca 1920 roku nakazywało właścicielowi oddanie konia wraz z wozem i uprzężą w przypadku działań wojennych.

Te zarządzenia były jednak tylko preludium do ustawy z 22 marca 1928 roku, która obejmowała ochronę przed znęcaniem się nad „wszelkimi domowymi i oswojonymi zwierzętami i ptactwem oraz schwytanymi zwierzętami i ptactwem dzikim, jako też rybami, płazami, owadami itp.”.

***

Tylko co należy rozumieć przez „znęcanie się”? Przede wszystkim zakazywano używania do pracy zwierząt chorych, rannych czy kulawych. Zakazywano bicia zwierząt, ale tylko w określone miejsca: w głowę, dolną część brzucha czy dolne części kończyn. Nadal można było uderzać je na przykład po grzbiecie. Prawo nie zakazywało, obyczaj wręcz nakazywał.

Niedopuszczalne było za to bicie zwierząt przedmiotami „twardemi i ostremi albo zaopatrzonemi w urządzenia obliczone na sprawienie specjalnego bólu”. Zabronione było ponadto przeciążanie zwierząt pociągowych i jucznych zbyt ciężkimi ładunkami. Nie wolno było zmuszać ich do biegu „nieodpowiadającego ich siłom”. To samo dotyczyło „przewożenia, przenoszenia lub przepędzania zwierząt w sposób, w pozycji lub w warunkach powodujących zbędne cierpienia fizyczne”.

Kazimiera Treterowa (1894–1985), na zdjęciu trzecia od prawej, z wykształcenia była pianistką i nauczycielką. W dwudziestoleciu międzywojennym zaangażowała się również w ruch na rzecz pomocy zwierzętom, głównie żyjącym w Krakowie w relacjach z ludźmi. Źródło: Agencja Fotograficzna „Światowid”, 1935 / zbiory Muzeum Krakowa, nr inwentarzowy MHK-Fs2470/IX

Prawo ustanowione w 1928 roku sprawia wrażenie dość restrykcyjnego. Ale wystarczy przyjrzeć się bliżej, by dostrzec, że bicie zwierząt – zdrowych, na przykład po grzbiecie – nadal było dopuszczalne. Wątpliwość budzi też zastrzeżenie o przedmiotach twardych i ostrych. Bo co z miękkimi i tępymi? Nimi już bić można? Dalej: w artykule była mowa o zmuszaniu do „zbyt szybkiego biegu, nieodpowiadającego ich siłom”. Ale kto i co decyduje, co jest odpowiadające ich siłom? Wreszcie kategoria „zbędnego cierpienia”. Jak odróżnić cierpienie zbędne od niezbędnego?

Kolejne punkty owego artykułu przynoszą pewnego rodzaju odpowiedzi na te pytania. Wydaje się, niestety, że mówią one dużo także o tym, jak w rzeczywistości znęcano się nad zwierzętami. Wzbronione było „używanie uprzęży, pęt, więzów itp., powodujących ból albo używanie ich w sposób mogący sprawić ból lub uszkodzenie cielesne”, przy czym zaznaczano, że wyjątkiem jest „używanie takich przedmiotów [...] z powodu i w czasie tresury, prowadzonej w interesie publicznym”. Nie pozwalano używać „zwierząt do wszelkiego rodzaju doświadczeń, powodujących śmierć, uszkodzenia cielesne lub ból fizyczny”, chyba że chodziło o doświadczenia „dokonywane w celach naukowych” przy realizacji „poważnych prac i badań naukowych”. Zabraniano dokonywania na zwierzętach „operacyj nieodpowiedniemi narzędziami i bez zachowania koniecznej ostrożności i oględności w celu zaoszczędzenia im zbytniego bólu”. Nie wolno było „złośliwie straszyć i drażnić zwierząt”. Wzbronione było w ogóle „zadawanie zwierzętom cierpień bez odpowiednio ważnej i słusznej potrzeby”. Ale tutaj znowu: kto określał precyzyjnie, co było „odpowiednio ważną i słuszną potrzebą”?

U współczesnego czytelnika takie prawo może budzić wątpliwości i nasuwać mnóstwo pytań. Przez ostatnie sto lat zmieniła się definicja okrucieństwa, inaczej postrzega się przemoc wobec zwierząt, granice wyraźnie się przesunęły. Ustawa ujawniała też wewnętrzny szowinizm, znany potem jako gatunkowizm. W powszechnej świadomości podział na zwierzęta udomowione i pomocne w pracy oraz dzikie funkcjonował bardzo dobrze.

A jednak rozporządzenie z 1928 roku było czymś niebywale doniosłym. Dereifikacja – czyli uznanie, że zwierzę nie jest przedmiotem – była sukcesem działających od dziesięcioleci ruchów emancypacyjnych na rzecz podmiotowości zwierząt, wyznaczała także początek długiego, wciąż trwającego procesu polepszania dobrostanu zwierząt. Jedną z konsekwencji tamtego rozporządzenia, i w gruncie rzeczy uznania dla praw zwierząt, była możliwość prowadzenia legalnych interwencji w obronie źle traktowanych istot pozaludzkich. Dowody tego typu aktywności zachowały się w petycjach przedwojennych sygnalistów, którzy pisali listy do Związku Opieki nad Zwierzętami w Krakowie. Relacjonowali w nich, często z drastycznymi szczegółami, sytuacje w rodzaju: pan N., przywiązawszy psa do budy, pozostawił go na pastwę niskich temperatur, bez pożywienia i wody; ktoś podpatrzył służącą B., jak na podwórku bije szczotką psa. Listy te, choć nieprzyjemne, były konieczne, z czego zdawała sobie sprawę pewna zacna krakowianka, Kazimiera Treterowa (1894–1985), pedagożka, nauczycielka muzyki, słynna działaczka Związku Opieki nad Zwierzętami.

Obchody Dnia Dobroci dla Zwierząt w Warszawie (1936). Źródło: Koncern „Ilustrowany Kurier Codzienny” – Archiwum Ilustracji, 1936 / zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Skąd się wzięło zainteresowanie Treterowej sprawami zwierząt? Dzisiaj trudno dokładnie zrekonstruować początki tego zaangażowania, chociaż o kilku szczegółach dowiadujemy się z jej wspomnień, wydanych po wojnie pod znamiennym tytułem Reportaż z mojego życia. Czytamy tam, że być może pierwszym psem Treterowej – jej miłością – był Miluś. O stosunku do zwierząt Treterowej mówią również inne jej przeżycia z dzieciństwa. Na przykład przyjaźń z zaskrońcem, który „pił mleko z miseczki”. Albo wywołujący dziecięcą rozpacz widok wróbla topiącego się w wielkiej beczce, w której trzymano wodę do podlewania ogrodu. Albo żałoba po śmierci jaskółki, którą zagryzł ich ulubiony czarny kot. „Pochowałyśmy ją w ślicznym pudełku z flakonu od perfum mamy”, wspomina Treterowa.

Do Związku Opieki nad Zwierzętami, już jako dorosła osoba, Treterowa trafiła przez męża, który skontaktował ją z wiceprezesem Związku, inżynierem Edwardem Kosteckim, przewodniczącym Stronnictwa Demokratycznego, człowiekiem – jak pisała we wspomnieniach – charyzmatycznym, z wielką energią do zarządzania zespołem. Treterowa co prawda pisała, że na prezeskę się nie nadaje, ale nie była tu do końca wiarygodna. Funkcja sekretarki, którą przyjęła i dzięki której mogła „szarogęsić się do woli”, w praktyce oznaczała koordynowanie i animowanie wielu działań propagandowych na rzecz zwierząt. To dzięki Treterowej, a także między innymi dzięki Zygmuntowi Nowakowskiemu (1891–1963), pisarzowi, felietoniście, dziennikarzowi, krakowski ZOZ mógł się pochwalić wieloma osiągnięciami.

Obchody Dnia Dobroci dla Zwierząt w Warszawie (1936).

Ważnym punktem programu był manifestacyjny pochód przez miasto, w którym uczestniczyła także młodzież stowarzyszona w Kółkach Młodych Przyjaciół Zwierząt. W marszu brały udział również służby porządkowe, przedstawiciele armii i służby łączności ze swoimi końmi, gołębiami pocztowymi i psami. Źródło: Koncern „Ilustrowany Kurier Codzienny” – Archiwum Ilustracji, 1936 / zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

W ZOZ-ie szczególny akcent kładziono na uświadamianie najmłodszych. W organizowanie zbiórek, opiekę nad zwierzętami i poszerzanie wiedzy o dobrostanie zwierząt, nie tylko domowych, angażowano młodzież wybranych szkół, głównie z Krakowa i Warszawy.

Młodzież miała możliwość formalnej współpracy z ZOZ-em w ramach Kółek Młodych Przyjaciół Zwierząt. Członkowie kółek dostawali słynne różowe legitymacje, w których podpisywali oświadczenie:

Znęcanie się nad zwierzętami i złe obchodzenie się z nimi jest bezprawiem niegodnym człowieka. Ochrona zwierząt przed brutalnością i okrucieństwem jest czynem wspaniałym i szlachetnym. Wolę być człowiekiem szlachetnego serca niż barbarzyńcą. Przyrzekam więc dobroć i miłosierdzie dla zwierząt.

Budując i rozmieszczając karmniki czy pisząc teksty na temat wspierania zwierząt, młodzi uczyli się respektu dla innych istot. Niektóre z prac – na przykład Jak dzieci mogą przyjść z pomocą psom łańcuchowym? – drukowano w periodyku „Nasi Przyjaciele”, kierowanym bezpośrednio do młodych czytelników. Co ważne, różowa legitymacja pozwalała brać udział w interwencjach. Ustawa z roku 1928 zobowiązywała bowiem organy ścigania do reagowania na przemoc wobec zwierząt.

Ewenementem były wędrujące przez miasto pochody młodzieży i dorosłych manifestujących miłosierdzie dla zwierząt. Działo się to w ramach Dni Dobroci dla Zwierząt. W tę aktywność zaangażowany był Kościół. Zadanie ułatwiała legenda Świętego Franciszka i jego pomoc niesiona „braciom mniejszym”. Jeden z młodych przyjaciół zwierząt argumentował po takim pochodzie na antenie krakowskiej rozgłośni:

Dla mnie to jasne, dlaczego powinniśmy obchodzić takie uroczystości. Mianowicie po to, aby sobie przypomnieć, że zwierząt nie wolno dręczyć, głodzić, przemęczać, kaleczyć, że chore należy opatrzyć, że opuszczone i zgubione powinny znaleźć opiekę. Niechaj w tym uroczystym dniu żadne stworzenie boskie nie spotka się z krzywdą, lecz przeciwnie, z dobrocią. Niech dostanie więcej jadła, swobody, niech poczuje się szczęśliwe i wolne.

***

Co znaczyło „szczęśliwe i wolne” wtedy, a co znaczy dzisiaj? To jedno z ważniejszych pytań, które stawiałem sobie podczas szukania materiałów do psio-ludzkiej opowieści.

Lepszy gatunek to nieco meandryczna opowieść o wyjątkowej relacji zwierząt ludzkich z pozaludzkimi – relacji psio-ludzkiej. Ta książka nie jest jednak kolejną ekspercką opowieścią o psach i ich problemach. To raczej próba krytycznego i naznaczonego osobistym punktem widzenia przyjrzenia się, z wykorzystaniem różnego rodzaju źródeł, wybranym aspektom przemian psio-ludzkiej relacji. W tym sensie jest to na równi opowieść o psach i o człowieku

Starałem się, by Lepszy gatunek był również opowieścią o historii w sensie ścisłym. Jak czytający łatwo się zorientują, najbardziej interesują mnie przełom XIX i XX wieku oraz międzywojnie, ale często zapuszczam się w odleglejsze czasy. Szczególne znaczenie ma wiek XIX, ponieważ to wtedy poszerzyła się i pogłębiła wiedza weterynaryjna, a równocześnie człowiek podjął na wielką skalę eksperymenty z rasami psów. Zaczął się, jak mówią niektórzy badacze, psi modernizm, który trwa do dzisiaj i którego różnorakie konsekwencje odczuwamy. W ten sposób jest to opowieść o historii, i o współczesności.

W kolejnych rozdziałach padają pytania o wybrane kwestie dotyczące złożonej psio-ludzkiej relacji. Opowieść od pewnego momentu toczy się zgodnie z porządkiem wyznaczonym przez cykl życia: od narodzin, poprzez dojrzewanie, dorosłość, starość, aż po śmierć. Zawsze jednak najbardziej interesują mnie sprawy podmiotowości zwierząt i stosunku człowieka do nich. Jeśli w trakcie lektury te zagadnienia okażą się istotne także dla czytających, będzie to oznaczało, że książka spełniła swoje zadanie.

Po co gadać takie rzeczy?

Co znaczy proste „hau”? Często nawet mądre głowy odpowiadały na to pytanie w sposób zdroworozsądkowy.

W podręczniku Henryka Jakuba Lewandowskiego z 1873 roku, zatytułowanym Psycho-zoologia czyli nauka o zmyślności i rozwoju władz umysłowych u zwierząt, czytamy na przykład, że „do szczególnych osobliwości psa należy też szczekający, wyjący i skomlący głos jego, który zastępuje mowę – gdy chce okazać życzenia, radość, złość, zachcenia lub inne tym podobne żądania; żadne też zwierzę nie może się tak dać zrozumieć człowiekowi swym głosem, jak pies” .

Pół wieku później w kynologicznym miesięczniku o kwestii zdolności mentalnych psów, choć powoływano się na naukę, pisano w gruncie rzeczy w podobnym duchu: „Wedle obecnego stanu wiedzy [...], jeśli chodzi tylko o mózg i układ nerwowy w ogóle, uderza daleko idące podobieństwo z człowiekiem, może nawet większe niż w psychice” . Z różnych doświadczeń przeprowadzanych nad psami i innymi zwierzętami – referowano – wynika, że psy, podobnie jak niektóre gatunki, mają zdolność kojarzenia, „jakiegoś myślenia, gromadzenia materiałów wrażeń”. Uściślano przy tym, że „oczywiście wszystkie te funkcje są na poziomie zaczątkowym, dalekim od tego, jaki spotykamy u normalnego dorosłego człowieka”. Niemniej jednak można w psie dostrzec pewne „poczucie winy i kary” .

Źródło: Archiwum Grażyny Rutowskiej / zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Ciekawym wątkiem w tekście z 1935 roku było rozpoznanie, że u psów można wyróżnić pewne zaczątki mowy „w postaci znaków konwencjonalnych (umownych) i skrótowych, produkowanych celem porozumienia się np. ze swym panem. Jest to wprawdzie jeszcze bardzo prymitywne, ale zupełnie podobne do tego, co zaobserwować możemy u małego dziecka normalnego” . Zwraca jednocześnie uwagę pragnienie uczłowieczenia psa. Zupełnie jakbyśmy byli blisko momentu, gdy pies nauczy się ludzkiej mowy i będziemy mogli pogadać o wszystkim. Autorzy cytowanego fragmentu nie byli zresztą odosobnieni w tym przekonaniu.

Doktor Franciszek Niemczycki na łamach tego samego kynologicznego periodyku dowodził w 1938 roku, że mowa psia i ludzka są w dużym stopniu zbieżne, a przynajmniej były takie w odległej przeszłości. Przekonywał, że pierwotna mowa ludzka była prawdopodobnie taka sama jak mowa zwierzęcia i – co stanowiło, mówiąc oględnie, bardziej dyskusyjną część jego poglądów – „zasadniczym bodźcem mowy tej, którą można określić jako »pramowę«, był stan uczuciowy zwierząt i ludzi w czasie rui” . Prymusami miały być tu osobniki płci męskiej, będące „partnerami więcej czynnymi w czasie rui” [sic!], a przez to posiadające bardziej rozwinięte narządy głosowe, a także większą rozpiętość wydawanych dźwięków.

Niemczycki, argumentując na rzecz wyższości psów nad innymi zwierzętami (ale nie nad ludźmi), dowodził, że „mowa psa, tak zresztą jak i mowa człowieka, składa się z dźwięków, jak i z pewnych postaw ciała (względnie ruchów, jak np. machanie ogonem u psa, strzyżenie uszami itd.). Można nawet stwierdzić pewną mimikę” . I zaraz potem dodawał, że wydawane przez psy dźwięki są różnorodne, a za podstawowe uznawał: szczekanie, wycie, skomlenie, piszczenie, warczenie, pomrukiwanie. Usiłujący jak najmocniej zbliżyć mowę ludzką i psią doktor Niemczycki posuwał się do stwierdzenia, że „niektóre dźwięki psa przypominają nawet łudząco głos ludzki” .

Fantazja o języku psów i możliwym porozumiewaniu się międzygatunkowym dotyczy wszystkich, którzy zajmowali się psami w ostatnich dwóch stuleciach, i dlatego warto się przy niej zatrzymać, odwracając nieco pytanie. Nie pytajmy o to, czy psy mogą się nauczyć ludzkiej mowy, ale o to, jak ludzka mowa używana jest wobec psów. A zaraz potem o to, gdzie przebiega granica między sposobem wypowiadania się psów a oczekiwaniami człowieka wobec tego, jak powinien brzmieć ich głos.