Redaktor prowadzący: Dariusz Sośnicki

Redakcja: Małgorzata Denys

Korekta: Agnieszka Radtke-Turska

Redakcja techniczna: Anna Hegman

Projekt okładki i stron tytułowych: Sabina Bicz

Na I stronie okładki wykorzystano kartę pocztową autorstwa Hermanna Rückwardta z 1904 r. przedstawiającą Keiser Friederich-Museum, obecnie Bode Museum; fot. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1905_Kaiser-Friedrich-Museum_Monbijoubruecke.jpg

Fotografia autorki z archiwum Uniwersytetu Warszawskiego

Wydawnictwo W.A.B. wykazało należytą staranność (w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego) w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do niniejszego utworu. Przed oddaniem książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, dlatego Wydawnictwo W.A.B. zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do siedziby wydawnictwa.

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-391-7

Wydanie III

Warszawa 2012

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

No i co zamierzasz dalej robić ze sobą?

– Teraz? Teraz muszę dostać doktorat – powiedziałam, i to tak pewnym tonem, jakby sprawa doktoratu była przeze mnie dokładnie przemyślana i stanowiła konkretną, od dawna powziętą decyzję.

W końcowych dniach sierpnia ojciec przyjechał do Kołobrzegu, aby pomóc mamusi zlikwidować dom i rozstrzygnąć sprawy rodzinne. Mamusia zdecydowała się pojechać do Warszawy, Ela i Mira chodziły, tak jak ja i Ewa niegdyś, na pensję pani Kochanowskiej – nie wolno im było przerywać nauki. Ewa zrezygnowała z matury, postanowiła iść drogą powołania, a więc rzeźba i malarstwo – to ją najbardziej pociągało. A ja? Nie mogłam przecież tatusiowi powiedzieć, że… ostatecznie wszystko mi się zawaliło. Powrócić do Warszawy za nic nie chciałam, tam był Olek! A ja sprzeniewierzyłam się jemu i sprzeniewierzyłam się profesorowi, od którego zdradziecko uciekłam, sprzeniewierzyłam się sobie, bo wszystko, co narozrabiałam, nie miało ani sensu, ani stylu. Wstydziłam się ojca, bo on mi ufał, a ja sobą pogardzałam.

– No tak, uzyskać doktorat… – powtórzył cicho. Siedzieliśmy na końcu drewnianego mola. Morze było tego dnia szare i rzadka piana sunęła na grzbietach fal ku plaży. Mewy skrzeczały nad naszymi głowami, a zielony wał niskich wierzb zasłaniał nadbrzeżną aleję. Wargi miałam słone i zdawało mi się, że wszystką krew mam słoną.

– Tatusiu, jeżelibyś mnie stąd nie zabrał, za parę tygodni zamieniłabym się w śledzia – powiedziałam mu szeptem na ucho.

Rozejrzał się niespokojnie dokoła, mewy skrzeczały jak złe wariatki.

– Dlaczego w śledzia? Skąd ci to przyszło do głowy?

Starannie oblizałam wargi językiem.

– Bo… bo… od tygodnia z dnia na dzień staję się coraz bardziej słona.

Złapał mnie za nos, potem zaczął targać czuprynę.

– W śledzia? Hm… Bo ja wiem, może masz rację. A skąd wiesz, że jesteś coraz bardziej słona?

– To poliż mnie!

Oczy miał niespokojne, a cała postać wyrażała bezradność. Rozejrzał się znowu, wsłuchał w nieznośny skrzek mew i nagle przyłożył usta do mojego policzka. Potem powoli oblizał wargi.

– Rzeczywiście, zasoliłaś się porządnie, musisz wyjechać, i to jak najprędzej. Ale dokąd? Przeprowadzam twój rozwód z Olkiem, ale to nie jest jeszcze definitywnie ukończone. Hm… Mogłabyś z mamusią i dziewczętami wrócić do Warszawy… – Przypatrywał mi się uważnie, nie wiedziałam, czy ze względu na proces zasolenia, czy na proces rozwodowy.

– Nie, błagam cię, nie zmuszaj mnie do powrotu!

Mewy skrzeczały, latały nad naszymi głowami, zakreślały jakieś koła i kółka, wyciągały dzioby i cieniutkie nóżki w niepojętym tańcu. Oboje z ojcem śledziliśmy ten niezrozumiały dla nas balet. Niebo było szare jak morze.

– Gdzie chcesz robić ten doktorat? – zapytał.

– W Berlinie… – Nie wiedziałam jeszcze przed chwilą gdzie, ale tak jakoś nagle wymyślił mi się ten Berlin.

– No tak, w Berlinie… To nie jest zła myśl – zgodził się tatuś. – U nich w Berlinie wszystko spada na łeb na szyję. Mamusia napisze do Fredka, będzie posyłać wam pesety. Świetna waluta. Będziecie żyć jak udzielne księżniczki. Doskonała myśl…

Mewy krążyły coraz wolniej, a koła, które kreśliły swym lotem, rozszerzały się prawie na pół nieba. Ich skrzek podobny był do pisku…

– Tatusiu, nie rozumiem, co oznacza ta liczba mnoga? Kto jeszcze ma ze mną jechać i wydawać pesety?

– Jak to: kto? – Ojciec wreszcie odwrócił oczy od tanecznych wyczynów mew i popatrzył na mnie zdziwiony. – Jak to: kto? Naturalnie że Ewa, przecież samej nie puszczę cię do Berlina. Ewa chce uczyć się malarstwa, będzie chodziła na jakąś Akademię Sztuk Plastycznych. Może nie będzie chodziła na Akademię, może znajdzie sobie profesora. Ja tam się do tego nie mieszam. W każdym razie będziecie razem mieszkały. Mamusia pojedzie z wami do Berlina, wynajmie wam odpowiednie mieszkanie, no i zapewni normalne, codzienne życie. Co?

Balet z nieznanych mi przyczyn nagle się skończył. Kilka mew sfrunęło na piasek i odpoczywało na plaży. Dwie kołysały się na fali, reszta odleciała.

Wracaliśmy powoli do domu. Patrzałam na niego spod oka. Nosił jasnopopielate flanelowe ubranie, jasnopopielate płócienne półbuciki, a krawat i skarpetki miał kremowe. On jest bardzo elegancki, w niczym niepodobny do innych tatusiów – stwierdziłam po raz tysięczny. Mogą się jego bródka i wąsy komuś nie podobać, ale mnie osobiście szalenie odpowiadają. Obserwował wille, zaglądał przez sztachety do obcych ogrodów, wreszcie pochylił się nade mną i szepnął do ucha:

– Może byśmy tak przed obiadem poszli gdzieś na jednego? Co? Na jednego pod morską rybkę? Wiesz, te mewy, co tak tańczyły nad naszymi głowami, też lubią morskie rybki.

Propozycja ta bardzo mi odpowiadała, zwłaszcza że przed przyjściem do domu musiałam się przyzwyczaić do myśli o Berlinie.

W kurhauzie do głównej sali przylegał mniejszy pokój, który o tak wczesnej, przedobiedniej godzinie był całkowicie pusty. Łosoś z rusztu okazał się rzeczywiście doskonały, niestety, nie było naszej polskiej wódki, ale tatuś zdecydował, że napijemy się takiej, w której pływają złote cętki. Nazywała się chyba „Danziger Goldwasser”. Po paru kieliszkach król węży zgubił koronę…

– No, synku, siulim! Na twój nowy rozdział! Niech żyje republika weimarska! Niech żyje Ebert! Niech żyje wczesny renesans i…

– Tatusiu, lechaim! Jesteś najwspanialszym tatusiem wszystkich wieków. Ubóstwiam kształt twojego nosa. Kocham twoją bródkę i wąsy, i… w ogóle.

Do łososia kelner podał nam ruski sos. Ilość kaparów w nim wydała mi się zadziwiająca. Nałożyłam ich na talerz całą górę.

– Nie jedz tyle! Pamiętaj, że w domu czeka na nas obiad i mamusia bardzo nie lubi, jak nie jesteśmy głodni – ostatnie słowa powiedział do mnie, mrużąc oko.

– Ech, jakoś sobie poradzimy.

Bułeczki były malusieńkie i pyszne w smaku.

– Słuchaj, synku… A jeśli w Berlinie znowu się zakochasz? Jeśli znowu będziesz chciała wyjść za mąż?

Grzmotnęłam się kułakiem w pierś: – Tatusiu! Coś powiedział? Ja? Zakochać? Przysięgam ci, do końca mego życia nigdy więcej to się nie powtórzy! Pamiętaj! Słowa „mężczyzna” i „miłość” ostatecznie zostały z mego życia wykreślone. Za dobrze zrozumiałam, co się pod tym kryje, za drogo za to zapłaciłam. Och, nie! Ta pułapka przestała już być dla mnie niebezpieczna. Żebyś wiedział! Żebyś wiedział!!

Trzymałam go za rękę, którą opierał o brzeg stolika. Pomyśleć tylko: jestem stara, siwa i chyba niedużo czasu zostało mi na pisanie tych wspomnień, ale ilekroć napiszę słowa „jego ręka”, to ta ręka po tylu latach, po tylu dziesiątkach lat, jakby przez jakieś czarodziejstwo, jakby przez tajemne nakazy magii – ożywa. Czuję jej dotyk, widzę sieć niebieskich żyłek, wyraźnie, najwyraźniej na świecie czubkami palców wyczuwam suchość delikatnej skóry, mam przed oczami kształt całej dłoni i różowawe, krótko obcięte paznokcie, pochylam głowę, staram się wąchać zapach, najmilszy zapach tej ręki, która już dawno przestała być żywą ręką ojca… Nie, nie jest najsilniejszy oręż, nie najsilniejsze armie zmotoryzowane, nie najsilniejsze odrzutowce, bombowce, broń atomowa, wodorowa – najsilniejsza jest słaba pamięć ludzka. Czy tak? Nigdy nie jestem pewna tego, co sama piszę, i dlatego zwracam się do moich Czytelników – czy i Wy też tak myślicie? Tylko to się ostoi z przeszłości, co pozostaje żywe w pamięci żywych. Czyż nie tak?

Uniósł wtedy ze stolika tę rękę i pogłaskał mój policzek.

– Więc wykreśliłaś miłość? Wykreśliłaś mężczyzn? Dobrze zrobiłaś! No, to wypijmy jeszcze po kieliszku tego złotego goldwassera. Hm… co to ja chciałem powiedzieć? – Łyknęliśmy oboje, rozgrzało mnie złociście i rzewnie, a on, uśmiechnięty, biorąc na widelec kawałek łososia, powiedział:

– Tych pułapek, co to już wiesz, jest okropnie dużo. Powiedziałbym, że za dużo jak na jedną taką ładną dziewczynę. Bo to, widzisz, ja się na tym znam. Ty jesteś bardzo tego, hm… owszem dziewczyną i ci mężczyźni, i ta miłość nie dadzą się tak z miejsca od razu wykreślić. I ty sama nie wiesz może o tym, ale będziesz tego szukać, oczekiwać, wpadać. I z tego trudno ci się będzie wykręcić. No, ale co robić? Takie jest życie i na to nie ma rady.

Kelner nalał nam znowu do pustych kieliszków, tatuś zapłacił i na stojąco wypiliśmy jeszcze „strzemiennego”.

Wesoło wracaliśmy do domu. I ojciec, i ja nie byliśmy z natury obdarzeni ani słuchem, ani głosem, ale oboje bardzo lubiliśmy śpiewać i, co dziwniejsze, nam osobiście ta nasza produkcja bardzo się podobała. Przed kurhauzem zachowaliśmy „pozory”, ale jak tylko skręciliśmy w boczną aleję, zaśpiewaliśmy bardzo zgodnym chórem: „Prosiłem ją przy agreście”…

Pieśń piękna, legionowa, bliska sercu każdego Polaka, ale mamusia, która nie mogła się nas doczekać, zdenerwowana opóźnieniem się obiadu, a co za tym idzie – niezadowoleniem Józefowej i głośnym sarkaniem dziewcząt, wyszła przed willę, rozglądając się niespokojnie wokoło. Widok nas dwojga, zgodnie wywrzaskujących: „przy agreście”, doprowadził ją do ataku wściekłości.

– Taka córka, jaki ojciec! Niedaleko jabłko od jabłoni pada. Wstydu za grosz nie mają – w biały dzień! Gdzie? Nad morzem! A ja tu tracę życie i zdrowie, mam tego wyżej uszu, wyjeżdżam do Hiszpanii! Do Fredka!

Co jeszcze nam powiedziała, tego nie mogę napisać, bo i teraz, kiedy sobie to przypominam, robi mi się wstyd i muszę odłożyć pióro.

Brr… co za powitanie! I cały obiad potem był straszny. Jedynym człowiekiem, który z tego powodu okazywał radość, była Ela, ale ona od urodzenia miała w sobie wszystkie cechy potwora.

*

Wyjazd do Berlina, wymyślony w czasie baletu mew na molo, przed pamiętnym obiadem, tak obficie zakrapianym gdańskim goldwasserem – stał się rzeczywistością. Nie wróciłam do Warszawy, tatuś z Józefowa, Mirą i Elą pojechali do domu na Nowogrodzką, natomiast mamusia z Ewą i ze mną – do Berlina. Mamusia najbardziej kochała oprócz Fredka (którego właściwie ubóstwiała) – Ewunię. Chciała tak nas urządzić w Berlinie, żeby Ewie było jak najwygodniej i jak najlepiej. W tym celu wynajęła na Nachodstrasse (niedaleko Kaiserallee i blisko Nollendorfplatz) od bardzo miłego małżeństwa dwa pokoje na pierwszym piętrze. Małżeństwo to składało się z jasnej, interesującej blondynki i jej męża, pucołowatego, niższego wzrostem Niemca. Byli oni wstrząśnięci tym, co zresztą wprawiło w stan osłupienia wszystkich innych Niemców w owych latach – to jest inflacją marki. Rzeczywiście, to, co się tam wyrabiało z pieniędzmi, mogło zdziwić nawet takie całkiem pozbawione poczucia rzeczywistości stworzenie jak ja. Najprzód były tysiące, potem setki tysięcy, potem miliony, w końcu biliony – całkowicie straciłam umiejętność liczenia. Ewa też. Mamusia wynalazła nam osobę, która sprzątała, robiła zakupy i gotowała – nazywałyśmy ją Fée (to znaczy „wróżka”), popularnie: Feja. Była spokojna, zrównoważona i nigdy, w przeciwieństwie do naszych gospodarzy, nie traciła głowy.

Miałyśmy dwa pokoje, dość duży salonik z owalnym stołem biedermeierowskim pod śliczną lampą i takież fotele. Gospodarz oddawał się malarstwu, ale nie z tym świętym ogniem trawiącym prawdziwego malarza. Co prawda niegdyś, na studiach w Monachium, zdradzał wyższe aspiracje – ale w okresie kiedy go poznałam, malował pejzaże, w których przeważały tematy takie, jak „park w jesieni” lub „wiosna w polu”. Nie były może bardzo złe, raczej było to poprawne malarstwo z wyraźnym monachijskim stemplem.

Ewa odszukała węgierskiego malarza. Powiedziała mi, że nazywa się Robert Berény i że wolałaby, abym go raczej nadal nie znała. Naturalnie nie miałam nic przeciwko temu. Ewa codziennie chodziła do atelier pana Berény, a ja – po załatwieniu całej procedury przeniesienia papierów z Uniwersytetu Warszawskiego – zaczęłam uczęszczać na uniwersytet berliński. Profesor Wölfflin, niestety, przeniósł się do Monachium, okres wczesnego renesansu prowadził profesor Hildebrandt, na którego seminarium z miejsca się zapisałam.

Oszołomione inflacją republiki weimarskiej, obie niezaradne i niezdające sobie sprawy z tego, co się dookoła dzieje, oddałyśmy się w opiekę naszej Fei i nigdy tego nie żałowałyśmy, albowiem była to osoba naprawdę dzielna, uczciwa i ani razu nie nadużyła naszego zaufania. Brała z początkiem miesiąca gotówkę i tego samego dnia w naszej spiżarni pojawiało się czterdzieści puszek z zielonym groszkiem. O ile sobie przypominam, nie było dnia, abyśmy nie jadły zielonego groszku. Mamusia przeczytała w jakimś artykule, że zielony groszek zawiera fosfor, a fosfor jest bardzo potrzebny szarym komórkom kory mózgowej w okresie dojrzewania. Przed każdym egzaminem zjadałam kilo takiego groszku, rezygnując z wszystkich innych potraw.

Pierwszy okres w seminarium profesora Hildebrandta pobudził moją ambicję. Chciałam zabłysnąć niby ta gwiazda w tłumie cudzoziemców. Bo też żadnej narodowości nie brakowało na naszym seminarium! Prócz bardzo pięknego Amerykanina, wysokiego, z czarnym wąsikiem, o manierach zażenowanej panienki z dobrego domu – było dwóch Anglików, zrównoważonych i miłych chłopców, trzech Rosjan z emigracji poszukujących istoty każdego problemu, jeden przemiły, bardzo wytworny, ale wzrostem niesięgający mi piersi Chińczyk, poza tym parę Norweżek, trochę nudnych i niespecjalnie ciekawych, jedna Szwedka, wspaniała, wysportowana, jasna, radosna i pełna wdzięku, pokaźna ilość Węgrów i Rumunów. Z Polski byłam tylko ja.

Aby zasilić szare komórki mojej kory mózgowej, jadłam więc zielony groszek z omletem, jako jarzynkę przyprawiony cukrem i cytryną, jako sałatkę pomieszany z zimnymi krążkami kartofli lub też zalany sosem majonezowym – i przyznać muszę, że działał. Tak, działał doskonale! Ilekroć profesor Hildebrandt na seminarium pokazywał znikomy fragment jakiegokolwiek obrazu, czy była to bosa noga wyglądająca spod zgrzebnej koszuli, czy rycerski but z cholewą – ja pierwsza z miejsca wiedziałam, kim był malarz.

– Ghirlandaio… ganz sicher… Ghirlandaio.

– Z czego pani wnioskuje, że to Ghirlandaio, a nie Uccello?

Dzięki wspaniałym właściwościom zielonego groszku umiałam po niemiecku wytłumaczyć różnicę pomiędzy wcześniejszym Uccello a późniejszym Ghirlandaio.

Tymczasem nastąpiło bardzo dla nas obu ważne wydarzenie. Wujaszek Hedman Kino (patrz: Córka czarownicy i Król węży i salamandra), właśnie ten wujaszek, mąż cioci Heli, a ojciec Cyli i Judyty, który cierpiał na nerwobóle i od wczesnego dzieciństwa uczył mnie fechtunku, w tymże czasie przeniósł się z całą rodziną z Włocławka do Berlina. Boże, jaką chorobliwą mam pamięć! Pamiętam… teraz, kiedy dosłownie nikt z całej rodziny nie żyje, pamiętam, że mieszkali na Passauerstrasse 22, jednej z bocznych ulic Tauentzienstrasse. Czy to nie potworne tak szczegółowo wszystko pamiętać, i to po tylu dziesiątkach lat?

Raz w tygodniu, przeważnie w niedzielę, byłyśmy z Ewą zapraszane do wujostwa na obiad, dwa razy w tygodniu na kolację. Może nie byłyśmy tym zachwycone, bo miałyśmy już swój świat kolegów i koleżanek, ale obie posłusznie spełniałyśmy wszystkie nakazy nadchodzące listownie z domu.

Jeszcze nie dojrzałyśmy do obrazoburstwa, rewolucji i jawnego buntu. Zresztą atmosfera domu wujostwa była raczej przyjemna, a jedzenie bardzo dobre. Obie kuzynki, i Cyla, i Judyta, mimo nieobecności Fredka Lampego, który siedział w więzieniu w Polsce, stały się świadomymi i żarliwymi komunistkami. U nich to poznałyśmy towarzysza Szymończyka, jego późniejszą żonę Cesię, Gerharda Eislera i Heddę Gumpertz. Spotkałyśmy też pewnego Rumuna, za którego później wyszła za mąż Judyta, ale z którym prędko się rozeszła, aby poślubić Fredka, znajdującego się wówczas na wolności. To towarzystwo szalenie się różniło od moich kolegów, ale w duchu przyznawałam, że to raczej oni – a nie ja – idą słuszną drogą. Słuszną, ciężką drogą i bardzo niebezpieczną. Moja natomiast była zawrotnie lekka, kolorowa i… nieprawdopodobnie zabawna. Och, życie wciąż wydawało mi się fascynująco ciekawe, każdy napotkany człowiek stanowił wszechświat, wokół którego kręciły się tajemnicze gwiazdozbiory i do którego wiodły mgławicowe drogi.

– Życie jest dane, aby żyć, tylko i jedynie po to, żeby je przeżyć – powiedziałam, wracając z wieczornej dyskusji w domu wujostwa, do Ewy. Stałyśmy na rogu Tauentzienstrasse.

– To zależy, co dla kogo jest życiem i co nazywasz „żyć” – odpowiedziała.

Przyjrzałam się jej twarzy, stałyśmy przed jasno oświetloną wystawą „Kaufhaus des Westen”. Jak zwykle, była mizerna, a pod oczyma miała sińce. Jest chorowita i ciągle coś ją boli. Ślepa kiszka, wątroba, nerki, bo ja wiem co jeszcze… Moja biduśka, moja najdroższa biduśka, jakie to jednak niesprawiedliwe; ja jestem zdrowa i mocna jak koń, a ona wciąż ma do czynienia ze swoim ciałem. Pochyliłam się nagle i pocałowałam ją w oko.

– O! Patrz, jaka piękna krata! – Pokazałam na wystawie rozłożoną sztukę wełny, jasnopomidorowej w zieloną kratę w żółtej obwódce. Czuło się przez szkło miękkość i puszystość materiału.

– Jeśli ci się podoba, to kup sobie jutro, tylko nie zapomnij – powiedziała cicho – a teraz już pójdziemy do domu, jestem bardzo zmęczona.

Cyla też nie należy do najzdrowszych – myślałam, napuszczając wodę do wanny – ale Judyta? Judyta jest zdrową, śliczną dziewczyną. Jest całkowicie oddana idei, zdecydowana, wytrzymała, zahartowana, umie „dialektycznie myśleć” i wysnuwać wnioski do końca.

Niepotrzebnie pali tyle papierosów – myślałam dalej, leżąc w ciepłej wodzie. W mieszkaniu było zupełnie cicho. Na ulicy zupełnie cicho. Ona mówi, że nie ma innej drogi jak komunizm. Mydło pieniło się i nosem wciągałam jego świeży zapach. Doskonałe, brązowe kule mydła Pearsa, którymi obdarowywał mnie tatuś.

No, na razie za to idzie się do więzienia, a co będzie później, jak ten Judyty komunizm zwycięży? A może by tak na pewien czas się do niego nie wtrącać? Mam jedno jedyne życie, i to takie ciekawe… A gdyby tak pozostać w charakterze nędznego tchórza?

Wytarłam się i w koszuli popędziłam do sypialni. Ewa już spała, nie zapalałam lampy i po omacku dotarłam do łóżka. Taka cisza jest jak czarny aksamit. Zarzuciłam ramiona na twarz – pachniałam mydłem Pearsa. Zapadłam w sen jak w studnię pachnącą mydłem Pearsa.

Następnego dnia przy śniadaniu Feja podała nam list z Warszawy. Mamusia pisała, że mamy zatelefonować do księżny von Büllow (załączyła numer telefonu) i zapytać się, kiedy raczy nas przyjąć. Księżna von Büllow jest przyjaciółką rzeźbiarza Henryka Glicensteina (patrz: Córka czarownicy oraz Król węży i salamandra), a więc tym samym mamusi. Księżna von Büllow będzie uprzedzona, kim jesteśmy, i nareszcie znajdziemy w Berlinie dom, który stanie się naszą duchową przystanią. Księżna będzie wiedziała o talencie Ewuni i zapozna ją z odpowiednimi mecenasami sztuki.

Feja, po wysłuchaniu przetłumaczonych przeze mnie instrukcji zawartych w liście mamusi, złożyła ręce na wydatnym biuście.

Spis treści

Nigdy nie wyjdę za mąż

Przypisy