Milan Kundera

NIEŚMIERTELNOŚĆ

przełożył Marek Bieńczyk

Tytuł oryginału: L’Immortalité

Copyright © 1990, Milan Kundera

All rights reserved

All adaptations of the Work for film, theatre, television and radio are strictly prohibited

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, 2024

Copyright © for the Polish translation by Marek Bieńczyk, 2015

Wydanie IV

Warszawa, 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Część pierwsza. Twarz

1

Kobieta mogła mieć sześćdziesiąt, sześćdziesiąt pięć lat. Patrzyłem na nią z leżaka, zwróconego ku basenowi, w klubie gimnastycznym na ostatnim piętrze nowoczesnego wieżowca, skąd przez ogromne oszklone szyby widać cały Paryż. Czekałem na profesora Avenariusa, z którym czasem spotykam się tutaj, by pogawędzić o tym i owym. Ale profesora Avenariusa wciąż nie było i patrzyłem na kobietę; sama w basenie, zanurzona do pasa, śledziła wzrokiem ubranego w dres instruktora, który, stojąc nad nią, udzielał jej lekcji pływania. Posłusznie oparła się o brzeg basenu, nabrała powietrza i wypuściła je w wodzie. Polecenie wykonała z powagą i gorliwie, i zabrzmiało to tak, jakby z głębi wydobył się odgłos starego parowozu (idylliczny, dzisiaj zapomniany odgłos, który przybliżyć mogę tym, co go nie poznali, jedynie poprzez porównanie do oddechu starszej pani, wciągającej i wypuszczającej powietrze przy brzegu basenu). Patrzyłem na nią urzeczony. Jej przejmujący komizm zniewalał mnie (instruktor również dostrzegł ten komizm, gdyż kąciki jego ust na moment, jak mi się wydało, zadrżały), ale ktoś mnie zagadnął i odwrócił moją uwagę. Kiedy w chwilę później chciałem powrócić do obserwacji, lekcja dobiegła końca. Kobieta w kostiumie kąpielowym szła wzdłuż basenu ku wyjściu i gdy znalazła się cztery czy pięć metrów za instruktorem, zwróciła ku niemu głowę, posłała mu uśmiech i skinęła dłonią. Ścisnęło mi się serce. Ten uśmiech i gest należały do dwudziestoletniej dziewczyny! Jej ręka wzniosła się z zachwycającą lekkością. Tak jakby w trakcie zabawy rzuciła do kochanka kolorową piłkę. Uśmiech i gest były pełne wdzięku, choć nie miały go już w sobie ani twarz, ani ciało. Był to wdzięk gestu zatopionego w ciele bez wdzięku. Lecz kobieta, nawet jeśli dobrze wiedziała, że nie jest już piękna, na chwilę o tym zapomniała. Pewną cząstką siebie wszyscy żyjemy poza czasem. Być może uświadamiamy sobie własny wiek jedynie w kilku wyjątkowych chwilach, a przez większość czasu żyjemy bez wieku. W każdym razie w chwili gdy odwróciła się, uśmiechnęła i skinęła dłonią do instruktora (który nie mógł się powstrzymać i głośno parsknął), kobieta nie znała swych lat. W tym geście istota jej wdzięku, którym czas nie władał, odsłoniła się w okamgnieniu i olśniła mnie. Byłem dziwnie wzruszony. I w moich myślach wypłynęło słowo Agnes. Agnes. Nigdy nie znałem kobiety o tym imieniu.

2

Leżę w łóżku, zanurzony w słodyczy półsnu. O szóstej, w chwili pierwszego, lekkiego przebudzenia wyciągam rękę w stronę małego radia, stojącego przy poduszce, i wciskam guzik. Słyszę poranne wiadomości, ledwo odróżniając słowa, i na nowo zasypiam, toteż zdania, których słucham, przechodzą w senne majaki. To najpiękniejsza faza snu, najsłodsza chwila dnia: dzięki radiu rozkoszuję się moimi ciągłymi przebudzeniami i zaśnięciami, cudownym rozkołysaniem między jawą a snem, tym drżeniem, które wystarcza, by zniknął żal, że przyszło się na świat. Czy śnię, czy naprawdę jestem w operze, przed dwoma przebranymi za rycerzy aktorami, wyśpiewującymi prognozę pogody? Jak to się stało, że nie śpiewają o miłości? Wreszcie pojmuję, że to spikerzy; przestali już śpiewać i teraz dla żartu wpadają sobie nawzajem w słowo. „Dzień będzie gorący, upalny, ale spodziewane są burze”, mówi pierwszy, któremu drugi przerywa przymilnym tonem: „Niemożliwe!”. Pierwszy odpowiada tym samym tonem: „Ależ tak, Bernardzie. Przykro mi, nie mamy wyboru. Odwagi!”. Bernard parska śmiechem i oznajmia: „Oto kara za nasze grzechy”. Na co pierwszy: „Dlaczego ja miałbym cierpieć za twoje grzechy, Bernardzie?”. Wówczas Bernard śmieje się na całe gardło, aby dać słuchaczom do zrozumienia, o jaki grzech chodzi, i dobrze go pojmuję: jest tylko jedna rzecz, której pożądamy wszyscy, głęboko: żeby cały świat uznał nas za wielkich grzeszników! Żeby nasze występki porównywano z ulewami, z burzami, z huraganami! Niech więc każdy Francuz, otwierając dzisiaj parasol nad swoją głową, pomyśli o dwuznacznym śmiechu Bernarda i mu pozazdrości. Przekręcam gałkę z nadzieją, że usnę na nowo w towarzystwie bardziej niezwykłych obrazów. W sąsiedniej stacji kobiecy głos oznajmia, że dzień będzie gorący, upalny, z możliwością burz, i cieszę się, że mamy we Francji tyle stacji radiowych i że wszystkie w tej jednej chwili opowiadają o tym samym. Szczęśliwy mariaż jednostajności i wolności; cóż lepszego ludzkość mogłaby sobie wymarzyć? Wracam zatem do programu, w którym Bernard przechwalał się swymi grzechami, lecz tam męski głos intonuje hymn do ostatniego modelu renault, znowu kręcę gałką, kobiecy chór sławi futra, które staniały, wracam do Bernarda, wpadam na ostatnie takty hymnu do renault, po czym głos zabiera sam Bernard. Zawodząc ucichłą przed chwilą melodię, powiadamia nas, że ukazała się właśnie biografia Hemingwaya, sto dwudziesta siódma, lecz tym razem naprawdę ważna, gdyż udowadnia, że Hemingway przez całe życie nie powiedział ani słowa prawdy. Wyolbrzymił liczbę ran odniesionych na wojnie, udawał, że jest wielkim uwodzicielem, a tymczasem stwierdzono, że w sierpniu 1944 roku, a następnie od lipca 1959 był zupełnym impotentem. „Niemożliwe”, mówi kpiący głos drugiego spikera i Bernard odpowiada przymilnym tonem: „Ależ tak…”, i znowu jesteśmy na operowej scenie, nawet ten impotent Hemingway jest z nami, a potem bardzo poważny głos wspomina o procesie, który w ostatnich tygodniach poruszył całą Francję: podczas prostej operacji źle przeprowadzone znieczulenie spowodowało śmierć pacjentki. Wskutek czego stowarzyszenie zajmujące się obroną „konsumentów”, bo tak nas wszystkich nazywa, proponuje, aby w przyszłości filmowano wszystkie operacje, a filmy przechowywano w archiwach. Miałby to być, według stowarzyszenia „obrony konsumentów”, jedyny sposób gwarantujący Francuzowi zmarłemu pod skalpelem, że jego śmierć zostanie należycie przez sprawiedliwość pomszczona. Później zasypiam ponownie.

Kiedy się obudziłem, było już wpół do dziewiątej; pomyślałem o Agnes. Podobnie jak ja leży w dużym łóżku. Prawa strona łóżka jest pusta. Kim jest mąż? Zdaje się, że kimś, kto w sobotę wcześnie wychodzi z domu. Dlatego jest sama i kołysze się rozkosznie między jawą a snem.

Potem wstaje. Naprzeciw, na długiej nóżce, wyrasta telewizor. Agnes rzuca koszulę, która na biało drapuje ekran. Po raz pierwszy widzę ją nago. Agnes, bohaterka mojej powieści. Stoi przy łóżku, jest ładna i nie mogę oderwać od niej wzroku. Wreszcie ucieka do sąsiedniego pokoju, jak gdyby poczuła moje spojrzenie, i ubiera się.

Kim jest Agnes?

Ewa zrodziła się z żebra Adama, Wenus powstała z piany, natomiast Agnes wynurzyła się z gestu sześćdziesięcioletniej kobiety, którą spostrzegłem na brzegu basenu, gdy żegnała się z instruktorem pływania, i której rysy już się w mojej pamięci zacierają. Jej gest wywołał wówczas we mnie niepojętą tęsknotę, i tęsknota ta wydała na świat postać, której dałem imię Agnes.

Czy jednak człowieka, a bohatera powieściowego tym bardziej, nie określa niepowtarzalność i jedyność jego bytu? Jak zatem jest możliwe, by gest postrzeżony u osoby A, gest, który był z nią spojony, cechował ją, tworzył jej osobliwy wdzięk, był zarazem istotą osoby B i mojego o niej marzenia? Nasuwa się taka oto refleksja:

Skoro po naszej planecie stąpało osiemdziesiąt miliardów ludzi, niepodobna, by każdy z nich miał własny repertuar gestów. Arytmetycznie jest to nie do pomyślenia. Bez najmniejszej wątpliwości w świecie jest mniej gestów niż osób. Co prowadzi nas do szokującego wniosku: gest jest bardziej pojedynczy niż jednostka. Ujmijmy to w formę porzekadła: wielu ludzi, mało gestów.

Mówiąc o kobiecie w kostiumie kąpielowym, stwierdziłem w rozdziale pierwszym, że „istota jej wdzięku, którym czas nie władał, odsłoniła się w okamgnieniu i olśniła mnie”. Tak, tak wówczas myślałem, lecz byłem w błędzie. Gest bynajmniej nie odsłonił istoty kobiety, należałoby raczej powiedzieć, że to kobieta ujawniła mi wdzięk gestu. Albowiem nie można uważać gestu ani za własność jednej osoby, ani za jej dzieło (nikt przecież nie jest zdolny do stworzenia własnego, całkowicie oryginalnego, należącego tylko do niego gestu), ani nawet za jej narzędzie; w rzeczywistości jest odwrotnie: to gesty posługują się nami; jesteśmy ich narzędziami, ich marionetkami, ich wcieleniami.

Agnes ubrała się i przygotowała do wyjścia. W przedpokoju przystanęła na chwilę i nadstawiła uszu. Dochodzący z sąsiedniego pokoju szmer oznaczał, że córka zdążyła wstać. Przyśpieszyła kroku, jakby chciała uniknąć spotkania, i szybko wyszła. W windzie wcisnęła guzik „parter”. Winda, miast ruszyć, konwulsyjnie podskoczyła, niczym człowiek owładnięty tańcem świętego Wita. Kaprysy windy nie po raz pierwszy sprawiały jej niespodziankę. Jechała w górę, gdy Agnes chciała zjechać, to znowu odmawiała otwarcia drzwi i więziła ją przez pół godziny. Tak jakby chciała nawiązać rozmowę, tak jakby chciała przekazać jej coś ważnego na swój, niemego zwierzęcia, nieokrzesany sposób. Agnes już parokrotnie uskarżała się na nią dozorczyni, ale ta, widząc, że wobec innych pasażerów winda zachowuje się poprawnie, spór między nią a Agnes uznała za ich prywatną sprawę i nie zwracała na niego żadnej uwagi. Agnes musiała opuścić windę i zejść pieszo. Gdy tylko wyszła, winda uspokoiła się i sama również podążyła na dół.

Sobota była najbardziej męczącym dniem. Paul, mąż Agnes, wychodził przed siódmą, a obiad jadł z przyjacielem, podczas gdy Agnes korzystała z wolnego dnia, by załatwić wszystkie sprawy, gorsze niż praca w biurze: pójść na pocztę, wytrzymać pół godziny w kolejce, zrobić zakupy w supermarkecie, posprzeczać się ze sprzedawczynią, stracić czas w kolejce do kasy, zadzwonić do hydraulika, błagać go, żeby przyszedł o umówionej godzinie i żeby nie trzeba było czekać na niego przez cały dzień. Między jedną sprawą a drugą usiłowała znaleźć chwilę, by pójść do sauny, na którą w tygodniu nie miała czasu, a resztę popołudnia spędzała przy odkurzaczu i ze ścierką w ręku, ponieważ sprzątaczka, przychodząca w piątki, coraz bardziej zaniedbywała swoją pracę.

Ta sobota różniła się jednak od innych: nadeszła piąta rocznica śmierci ojca. W jej myślach pojawiła się pewna scena: ojciec siedzi pochylony nad stosem podartych zdjęć, a siostra Agnes krzyczy: „Dlaczego drzesz zdjęcia mamy?”. Agnes broni ojca i siostry kłócą się w nagłym przypływie nienawiści.

Wsiadła do zaparkowanego przed domem samochodu.

Redaktorka inicjująca: Joanna Maciuk

Redaktorka prowadząca: Anna Kapuścińska

Przekład: Marek Bieńczyk

Korekta: Lingventa

Projekt okładki: Paulina Piorun

Skład i łamanie: pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. 22 828 98 08

faks 22 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN: 978-83-8319-716-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

W1367