Milan Kundera

TOŻSAMOŚĆ

przełożył Marek Bieńczyk

Tytuł oryginału: L’identité

© Milan Kundera, 1997

All rights reserved

All adaptations of the Work for film, theatre, television and radio are strictly prohibited

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, 2024

Copyright © for the Polish translation by Marek Bieńczyk, MMXV

Wydanie III

Warszawa 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

1

Hotel w miasteczku na normandzkim wybrzeżu, przypadkowo znaleziony w przewodniku. Chantal przybyła w piątek wieczór, by spędzić w nim samotną noc, bez Jeana-Marca, który miał dojechać nazajutrz, około południa. Zostawiła swą małą walizkę w pokoju, wyszła i po krótkim spacerze nieznanymi uliczkami zawróciła do hotelowej restauracji. O wpół do ósmej sala była jeszcze pusta. Usiadła przy stoliku i czekała, aż ktoś zechce ją zauważyć. Dwie kelnerki żywo o czymś rozprawiały po przeciwnej stronie, przy drzwiach do kuchni. Chantal nie cierpiała podnosić głosu, więc wstała, przeszła przez salę i zatrzymała się przed nimi; ale one były zbyt pochłonięte rozmową: „Mówię ci, minęło już dziesięć lat. Ja ich znam. To potworne. I nie ma żadnego śladu. Żadnego. Mówili o tym w telewizji”. Druga kelnerka: „Co się mogło mu stać? – Nie można sobie nawet tego wyobrazić. I to jest straszne. – Zabójstwo? – Szukali po całej okolicy. – Porwanie? – Ale kto? I dlaczego? Nie był ani kimś ważnym, ani bogatym. Pokazali ich w telewizji. Jego dzieci, żonę. Co za rozpacz. Dasz wiarę?”.

Później dostrzegła Chantal:

– Czy zna pani program w telewizji o ludziach, którzy zaginęli? Nazywa się to Straceni z oczu.

– Tak – powiedziała Chantal.

– To może widziała pani, co przydarzyło się rodzinie Bourdieu. Ci ludzie są stąd.

– Tak, to przerażające – powiedziała Chantal, nie wiedząc, jak sprowadzić rozmowę o tragedii na prozaiczną kwestię posiłku.

– A pani na kolację? – powiedziała wreszcie druga kelnerka.

– Tak.

– Zawołam maître d’hôtel, proszę usiąść.

Koleżanka dorzuciła jeszcze:

– Czy da pani wiarę, ktoś, kogo pani kocha, znika i nigdy się pani nie dowie, co się z nim stało! Oszaleć można!

Chantal wróciła do stolika; maître d’hôtel zjawił się po pięciu minutach; zamówiła najprostsze danie na zimno; nie lubi jadać sama; ach, jakże nie znosi jadać sama!

Kroiła szynkę na talerzu i nie mogła powstrzymać myśli wywołanych przez kelnerki: jak na tym świecie, gdzie każdy z naszych kroków jest kontrolowany i rejestrowany, gdzie w wielkich sklepach pilnują nas kamery, gdzie ludzie nieustannie ocierają się o siebie, gdzie człowiek nie może się już nawet kochać bez pytań, które zadadzą mu nazajutrz naukowcy i wysłannicy biur sondażowych („gdzie się pan kocha?”, „ile razy na tydzień?”, „z prezerwatywą czy bez prezerwatywy?”), jak na tym świecie jest możliwe, że ktoś wymyka się spod kontroli i znika bez śladu? Tak, dobrze zna ten program noszący tytuł, który ją przeraża, Straceni z oczu, jedyny program, rozbrajający ją swą powagą, swym smutkiem, tak jakby jakaś zewnętrzna ingerencja zmusiła telewizję do porzucenia wszelkiej frywolności; prezenter poważnym głosem zachęca widzów, by zgłaszali się z informacjami, które mogłyby pomóc w odnalezieniu zaginionej osoby. Na koniec programu pokazywane są po kolei zdjęcia wszystkich „straconych z oczu”, o których była mowa w programach poprzednich; kilku z nich poszukuje się już od jedenastu lat.

Wyobraża sobie, że któregoś dnia utraci w ten sposób Jeana-Marca. Niczego nie wiedzieć, być zmuszoną wszystko sobie wyobrazić. Nie mogłaby nawet popełnić samobójstwa, gdyż samobójstwo oznaczałoby zdradę, odmowę czekania, utratę cierpliwości. Byłaby skazana na życie w nieustannej grozie, aż do końca swych dni.

2

Wróciła na górę do swego pokoju, z trudem zasnęła; coś jej się długo śniło i obudziła się w środku nocy. W śnie pojawiały się wyłącznie osoby z przeszłości: matka (zmarła dawno temu), a zwłaszcza jej były mąż (nie widziała go od lat i nie był do siebie podobny, tak jakby reżyser snu pomylił się w obsadzie); był ze swoją siostrą, władczą i energiczną, i z nową małżonką (nigdy jej nie widziała; jednak we śnie nie wątpiła w jej tożsamość); pod koniec składał jej niejasne propozycje erotyczne i jego nowa żona mocno pocałowała Chantal w usta, próbując wcisnąć język między jej wargi. Języki oblizujące się wzajemnie zawsze napawały ją wstrętem. I to ten pocałunek ją obudził.

Niesmak po śnie był tak wielki, że usiłowała rozpoznać jego przyczynę. Tym, co ją niezmiernie poruszyło, myśli Chantal, było przekreślenie czasu teraźniejszego, dokonane w śnie. A ona zapamiętale trzyma się swej teraźniejszości, której za nic w świecie by nie zamieniła ani na przeszłość, ani na przyszłość. Właśnie dlatego nie lubi snów: narzucają one niepojętą równość między różnymi okresami, jednoczesność, która spłaszcza wszystko, co człowiek kiedyś przeżył; odbierają znaczenie teraźniejszości, podważając jej uprzywilejowaną pozycję. Jak w śnie z tej nocy: cały fragment jej życia został unicestwiony: Jean-Marc, ich wspólne mieszkanie, wszystkie lata, które spędzili razem; na tym miejscu usadowiła się przeszłość, osoby, z którymi już dawno temu zerwała i które próbowały schwytać ją w sieć banalnego uwiedzenia erotycznego. Czuła na swych wargach wilgotne wargi kobiety (niebrzydkiej, reżyser snu okazał się dosyć wymagający przy wyborze aktorki) i było to tak nieprzyjemne, że w środku nocy poszła do łazienki, by dokładnie się wymyć i wypłukać usta.

3

F. był bardzo starym przyjacielem Jeana-Marca, znali się z liceum; mieli te same poglądy, we wszystkim się rozumieli i pozostawali w kontakcie aż do dnia, w którym, kilka lat temu, Jean-Marc stracił dla niego, nagle i ostatecznie, sympatię, i przestał się z nim widywać. Kiedy dowiedział się, że F. leży w szpitalu w Brukseli, nie miał najmniejszej ochoty składać mu wizyty, lecz Chantal nalegała, by pojechał.

Widok dawnego przyjaciela był przygnębiający: Jean-Marc zachował go w pamięci takiego, jaki był w liceum, wrażliwego chłopca, zawsze doskonale ubranego, pełnego naturalnej finezji, przy której Jean-Marc czuł się, jakby był nosorożcem. Delikatne, kobiece rysy, które niegdyś odmładzały F., teraz go postarzały: jego twarz wydawała się groteskowo mała, skurczona, pomarszczona niczym zmumifikowana głowa egipskiej księżniczki, zmarłej przed czterema tysiącami lat; Jean-Marc wpatrywał się w jego ręce: jedna była podłączona do kroplówki, nieruchoma, z igłą wbitą w żyłę, druga szeroko gestykulowała, aby uwydatnić słowa. Zawsze gdy patrzył na jego gesty, miał wrażenie, że ręce F. są na tle jego wątłego ciała jeszcze mniejsze, całkiem malutkie niczym rączki kukiełki. Tego dnia wrażenie jeszcze się nasiliło, gdyż te dziecięce gesty bardzo źle pasowały do powagi słów: F. opowiadał mu o tym, jak przez kilka dni był nieprzytomny, zanim lekarze przywrócili go do życia: „Znasz wyznania osób, które przeżyły własną śmierć. Tołstoj mówi o tym w jednym z opowiadań. Tunel, i na końcu światło. Przyciągające światło stamtąd. A ja ci przysięgam, żadnego światła. I, co gorsza, żadnej nieświadomości. Wiesz wszystko, wszystko słyszysz, tyle że oni, lekarze, nie zdają sobie z tego sprawy i wygadują przy tobie, co im ślina na język przyniesie, nawet to, czego nie powinieneś usłyszeć. Że już po tobie. Że twój mózg jest już do niczego”.

Zamilkł na chwilę. A potem: „Nie twierdzę, że miałem całkiem jasny umysł. Miałem świadomość wszystkiego, lecz wszystko było nieco zniekształcone, tak jak we śnie. Od czasu do czasu sen zamieniał się w koszmar. Tyle że w życiu koszmar szybko się kończy, zaczynasz krzyczeć i budzisz się, lecz ja nie mogłem krzyczeć. I to było najpotworniejsze: nie móc krzyczeć. Być niezdolnym do krzyku w trakcie koszmaru”.

Zamilkł ponownie. A potem: „Nigdy nie bałem się śmierci. Teraz się boję. Nie mogę pozbyć się myśli, że po śmierci pozostaje się żywym. Że być martwym to przeżywać niekończący się koszmar. Ale dajmy temu spokój. Dajmy spokój. Mówmy o czymś innym”.

Przed przyjazdem do szpitala Jean-Marc był pewien, że ani on, ani F. nie zdołają przemilczeć wspomnienia o ich zerwaniu i że będzie musiał powiedzieć F. kilka nieszczerych słów na pojednanie. Ale jego obawy były próżne: myśl o śmierci czyniła wszystkie pozostałe kwestie błahymi. Choć F. chciał zmienić temat, mówił wciąż o swym cierpiącym ciele. Ta opowieść przygnębiła Jeana-Marca, lecz nie wzbudziła w nim żadnej emocji.

Redaktorka inicjująca: Joanna Maciuk

Redaktorka prowadząca: Anna Kapuścińska

Przekład: Marek Bieńczyk

Korekta: Lingventa

Projekt okładki: Paulina Piorun

Skład i łamanie: pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. 22 828 98 08

faks 22 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN: 978-83-8319-723-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

W1371