Mikołaj Marcela

ZRÓBMY SOBIE SZKOŁĘ

Copyright © Mikołaj Marcela, 2024

Copyright © Grupa Wydawnicza Foksal, 2024

Wydanie I

Warszawa 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Wprowadzenie. Kruszenie szkolnego betonu

O tym, że nie jesteśmy skazani na smutną szkolną rzeczywistość, jaką niemal wszyscy znamy z autopsji, i o edukacyjnych światach równoległych, których w Polsce nie brakuje, a które są bliżej, niż myślimy

Mikołaj wchodzi spóźniony do klasy. Wbija wzrok w ziemię. Mija nauczycielkę, która na jego widok ciężko wzdycha. Chłopiec dobrze rozumie to westchnienie. Powoli więc, niepewnie idzie do swojej ławki w ostatnim rzędzie.

„Ojej, jednak przyszedłeś, a miałam nadzieję, że dzisiaj cię nie będzie”. Mikołaj sam już nie wie, czy nauczycielka naprawdę wypowiedziała te słowa, czy jakimś cudem usłyszał myśli w jej głowie. Mina pani jasno pokazuje, że nie jest zadowolona z tego, że pojawił się w klasie.

Bo Mikołaj sprawia problemy, utrudnia prowadzenie lekcji. Nic nie rozumie, więc się nudzi, przeszkadza. To dopiero druga klasa podstawówki, a z nim nikt już nie może wytrzymać. W klasie dzieci go nie lubią. Nie trzeba dodawać, że nie jest też ulubieńcem grona pedagogicznego. Słabo się uczy, notorycznie dostaje niskie oceny, jest koniec października, a on nie ma jeszcze zakupionych książek. Ledwo czyta na głos po polsku, a co dopiero po niemiecku. Dlatego wszyscy najchętniej uczyliby się na tej lekcji niemieckiego bez niego. Tak po prostu byłoby lepiej – i łatwiej.

Nikt jednak nie wie, że Mikołaj ma tatę alkoholika i mamę, która nie radzi sobie z życiem, bo wychowuje kilkoro dzieci. Że wracając ze szkoły, w której otrzymał kolejną uwagę lub jedynkę, kalkuluje, kiedy powiedzieć o tym rodzicom. Czy po południu, kiedy ojciec pije i może mu przyłożyć, czy wieczorem, gdy ojciec jest już pijany i zasypia pod wpływem upojenia.

Mało kto bierze też pod uwagę, że czymś zupełnie nierealnym jest wymaganie od Mikołaja, że poradzi sobie z zadaniami. A już prawie nikt nie uważa, że takie oczekiwanie jest czymś nieetycznym, wręcz głupim.

A Mikołaj w tym wszystkim ma tylko jedno małe marzenie. Marzenie, by kiedyś po wywołaniu do tablicy przejść luźnym krokiem przez całą klasę, bezbłędnie napisać na tablicy to, czego wymaga od niego nauczycielka, i takim samym luźnym krokiem wrócić do ławki. Innymi słowy, zrobić to, co robią wszyscy inni i co przychodzi im z taką łatwością, a co dla niego pozostaje tylko w sferze marzeń.

Nie, ten Mikołaj to nie ja. To tylko zbieżność imion. To jednak mogłem być ja. To mógł być każdy z nas. Jego historię opowiedziała mi Marzena Żylińska – metodyczka, autorka materiałów dydaktycznych, książek i artykułów, założycielka Ruchu Budzących Się Szkół. Mikołaj był osobą, od której bardzo wiele się nauczyła. Dzięki niemu zupełnie inaczej zaczęła przygotowywać swoich studentów do pracy w szkole. Nie będzie przesadą stwierdzić, że rozmowy z tym chłopcem były punktem zwrotnym na jej edukacyjnej drodze.

Takich dzieci jak Mikołaj było i jest w Polsce nie tysiące, lecz miliony. Dzieci, które czują się słabe, bezwartościowe i głupie, ponieważ nie potrafią spełnić wymagań, jakie stawiają przed nimi system edukacji i szkoła, do której chodzą. I to wcale nie muszą być dzieci z rodzin z problemem alkoholowym. To także wszyscy ci młodzi ludzie, którzy nie radzą sobie z presją wyników, ze zbyt wysoko zawieszoną poprzeczką, z oczekiwaniami swoich rodziców i nauczycieli. Dziesiątki tysięcy dzieci i nastolatków z depresją i zaburzeniami lękowymi.

Ktoś mógłby powiedzieć: „Cóż, taka jest rzeczywistość”. I to prawda: to rzeczywistość dużej (zdecydowanie zbyt dużej!) części szkół. Ale jeśli ktoś kiedyś zupełnym przypadkiem trafi do Radowa Małego w województwie zachodniopomorskim, w tamtejszej szkole odkryje równoległą rzeczywistość edukacyjną wobec tej, z jaką na co dzień zmaga się Mikołaj. Szkołę publiczną, w której właśnie na takie dzieci zwraca się szczególną uwagę i nie tylko się nimi opiekuje, lecz także pozwala się im odkryć drzemiący w nich potencjał.

Takie „oświaty równoległe” kryją się również w innych, najczęściej niepozornych zakątkach Polski. Na przykład w Sierpcu, gdzie w publicznym liceum Collegium Leonium wyznaje się zasadę, że edukacja nie ma być stresującym doświadczeniem, i dlatego uczniom oraz uczennicom nie wystawia się w ciągu roku szkolnego ocen. Jest też Cogito: niezwykła szkoła publiczna w Poznaniu, w której na koniec roku dzieci dowiadują się, w czym są dobre i jakie mają talenty, nie określają ich natomiast średnia ocen i pasek na świadectwie.

We Wrocławiu, w prywatnej szkole Navigo wzorującej się na rozwiązaniach z fińskiego systemu edukacji szczęście uczniów i uczennic jest tak samo ważne jak ich wyniki w nauce. Z kolei w Wolnej Szkole Demokratycznej Bullerbyn w Warszawie to dzieci naprawdę decydują o tym, jak wyglądają ich edukacja i szkoła, do której chodzą – uczą się, kiedy, jak i z kim chcą, bez ocen, sprawdzianów i zadań domowych, mają też prawo głosu, takie samo jak dorośli, gdy dyskutuje się o sprawach szkoły i o tym, jakie panują w niej porządki.

Jest też szkoła zupełnie nie z tej rzeczywistości – i to dosłownie! Szkoła w Chmurze pozwala bowiem uczniom i uczennicom z całej Polski realizować obowiązek szkolny za pośrednictwem specjalnie do tego zaprojektowanej, bezpłatnej platformy internetowej. Jeśli to nie brzmi jak alternatywna wizja rzeczywistości edukacyjnej, to co miałoby nią być?

W końcu cała Polska jest również usiana placówkami publicznymi i niepublicznymi, które zrzeszone są w Ruchu Budzących Się Szkół, oraz tymi korzystającymi z planu daltońskiego. W tych oświatach równoległych często rezygnuje się z dzwonków, nauka odbywa się przez praktykę, a nie w teorii, całkowicie eliminuje się stopnie lub zamienia ocenę niedostateczną na „jeszcze nie”. Uczy się w nich także samodzielności, odpowiedzialności, współpracy i refleksji nad swoim działaniem.

Ta książka poświęcona jest osobom, które tworzą lub tworzyły te wyjątkowe miejsca. Osobom, którym – tak jak mi, o czym piszę od wielu już lat – zależy na zmianie w edukacji i które swoimi działaniami przekonują, że szkoła wcale nie musi wyglądać tak, jak w znanej nam rzeczywistości. Rozmawiam z nimi o tym, jak tworzyły swoje oświaty równoległe – jak chcę je od teraz nazywać – i w jaki sposób rodzice, nauczyciele, dyrektorzy i edukatorzy w całej Polsce mogą się od nich uczyć, kreując własne, dobre i przyjazne dzieciom miejsca do nauki. Pokazuję w niej też inne niezwykłe szkoły, które nierzadko znajdują się tuż za rogiem, choć nawet o tym nie wiemy…

Gdybym miał znaleźć jeden wspólny mianownik, który łączy moje rozmówczynie i rozmówców, pewnie byłyby to słowa Jespera Juula ze wstępu do jego książki Kryzys szkoły: „Nauczyciele, uczniowie i rodzice powinni razem wyjść na ulicę i zaprotestować przeciwko obecnemu systemowi szkolnemu. Jeśli kiedyś do tego dojdzie, wstanę i pójdę razem z nimi”¹. Ich czyny to właśnie protest i zachęta dla nauczycieli, uczniów i rodziców, by dołączyli do nich i uwierzyli, że nie jesteśmy skazani na to, jak szkoła wygląda obecnie.

Co więcej, szkoła absolutnie nie powinna funkcjonować jak do tej pory i zmienić należy w niej niemal wszystko. Ta książka jest właśnie opowieścią o tych zmianach. O tym, jak wiele już teraz – zgodnie z prawem i z korzyścią dla efektywności edukacji – można zrobić. Jak wiele można porzucić z tych rzeczy, bez których nie wyobrażamy sobie szkoły, i jak wiele można dać przestrzeni na to, czego tak bardzo w szkołach brakuje. Ta książka to swoisty przewodnik po tym, od czego każdy z nas może zacząć tworzyć oświaty równoległe tu i teraz.

Nie jest to jednak prosta sprawa. Dlaczego? Bo mamy zarówno w sobie, jak i wokół nas niejednego „Niedasia”, który jest święcie przekonany, że w szkole tak naprawdę niczego nie da się zmienić. Marzena Żylińska z Ruchu Budzących Się Szkół wspomina konferencję nauczycieli kilka lat temu w Krakowie. Po wykładzie o rewolucji edukacyjnej w szkołach zrzeszonych w Ruchu Budzących Się Szkół, w trakcie przerwy kawowej, do Marzeny Żylińskiej podchodzi jedna z uczestniczek. „To bardzo ciekawe, bardzo ciekawe to, co pani mówi…” – zagaja kobieta. „Ale w mojej szkole to by się nie udało”.

Przeciwnicy zmian tak właśnie zaczynają: od „ale”. „Proszę zobaczyć, mówiłam przecież o tej szkole w Warszawie…” – odpowiada Żylińska. „Ale to szkoła w dużym mieście, u nas to by się, proszę pani, nie udało” – upiera się przy swoim uczestniczka konferencji. „Pokazałam też szkołę z kaszubskiej wsi” – kontynuuje Żylińska. „Ale moja szkoła nie jest na wsi, więc u nas to tak nie zadziała” – kobieta cały czas trwa przy swoim.

„Niedasie” to zatem ten typ ludzi, którzy z góry wiedzą, że nie da się czegoś zrobić, że to niemożliwe i nierealne, że wszystko to trzeba wsadzić między bajki… A jeśli nawet gdzieś udało się coś podobnego wprowadzić w życie, sytuacja ich szkoły jest na tyle wyjątkowa i niepowtarzalna, że to czy inne rozwiązanie na pewno się nie sprawdzą, nie ma nawet co próbować.

Tak było w Krakowie. Odbijanie piłeczki między Żylińską a uczestniczką konferencji trwa jeszcze przez dłuższą chwilę, aż w końcu przychodzi czas na zmianę taktyki. Żylińska bierze łyk kawy i pyta: „A o której pani dziś wstała?”. „Proszę pani, żeby dzisiaj przyjechać do Krakowa na tę konferencję, wstałam o czwartej” – odpowiada kobieta. „I pani się chciało o czwartej wstać, żeby mi teraz mówić, że to, co w naszych szkołach się dzieje, co już tam funkcjonuje, to jest nieprawda i tego nie da się zrobić w innych miejscach?” – ripostuje twórczyni Ruchu Budzących Się Szkół. Uczestniczka milknie, obraca się na pięcie i odchodzi. W trakcie kolejnej przerwy kobieta mija Żylińską i w przelocie rzuca: „Dała mi pani do myślenia”. Tylko tyle i aż tyle. Bo to już coś. Mur „nie da się” został nadkruszony. Jest więc szansa, że ta osoba w przyszłości powie: „Może warto spróbować?”.

¹ Jesper Juul, Kryzys szkoły. Co możemy zrobić dla naszych dzieci, nauczycieli i rodziców?, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna 2014.