Stefan Just, Adrian Geiges

XI JINPING

Najpotężniejszy człowiek świata i jego imperium

Przełożyła Joanna Czudec

Tytuł oryginału: Xi Jinping – der mächtigste Mann der Welt

Copyright © Piper Verlag GmbH, München 2021

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXXIII

Copyright © for the Polish translation by Joanna Czudec, MMXXIII

Wydanie I

Warszawa MMXXIII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

„Prawdy szukajcie w faktach…”

…czytamy w Księdze Hanów, chińskim dziele historycznym z pierwszego stulecia naszej ery. Cytowali to zdanie zgodnie: Mao Zedong, twórca Chińskiej Republiki Ludowej, i Deng Xiaoping, który znalazł w nim uzasadnienie dla polityki reform. Dziś autorstwo cytatu najczęściej przypisuje się właśnie Deng Xiaopingowi.

„Prawdy szukajcie w faktach…” – my też kierowaliśmy się powyższą zasadą w kwerendzie poświęconej współczesnemu chińskiemu przywódcy Xi Jinpingowi. Nasza książka nie ma podtekstu politycznego. Nie wywierał na nas nacisków chiński rząd ani nie uprawiamy China bashing. Pod tym mało precyzyjnym określeniem kryje się zazwyczaj zarzut, że krytyka Komunistycznej Partii Chin skierowana jest w gruncie rzeczy przeciwko Chinom czy wręcz Chińczykom.

Nie chodzi nam również o opowiedzenie się za Xi Jinpingiem czy przeciw niemu. Chcemy pokazać go – na ile się da – takim, jakim jest. Posiłkujemy się w tym celu jego wystąpieniami, dostępnymi źródłami wiedzy o historii jego życia i polityce, którą uprawia, oraz naszymi własnymi wywiadami i reportażami z Chin. Niech Czytelnik sam wyrobi sobie zdanie o najpotężniejszym obecnie człowieku świata.

Nasza książka ukazuje się teraz w tłumaczeniu na wiele języków, jesienią 2022 roku wyszedł przekład angielski w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. To zwłaszcza z krajów anglosaskich docierały do nas wątpliwości, czy aby na pewno można nazywać Xi Jinpinga najpotężniejszym człowiekiem świata. Pytamy zatem: a kogóż by innego?

Przez długi czas miano to przypisywano prezydentowi Stanów Zjednoczonych. Pełniący obecnie ten urząd Joe Biden rządzi jednak głęboko podzielonym krajem. Nie jest nawet w stanie przeprowadzić przez głosowanie w Kongresie ustawy, która zapobiegłaby niekorzystnym dla demokratów zmianom procedury wyborczej. W Sądzie Najwyższym ton nadaje głęboko konserwatywna większość.

Za czasów Związku Radzieckiego sekretarz generalny KPZR również nie funkcjonował w systemie podziału władzy, jednak Związek Radziecki stanowił przypadek – żeby posłużyć się określeniem użytym wówczas przez kanclerza Niemiec Helmuta Schmidta – rewolucji wyposażonej w broń atomową, był potęgą militarną, a jednocześnie gospodarczym karłem. Nie straciło to na aktualności w odniesieniu do współczesnej Rosji, dlatego Władimir Putin nie liczy się w konkursie na „najpotężniejszego człowieka świata” – siła gospodarcza Rosji jest ledwie dwa razy większa niż Szwajcarii, a kraj ten posiada przecież siedemnaście razy więcej mieszkańców.

Pod względem militarnym Stany Zjednoczone mają przewagę nad Chinami, co jednak niewiele im daje, gdyż w epoce broni atomowej raczej nigdy – miejmy nadzieję – jej nie wykorzystają. Poza tym wojny są w USA niepopularne; nawet kiepsko uzbrojeni talibscy bojownicy zdołali wyprzeć amerykańskie wojsko. Tym, co dziś ma najistotniejsze znaczenie, jest siła gospodarcza. W PKB liczonym wedle parytetu siły nabywczej Chiny wyprzedziły USA już w 2014 roku. Dysponują najbardziej zaawansowaną infrastrukturą na świecie, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych i innych krajach Zachodu bywa ona przestarzała. Pandemia koronawirusa osłabiła Amerykę i Europę, Chiny zaś wyszły z niej wzmocnione. Porównanie wzrostu gospodarczego prowadzi do wniosku, że pozostaje nam już tylko proste zadanie matematyczne: kwestia wyprzedzenia gospodarki amerykańskiej przez chińską w liczbach bezwzględnych nie jest pytaniem o to czy, lecz wyłącznie kiedy to nastąpi. Amerykańscy politycy nie mają odwagi powiedzieć tego na głos. A tymczasem Xi Jinping wykorzystuje siłę gospodarczą, żeby w dłuższej perspektywie przeciągnąć poszczególne państwa i globalne koncerny na swoją stronę. Udowadniamy to w naszej książce na licznych przykładach.

Wszystko, co wydarzyło się od momentu ukazania się tej książki, jedynie potwierdziło nasze tezy. Chińskie władze celne usunęły właśnie Litwę ze swojej bazy danych, gdyż przedstawicielstwo w tym kraju otworzył Tajwan. Tym samym zablokowane zostały dostawy z firm na całym świecie, jeśli tylko ich towary zawierają najmniejszy choćby element pochodzący z Litwy.

Siły władzy Xi Jinpinga doświadczyliśmy na własnej skórze. Za oczywiste uznaliśmy organizowanie spotkań poświęconych tej biografii – podobnie jak działo się to z innymi naszymi książkami o Chinach – w Instytutach Konfucjusza, prowadzonych wspólnie przez chińskie i zagraniczne uniwersytety. Lipsk i Freiburg nie miały z Xi Jinpingiem – najpotężniejszym człowiekiem świata – żadnego problemu. Kolejne wspólne wydarzenie online z naszym udziałem planowały Instytuty Konfucjusza w Hannowerze i Duisburgu-Essen. Wtedy jednak odebraliśmy telefony od dyrektorek obu instytutów, które same sprawiały wrażenie zszokowanych: otóż ich uniwersytety partnerskie w Chinach otrzymały polecenie z samej góry – mają odwołać imprezę. I to mimo że chińskie uniwersytety wyraziły już zgodę na spotkania autorskie po tym, jak strona niemiecka przetłumaczyła dla nich istotne fragmenty książki i przedstawiła jej streszczenie. Konsul generalny ChRL w Düsseldorfie, Feng Haiyang, zaangażował się osobiście, żeby nie dopuścić do tego wydarzenia. Współpracowniczka Instytutu Konfucjusza powiedziała nam przy tym, że nie chodzi o konkretne treści zawarte w książce. Uzasadnienie jest następujące: „Nie wolno już mówić o Xi Jinpingu jak o zwyczajnym człowieku, jest on obecnie nietykalny i nie podlega ocenie”.

Kult Xi Jinpinga ma zatem obowiązywać na całym świecie. Niezależnie od tego, czy to on wydał taki nakaz, czy też urzędnicy wykazują się nadgorliwością – rezultat pozostaje ten sam.

Czy powinniśmy się przejmować, gdy w Chinach pęka worek z ryżem?

Co najmniej od wybuchu pandemii wiemy, że tak

30 grudnia 2019 roku Szpital Centralny w chińskim mieście Wuhan: lekarka Ai Fen, kierowniczka izby przyjęć, otwiera raport, na który niecierpliwie czekała. Nadszedł z Pekinu, z laboratorium CapitalBio. W ostatnich tygodniach szpital odnotował wiele przypadków niewyjaśnionych symptomów gorączki i niewydolności płuc, których nie dawało się wyleczyć konwencjonalną terapią. Wyniki testów jednego z pacjentów już są. Gdy Ai Fen je odczytuje, przechodzą ją dreszcze: „SARS-koronawirus”. Zakreśla oba słowa na czerwono, robi zdjęcie smartfonem i wysyła do innych lekarzy w szpitalu. „Oblał mnie zimny pot”, opowiada¹. Pandemia SARS 2002/2003 zabiła na świecie siedemset siedemdziesiąt cztery osoby². Czyżby miało się to powtórzyć? Ai Fen zobowiązuje kolegów do zachowania środków ostrożności i informuje władze sanitarne – czyli robi to, co lekarka zrobić powinna.

Nie otrzyma podziękowań, zamiast tego stanie przed szpitalną komisją dyscyplinarną. „Jak mogła pani zlekceważyć dyscyplinę partyjną i rozpuszczać plotki!”, krzyczy na nią kierownik. Ai Fen musi obiecać, że wywrze nacisk na wszystkich dwustu kolegów, żeby zachowali informację dla siebie. Z każdym ma się spotkać indywidualnie albo skontaktować telefonicznie, w żadnym razie nie wolno jej wysyłać w tej sprawie e-maili ani rozmawiać na czacie – nie może zostawiać kolejnych śladów. „Nawet mężowi proszę nic nie mówić!” Stosuje się do polecenia i wieczorem w domu rzuca tylko uwagę: „Jeśli coś mi się przytrafi, zaopiekuj się dobrze naszym dzieckiem”. Dziecko ma zaledwie rok. Dopiero po kilku tygodniach mąż zrozumie, co miała na myśli³.

Ai Fen zadaje sobie dzisiaj pytanie, ilu ludzi dałoby się uratować, w Wuhanie, w Chinach, na całym świecie, gdyby nie okazała wówczas posłuszeństwa. A przecież właśnie dzięki jej przestrodze wiadomość się rozniosła. Dotarła do Li Wenlianga, okulisty z trzeciego piętra szpitala centralnego. Li Wenliang regularnie spotyka się na WeChacie (chińskim odpowiedniku WhatsAppa) z grupą siedmiu dawnych kolegów ze studiów. Przekazuje im wiadomość, którą dopiero co otrzymał. Siedem osób, raczej niewielka grupa. A jednak dla chińskiego rządu wystarczająca – nie do tego, żeby podjąć jakieś działania przeciwko wirusowi, lecz żeby wezwać Li Wenlianga z kolegami na posterunek policji. Internetowej cenzurze nic nie umknie.

Tymczasem w Wuhanie zbliża się doroczne posiedzenie marionetkowego parlamentu, uroczyste wydarzenie, którego nie mają prawa zakłócić złe wieści. Przesłuchiwani muszą zostawić odcisk palca zanurzonego w czerwonym atramencie i zobowiązać się do zaniechania dalszych działań. „Ostrzegamy was z całą powagą – mówi policjant. – Jeśli nie przestaniecie prowokować i nadal będziecie uczestniczyć w nielegalnej aktywności, prawo was ukarze”⁴.

Przy czym lekarz Ai Wenliang nie jest bynajmniej dysydentem. Do lekarskiego kitla przypiął odznakę KPCh, sierp i młot na czerwonym tle. Na swoim blogu potępia demokratyczne protesty w Hongkongu⁵.

Mijają tygodnie i nowy koronawirus rozprzestrzenia się bez przeszkód. Co prawda – i to między innymi zasługa Li Wenlianga – nie da się już przemilczeć faktu, że w Wuhanie pojawiła się niezwykła choroba. Oficjalne chińskie media utrzymują jednak, że „wirus znajduje się pod kontrolą i da się go opanować”. Pochodzi najprawdopodobniej od nietoperzy i „nie przenosi się z człowieka na człowieka”. Rządząca Chinami partia komunistyczna nie zamierza psuć sobie humoru przed obchodami chińskiego Nowego Roku. Wuhan planuje przecież na 20 stycznia 2020 roku świąteczną ucztę dla czterdziestu tysięcy rodzin⁶. Wydarzenie okaże się kluczowe dla rozprzestrzeniania się wirusa; to dzięki niemu z pojedynczych zachorowań zrodzi się pandemia. Nie zostanie odwołane, mimo że czołowy chiński specjalista od chorób płuc, Zhong Nanshan, po raz pierwszy publicznie oświadczył, że nowy wirus przenosi się z człowieka na człowieka – zaraziło się już czternastu pracowników medycznych w Wuhanie⁷.

Trzy dni później, w nocy z 22 na 23 stycznia, chiński rząd odgrodzi Wuhan od świata – miasto liczące więcej mieszkańców niż Berlin, Hamburg, Monachium i Kolonia razem wzięte. W chiński Nowy Rok (zgodnie z kalendarzem księżycowym w 2020 roku wypada on 25 stycznia) wyczerpią się tam powody do świętowania.

„System ochrony zdrowia w mieście nie był przygotowany na taką falę pacjentów i niemal się załamał”, pisze Fang Fang, najbardziej znana wuhańska pisarka. „Nowy Rok to czas, gdy rodziny się spotykają i panuje świąteczny nastrój. Tym razem po mieście krążyły gromady chorych ludzi, rozpaczliwie szukając pomocy lekarskiej”⁸. Ponieważ wraz z lockdownem przestał w Wuhanie funkcjonować transport publiczny, a większość mieszkańców nie ma samochodów.

„Co wiedział prezydent – i kiedy?” – tego rodzaju pytanie często pada w Stanach Zjednoczonych. Tym razem kierowane jest pod adresem przywódcy Chin, Xi Jinpinga. Utrzymuje on, że już 7 stycznia zaprezentował Stałemu Komitetowi Biura Politycznego KPCh dokument „Warunki zapobiegania nowemu koronawirusowi i kontroli nad nim”. Zazwyczaj jego przemówienia są publikowane, tym razem jednak tak się nie stało. Źródła zbliżone do kierownictwa partii potwierdzają zaledwie, że Xi Jinping zażądał „niezakłócania świątecznej atmosfery” przed chińskim Nowym Rokiem⁹.

Xi Jinping jako „najwyższy przywódca” – jak jest nazywany¹⁰ – cieszy się w Chinach nietykalnością, prawda wyjdzie zatem na jaw dopiero, gdy ustąpi ze stanowiska lub po jego śmierci. Tym ważniejsze już dzisiaj wydaje się podjęcie próby zrozumienia, czym kieruje się człowiek, który od 2013 roku jest przewodniczącym Chińskiej Republiki Ludowej. A co jeszcze istotniejsze: który od 2012 roku jako sekretarz generalny rządzi Komunistyczną Partią Chin, ważniejszą w ChRL od struktur państwa.

Z niemal miliardem i czterystoma milionami mieszkańców Chiny mają więcej ludności niż Unia Europejska, USA i Rosja razem. Już teraz są potęgą gospodarczą numer jeden na świecie, jeśli weźmiemy pod uwagę PKB liczone według parytetu siły nabywczej – w 2014 roku Chiny wyprzedziły USA. Oznacza to potężny skok, gdyż Amerykanie znajdowali się na szczycie od 1872 roku¹¹.

Proporcjonalnie nie wzrosła niestety wiedza o Chinach – i ich przywódcy. Przejawia się w pozornych drobiazgach. Niemiecka telewizja, najlepszy czas antenowy, magazyn Börse vor acht w ARD: prowadzący Markus Gürne, szef redakcji ekonomicznej rozgłośni Hessischer Rundfunk, mówi o „chińskim przewodniczącym Jinpingu”. W języku chińskim (tak samo zresztą jak i w kilku innych językach) najpierw wymienia się nazwisko, w tym przypadku brzmi ono „Xi”, podobnie jak „Mao” jest nazwiskiem Mao Zedonga. Mówić o chińskim przywódcy „Jinping” to tak, jakby mówić o amerykańskim prezydencie – „Joe”, czy o kanclerz Niemiec – „Angela”.

Decyzje Xi Jinpinga mają bezpośredni wpływ na nasze życie, czy to pozytywny, czy negatywny. Najpóźniej od wybuchu pandemii koronawirusa nie ma co do tego najmniejszych wątpliwości: kosztowała ona życie miliony ludzi w niemal wszystkich krajach świata, pogrążyła światową gospodarkę w najgłębszym od 1929 roku kryzysie, zniszczyła dorobek życia i marzenia wielu ludzi. „Co mnie obchodzi, że w Chinach komuś pękł worek z ryżem?”, mawiano wcześniej. Dziś cały świat drży w posadach, gdy w Chinach ktoś zakaszle.

Pierwsi chorzy na COVID-19 w Wuhanie pracowali na targu z owocami morza Huanan lub robili tam zakupy. Chińskie przysłowie mówi, że na takich targach sprzedaje się wszystko, co pływa i nie jest statkiem, co ma cztery nogi i nie jest stołem, co potrafi latać i nie jest samolotem. A zatem nie tylko owoce morza, ale też na przykład krokodyle, psy, szczury bambusowe… i nietoperze. (Z powodu koronawirusa chińskie ministerstwo rolnictwa planuje skreślenie psów i nietoperzy z listy zwierząt jadalnych)¹². Zaledwie trzysta metrów od targu znajduje się Centrum Kontroli i Prewencji Epidemiologicznej w Wuhanie (WHCDC). W jego laboratoriach prowadzi się doświadczenia między innymi na nietoperzach. Stąd teoria o chorych nietoperzach, które miały trafić z laboratorium na targ, i o wirusie, który powstał rzekomo w wyniku eksperymentów medycznych. Mowa była również o pracowniku laboratorium, który przez niedopatrzenie zaraził się wirusem i przeniósł go na targ, robiąc zakupy. „Jest to moim zdaniem bardzo mało prawdopodobne”, stwierdza wirusolog Christian Drosten, dyrektor instytutu w berlińskm Charité, cieszący się od wybuchu pandemii w Niemczech większą popularnością niż niejedna gwiazda pop. „Praca w chińskich laboratoriach wygląda tak jak u nas, a my używamy szaf bezpieczeństwa biologicznego, w których badane komórki znajdują się wyłącznie w przeznaczonych do tego miejscach. Powietrze stamtąd się nie wydostaje. Nawet jeśli by do tego doszło, na przykład na skutek wypadku w laboratorium, to pracownik nosi maskę ochronną i oddycha w niej jedynie przefiltrowanym powietrzem, do którego żaden wirus się nie przedostanie”¹³. Niemniej Drosten jest wirusologiem, a nie sinologiem, może więc nie wiedzieć o swobodnym niekiedy chińskim podejściu do przestrzegania przepisów.

Znacznie większe znaczenie (i tym samym stopień zagrożenia) od laboratorium w WHCDC ma laboratorium w Instytucie Wirusologii w Wuhanie (WIV), które znajduje się daleko poza centrum miasta, położone czternaście kilometrów od mokrego targu Huanan. Renomowane czasopismo przyrodnicze „Nature” pisało o nim w 2014 roku: „Laboratorium w Wuhanie otrzyma wkrótce zgodę na pracę z najbardziej niebezpiecznymi patogenami […]. Niektórzy naukowcy spoza Chin obawiają się wyciekania patogenów z laboratorium i dodatkowych biologicznych powodów do wzrostu napięcia geopolitycznego między Chinami i innymi narodami. Chińscy mikrobiolodzy świętują tymczasem wejście do naukowej elity, której dane jest zwalczać największe zagrożenia biologiczne dla świata”¹⁴. Chodzi o pierwsze laboratorium o tak wysokim certyfikacie bezpieczeństwa w Chinach, co dodatkowo wzmaga podejrzenia, że coś może pójść nie tak. „Nature” cytuje Tima Trevana, twórcę firmy CHROME Biosefaty and Biosecurity Consulting w stanie Maryland, który podkreśla, że niezbędna jest kultura otwartości, żeby zapewnić bezpieczeństwo laboratoriów BSL-4 (czwartego poziomu bezpieczeństwa). Pyta, czy da się to zrobić w Chinach, gdzie społeczeństwo myśli hierarchicznie. „Wielość punktów widzenia, płaska struktura zarządzania, w której każdy może wyrazić swoje zdanie, i powszechny dostęp do informacji odgrywają ważną rolę”¹⁵. Do internetowej wersji tego artykułu „Nature” dodało w styczniu 2020 roku uwagę: „Wielokrotnie powielano opinię, jakoby omawiane w tym artykule laboratorium w Wuhanie odegrało rolę w wybuchu pandemii, której początki sięgają grudnia 2019 roku. »Nature« nie ma potwierdzenia, że to prawda; naukowcy zakładają, że najbardziej prawdopodobnym źródłem koronawirusa był targ zwierzęcy”¹⁶.

Inną teorię głosił na Twitterze rzecznik chińskiego MSZ, Zhao Lijan: „Całkiem możliwe, że wirusa przywiozła do Wuhanu armia amerykańska”¹⁷. Amerykańscy żołnierze uczestniczyli w wojskowych mistrzostwach świata, które od 18 do 27 października odbywały się w Wuhanie¹⁸. 17 kwietnia 2020 roku chiński rząd szacuje liczbę ofiar COVID-19 w Wuhanie na 3896¹⁹. Należy do nich także lekarz Li Wenliang, który miał odwagę podać dalej przekazaną mu informację o niebezpieczeństwie grożącym ze strony koronawirusa. Umrze w wieku zaledwie trzydziestu trzech lat, pozostawi dziecko i żonę w ciąży. Partia, której był członkiem, nada mu pośmiertnie tytuł męczennika²⁰. Czyżby partia wyciągała wnioski ze swoich błędów? Czyżby zaakceptowała słowa wypowiedziane przez Li Wenlianga kilka dni przed śmiercią: „Zdrowe społeczeństwo powinno godzić się na więcej niż jedną opinię”?²¹

W cytowanym już tutaj wywiadzie kierowniczka izby przyjęć centralnego szpitala w Wuhanie Ai Fen opisuje, jak ukrywano pojawienie się koronawirusa. Internetowy wywiad opublikowano w Chinach 10 marca 2020 roku w czasopiśmie „Renwu” (Osobowość). Po trzech godzinach władze go skasowały. Jako że podobne praktyki nie są dla chińskich użytkowników internetu niczym nadzwyczajnym, wielu z nich zrobiło screenshoty artykułu i wrzuciło go do mediów społecznościowych. Wprowadzali przy tym niewielkie zmiany, na przykład dodając emotikony, żeby zmylić w ten sposób narzędzia cenzury wyszukujące krytyczne wpisy²².

„Dopuszczanie wyłącznie pozytywnych wiadomości i usuwanie złych, uniemożliwianie mówienia prawdy, ukrywanie jej przed ludnością, lekceważenie wartości życia jednostki – taka postawa, przećwiczona i praktykowana z przyzwyczajenia, mści się na społeczeństwie, przysparza ludziom ogromu cierpienia”²³, pisze autorka Fang Fang w Dzienniku z Wuhanu, opublikowanym w Chinach wyłącznie online i wielokrotnie cenzurowanym. „Nie wiem, czy czytelnicy zobaczą ten wpis”, pisze w którymś miejscu. „Nie ma możliwości obrony przed podobnymi interwencjami czy zgłoszenia ich na policji”²⁴.

Fang Fang nie jest opozycjonistką. Unika krytykowania wszechmocnego Xi Jinpinga. Jej powieści opowiadające o życiu zwykłych ludzi przyniosły jej w Chinach sławę. Była przewodniczącą Związku Pisarzy Prowincji Hubei, co do pewnego stopnia gwarantuje jej bezpieczeństwo. A jednak fanatyczni komuniści, „lewicowi ekstremiści”, jak nazywa ich Fang Fang, atakują ją w sieci, zamieszczając nierzadko obsceniczne i mizoginiczne komentarze. Cenzorzy usuwają poważne wpisy pisarki, ale zostawiają wyzwiska – wszystko dla „czystości internetu”, w zgodzie z oficjalną misją cenzury.

Znacznie poważniejsze konsekwencje stają się udziałem zwykłych Chińczyków. Jak w przypadku biznesmena Fang Bina (niespokrewnionego z Fang Fang) z Wuhanu. Gdy w mieście wybucha epidemia, filmuje on nową rzeczywistość swoim smartfonem i próbuje zamieścić wideo w internecie. Pokazuje przepełnione szpitale: dziesiątki szukających pomocy osób usiłują dostać się do rejestracji. Z braku miejsca pacjenci leżą na polowych łóżkach w korytarzach. Słychać szlochających i krzyczących ludzi. Fang Bin zwraca się do młodej kobiety wpatrzonej w matkę: „Jak ona się czuje?”. Młoda kobieta odpowiada: „Nie żyje”. W mikrobusie przed szpitalem Fang Bin widzi worki ze zwłokami zmarłych ludzi. Ostatnie nagranie pokazuje policjantów, którzy wtargnęli do jego mieszkania. Mówią, że chcą mu zadać parę pytań. Od 9 lutego 2020 roku Fang Bin nie daje znaku życia. Zniknęli także inni autorzy filmów wrzucanych do internetu, jak adwokat Chen Qiushi²⁵.

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dorota Zwierzchowska

Przekład: Joanna Czudec

Konsultacja: Włodzimierz Cieciura

Redakcja: Maria Wirchanowska

Korekta: Hanna Trubicka, Małgorzata Kuśnierz

Projekt okładki: Paweł Sky

Zdjęcia wykorzystane na I stronie okładki: © Wang Song / Xinhua / Alamy Live News

Skład i łamanie: pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8318-411-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.