Maria Karpińska

UCICHŁO

Projekt zrealizowany przy wsparciu finansowym Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO, realizowanej przez Krakowskie Biuro Festiwalowe ze środków Gminy Miejskiej Kraków

Copyright © Maria Sokołowska (Karpińska), 2022

Wydanie I

Warszawa MMXXII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Część I

Myślałem:

Jakie to dziwne. Nie zdaje mi się, bym miał jeszcze intensywne życie duchowe. Jest we mnie zupełna jasność, spokój i pustka. Są głosy ptaków i ta gra czerwonego światła na skalnych organach, i smak gorzkiej, mocnej, czystej kawy bez cukru. Jestem zawieszony w żyroskopie. Jestem pusty, czysty i jasny.

Może jednak udało mi się w końcu. Może wyrzuciłem to z siebie opowiadaniem.

Lars Gustafsson, Śmierć pszczelarza, tłum. Zygmunt Łanowski

1.

Zanim znalazłem się tu, gdzie teraz jestem, chodziłem na różne terapie. Behawioralną, systemową, humanistyczną, psychodynamiczną. Żadna nie pomagała lub nie udawało mi się stworzyć „dobrej relacji” z terapeutą, koniecznej, by kontynuować. Rezygnowałem, a po nasileniu się problemu szukałem kolejnej. W przeciwieństwie do wielu problemów płynnych, rozmywających się w swojej nieokreśloności, oraz tych, których źródeł i przyczyn szuka się długimi latami podczas kolejnych słono opłacanych sesji terapeutycznych – mój problem jest bardzo konkretny. Można go zmierzyć w godzinach, minutach i sekundach. Jest nim brak snu. Nie mogę spać, a raczej usiłuję tego nie robić, bo najzwyczajniej w świecie boję się zasnąć. A to wyklucza korzystanie z leków nasennych, które położyłyby kres mojej dolegliwości i zaoszczędziły mi długich godzin spędzonych na wygodnych sofach i fotelach, nigdy kozetkach, bo te ostatnie wyszły widocznie z mody.

Moim najnowszym odkryciem jest terapia narracyjna. Jak wszystkie inne, i ta ma swoje ekscytujące zasady i stosowną nomenklaturę. Ludzi, którzy zgłaszają się na terapię, nie nazywa się, broń Boże, pacjentami ani tym bardziej klientami, tylko osobami konsultowanymi. To osoba konsultowana sama nanosi poprawki na własną historię podczas jej opowiadania. Terapeuta niczym koryfeusz czuwa nad przebiegiem opowieści, zapisuje powtarzające się sformułowania, towarzyszy pacjentowi i pokazuje, w jaki sposób ten buduje swoją historię, swoje, jakby nie patrzeć, życie. Na koniec pozostaje opowieść skorygować, nazwać problematyczną sytuację inaczej, zagrać tę samą melodię w nowej – zakładam, że weselszej, szczęśliwszej – tonacji. Pozbyć się – to, jak sądzę, podstawa – rażących, toksycznych powtórzeń, dokonać korekty stylistycznej, by opowieść toczyła się gładko, interesująco, w satysfakcjonujący, ale nigdy nazbyt ryzykancki sposób: o grach formalnych nie może tu być mowy – żadnego schizofrenicznego dwugłosu, żadnych przeskoków czasowych, jedynie przyjemny i czysty – uzdrawiający! – porządek.

Tak to przynajmniej rozumiałem i to wyobrażenie mnie ekscytowało, przede wszystkim dlatego, że wydało się bardzo proste: wystarczy opowiedzieć historię swojego życia, dokonać stosownych przesunięć, rozłożyć inaczej akcenty i można wyjść z gabinetu z tą nową, lepszą historią w kieszeni i na tej nowej, lepszej bazie zacząć budować swoją nową, lepszą przyszłość. Nie miałem dużych oczekiwań, wystarczyło mi, by w tej lepszej przyszłości powstała przestrzeń na ozdrowieńczy sen. Parę godzin nieobecności, po których staję się rześki i wypoczęty, pogodzony z tym, że mogę zasypiać i się budzić, pojawiać się i znikać, jak w cyrkowej sztuczce, tyle że bez zastrzyku adrenaliny i werbli. W tej chwili nie ma we mnie na to zgody. Jest za to sprzeciw, wypisane ogromnymi, czerwonymi literami „NIE”, sprzeciw, który zajmuje we mnie mnóstwo miejsca, być może większość istniejącej tam przestrzeni.

Wiele sobie obiecywałem po tej nowej terapii, ale mam w tej materii wystarczające doświadczenie, by wiedzieć, że zazwyczaj wiele sobie obiecuję, i choć nie jest to źródło mojego problemu, jest to jego część składowa. Nadmiar nadziei, o kroplę za dużo, by eksperyment mógł się udać. Terapeutka, nosząca rzadkie imię Felicja, którą na własne potrzeby nazywam czasem Felą, wyjaśniła mi, jak będzie wyglądać nasza współpraca. Inaczej niż wcześniejsi terapeuci, nie powiedziała nic o założeniach samej terapii, za to poinformowała mnie, że ważna w naszej pracy jest punktualność rozpoczynania i kończenia sesji oraz ich regularność – dlatego jestem zobowiązany do płacenia za spotkanie, niezależnie od tego, czy je odwołam (z jakiejkolwiek przyczyny, łącznie z chorobą), czy się po prostu nie pojawię. Według artykułu o terapii, na który natknąłem się później w internecie, już tu powinna mi się była zapalić czerwona lampka. „Upewnij się, że komercyjny aspekt terapii nie jest dla terapeuty jedyną motywacją do pracy”, głosił artykuł. Ale lampka się nie zapaliła, więc podpisałem „obopólne zobowiązanie” z zasadami współpracy i mogliśmy rozpocząć. Fela powiedziała, że mam po prostu zacząć opowiadać o sobie, a to, gdzie zacznę, wyznaczy początek mojej historii. „Chciałbym opowiedzieć swoją młodość, bo niechybnie się skończyła”, oznajmiłem dość romantycznie (to zdanie wymyśliłem sobie wcześniej), ale dopiero wtedy, gdy je wypowiedziałem, przyszło mi do głowy, że to rodzi wiele komplikacji – bo jeśli zaczynam od tego, że młodość się skończyła (tak przynajmniej sądzę), to czy początkiem mojej historii jest koniec młodości? I czy teraz moja historia będzie się zaczynała od końca, i będzie się cofać, aż do dzieciństwa, które stanie się jej nowym końcem? Czy ten odwrócony początek nie zaprzepaści efektów terapii, jeśli historia, z którą miałem wyjść w kieszeni, zostanie przenicowana? I czy będę miał możliwość jej kontynuowania, jeśli jej końcem będzie moje dzieciństwo, a nie teraźniejszość? Przedstawiłem Felicji te wątpliwości i rozważaliśmy je, aż sesja się skończyła, co Fela zakomunikowała mi słowami: „Od tego punktu rozpoczniemy za tydzień” i wskazała palcem na zegar wiszący za jej plecami w rogu pokoju, dokładnie w takim miejscu, bym patrząc na nią, zawsze go widział. Przyjdzie czas, że będę nienawidził sposobu, w jaki wznosiła ten palec, bez odrywania wzroku od notatek, oraz tych słów, które zawieszały mnie w próżni na siedem dni, ale na razie było mi to obojętne. Po prostu podziękowałem, wstałem i wyszedłem.

W drodze do domu zastanawiałem się, co zmieniła we mnie sesja, czy czuję się inaczej i czy możliwe, że w jakimś stopniu terapia już „zadziałała”. Lubię nad tym rozmyślać po wyjściu od terapeuty. Delektuję się wtedy miłym złudzeniem spełnionego obowiązku, jakbym wykonał ważne zadanie, rodzaj „pracy na dziś”, więc resztę dnia mogę nic już nie robić. Prawdą jest, że po niektórych szczególnie wymagających emocjonalnie sesjach, czyli właściwie każdym spotkaniu na terapii grupowej, byłem wręcz fizycznie wyczerpany i mogłem jedynie rzucić się na łóżko i odpoczywać. Spotkanie z Felą nie zmęczyło mnie do tego stopnia, dało jedynie tę przyjemną świadomość robienia postępów i podejmowania odpowiednich decyzji dotyczących własnego życia. Dzień był ciepły, tramwaj spokojnie sunął po szynach, znalazłem miejsce siedzące, żaden z pasażerów mnie nie zaczepiał, nie budził podejrzeń, nie przyciągał mojej uwagi swoim zachowaniem. Mogłem zgarbić się na plastikowym siedzeniu, z rękami w kieszeniach i pielęgnować w sobie spokój oraz senność dające obietnicę, że gdybym tylko znalazł się w tej chwili w łóżku, zdołałbym zasnąć.

Na tym etapie wiedziałem już jednak dobrze, że to tylko przyjemna ułuda, choć zdarza mi się „zdrzemnąć” w ciągu dnia. Czasem, gdy leżąc na kanapie, czytam lub oglądam film na komputerze, pozwalam sobie w sposób całkowicie świadomy odpłynąć. Myślę: „teraz na chwilę zasnę” i zasypiam, ale jakaś część mnie kontroluje sen i podtrzymuje pewność, że w każdej chwili aktem woli jestem w stanie się wybudzić. To nie sen decyduje, tylko ja. I rzeczywiście, nigdy mi się nie zdarzyło, bym obudził się na kanapie w środku nocy, zawsze drzemka trwa około godziny i kończy się, gdy postanawiam, że ma się skończyć, choć nie byłbym w stanie opisać, w jaki sposób to robię. Budzę się z nieprzyjemnym słodko-mdłym smakiem w ustach, z odrętwiałym karkiem i lekkim bólem głowy, dlatego sympatyczne słowo „drzemka” tu nie pasuje, naprawdę nie ma w tym nic przyjemnego. Są to jednak nieliczne momenty mojej regeneracji, bez których prawdopodobnie już dawno bym umarł lub zapadł na ciężką chorobę. Zawsze po powrocie do świadomości leżę jeszcze chwilę na kanapie, a potem wstaję, myję zęby i zapisuję w notesie porę zaśnięcia i wybudzenia. Ten nawyk pozostał mi po innej terapii. Dzięki niemu miałem udowodnić sam sobie, że śpię wystarczająco długo i spanie w ogóle nie stanowi problemu, co powinno zaowocować wyleczeniem bezsenności. Trochę tak, jak gdyby sen czekał na moment, aż stracę nim zainteresowanie. Dzięki notatkom mogłem również przeanalizować mój rytm dobowy, dojrzeć wszystkie błędy i uchybienia popełniane wobec schematu dnia i nocy, wobec tykającego we mnie zegara, a także obserwować postęp. Następnie, po zakończeniu terapii, powinienem był pozbyć się zeszytu i „zacząć żyć normalnie” – bez notatek i bez problemów ze snem – ale zrezygnowałem na wcześniejszym etapie, gdy z moich zapisków wyraźnie wynikało, że wcale nie śpię więcej, a brak progresu zaczął mnie przygnębiać. Sam akt notowania, „jak długo mnie nie było”, przynosi mi jednak pewną perwersyjną przyjemność i stał się nawykiem, choć od tamtej terapii minęły lata, inni specjaliści zaś nieraz krytykowali to przyzwyczajenie, twierdząc, że stwarza ono zbyt duże napięcie wokół snu. Doradzali mi też, żeby notesu jak najszybciej się pozbyć, na przykład w jakiś fantazyjny, symboliczny sposób – wyrzucając go do rzeki lub paląc w noc świętojańską w ognisku.

Warto chyba od razu powiedzieć, jeśli wciąż nie jest to oczywiste, że nie jestem dobrym pacjentem (czy też „osobą konsultowaną”), jeśli w ogóle pacjenci dzielą się na tych dobrych i złych. Nie wcielam wielu brzmiących sensownie rad w życie, nie ułatwiam terapeutom zadania podczas sesji, gdy udzielam zdawkowych odpowiedzi na pytania. Czasem posuwam się wręcz do tego, że są to odpowiedzi nieprawdziwe. Nieraz świadomie zwodzę terapeutę, bez wyraźnego powodu naprowadzając go na fałszywy trop. Raz milczałem bitą godzinę, bo wiedziałem, że według zasad tamtej terapii to ja muszę zacząć rozmowę. Byłem ciekaw, czy terapeutka się złamie. Błagalny wyraz jej twarzy po upływie trzydziestu pięciu minut dał mi dużo niezdrowej satysfakcji. Wiem, że nikt nie może mi pomóc, jeśli nie będę chciał przyjąć tej pomocy, i naprawdę rozpaczliwie pragnę zmiany. Mam jednak głębokie przekonanie, że żadna terapia mnie nie uzdrowi, pozwalam więc sobie na drobne przyjemności, namiastkę rozrywki, rzucając małe wyzwania różnym specjalistom. Żadna terapia nie zmieni rzeczywistości, a to rzeczywistość – nie ja, nie toksyczne relacje ani krzywdy wyrządzone mi w dzieciństwie – tylko najzwyczajniejsza w świecie rzeczywistość jest powodem, dla którego cierpię na bezsenność.

Tamtego dnia po powrocie z gabinetu Felicji postanowiłem (jak zwykle na początku terapii) dać tej metodzie szansę i stworzyć własną historię, opowiedzieć ją dokładnie tak, jak to widzę. Są rzeczy, których nie wiemy, o których nigdy się nie dowiemy, takie, które pozostały poza kadrem naszej świadomości, i tego nie da się już nadrobić. Ale przecież, gdy fragment historii dzieje się poza polem naszego widzenia, nie przestajemy istnieć, wręcz przeciwnie, pracowicie sztukujemy w swoim umyśle te chwile, które nie były naszym udziałem, bo nadrzędną zasadą historii jest jej ciągłość. Żyjemy nieprzerwanie aż do końca i naszą opowieść łatamy, gdzie trzeba, by nie było w niej dziur wskazujących na nieistnienie. Nie, na nieistnienie nie ma w naszej historii miejsca. Jej własna dynamika porusza bezustannie kołowrotek i nie uznaje przerw w pracy. A więc proszę. Oto moja historia. A tak naprawdę nasza historia, moja i mojego najlepszego przyjaciela, jedynego przyjaciela. Może nawet bardziej jego niż moja, ale wydaje mi się, że tylko opowiadając o nim (jak najwięcej, wszystko, co wiem, każdy najdrobniejszy szczegół, łącznie z tym, jaką kawę lubił i jakie słowa budziły w nim wstręt, i nigdy nie słyszałem, by ich używał), mogę powiedzieć coś sensownego o sobie.

I ustalmy to od razu: to będzie smutna historia, bo mój przyjaciel zmarł nieoczekiwanie – jak to mówią, w kwiecie wieku – i zostawił dwójkę (i więcej) dzieci i kobietę, która go kochała.

No i mnie, i mnie też przecież zostawił.

Dajmy jednak tej historii szansę.

Zaczynajmy.

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dorota Zwierzchowska

Redakcja: Izabella Kaluta

Korekta: Dorota Zwierzchowska, Anna Dworak

Projekt okładki: Anna Libera

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8318-073-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.