Björn Natthiko Lindeblad, Caroline Bankler, Navid Modiri

MĄDROŚĆ MNICHA

Czego nauczyło mnie życie w leśnym klasztorze

Przełożyła Karolina Bochenek

Tytuł oryginału: Jag kan ha fel och andra visdomar från mitt liv som buddhistmunk

Tytuł wersji angielskiej: I May Be Wrong

Autorzy: Björn Natthiko Lindeblad, Caroline Bankler, Navid Modiri

First published in 2020 in Sweden as Jag kan ha fel by Bonnier Fakta First published in Great Britain 2022 Published by agreement with Salomonsson Agency

Copyright © Björn Natthiko Lindeblad, Caroline Bankler & Navid Modiri, 2021

Copyright for Polish edition © Grupa Wydawnicza Foksal, 2021

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording, or any information storage or retrieval system, without prior permission in writing from the publishers.

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Tłumaczenie z angielskiego: Karolina Bochenek

Redaktor inicjująca: Olga Święcicka

Redaktor prowadząca: Maria Gładysz

Redakcja: Zofia Kozik

Korekta: Marta Stochmiałek

Projekt graficzny, skład i łamanie: Katarzyna Piątek

Projekt okładki: Panczakiewicz Studio

Wydawca:

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

ul. Domaniewska 48, 02-672 Warszawa

tel. 22 828 98 08, 22 826 08 82

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8318-661-0

Wydanie I

Warszawa 2021

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

Prolog

Po tym, jak zrezygnowałem z mnisiego życia, wróciłem do Szwecji, gdzie udzieliłem wywiadu pewnej gazecie. Wydawców zaciekawiły moje nietypowe wybory i chcieli się dowiedzieć o nich więcej. Dlaczego odnoszący sukcesy biznesmen zostawił wszystko, co miał, zgolił głowę i zamieszkał w dżungli z grupą nieznajomych? W pewnym momencie dziennikarz prowadzący rozmowę zadał mi pytanie za milion dolarów:

– Czego najważniejszego nauczyłeś się podczas tych siedemnastu lat życia jako buddyjski mnich leśny?

Poczułem niepokój i podenerwowanie. Potrzebowałem się głębiej zastanowić nad takim pytaniem.

Siedzący naprzeciwko mnie dziennikarz nie sprawiał wrażenia człowieka szczególnie zainteresowanego duchowością. Był natomiast zdumiony, że z własnej woli zgodziłem się żyć bez pieniędzy, seksu i masturbacji, telewizji, książek, alkoholu, rodziny, wakacji i nowoczesnych udogodnień, a w dodatku zrezygnowałem nawet z możliwości decydowania o tym, co zjem i kiedy.

I żyłem tak przez siedemnaście lat.

Z własnej woli.

A teraz pytał, co na tym zyskałem.

Zależało mi na udzieleniu absolutnie szczerej odpowiedzi. Wsłuchałem się w swój wewnętrzny głos i wkrótce, z cichego miejsca w moim wnętrzu, wyłoniła się następująca prawda:

Z tych siedemnastu lat pełnoetatowego treningu duchowego najbardziej cenię sobie fakt, że nie wierzę już wszystkim swoim myślom.

To moja supermoc.

Wiesz, co jest w tym najwspanialsze? To supermoc każdego człowieka. Twoja również. Wierzę, że zdołam ci podpowiedzieć, jak możesz ją odkryć, jeżeli utraciłeś z nią kontakt.

To zaszczyt móc dzielić się tym, czego się nauczyłem podczas wieloletniego, nieustannego dążenia do rozwoju duchowego i osobistego. Każda taka możliwość jest dla mnie niezwykle cenna. Zostałem hojnie obsypany darami, które bardzo ułatwiły mi życie i bycie sobą. Mam nadzieję, że teraz ty znajdziesz coś przydatnego w tej książce. Zamieszczone w niej spostrzeżenia okazały się dla mnie niezwykle istotne, zwłaszcza w ostatnich dwóch latach, kiedy to znalazłem się w poczekalni śmierci dużo wcześniej, niżbym sobie tego życzył. Być może to koniec, a może również początek?

Rozdział 1. Świadomość

Mam osiem lat i jak zwykle budzę się pierwszy. Chodzę po domu dziadków znajdującym się na wyspie niedaleko Karlskrony w południowo-wschodniej Szwecji i czekam, aż obudzi się mój młodszy brat Nils. Zatrzymuję się przy kuchennym oknie i czuję, jak hałas we mnie cichnie.

Świat też milknie. Chromowany toster na parapecie jest tak piękny, że zapiera mi dech w piersiach. Czas się zatrzymuje. Wszystko zdaje się lśnić. Kilka chmur uśmiecha się na jasnoniebieskim porannym niebie. Brzoza za oknem macha błyszczącymi liśćmi. Wszędzie, gdzie tylko spojrzę, widzę piękno.

Nie sądzę, abym potrafił wtedy opisać tamto doświadczenie słowami, ale chciałbym spróbować zrobić to teraz. To było tak, jakby świat wyszeptał: „Witaj w domu”. Po raz pierwszy w życiu poczułem się na tej planecie jak u siebie. Byłem obecny tu i teraz, pozbawiony jakichkolwiek myśli. Łzy napłynęły mi do oczu i poczułem ciepło w sercu – dziś nazwałbym to uczucie wdzięcznością. Tuż po niej pojawiła się nadzieja, że ten stan będzie trwał wiecznie, a przynajmniej jak najdłużej. Oczywiście nie przetrwał, ale ów poranek na zawsze zapadł mi w pamięć.

Nigdy do końca nie odpowiadał mi angielski termin „mindfulness”, w dosłownym tłumaczeniu z języka angielskiego oznaczający „pełnię umysłu”. Mój umysł wcale nie wydaje się pełny, kiedy jestem naprawdę obecny w danej chwili. Przypomina on wtedy raczej wielką, pustą, gościnną przestrzeń dla wszystkich i wszystkiego – świadomą obecność. Mindfulness wydaje się wymagać ciężkiej pracy, a to przeciwieństwo odprężenia. Wolę używać innego słowa: świadomość.

Stajemy się świadomi, pozostajemy świadomi, jesteśmy świadomi. To właśnie świadomość rozkwitła we mnie tamtego wczesnego ranka przy tosterze w Karlskronie. Przypomina ona opieranie się o coś miękkiego. Myśli, uczucia, doznania fizyczne – wszystko może być dokładnie takie, jakie jest. To sprawia, że się poszerzamy. Dostrzegamy w sobie i wokół siebie rzeczy, których wcześniej nie zauważaliśmy. Ogarnia nas intymne uczucie przypominające kontakt z niewidzialnym przyjacielem, który zawsze nam towarzyszy.

Nie trzeba chyba dodawać, że twój poziom obecności wpływa na stosunek do innych ludzi. Wszyscy wiedzą, jak to jest spędzać czas z kimś, kto nie jest obecny. Zawsze towarzyszy temu przykre uczucie braku. Najlepiej wyczuwają to małe dzieci. Nie zrobisz na nich wrażenia swoimi zdolnościami analitycznymi, ale od razu zauważą, że nie jesteś zanurzony w tu i teraz. Doskonale wiedzą, kiedy udajesz zainteresowanie lub błądzisz gdzieś myślami. To samo dotyczy zwierząt.

Ludzie czują się z nami lepiej, kiedy pozostajemy uważni i nie ulegamy hipnotycznemu wpływowi pojawiających się w naszej głowie myśli. Obdarzają nas wtedy zaufaniem i poświęcają nam uwagę. W takim stanie nawiązujemy kontakt ze światem w zupełnie inny sposób. Na pewno już to wiesz, i choć może to uchodzić za truizm, to jednak wielu o tym zapomina. Tak łatwo poddajemy się pragnieniu, by zaimponować innym czy wywrzeć na nich wrażenie człowieka mądrego, że zapominamy, jak daleko może nas zaprowadzić szczerość.

Rozdział 2. Sukces bez spełnienia

Ukończywszy szkołę z dobrymi ocenami, zacząłem się zastanawiać nad wyborem wyższej uczelni. Ze swoim beztroskim podejściem do życia nie miałem jasnego planu na przyszłość, więc ostatecznie złożyłem podanie na kilka różnych kierunków. Tak się akurat złożyło, że w czasie sierpniowych egzaminów wstępnych do Wyższej Szkoły Handlowej przebywałem w Sztokholmie. Postanowiłem podejść do całodniowych, trudnych testów, ponieważ taką ścieżkę kariery obrał mój tata: finanse, ekonomia, świat korporacji. Jak się okazało, poszło mi całkiem dobrze, i kilka miesięcy później otrzymałem list z informacją, że zostałem przyjęty. Nie miałem innego pomysłu na życie, więc uznałem, że nie zaszkodzi spróbować. Powiedziano mi, że ekonomia zawsze się przydaje i otwiera wiele drzwi, ale najważniejszym powodem, dla którego się na nią zdecydowałem, było chyba pragnienie, aby tata był ze mnie dumny.

Studia ukończyłem wiosną 1985 roku. Miałem wtedy dwadzieścia trzy lata i szwedzki rynek pracy przeżywał boom. Pracodawcy rekrutowali ekonomistów prosto z uczelni, jeszcze zanim ci ukończyli studia. Pewnego słonecznego majowego popołudnia siedziałem w eleganckiej restauracji na Strandvägen w centrum Sztokholmu ze starszym bankierem inwestycyjnym. Jedliśmy kolację, która była zarazem rozmową kwalifikacyjną. Starałem się wywrzeć na nim wrażenie inteligentnego człowieka, ale zawsze stanowiło to dla mnie nie lada wyzwanie podczas jedzenia. Pod koniec uścisnęliśmy sobie dłonie i bankier oznajmił:

– Słuchaj, jestem prawie pewien, że zostaniesz zaproszony do naszej siedziby w Londynie na dalsze rozmowy kwalifikacyjne. Czy mogę ci jednak udzielić pewnej rady?

– Ależ proszę.

– Podczas rozmowy z moimi londyńskimi kolegami postaraj się sprawiać wrażenie nieco bardziej zainteresowanego tą pracą.

Doskonale wiedziałem, co ma na myśli, ale zaskoczył mnie, otwarcie mi to wytykając. Podobnie jak wielu moich rówieśników, byłem wtedy tylko młodym chłopakiem wchodzącym w dorosłość. Na tym etapie życia często musimy wykorzystywać nadarzające się okazje, a czasem może też trochę poudawać, że jesteśmy czymś zainteresowani bardziej niż w rzeczywistości. Tamtego wieczoru moje umiejętności aktorskie nieco mnie zawiodły, ale wszystko i tak potoczyło się dobrze. Dostałem inną ofertę pracy i wkrótce zacząłem się wspinać po szczeblach kariery.

Kilka lat później, w majowe niedzielne popołudnie, leżąc na szorstkiej czerwonej sofie z Ikei, którą sprowadziłem ze Szwecji, poczułem, jak przez otwarte okno do pomieszczenia przedostała się ciepła morska bryza. Pracowałem wtedy dla dużej międzynarodowej firmy, która przeniosła mnie do swojej siedziby w Hiszpanii. Miałem służbowy samochód i własną sekretarkę. Latałem samolotami klasą biznesową i mieszkałem w pięknym domu nad morzem. Za dwa miesiące miałem zostać najmłodszym w historii dyrektorem finansowym filii korporacji AGA. Pojawiłem się w firmowym magazynie AGA i niewątpliwie postrzegano mnie jako kogoś, komu świetnie się powodzi. Z zewnątrz sprawiałem wrażenie dwudziestosześciolatka wiodącego doskonałe życie. Myślę jednak, że prawie każdy, kto odnosił sukcesy w świecie, w końcu zdał sobie sprawę, że nie są one gwarancją szczęścia.

Sukces i szczęście to dwie różne rzeczy.

Ludziom musiało się wydawać, że dobrze rozegrałem swoje karty. Miałem wszelkie atrybuty sukcesu materialnego i zawodowego. Przez pierwsze trzy lata po zakończeniu nauki na uczelni pracowałem ciężko w aż sześciu krajach. Umożliwiła mi to jednak tylko silna wola i samodyscyplina, gdyż ciągle odgrywałem jedynie przyjętą przez siebie rolę, udając zainteresowanie ekonomią. Jak wiesz, przez pewien czas takie podejście może się sprawdzać, ale nadchodzi dzień, w którym samodyscyplina już nie wystarcza. Praca, w której spędzasz całe dnie, musi cię karmić i służyć głębszej części twojej istoty. Sukces zewnętrzny rzadko daje tak głębokie spełnienie, jak uczucie połączenia z ludźmi, z którymi pracujesz, czy też poczucie, że robisz coś naprawdę wartościowego, co przynosi jakieś dobro światu.

Gdy zakładałem garnitur i ruszałem do pracy ze swoją błyszczącą kwadratową teczką, czułem się trochę tak, jakbym bawił się w przebieranki. Zawiązywałem rano krawat przed lustrem, podnosiłem kciuki i mówiłem do swojego odbicia: „No to do boju!”, ale coś w moim wnętrzu przemawiało w zupełnie innym tonie: „Nie czuję się tu dobrze. Nie lubię tej pracy. Samo myślenie o niej wzbudza we mnie niepokój”. Przez całą dobę w mojej głowie kłębiły się wątpliwości: „Czy wystarczająco dobrze się przygotowałem? Czy jestem dość dobry? Kiedy w końcu mnie przejrzą? Kiedy zdadzą sobie sprawę, że tylko udaję zainteresowanie ekonomią?”.

W tamtym momencie, gdy leżałem na swojej czerwonej sofie, moje wątpliwości przybrały jeszcze na sile. Rozmyślałem nad tym, czego się nauczyłem z książek w Wyższej Szkole Handlowej w Sztokholmie: „Jaki jest główny cel ekonomisty pracującego dla wielkiej korporacji? Maksymalizacja zysków akcjonariuszy”. Tylko co to właściwie dla mnie oznaczało? Kim są ci „akcjonariusze”? Czy kiedykolwiek ich w ogóle poznałem? A nawet jeśli, to dlaczego miałoby mnie interesować pomnażanie ich zysków?

W głowie kotłowały mi się myśli o nadchodzącym tygodniu pracy i czekających mnie zadaniach. Miałem do zrobienia kilka rzeczy, które całkowicie mnie przerastały. Oczekiwano, abym na spotkaniu kierowników wyraził opinię, czy fabryka kwasu węglowego pod Madrytem powinna zostać rozbudowana, czy też nie. Musiałem także przesłać naszej szwedzkiej siedzibie raport kwartalny. Jak zwykle w niedzielne wieczory, czułem nieprzyjemny ucisk w klatce piersiowej. Myślę, że wszyscy dobrze znamy ten stan, w którym każda kolejna myśl zdaje się tylko nasilać odczuwane niepokój, przygnębienie, lęk i bezradność.

W końcu zacząłem się zastanawiać: „Jak mogę sobie pomóc? Leżę tu, pogrążony w mrocznych spiralach myśli. To nie jest dla mnie dobre”. Wtedy przypomniałem sobie pewną książkę. Wydawała mi się tak głęboka, że zrozumiałem zaledwie trzydzieści do czterdziestu procent jej treści, chociaż przeczytałem ją od deski do deski – trzy razy. Nosiła tytuł Zen i sztuka obsługi motocykla¹.

Książka, tak na dobrą sprawę, miała niewiele wspólnego z samym buddyzmem zen czy sztuką obsługi motocykli, ale zawierała wiele mądrości. Jedna z takich głębokich idei, która mnie zainteresowała, głosiła, że warto zwrócić uwagę na to, co najwartościowsze i co przynosi nam głęboką satysfakcję: na tę spokojną część nas samych, nieruchomą i cichą, nieporuszoną myślami i zawsze obecną w tle.

Po chwili doświadczyłem przebłysku świadomości: „No dobrze, najwyraźniej wszystkie moje obecne myśli sprawiają, że czuję się źle. Stłumienie ich wydaje się niemożliwe, a zastąpienie pozytywnymi – nieszczere. Miałbym tu leżeć i udawać, że nie mogę się doczekać spotkania kierowników?! To byłoby zbyt płytkie. Co mogę zatem zrobić, aby poczuć większy spokój i wyrwać się z hipnotycznego wpływu własnych myśli?”.

Autor wspomnianej książki podkreślał, że warto odnaleźć w sobie ciszę, która zamieszkuje w każdym człowieku. Jak jednak tego dokonać? Na czym w praktyce polega nawiązanie kontaktu z własnym wewnętrznym spokojem? Idea ta bardzo do mnie przemówiła, ale nie od razu wiedziałem, jak się do tego zabrać.

Dowiedziałem się, że jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu może być medytacja. Nie zdawałem sobie jednak sprawy, na czym tak naprawdę ona polega. Wydawała się mieć sporo wspólnego z oddychaniem – ludzie, którzy medytowali, mocno skupiali się na oddechu. Byłem świadomy tego, że medytujący angażują się w swój oddech i obserwują go w wyjątkowo uważny sposób, ale nie wydało mi się to trudne – wszak oddychałem od chwili swoich narodzin. Uznałem więc, że nie zaszkodzi spróbować.

Tak więc, jako zupełny nowicjusz, zacząłem śledzić swój oddech: „Początek wdechu. Koniec wdechu. Początek wydechu. Koniec wydechu. Krótka przerwa”.

Nie powiem, że było to łatwe ani że przyszło mi naturalnie. Utrzymanie skupienia i niepodążanie za pojawiającymi się myślami wymagało ode mnie sporego wysiłku. Wytrzymałem jakieś dziesięć, piętnaście minut, cierpliwie nakierowując uwagę z powrotem na oddech, podczas gdy moje myśli wciąż uciekały w stronę bieżących spraw: „Co powinienem powiedzieć na spotkaniu kierowników?”, „Mam znów przyrządzić gazpacho na kolację?”, „Kiedy będę mógł wrócić do Szwecji?” i „Dlaczego moja dziewczyna ze mną zerwała?”.

W końcu jednak mój umysł nieco się wyciszył. Nie w jakiś niezwykły, religijny czy mistyczny sposób, ale tak jak zwalniał tempo w spokojniejszych dniach tygodnia czy miesiąca. To wystarczyło, abym mógł nabrać odpowiedniego dystansu do strumienia myśli, zamiast w nim tonąć. Ucisk w klatce piersiowej zelżał trochę, a przerwy między niespokojnymi myślami odrobinę się wydłużyły. Nawiązałem głębszy kontakt z samym poczuciem istnienia. W tym względnym spokoju z jakiegoś cichego miejsca w moim wnętrzu wypłynęła na powierzchnię pewna klarowna myśl. Właściwie to nazwałbym to raczej impulsem. Pojawił się jakby znikąd, gdyż nie miał związku z moim ciągiem myśli ani nie wynikał z mojego rozumowania. Po prostu nagle uświadomiłem sobie jasno i wyraźnie:

„Czas pójść dalej”.

Podjęcie decyzji zajęło mi jakieś pięć sekund. Już samo dopuszczenie do głosu myśli o rzuceniu pracy i pozostawieniu dotychczasowego życia okazało się dla mnie niezwykle orzeźwiające. Pomysł ten wydał mi się zarówno ryzykowny, jak i ekscytujący. Całe moje ciało wypełniła elektryzująca energia, która zalewała mnie falami. Musiałem wstać i to wytańczyć (pewnie przypominałem wtedy niedźwiedzia Baloo). Czułem się pełen mocy i entuzjazmu. To była chyba pierwsza decyzja w moim życiu, którą podjąłem zupełnie sam, nie oglądając się z niepokojem za siebie i nie zastanawiając nad tym, co pomyślą inni.

Kilka dni później złożyłem wypowiedzenie.

¹  Robert M. Pirsig, Zen i sztuka obsługi motocykla, tłum. Tomasz Bieroń, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2017.