JAKUB

SZAMAŁEK

GORZKIE WINO

Copyright © by Jakub Szamałek, 2024

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, 2024

Wydanie II

(wydanie I ukazało się pod tytułem Morze niegościnne)

Warszawa 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Moim Dziadkom, Zdzisławowi i Maryli Książkom, którzy jako pierwsi zobaczyli we mnie pisarza

„Morze Gościnne zwane było początkowo Morzem Niegościnnym z powodu surowych zim i dzikich plemion zamieszkujących jego brzegi, a zwłaszcza Scytów, którzy składali obcych w ofierze, zjadali ich mięso, a z czaszek robili kielichy…”

Strabon, Geografia, 7.3.6

Przedsłowie

Kluczem każdego kryminału jest morderstwo i otaczająca je tajemnica – kto zabił? Dlaczego? Jak do tego doszło?

Mogę więc chyba Państwu zdradzić bez obawy o zepsucie przyjemności z lektury, że i w tej książce padnie trup, a główny bohater będzie musiał znaleźć mordercę. Jednakże poza tą klasyką gatunku czeka Państwa jeszcze jedna, mam nadzieję, nie mniej intrygująca tajemnica – dotycząca samego miejsca akcji.

Kiedy ostatnio widzieli się Państwo z Leocharesem, zajmował się serią morderstw wstrząsających Atenami, centrum starożytnego greckiego świata. Tym razem przyjdzie mu prowadzić śledztwo na samym jego skraju – na południowych wybrzeżach dzisiejszej Rosji i Ukrainy.

Grecy zasiedlili te tereny w VI w. p.n.e. i pozostali na nich aż do końca antyku. Los zetknął ich tam z ludami, które były pod wieloma względami ich zaprzeczeniem, i z klimatem znacznie ostrzejszym od śródziemnomorskiego. By przetrwać, musieli się zmienić, dostosować do nowych warunków – tworząc tym samym coś nowego i unikatowego. Te niezwykłe rubieże starożytnego świata leżały zawsze na marginesie historii, zapomniane, spowite tajemnicą. Tę tajemnicę chciałbym właśnie przed Państwem odsłonić.

Ostatnia sprawa. Moi Grecy nie są statecznymi filozofami i koneserami sztuki; wzoruję ich na pieprznych ateńskich komediach, przedstawiających ludzi z krwi i kości, a nie na platońskich dialogach, zaludnionych przez wyidealizowanych arystokratów. Choć są od nas różni pod względem kultury, targają nimi te same emocje, mają podobne potrzeby i marzenia, kochają i nienawidzą, potrafią zachować się po chamsku i zakląć. Liczę, że takich właśnie ich Państwo polubią.

ι

Zasyczały naprężone liny, rozdzwoniły się wiszące pod pokładem ołowiane kubki. Rosnąca gwałtownie fala wpierw wyniosła statek wysoko ponad wzburzone morze, ku zasnutemu ciemnymi chmurami niebu, by po chwili cisnąć go z powrotem w kipiącą otchłań.

– Trzymajcie się! – wrzasnął Bion, wczepiając palce w burtę.

Dziób wbił się z hukiem w wodę, wyrzucając wysoki na kilkanaście stóp pióropusz piany, uderzenie wstrząsnęło całym statkiem. Morze przetoczyło się przez pokład, szarpiąc za nogi, ciągnąc łapczywie ku sobie. Bion skulił się, przeczekał uderzenie żywiołu, po czym chwycił za ster; zgrabiałe palce ślizgały się po mokrym drewnie.

– Refuj dalej żagle, bo maszt pójdzie! – krzyknął do Gordiosa, ustawiając łódź przodem do wiatru.

– Nie dam rady! – odpowiedział po chwili szarpaniny chłopak; jego wysoki głos ledwie się przebijał przez ryk wiatru i bębnienie deszczu.

– To zluzuj szmaty!

– Co?!

– Zluzuj szmaty, mówię! Ale już!

Chłopak odwiązał linę, żagiel zaczął łopotać, rwać się. Trudno, pomyślał Bion, stracimy sterowność, ale lepsze to niż pójść na dno… Pieprzony rejs! A przecież mówili mu, że nie da rady dopłynąć do Bosporu¹ przed jesiennymi sztormami, ostrzegali, że po Morzu Gościnnym² pływa się ciężko, że nie ma tam wysp, na których można się schronić przed burzą, a i dogodnych zatok niewiele, że łatwo się rozbić o skały. Morze Gościnne! Też mi coś.

Kiedy Damon przyszedł wynająć jego statek, Bion podał cenę, która miała zniechęcić – ale kupiec przyjął ją bez szemrania, od razu wyłożył połowę kwoty na stół. Pilny interes, mówił, nie może czekać, musi dotrzeć na północ przed końcem roku. No i jak tu było odmówić, takie pieniądze…

– Słońce zachodzi! – krzyknął Damon z dziobu.

– Wiem! – warknął Bion.

– Ale po ciemku nie trafimy do portu!

– To też wiem!

– Ale…

– Kurwa mać, Damon! – ryknął sternik, przekrzykując fale. – Złapiesz wiatr w worek³? Nie? To nie przeszkadzaj! Rzeczywiście, pomyślał Bion, zaciskając sine usta. Jeśli zaraz nie dopłyniemy do brzegu, trzeba będzie przeczekać sztorm na morzu. Przy tym wietrze i z taką załogą mogę równie dobrze od razu wskoczyć do wody… Musimy dopłynąć. Musimy.

***

Rozciągająca się u stóp wzgórza łąka falowała targana wiatrem; trawa na przemian jeżyła się i opadała, migając dziesiątkami odcieni zieleni. Środkiem wąską ścieżką sunął sznur mężczyzn. Gdyby nie to, że każdy z nich niósł krótką włócznię, z daleka można by ich wziąć za zwierzęta – byli owinięci w baranie skóry, głowy mieli przykryte kołpakami zdobionymi porożem, porozumiewali się między sobą językiem pełnym chrząknięć, cmoknięć i powarkiwań.

Jeden z nich powiedział coś do idącego na czele pochodu mężczyzny i wskazał na morze, gestykulując gwałtownie. Miał niski, chropowaty głos, flegma bulgotała mu w krtani, musiał być chory bądź stary. Zagadnięty przystanął, pochylił się. Błyskawica rozświetliła na chwilę jego twarz – była poorana bliznami po oparzeniach, zdeformowana, trupio blada. Przetarł oczy, kolejny już raz zresztą; nie miał brwi, które zatrzymałyby ściekającą po czole wodę. Nie poczuł zgrubiałej, pozarastanej skóry pod rękoma, nie poczuł, jak szorstkie i twarde palce drapią obrzękłe powieki. Nie zauważył też, że jego płaszcz zupełnie już przesiąkł i woda cieknie po owrzodzonych, pokrytych szramami plecach. Nie czuł nic.

Zaczęli wspinać się na wzgórze. Ścieżka zamieniła się w strumień, ciemny i gęsty od błota, stopnie były śliskie, trzeba było poruszać się na czworakach, wbijając palce w gliniastą ziemię, zapierając się piętami. Posuwali się w milczeniu, krok po kroku, ciężko sapiąc; nikt nikomu nie pomagał, nie podawał ręki.

Wreszcie dotarli na szczyt wzniesienia, skąd widać było całą okolicę. Słońce chyba już zaszło, chociaż przy takich chmurach nie dało się tego stwierdzić na pewno. Morze, rano płaskie jak okoliczne stepy, zamieniło się teraz w biało-granatową pulsującą masę; na ich oczach rosły góry, które chwilę potem z hukiem zapadały się w nicość. Poparzony mężczyzna wytężył wzrok. Trudno było cokolwiek dojrzeć, fale tańczyły mu przed oczami, deszcz oddzielał go od horyzontu półprzezroczystą kurtyną. W końcu dostrzegł to, czego szukał. Zwiadowca się nie mylił. Przywódca wskazał reszcie palcem ciemny punkcik ślizgający się po białym bałwanie – statek. Warknął coś do pozostałych, ci ściągnęli z pleców tobołki i rozbiegli się.

Jeden z nich – starzec o ogorzałej, pomarszczonej twarzy, który wcześniej rozmawiał z poparzonym mężczyzną – podszedł pod skalny nawis, do paleniska. Z tobołka z niegarbowanej skóry wyjął natarte sadłem, połyskujące matowo gałęzie i ustawił je szybko w stosik. Otworzył kolejny pakunek i wyjął baranią czaszkę. Jej oczodoły były zatkane grudami gliny, z których wystawały powbijane na sztorc źdźbła słomy; sączyły się przez nie cienkie nitki dymu. Starzec zamruczał coś pod nosem i roztrzaskał łeb kamieniem, po czym sięgnął do środka rogową łyżką, wygarnął żarzące się lekko węgielki i wrzucił je między polana. Wystarczyło jeszcze trochę podmuchać – i wnet buchnął ogień, wypluwając kłęby gęstego, cuchnącego palonym mięsem dymu.

Poparzony mężczyzna wydał następną komendę – pozostali wyciągnęli kolejne natłuszczone szczapki i wrzucali je do ognia. Widać było, że boją się żywiołu; podchodzili do paleniska ostrożnie, cofali się, kiedy strzelały iskry. Płomień rósł szybko, po chwili oblizywał już skalną półkę, która chroniła palenisko przed deszczem. Starzec wstał od ognia, otrzepał ręce i uśmiechnął się, obnażając drobne sczerniałe zęby.

***

– Bion! – wrzasnął nagle Gordios. – Patrz! Patrz tam!

– Co? – odkrzyknął sternik i zakrztusił się; kolejna fala wlała mu wodę w usta, spękane wargi zapiekły od soli.

– Światło! Ląd! Ląd!

Rzeczywiście, młody miał rację! Na tle chmur odcinał się ciemniejszy, ostry kształt, a na jego czubku migotał mały żółty punkcik. To musi być to! To Kimmerikon⁴, miejscowi na pewno ich zauważyli i rozpalili ogień, żeby wskazać im drogę! Dzięki ci, Posejdonie⁵, dzięki, powtarzał w myślach Bion; kiedy tylko dotrę do brzegu, wydam wszystkie pieniądze od Damona, żeby ufundować ci najpiękniejszy w świecie trójnóg albo nawet jakąś rzeźbę czy ołtarz z prawdziwego zdarzenia, z najświetniejszego marmuru z Paros⁶!

Wiatr przycichł. Gordios znów postawił żagiel; mimo że był w strzępach, statek odzyskał trochę sterowności. Bion z całej siły zaparł się w ster, żeby zmienić kurs i skierować się ku światłu. Pomarszczone od wody palce zbielały w uścisku, zazgrzytały zęby, zadrgały zmęczone mięśnie – ale udało się, łódź spłynęła z fali we właściwą stronę.

– Bogowie, niechaj wam będą dzięki! – wykrzyknął Damon, wznosząc oczy ku niebu; ulewny deszcz nie zmył jeszcze wymiocin z jego płaszcza.

– Coraz bliżej! – krzyknął Gordios z dziobu. – Jeszcze jakieś cztery, no, może pięć stadionów⁷ i zobaczymy wejście do portu!

Dalej, łódeczko, pomyślał Bion, nie zawiedź mnie! Jak to miło będzie stanąć na lądzie… Co prawda spędzimy już zimę na tym odludziu, a mrozy podobno są tu trzaskające, ale co tam, pieniędzy będzie dość. No, w takim razie na podziękowanie Posejdonowi musi jednak starczyć połowa wynagrodzenia, bo przecież wikt i opierunek trzeba będzie jakoś opłacić, ale i tak powinien się cieszyć. Wina tu może dobrego nie mają, ale za to dziewczyny! W Atenach była taka jedna Scytyjka⁸ o skośnych oczach, nazywali ją Wyżymaczka, bo…

Nie dokończył myśli. Przed dziobem wystrzeliła nagle ściana wody, wysoka, sięgająca połowy masztu. Skały. Woda musiała rozbić się o skały. Bion szarpnął sterem, statek obrócił się gwałtownie – ale było już za późno, kolejna fala pchnęła ich do przodu. Syreny, to syreny ściągnęły nas ku śmierci! – zdążył jeszcze pomyśleć. Statek gwałtownie się zatrzymał, trzasnął i pękł wpół; setki drzazg przecięło powietrze z upiornym wizgiem. Bion przeleciał przez burtę; nagle zrobiło się cicho, ciemno i zimno, woda wlała mu się do uszu, wełniany płaszcz stał się ciężki, jakby był odlany z ołowiu, ciągnął go na dno. Sternik rozpaczliwie szarpał się z broszą, która spinała materiał pod szyją; otworzył oczy, ale widział tylko swoje rozmyte białe dłonie na tle czarnej otchłani. Wreszcie uporał się z zapięciem i ruszył co sił w stronę powierzchni; kłuło go już w płucach, czuł, że traci przytomność. Wybił się nad wodę, wziął głęboki oddech – i natychmiast zakryła go kolejna fala. Znów wypłynął na wierzch, sól żarła go w oczy, krztusił się – ale utrzymał się na powierzchni. Złapał się jakiejś złamanej deski i zaczął rozpaczliwie bić nogami w wodę, kierując się w stronę lądu. Przestał słyszeć grzmoty i wycie wichru, przestało mu być zimno – liczył się tylko ląd, coraz bliższy. Wreszcie wyrzuciło go na kamienistą plażę, zgiął się wpół i zwymiotował; z ust leciała mu cuchnąca, słona breja, żółć i morska woda.

– Bion?! – usłyszał nagle głos Damona. – To ty?

– Tak! – wrzasnął sternik; dopiero po chwili dostrzegł kupca, skulonego u stóp klifu. Ruszył w jego stronę, ale nie mógł zrobić kroku, mięśnie miał zesztywniałe z zimna; na przemian szedł więc na czworakach i czołgał się, rozcinając skórę o kamienie. Dotarł w końcu do małego załomu, w którym schował się Damon, i położył się koło niego.

– Chodź bliżej, bo inaczej za-za-zamarzniemy – wyjąkał kupiec, szczękając zębami. – Co się stało?

– Wpadliśmy na-na-na skały. Nie było ich widać pod tymi fa-a-lami – odpowiedział Bion, siadając z trudem. – Widziałeś Gordio-os-sa?

– Kiedy łódź się zła-ła-mała, maszt pękł i go uderzył. Naa-awet jeśli to przeżył…

– …to nie do-op-płynie – dokończył Bion. Bogowie, żal chłopaka. Zgoda, może nie był szczególnie rozgarnięty, ale dobry był z niego żeglarz, miał nosa do morza.

– Co teraz? – przerwał milczenie Damon.

– Musimy poczekać do ra-a-na. Chyba że ktoś widzia-a-ał, co się stało, i po nas przyjdzie.

– O-o-by – odpowiedział cicho Damon, szczękając zębami – oby…

***

Burza ucichła, fale były coraz mniejsze i łagodniejsze, wiatr powoli przeganiał chmury gdzieś dalej. Nagle zrobiło się jasno – księżyc wychynął zza ciemnych kłębów i osrebrzył wybrzeże; widać było wszystko jak na dłoni. Na wodzie unosiły się potrzaskane części statku, wśród nich kolebał się jak spławik trup. Z płycizny przy brzegu wystawał ułamany w połowie maszt, fale wymywały na plażę skorupy i strzępy żagla. Poparzony mężczyzna pokazał okutanemu baranią skórą starcowi dwa palce, powiedział coś, klepnął kilkakrotnie nóż wsunięty za pasek. Starzec skinął głową, po czym rozsupłał przytroczony do paska woreczek, wygrzebał z niego garstkę czerwonego proszku i natarł nim twarz; reszta poszła za jego przykładem.

***

Damon wyciągnął spod kamieni kolejną kępkę cuchnących, na wpół zgniłych wodorostów i wepchnął ją pod ubranie. Było to obrzydliwe – zwłaszcza że w tej burozielonej gęstwinie roiło się od owadów – ale sprawiało, że choć trochę się rozgrzał, mógł rozprostować palce, przestał szczękać zębami. Bion leżał skulony na ziemi, wstrząsały nim dreszcze.

– Ej… słyszałeś? – zapytał Damon.

– Co? – Bion nie odwrócił się nawet w jego stronę.

– Coś jakby… kroki chyba! – Kupiec ożywił się, dźwignął na nogi. – Heeej, tuuu! Pomocy!

– Zamknij się! – warknął sternik, podnosząc się z trudem na łokciu. – Nie wiemy, kto to.

– Ale sam mówiłeś… Jesteśmy rozbitkami, ktokolwiek by to był, pomoże.

– Mówiłem, mówiłem… – wydusił z siebie Bion. – Ta okolica… Straszne rzeczy się słyszy… Doczekajmy lepiej świtu i…

– Świtu?! Chyba zgłupiałeś! Ahoooooj! – wrzasnął Damon i pokuśtykał w dół kamienistej plaży. – Pomooo…

Głos uwiązł mu w gardle. W jego stronę sunęło kilku drobnych, owiniętych w skóry mężczyzn. Twarze mieli ciemne, prawie czarne, jakby pokryte błotem, włosy pozlepiane w kołtuny. Damon zaczął się cofać, ale nie miał szansy na ucieczkę. Jeden z przybyszów zamachnął się włócznią i uderzył go w twarz płaską stroną grotu. Kupiec upadł na ziemię jak kłoda, bez głosu, poczuł w ustach smak krwi, twarde kawałki zębów.

Czas zaczął płynąć bardzo wolno, każde mrugnięcie zdawało się trwać wieczność. Słyszał, jak pulsuje mu serce, tu-DUM, tu-DUM, widział owinięte w onuce stopy, które bezszelestnie poruszały się po mokrych kamieniach, słyszał zduszony krzyk. Przed twarz wyszedł mu mały białawy krab – obracał oczami na szypułkach, przyglądając mu się ciekawie, rozwierał i zamykał szczypce, jakby wahał się, co zrobić. Nagle ruszył, przebierając szybko nóżkami, i zniknął między skałami; musiał usłyszeć albo poczuć coś niepokojącego. Kroki, coś ciągnie się po kamieniach, jakieś chrząknięcia i mlaśnięcia – i tuż obok niego upadł Bion; miał złamany nos, twarz zalaną krwią. Jeden z napastników wiązał mu rzemieniami ręce i nogi, po chwili ktoś zaczął krępować też Damona.

– Ludzie, co wy robicie?! – wrzasnął kupiec. – Powariowaliście?! Jesteśmy rozbitkami, rozumiecie?

Ktoś kopnął Damona w brzuch, znów słychać było nerwowe cmoknięcia i powarkiwania. Może to nie są ludzie, przeszło przez myśl Bionowi. Może to jakieś leśne bożki albo zbójcy zaklęci w zwierzęta, jak ci piraci, których Dionizos⁹ zamienił w delfiny…

Ubrani w skórę mężczyźni przytroczyli spętanych rozbitków do długich żerdzi, podnieśli ich – i zaczęli wspinać się na wysoki klif. Noc powoli zamieniała się w dzień; Damon, wisząc głową w dół, widział, jak różowieją chmury, jak pierwsze promienie słońca prześlizgują się po wodzie, rozsypując świetliste cętki, a wszystko to do góry nogami, jakby morze i niebo zamieniły się na miejsca. Weszli na stromą ścieżkę. Kupiec szurał głową po ziemi, uderzał o kamienie, czuł, jak krew i błoto oblepiają mu włosy.

Wreszcie dotarli na szczyt. Barbarzyńcy odcięli ich od żerdzi i usadzili koło siebie, opierając o wielki, pokryty mchem i dziwacznymi rysunkami głaz. Poranne światło było ostre, raziło rozbitków w oczy – ale przynajmniej było choć trochę cieplej, przestali dygotać i się trząść. Bion rozejrzał się wokół. Jesteśmy na szczycie jakiegoś wzgórza, pomyślał, gdziekolwiek spojrzeć, wszędzie te dzikusy. Jeden z nich trzymał na kolanach cienki, długi nóż i tarł go osełką, powoli i metodycznie; metaliczny zgrzyt dzwonił w uszach coraz głośniej i głośniej.

– Słuchaj – powiedział sternik, z trudem łapiąc oddech – oni nas zabiją.

– O matko, o mamo… – wymamrotał Damon; oczy zaszły mu łzami, znów zaczął się trząść.

– Spokojnie. – Bion mówił teraz szybko, strach wyciągnął z kości zimno i zmęczenie. – Może zdołamy ich jakoś udobruchać albo przekupić…

– Niby czym?! – wrzasnął kupiec wysokim, histerycznym głosem. – Nic nie mamy, nic, ani złamanego obola¹⁰!

– Powoli, spokojnie… Słuchaj, nie mówiłem o tym wcześniej, bo nie było po co… Ale od początku rejsu widziałem, że nosisz coś w woreczku na szyi, że chowasz to przed nami. Nie wiem, co tam masz, monety czy może jakieś drogie kamienie, ale to nasza ostatnia deska ratunku. Dajmy im to, może nas puszczą.

– Kiedy to żadne kamienie! – wyrzucił z siebie Damon, połykając łzy. – To list, ołowiana tabliczka od mojego wuja, Menekratesa… Do jakiegoś jego znajomego, mówił, że pilne… i…

– No to pięknie… – Bion, nie słuchając już, opuścił głowę.

– Bion, ja nie chcę umierać, rozumiesz?! – krzyknął Damon, widząc, jak zbliża się do niego jeden z dzikusów. – Zrób coś, ratuj mnie!

Bion nic nie odpowiedział, spuścił wzrok. Nie myślał już o Damonie, tylko o swojej żonie, o dołeczkach, które jej się robiły, gdy się uśmiechała, o Battosie, który wciąż nie oddał mu pieniędzy, o jego małym Lizjaszu, który tak świetnie biegał, że wróżono mu sukcesy na Panatenajach¹¹, o ciepłym, jesiennym wietrze, który owiewa teraz Ateny, o swojej ulubionej zupie z raków, której nigdy już nie spróbuje.

Dwaj barbarzyńcy unieśli Damona, pociągnęli go w stronę klifu. Kupiec rzucał się na wszystkie strony, wył i skowytał, na przemian błagał ich i przeklinał; ślina ciekła mu z rozedrganych ust długimi nitkami, które rozciągały się na wietrze jak babie lato. Jeden z dzikusów, niski starzec o gardłowym głosie – chyba ktoś ważny, pomyślał Bion, patrząc na ciężki naszyjnik z muszli i kawałków żelaza – zaczął coś śpiewać, reszta wtórowała mu pomrukami, coraz szybszymi, coraz donośniejszymi. Starzec podniósł z ziemi długą, ciężką kość – chyba końską – zamachnął się i uderzył Damona w potylicę; chrupnęło, jęki ustały. Dwaj inni barbarzyńcy odcięli mu głowę długimi nożami, zajęło im to dobrą chwilę, po czym zrzucili resztę ciała w przepaść.

– O bogowie, o bogowie – wymamrotał Bion, kiedy zobaczył, że idą po niego; gorący pot lał mu się po przemarzniętych plecach, łzy pociekły po białych od soli policzkach.

***

Drugi Grek poleciał w dół, z rozpłatanej szyi tryskała krew, rysując w powietrzu fantazyjne wzory. Trup uderzył o ziemię, zagrzechotały kamienie, trzasnęły kości. Ciało zaczęła obmywać woda. Z każdym uderzeniem fal morze ściągało je bliżej siebie, kroczek po kroczku, cierpliwie, owijając je w wodorosty, jak pająk złowioną muchę, na później – aż wreszcie wciągnęło je w siebie, połknęło.

Starzec i poparzony mężczyzna stali bez ruchu na krawędzi klifu, patrzyli w milczeniu, jak bogini przyjmuje ofiarę. Dobra wróżba. Zaczęli rozmawiać – krótkie szczeknięcia, warknięcia, klik-klik-klik, język uderzający o podniebienie. Obrócili się, ruszyli do reszty grupy. Nagle starzec zauważył coś w trawie; zatrzymał się i przyklęknął. Rozsunął źdźbła – na ziemi leżał mały płócienny woreczek, przywiązany do pękniętego rzemyka. Podał go bez słów okaleczonemu mężczyźnie, ten z trudem rozsupłał go drętwymi palcami, wyciągnął czarny zwitek metalu pokryty dużymi, pisanymi naprędce literami. Długo oglądał list, obracał go powoli w ręku, badając krawędzie, ścierając z niego piach kciukiem. Zamyślił się. Wreszcie zwinął go w rulonik, wsunął do kieszeni kaftana i ruszył za współplemieńcami, którzy schodzili już w stronę rozciągającego się aż po horyzont stepu.

¹ Bospor – tu: wybrzeża cieśniny oddzielającej Morze Czarne od Morza Azowskiego.

² Morze Gościnne – grecka nazwa dzisiejszego Morza Czarnego, dawniej Morze Niegościnne.

³ Uwięzienie sztormowych wiatrów w worku miało wedle legend ułatwić żeglugę herosowi Odyseuszowi.

⁴ Kimmerikon – grecka osada położona na Półwyspie Kerczeńskim (wschodnia część Krymu).

⁵ Posejdon – greckie bóstwo mórz i oceanów.

⁶ Paros – wyspa na Morzu Egejskim słynąca z wysokiej jakości marmuru.

⁷ Stadion – grecka miara odległości równa mniej więcej 180 metrom.

⁸ Scytowie – koczowniczy lud zamieszkujący dzisiejszą południową Ukrainę.

⁹ Dionizos – grecki bóg wina i rytualnej ekstazy.

¹⁰ Obol – drobna moneta; ateński system monetarny: 1 talent = 60 min, 1 mina = 100 drachm, 1 drachma = 6 oboli. Dzienna stawka niewykwalifikowanego robotnika wynosiła w tym okresie około trzech oboli.

¹¹ Panatenaje – właściwie Wielkie Panatenaje, najważniejszy festiwal religijno-sportowy starożytnych Aten.