Milan Kundera

NIEWIEDZA

przełożył Marek Bieńczyk

Tytuł oryginału: L’Ignorance

Copyright © 2000, Milan Kundera

All rights reserved

All adaptations of the Work for film, theatre, television and radio are strictly prohibited

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, 2024

Copyright © for the Polish translation by Marek Bieńczyk, 2015

Wydanie III

Warszawa 2024

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

1

– Co ty tu jeszcze robisz! – Jej głos nie był zły, nie był też miły; Sylvie się denerwowała.

– A gdzie miałabym być? – spytała Irena.

– U siebie!

– To znaczy, że tu już nie jestem u siebie?

Nie, oczywiście, nie chciała wypędzić jej z Francji ani dawać do zrozumienia, że jest niepożądanym obcokrajowcem:

– Wiesz, co mam na myśli!

– Tak, wiem, lecz nie zapominaj, że tutaj mam pracę. I mieszkanie. I dzieci.

– Posłuchaj, znam Gustafa. Uczyni wszystko, byś mogła wrócić do kraju. A co do córek, nie żartuj! Mają już własne życie! Mój Boże, Ireno, u was dzieją się przecież rzeczy fascynujące. W takich sytuacjach wszystko zawsze się da ułożyć.

– Ależ, Sylvie! Nie chodzi tylko o sprawy codzienne, pracę, mieszkanie. Ja tu mieszkam od dwudziestu lat. Tutaj jest moje życie!

– Przecież u was trwa rewolucja! – powiedziała tonem nieznoszącym sprzeciwu, po czym zamilkła. Tym milczeniem chciała powiedzieć Irenie, że nie należy dezerterować wówczas, gdy wydarza się coś wielkiego.

– Ale jeśli wrócę do kraju, więcej się nie spotkamy – powiedziała Irena, chcąc zakłopotać przyjaciółkę.

Sentymentalna demagogia spaliła na panewce. Głos Sylvie stał się ciepły:

– Kochanie, przyjadę cię odwiedzić! Obiecuję ci to, obiecuję!

Od dłuższej chwili siedziały naprzeciw siebie nad dwiema pustymi filiżankami po kawie. Irena spostrzegła łzy wzruszenia w oczach Sylvie, która pochyliła się ku niej i uścisnęła jej rękę:

– To będzie twój wielki powrót. – I jeszcze raz: – Twój wielki powrót.

Powtórzone słowa nabrały takiej siły, że Irena dostrzegła je w sobie napisane dużymi literami: Wielki Powrót. Przestała oponować; zauroczyły ją obrazy, które nagle wynurzyły się z dawnych lektur, filmów, z jej własnej pamięci, a może i z pamięci przodków: utracony syn, który wraca do starej matki; mężczyzna powracający do ukochanej, od której oddalił go okrutny los; dom rodzinny, który każdy z nas nosi w sobie; odkryta na nowo ścieżka, którą wyżłobiły utracone kroki dzieciństwa; Ulisses dostrzegający swą wyspę po latach tułaczki; powrót, powrót, czarodziejska siła powrotu.

2

Po grecku powrót brzmi nostos. Algos oznacza cierpienie. Nostalgia jest zatem cierpieniem spowodowanym przez niespełnione pragnienie powrotu. Większość Europejczyków może wyrażać to podstawowe pojęcie słowem pochodzenia greckiego (nostalgie, nostalgia) oraz innymi słowami, których korzenie rosną w językach ojczystych: añoranza, mówią Hiszpanie; saudade, mówią Portugalczycy. W każdym języku słowa te mają własne zabarwienie. Często oznaczają jedynie smutek wywołany niemożnością powrotu do kraju. Tęsknotę za krajem. Tęsknotę za domem. Co po angielsku wyraża się słowem: homesickness. A po niemiecku: Heimweh. Po flamandzku: heimwee. Jednak to wielkie pojęcie w tej postaci staje się przestrzennie ograniczone. W islandzkim, jednym z najstarszych języków europejskich, wyróżnia się dwa określenia: söknuður, tęsknotę jako taką, i heimþrá, tęsknotę za krajem. Czesi obok nostalgii zapożyczonej z greki mają na to pojęcie własny rzeczownik, stesk, i własny czasownik; najbardziej wzruszające zdanie miłosne w czeskim: stýská se mi po tobě – tęsknię za tobą; nie mogę znieść bólu twej nieobecności. W hiszpańskim añoranza pochodzi od czasownika añorar (czuć tęsknotę), który pochodzi od katalońskiego enyorar, powstałego z łacińskiego ignorare (nie wiedzieć). W takim etymologicznym oświetleniu tęsknota wydaje się cierpieniem z powodu niewiedzy. Jesteś daleko i nie wiem, co się z tobą dzieje. Mój kraj jest daleko i nie wiem, co się w nim wydarza. Niektóre języki mają z tęsknotą kłopot: Francuzi mogą ją wyrażać jedynie rzeczownikiem pochodzącym z greki i nie mają odpowiedniego czasownika; mogą powiedzieć: je m’ennuie de toi, lecz słowo s’ennuyer jest słabe, zimne, a w każdym razie za lekkie na tak poważne uczucie. Niemcy rzadko używają słowa „tęsknota” w jego greckiej postaci i raczej mówią Sehnsucht: pragnienie tego, czego nie ma; ale Sehnsucht może się odnosić równie dobrze do tego, co było, jak do tego, co się nigdy nie zdarzyło (do nowej przygody), i nie zawiera w sposób konieczny idei nostos; chcąc wprowadzić w Sehnsucht obsesję powrotu, należałoby słowo to dookreślić: Sehnsucht nach der Vergangenheit, nach der verlorenen Kindheit, nach der ersten Liebe (pragnienie przeszłości, utraconego dzieciństwa, pierwszej miłości).

Założycielska dla tęsknoty epopeja, Odyseja, powstała u zarania starożytnej kultury greckiej. Podkreślmy: Ulisses, największy włóczęga wszech czasów, jest też największym nostalgikiem. Wybrał się (bez większej przyjemności) na wojnę trojańską i pozostał na niej dziesięć lat. Po czym śpieszno mu było powrócić do ojczystej Itaki, lecz knowania bogów przedłużyły jego podróż najpierw o trzy lata wypełnione najbardziej cudacznymi zdarzeniami, następnie o lat siedem, które spędził jako zakładnik i kochanek u bogini Kalipso, zakochanej tak bardzo, że nie pozwalała mu opuścić swej wyspy.

W piątej pieśni Odysei Ulisses mówi do niej: „Wiem ci ja sam zbyt dobrze, jak dalece mądra Penelopa jest przy tobie pośledniejsza urodą i wielkością, (…) a jednak tęsknię przez wszystkie dni i pragnę pójść do domu i oglądać dzień swego powrotu”. I Homer dodaje: „Rzekł. Właśnie słońce zaszło i nastąpiła ciemność. A tych dwoje w głębi pieczary cieszyło się miłością, trwając we wzajemnym uścisku”¹.

Nic wspólnego z życiem biednej emigrantki, jaką Irena była przez długi czas. Ulisses doznał u Kalipso prawdziwej dolce vita, żywota bez trosk, żywota uciesznego. A jednak między dolce vita na obczyźnie a niepewnym powrotem do domu wybrał powrót. Nad namiętne obcowanie z nieznanym (z przygodą) przedłożył apoteozę znanego (powrót). Nad nieskończoność (bo przygoda obiecuje, że nigdy się nie skończy) przedłożył kres (bo powrót jest pogodzeniem się ze skończonością życia).

Nie budząc Ulissesa, marynarze z krainy Feaków złożyli go w pościeli na brzegu Itaki, u stóp drzewa oliwkowego, i odpłynęli. Tak wyglądał kres podróży. Znużony, spał. Kiedy się obudził, nie wiedział, gdzie się znajduje. Później Atena zdjęła mgłę z jego oczu; przyszło upojenie; upojenie Wielkim Powrotem, ekstaza tym, co znane; muzyka, od której drży powietrze między ziemią a niebem: zobaczył nabrzeże, znane mu od dziecka, pobliski szczyt, i pogłaskał starą oliwkę, aby się upewnić, że drzewo pozostało takie, jakim było dwadzieścia lat wcześniej.

W 1950 roku Arnoldowi Schönbergowi, który od siedemnastu lat przebywał w Stanach, amerykański dziennikarz zadał kilka perfidnie naiwnych pytań: czy to prawda, że emigracja wysysa z artystów siłę twórczą? Że natchnienie usycha, kiedy tylko korzenie ojczystego kraju przestają je żywić?

Proszę sobie wyobrazić! Pięć lat po Zagładzie! Dziennikarz amerykański nie może wybaczyć Schönbergowi braku przywiązania do kawałka ziemi, gdzie na jego oczach doszło do najpotworniejszych potworności! Homer uświęcił tęsknotę wawrzynem i w ten sposób wzniósł moralną hierarchię uczuć. Jej szczyt zajmuje Penelopa, o wiele, wiele wyżej nad Kalipso.

Kalipso, ach, Kalipso! Często o niej myślę. Kochała Ulissesa. Spędzili razem siedem lat. Nie wiadomo, ile czasu Ulisses dzielił łoże z Penelopą, lecz z pewnością nie tak długo. A przecież opiewamy ból Penelopy i nie robimy sobie nic z łez Kalipso.

3

Niczym ciosy siekierą wielkie daty naznaczają dwudziesty wiek w Europie głębokimi wcięciami. Zrazu pierwsza wojna światowa, druga, później trzecia, najdłuższa, zwana zimną, która kończy się w 1989 wraz ze zniknięciem komunizmu. Poza tymi wielkimi datami dotyczącymi całej Europy losy poszczególnych narodów są określane przez daty drugorzędne: 1936, rok wojny domowej w Hiszpanii; 1956, rok rosyjskiej inwazji na Węgry; 1948, rok, w którym Jugosłowianie powstali przeciw Stalinowi, i rok 1991, w którym zaczęli zabijać się nawzajem. Skandynawowie, Holendrzy, Anglicy mają ten szczęśliwy przywilej, że po 1945 nie doświadczyli żadnej ważnej daty, co pozwoliło im przeżyć pięćdziesiąt lat rozkosznie nijakich.

W stuleciu tym dzieje Czechów zdobi wspaniałe piękno matematyczne, wynikające z trzykrotnego powtórzenia liczby dwadzieścia. W 1918 otrzymali po kilku wiekach niezależne państwo i w 1938 je utracili.

W 1948 rewolucja komunistyczna przywieziona z Moskwy rozpoczęła terrorem drugie dwudziestolecie, które skończyło się w 1968, kiedy to Rosjanie najechali półmilionową armią kraj, rozjuszeni jego bezczelną emancypacją.

Władza okupacyjna nastała z całą bezwzględnością na jesieni 1969 i, czego nikt się nie spodziewał, odeszła jesienią 1989, łagodnie, kurtuazyjnie, podobnie jak inne komunistyczne rządy w Europie: tak wyglądało trzecie dwudziestolecie.

Dopiero w naszym stuleciu daty historyczne zaczęły pochłaniać żarłocznie życie każdego z nas. Nie można pojąć istnienia Ireny we Francji bez wcześniejszego przestudiowania dat. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych emigrant z komunistycznego kraju nie był tu zbyt lubiany; Francuzi za jedyne prawdziwe zło uważali wówczas faszyzm: Hitlera, Mussoliniego, frankistowską Hiszpanię, dyktatorów Ameryki Południowej. Od końca lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych postanowili stopniowo uznać za zło również komunizm, za zło wszak mniejsze, powiedzmy, zło numer dwa. To w tamtym czasie, w roku 1969, Irena wraz z mężem wyemigrowali do Francji. Szybko pojęli, że w porównaniu ze złem numer jeden katastrofa, która dotknęła ich kraj, nie była dość krwawa, by wstrząsnąć nowymi przyjaciółmi. Chcąc jakoś się wytłumaczyć, zwykli mawiać mniej więcej tak:

„Jakkolwiek przerażająca, dyktatura faszystowska zniknie wraz z dyktatorem, przeto ludzie mogą zachowywać nadzieję. Natomiast komunizm oparty na ogromie cywilizacji rosyjskiej jest dla Polski, dla Węgier (a co dopiero dla Estonii!) tunelem bez wyjścia. Dyktatorzy są śmiertelni, Rosja jest wieczna. Nieszczęście krajów, z których przyjeżdżamy, polega na kompletnym braku nadziei”.

Tymi słowy wyrażali wiernie swą myśl i dla jej wzmocnienia Irena przytaczała czterowiersz Jana Skácela, czeskiego poety z tamtych lat: mówi on o smutku, który go otacza; chciałby unieść ten smutek, zabrać go w siną dal, zbudować z niego dom, chciałby zamknąć się w nim na trzysta lat i przez trzysta lat nie otwierać drzwi, nikomu nie otwierać drzwi!

Trzysta lat? Jan Skácel napisał te wersy w latach siedemdziesiątych, a umarł w roku 1989, na jesieni, kilka dni przed tym, jak trzysta lat smutku, które widział przed sobą, rozproszyło się w kilka dni: na ulice Pragi wylegli ludzie i brzęk kluczy w ich uniesionych rękach zwiastował nadejście nowych czasów.

Czy Skácel pomylił się, mówiąc o trzystu latach? Tak, oczywiście. Wszystkie przewidywania są mylne, to jedna z nielicznych pewności dana człowiekowi. Ale choć są mylne, mówią prawdę o tych, którzy je snują, nie o ich przyszłości, lecz o ich czasie teraźniejszym. W okresie, który nazywam pierwszym dwudziestoleciem (między 1918 a 1938 rokiem), Czesi myśleli, że ich Republika będzie trwać wiecznie. Mylili się, lecz dlatego właśnie, że się mylili, przeżyli tamte lata w radości, a ich sztuka rozkwitała jak nigdy wcześniej.

Po rosyjskiej inwazji myśl o bliskim kresie komunizmu nie zaświtała im nawet w głowie i znowu sądzili, że mają przed sobą wieczność, i to nie cierpienie w życiu realnym, lecz pustka przyszłości wyssała ich siły, dusiła odwagę i uczyniła to trzecie dwudziestolecie takim tchórzliwym i nędznym.

Arnold Schönberg, przekonany, że swoją estetyką dwunastotonową otworzył przed Dziejami muzyki wielkie perspektywy, oświadczył w roku 1921, że dzięki niemu panowanie (nie powiedział „chwała”, powiedział Vorherrschaft, „panowanie”) muzyki niemieckiej (on, wiedeńczyk, nie powiedział „muzyki austriackiej”, powiedział „niemieckiej”) rozciągnie się na sto kolejnych lat (przytaczam dokładnie, mówił o „stuleciu”). W roku 1933, dwanaście lat po tym proroctwie, został jako Żyd wygnany z Niemiec (tych Niemiec, którym chciał zapewnić Vorherrschaft) i, wraz z nim, wygnana została wszelka muzyka oparta na jego estetyce dwunastotonowej (oskarżonej o niejasność, kosmopolityzm, elitaryzm i wrogość wobec niemieckiego ducha).

Przewidywania Schönberga, jakkolwiek mylne, są wszak niezbędne dla tego, kto chce pojąć sens jego dzieła, dzieła, które nie uważało się za niszczące, hermetyczne, kosmopolityczne, indywidualistyczne, trudne, abstrakcyjne, lecz za głęboko zakorzenione w „glebie niemieckiej” (tak, mówił o „glebie niemieckiej”); Schönberg wierzył, że pisze nie fascynujący epilog dziejów wielkiej muzyki europejskiej (a tak właśnie jestem skłonny dzieło jego rozumieć), lecz prolog chwalebnej przyszłości rozciągającej się bezkreśnie.

¹ Przekład Jana Parandowskiego.

Redaktorka inicjująca: Joanna Maciuk

Redaktorka prowadząca: Anna Kapuścińska

Przekład: Marek Bieńczyk

Korekta: Lingventa

Projekt okładki: Paulina Piorun

Skład i łamanie: pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. 22 828 98 08

faks 22 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN: 978-83-8319-717-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

W1372