Maciej Łubieński

PORTRET RODZINY Z CZASÓW WIELKOŚCI

O prymasach, milionerach, zakonnicach, bankrutach, pisarkach i innych przodkach

Copyright © by Maciej Łubieński, MMXX

Wydanie I

Warszawa MMXX

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Pamięci Elżbiety Łubieńskiej – cioci Betki

*

W rolach głównych

Jan Łubieński – pisarz ziemi sieradzkiej – prapraprapraprapraprapaprapradziad.

Maciej Łubieński – arcybiskup gnieźnieński, interreks w epoce Wazów, brat Jana i Stanisława.

Stanisław Łubieński – biskup płocki, autor dzieł historycznych, bibliofil, brat Jana i Macieja.

Tekla Łubieńska – dramatopisarka, prapraprapraprababka, żona Feliksa.

Feliks Łubieński – minister sprawiedliwości w Księstwie Warszawskim, autor reformy sądów, praprapraprapradziad, mąż Tekli.

Franciszek Łubieński – szwoleżer, syn Feliksa i Tekli, prapraprapradziad.

Amelia Łubieńska – obrończyni Kościoła unickiego, działaczka humanitarna, prapraprababka.

Tadeusz Łubieński – polityk, rolnik, autor tomu nowel, kompozytor walca, wnuk Amelii, potomek Franciszka, pradziad.

Cecylia Łubieńska – zakonnica, przełożona polskich urszulanek, doktorka nauk historycznych, siostra Tadeusza.

Jerzy Łubieński – przedwojenny milioner i bon vivant, potomek Franciszka, kuzyn dziadka Konstantego.

Konstanty Łubieński – polityk, ekonomista, poseł koła Znak, dziadek.

Maria Łubieńska – romanistka, pianistka, babcia.

Tomasz Łubieński – eseista, dramaturg, autor m.in. Bić się czy nie bić, Ani tryumf, ani zgon, sztuk Koczowisko i Ostatni, ojciec.

W epizodach pojawią sią między innymi

Irena Jelska – ciocia, Michał Kleofas Ogiński – kompozytor, Henryk Łubieński – bankier, bankrut, Tomasz Łubieński – generał, finansista, Stanisław Żółkiewski – hetman, pisarz, Wincenty Witos – premier, Szymon Askenazy – historyk, Aniela Merici i św. Jan od Krzyża – święci Kościoła katolickiego, Julia Brystygierowa – szefowa V departamentu MSW, Johann Friedrich Struensee – minister królestwa Danii, Eugeniusz Kwiatkowski – minister, Aleksander Hamilton, arkiz Lafayette – bohaterowie walk o wolność Stanów Zjednoczonych, Władysław Gomułka, Edward Gierek – przywódcy PZPR-u, Stanisław Stomma – poseł Znaku, Michael Jordan – koszykarz, Jan Persak – sołtys Zassowa, Maryś – fantazja pradziadka Tadeusza.

W pozostałych rolach

Bracia i siostry Łubieńscy i Łubieńskie z XIX i XX wieku, zassowianki i zassowianie dwóch wieków, przedstawiciele haplogrupy R-CTS3402, jezuici, rodziny Hutten-Czapskich, Morawskich Sobańskich, Potockich, Bogatyńskich i Jelskich, królowie z dynastii Wazów, Hohenzollernów, królowie i carowie z dynastii Romanowów.

Wybrane lokalizacje:

Łubna-Jakusy

Kolano

Guzów

Zassów

Skierniewice (Pałac Prymasowski)

Warszawa (Wawer, Ochota, Mokotów, sejm)

Londyn (Chelsea)

Transatlantyk Queen Mary.

Scenografia:

Liczne drzewa owocowe, ozdobne i leśne, krzewy, ziemniaki, buraki.

Biblia, książeczka do nabożeństwa, banknoty: ruble, złotówki, franki.

Huty, kopalnie, tory kolejowe.

Tomasz Ostatni

Opowieść o chudopaniczach i postpaniczach z blokowisk

Tę książkę powinien napisać mój ojciec Tomasz Łubieński. I wcale nie dlatego, że jest wybitnym eseistą historycznym, który analizował polskie spory i dylematy XIX i XX wieku. Spory, w jakich uczestniczyli, i dylematy, przed jakimi stawali również nasi, w sensie Łubieńskich, przodkowie. Myślę, że powinien takie podsumowanie dziejów rodziny napisać z innego powodu. Należy bowiem do ostatniej generacji, która zaznała jeszcze pańskiego życia.

Dla ojca skończyło się ono wprawdzie, gdy miał lat pięć, może więc lepiej powiedzieć, że jako ostatni w tej sztafecie pokoleń zakosztował losu panicza. Znaczy to, że mógł ojciec doświadczyć tego samego, co jego przodkowie w dzieciństwie doświadczali przez wieki: życia we dworze, czułości niani zwanej boną, troskliwości zakochanej w pańskim dziecięciu służby, francuskich konwersacji na ganku, które toczyły się przy akompaniamencie dobiegającego ze stajni rżenia koni, huku dubeltówek i ujadania ogarów podczas polowań, turkotu bryczek, wesołych nawoływań na kuligu, ciągłych wizyt i rewizyt sąsiadów, najazdów kuzynostwa, bratostwa, wujostwa, ludzi, których imiona w zdrobnieniach brzmiały: Bubi, Buba, Adzio, Adi, Alfik, Kocio, Poldzia, Polcio, Kinia, Kiki czy Lul. Cóż mogę o tym wiedzieć ja, poczęty za Gomułki, urodzony za Gierka, dziecię z bloków na warszawskich Jelonkach, a potem na Ochocie?

Ojciec miał rok, choć dla kogoś odzianego w pieluchę odpowiedniejsza wydaje się forma roczek, kiedy zamieszkał w Zassowie (miejscowość została pozbawiona jednego s w 1968 roku i dziś na mapach można znaleźć wyłącznie wieś Zasów, jednak w tej książce będę konsekwentnie używał jej historycznej nazwy), majątku swojego dziadka Tadeusza. Lecz paniczowanie ojca (papy, jak się mawiało w tamtej dworkowej polszczyźnie, którą zwracał się jeszcze do swojego ojca mój ojciec) odbiegało trochę od obrazów wielkopańskiego życia. Owszem, był tam chart, o imieniu – a jakże – Lord, były też strzały, ale ponieważ paniczowanie przypadło na lata 1939–1944, nie padały z myśliwskich dubeltówek, odwiedzin też nie brakowało – za dnia odwiedzali Zassów przedstawiciele niemieckich władz okupacyjnych, nocami konspiratorzy. Tak więc, w związku z czasami, na które przypadło, chude to było paniczowanie. Chociaż kucharka o dobrym sercu faszerowała chudopanicza przysmakami, tuląc do wielkich piersi. Wielkie piersi kucharki i jej szczególne dla ojca względy wziąłem nie z jego wspomnień, ale z wyobraźni. A raczej nie tyle z wyobraźni, ile z katalogu stereotypów, gdzie znajduje się specjalna zakładka „życie panicza we dworze”.

Nieco więcej pamięta starsza od ojca o kilka lat kuzynka – Teresa Odrowąż Pieniążek, zwana ciocią Terenią. Pamięta, że jej dziadek, a mój pradziadek Tadeusz, lubił się wygłupiać, że babcia, moja prababcia Maria, była sprawiedliwa i poważna, i że najlepsza zabawa była ze stryjem, a moim dziadkiem Konstantym. Wspomina na przykład, że przebrany za księdza udzielał jej i kuzynowi Jerzykowi ślubu. Twierdzi ciocia, że był jej ukochanym stryjem, może po to, by zrobić mi przyjemność, a może rzeczywiście tak myśli, posiadał bowiem mój dziadek wielki urok osobisty. Pamięta sietniaków, czyli ówczesnych wiejskich głupków, którzy kręcili się przy dworskiej kuchni. Pamięta też człowieka wynoszącego pańskie nieczystości. I swoje dziecięco-demokratyczne oburzenie na taki przejaw niesprawiedliwości. Może jej gorąca wrażliwość rodziła się na przekór chłodnemu ojcu Alfredowi? Nie pamięta ciocia, by okazywał jej specjalnie uczucia, miała za to permanentnie wrażenie, że go drażni. Kiedy nadciągała Armia Czerwona, Alfred Łubieński, zastępca dowódcy III zgrupowania AK w okręgu dębickim, zszedł z gór, by zobaczyć się z żoną i z córką. Gdzieś w okolicach rodzinnego Zassowa letnią nocą 1944 roku odbyła się ta konspiracyjna schadzka. Dziesięcioletnia dziewczynka podeszła nieśmiało do ojca, może w nadziei, że po długiej rozłące chociaż przytuli, a on ucałował ją w rękę. Dwunastego września zginął w potyczce z Niemcami.

Ojciec paniczował do jesieni 1944 roku, kiedy rodzina opuściła Zassów, i nie pamięta z niego zbyt wiele. Ja zaś nie pamiętam, żeby temat zassowski był w domu szczególnie obecny. Na regale w zawalonym książkami dużym pokoju w naszym mieszkaniu na Korotyńskiego, pomiędzy doniczką geranium (specjalność mojej matki) a wypełnioną bursztynem laboratoryjną kolbą, stało sobie pogięte niepozorne zdjęcie przedstawiające uśmiechnięte dziecię z pluszowym misiem. To dziecię o anielskiej twarzyczce to mój ojciec w wieku dwóch–trzech lat, na zassowskim ganku. Na pierwszy rzut oka Tomeczek trzyma misia za łapkę, ale gdy przyjrzymy się uważniej, widać, że pluszowe ciałko wisi bezwładnie na zawiązanym wokół szyi sznurku. W tym skrzyżowaniu słodyczy i makabry można się doszukiwać jakiejś metafory relatywnie szczęśliwego (uśmiech) dzieciństwa w czasie strasznej wojny (sznurek). Los oszczędził Tomeczkowi tego, czego nie oszczędził Tereni, czyli śmierci ojca. Oszczędził też Tomeczkowi los łaskawy doświadczenia bombardowań, łapanek, wycia syren, terroru dotykającego najbliższych.

Tomasz Łubieński, Zassów 1941. Archiwum rodzinne

W rodzinnej pamięci niemieccy żołnierze nie molestowali szczególnie zassowskiego dworu, bo, ujmując rzecz w języku psychologii, na ich rozwinięte ośrodki snobizmu mocno oddziaływał hrabiowski tytuł pradziadka. Co więcej, pradziadek, oficer armii austriackiej, a więc człowiek, który biegle opanował niemiecki tryb rozkazujący, na widok młodzieży w mundurach mógł automatycznie, zupełnie nieświadomie, wchodzić w rolę przełożonego. Oni zaś instynktownie przyjmowali rolę podwładnych, ulegając tej mieszance pańskości i oficerskości. Poza tym wśród wyższych rangą starszych oficerów mógł spotkać jeśli nie dawnych kolegów z cesarskiej armii, to przynajmniej kolegów kolegów albo ich krewnych czy znajomych. W wermachcie, tak jak w Wojsku Polskim, nie brakowało przecież wojskowych ze szkoły Franciszka Józefa. Kombatanckie wspomnienia z frontów I wojny światowej mogły połączyć, przynajmniej jesienią 1939 roku, starszego majora habsburskiej armii i oficerów hitlerowskiego najeźdźcy. Może nawet łezka kręciła się w oku.

A może wśród żołnierzy wermachtu byli czytelnicy powieści Die Abenteuer eines jungen Herrn in Polen austriackiego pisarza Alexandra Lerneta-Holenii, której jednym z bohaterów jest hrabia Łubieński. Może taki żołnierz czytelnik zastanawiał się, czy jest pradziadek pierwowzorem powieści. Nie jest. Jeśli nazwisko Łubieński przeniknęło do wyobraźni Lerneta-Holenii, to raczej za sprawą brygadiera Jana Łubieńskiego, dalekiego kuzyna pradziadka, który podczas I wojny światowej wsławił się ucieczką z rosyjskiej niewoli. W cywilnym przebraniu wyszedł z obozu jenieckiego i nie znając języka, przemierzył bezkres Rosji. Przedostał się przez ściętą mrozem granicę rosyjsko-szwedzką i triumfalnie powrócił do Austrii.

Pradziadek Tadeusz miał więc wiele tematów do small talku z oficerami niemieckiej armii w 1939. Mój dziadek Konstanty, który znalazł się w obozie jenieckim po kampanii wrześniowej, twierdził, że wydostał go z niego pradziadek po rozmowie z dowódcą obozu.

Był jeszcze jeden element „zassowski” w naszym mieszkaniu. Na ścianie, która w kapitalistycznej Polsce zazna rozkoszy aksamitnej gładzi, ale wtedy jeszcze pokryta była gruboziarnistym gierkowskim tynkiem, wisiał sobie dziurawy obraz przedstawiający anioła. Według rodzinnej tradycji przestrzelił go pijany czerwonoarmista. Jestem wobec niej sceptyczny. Obraz bez dziury i opowieści o okolicznościach jej powstania nie przedstawia żadnej wartości. Historia o prześladowaniu ze strony bezbożnego wyzwoliciela-najeźdźcy daje aniołowi patriotyczną legitymację, obrazowi zaś wartość quasi-relikwii i upoważnia do wiszenia na ścianie. Może w ogóle nie jest to żadna rana postrzałowa, tylko szarpana albo kłuta, i nie od szabli, ale powstała na skutek zahaczenia o lichtarz w trakcie jakichś przenosin, a winowajcą może być nie pijany czerwonoarmista, lecz pijany dziedzic albo nieuważny lokaj.

Anioł, autor nieznany. Archiwum rodzinne

Oczywiście już sama obecność przestrzelonego obrazu czy zdjęcia z misiem na dworskim ganku wnosiła w nasze ochockie M4 szczególną atmosferę, której pozbawione były inne mieszkania naszego blokowiska. Ale takich znaczących elementów było o wiele więcej. Na stoliku przy oknie stała niewielka rzeźba przedstawiająca Feliksa Łubieńskiego, prapradziadka mojego pradziadka, czyli jak łatwo policzyć, mojego prapraprapradziadka.

Jego CV w pięciu punktach wygląda następująco: chrzestny syn Stanisława Augusta Poniatowskiego, uczestnik Sejmu Czteroletniego, hrabia z nadania Fryderyka Wilhelma III (który to tytuł, jak wspominałem wyżej, okazał się polisą ubezpieczeniową jego praprawnuka), minister sprawiedliwości Księstwa Warszawskiego, lojalny poddany carów. Obok ministra z kamienia pobłyskiwał sobie srebrny imbryk. Podarował go mojemu dziadkowi Konstantemu Bolesław Piasecki, przed wojną wódz polskich faszystów, po wojnie twórca i wódz PAX-u, katolickiej organizacji wspierającej nową, komunistyczną władzę.

Dziwna to była para: imbryk od Piaseckiego i rzeźba Feliksa Łubieńskiego. O tym, że dzielili stolik, zadecydowały warunki lokalowe – na parapetach królowały kwiaty (geranium), na półkach i regałach książki, zdjęcia i duperele w rodzaju wspomnianej kolby z bursztynami albo szklanej zielonej kuli, która udawała szmaragd. (A może niczego nie udawała – tak była wielka i ostentacyjnie szklana). Ale to dziwne zestawienie przypadkowo wyświetla głębszy historyczny sens: Konstantego – przedwojennego konserwatystę, żołnierza AK, po wojnie posła na sejm PRL-u, i Feliksa, hrabiego z pruskiego nadania, ministra z łaski Napoleona, łączy to, że przyszło im żyć w epokach wielkich zmian. Można powiedzieć, że gdy szalała nawałnica historii, Feliks i Konstanty próbowali po prostu utrzymać się na powierzchni. Można też powiedzieć, że było to raczej parcie do przodu, a nie utrzymywanie się na powierzchni. A więc nie chwalić za instynkt przetrwania, ale zarzucić oportunizm – zarzut poważny i w pewnych momentach może uzasadniony. Ale nie był to oportunizm cyniczny, przebrany w wielkie słowa, w stylu Talleyranda. Wady, podobnie jak cnoty, posiadają stopnie i mogą się sklejać z nimi w pozorne oksymorony. Można być przecież szlachetnym oportunistą.

Wrócę do tematu w dalszej części rozważań, a teraz jeszcze przez chwilę chciałbym pozostać w mieszkaniu na Korotyńskiego, które już do nas nie należy. Gdzie imbryk Piaseckiego, zdjęcie z Zassowa, przestrzelony anioł i Feliks Łubieński emanowały symboliczną mocą. Były tam jeszcze dwie grafiki, a na nich dwaj święci mężowie, dwaj bracia – prymas Maciej Łubieński i biskup płocki Stanisław Łubieński. To właśnie oni, bliscy współpracownicy królów z dynastii Wazów, wprowadzili ród do wielkiej historii. No i dali bratu i mnie imiona. Maciej, Stanisław i Feliks w gierkowskim M4 wyrażali oczywistą prawdę: przodków miałeś wybitnych, ale czasy się zmieniły bezpowrotnie. A nasza ściana z portretami i rzeźba wyglądały skromnie na tle innych PRL-owskich salonów szlacheckich. Widziałem parę razy takie salony, gdzie prócz portretów wisiały szable i fuzje, i słyszałem opowiadane w tych salonach pełne nostalgii genealogiczne wywody. U nas portrety wisiały w ciszy. Nie rozmawiało się o rodzinnej historii, bo rozmowy o arystokratycznym pochodzeniu w PRL-u były zajęciem dla snobów. A w ogóle to rozprawianie o wielkich przodkach to przechwałki, a więc coś w złym tonie. Duma i zawstydzenie. Mieszanina wyniosłej wstydliwości i milczącej godności.

Opisałem duży pokój rodzinnego M4, by przygotować grunt pod swoisty coming out – choć z ochockiego blokowiska, też jestem paniczykiem. Albo lepiej postpaniczykiem. Postpaniczykowskie było przecież posiadanie rodziny za granicą, przysyłane zza tej granicy paczki i zagraniczne wakacje przed i po stanie wojennym. Postpaniczykowskie było też to, że na mszę do kościoła przy ulicy Narbutta na warszawskim Mokotowie wchodziliśmy z babcią przez zakrystię, że zasiadaliśmy zawsze na tych samych miejscach w pierwszej ławie, chciałoby się rzec – ławie kolatorskiej w wersji PRL, i że wychodziliśmy przez zakrystię, tuż za celebransem – rektorem jezuickiej uczelni Bobolanum, profesorem ojcem Ryszardem Przymusińskim. Nie wiem, co tu było bardziej postpaniczykowskie: niemieszanie się z tłumem mokotowskich wiernych potulnie przepychających się w drzwiach i na schodach przy wychodzeniu z kościoła? Czy może raczej obcowanie z kościołem w jego wersji deluxe, profesorskiej, z mądrymi kazaniami, bez narażania się na kontakt z prostaczkami w sutannach?

Postpaniczykostwo utwierdzały drobne zdarzenia. Pamiętam, że w podstawówce, podczas wycieczki do jakiegoś muzeum, koledzy zobaczyli obraz któregoś z moich przodków. Zachowując pełne godności milczenie, mogłem z zawstydzoną i skromną miną puchnąć z dumy. Postpaniczykowskie i quasi-gombrowiczowskie było także solo w szóstej klasie z Murkiem. Murek był ode mnie większy, ale wierzyłem w swoje siły, w czym utwierdzał mnie klasowy bully, a zarazem mój kolega – Lisek. Wymieniliśmy z Murkiem parę cepów, jego twarz pozostała jednak okrągła i gładka, a mi pod okiem w szybkim tempie wyrosła śliwa. Lisek, zaawansowany użytkownik bezkompromisowej wersji mowy ojczystej, nazwał ten fioletowy ślad pizdą. Wybierając to słowo, dał wyraz nie tyle niechęci do form dworskich, ile raczej furii zawiedzionej wiary. Wzburzony tym, że dałem sobie podbić oko, przed dzwonkiem dowalił mi jeszcze od siebie. Nie pamiętam, czemu się tłukliśmy z Murkiem, ale klasowe tło nadał całej sprawie Lisek, który na następnej przerwie obwieścił, że moi rodzice są od rodziców Murka bogatsi. Przypomniałem sobie cepy Murka, a potem precyzyjne proste Liska, czytając kilka lat później Ferdydurke. Jeśli przyjrzeć się trasie bohatera po opuszczeniu placu Narutowicza, można zauważyć, że słynne obijanie pańskiej mordy odbywało się gdzieś w moich ochockich rewirach. Mimo więc mojego niezaprzeczalnego paniczykostwa uważam, że książkę powinien był napisać mój ojciec. Bo gdzie mojemu postpaniczykostwu do jego paniczykostwa par excellence? W żoliborskiej podstawówce z początku lat pięćdziesiątych ojciec dostał łomot na korytarzu. Zapamiętał wyciągnięty oskarżycielsko palec koleżanki i jej słowa do oprawców – to hrabia. Może nastoletni jakobini z Żoliborza wcale nie byli postępowo-rewolucyjni, może po prostu szukali pretekstu, żeby przywalić mądrali, którym ojciec był od kołyski? Zagrożenie stanowili też chuligani z Marymontu, ale w mieszkaniu na Gdańskiej czekała na niego Hela Górka, kucharka, służąca albo – jak to się zmiękczało demokratycznie i bezklasowo – gosposia. Dziewczyna z Zassowa. Choć rodzina z Zassowa wyjechała i przez wiele lat miała zakaz pojawiania się w najbliższej okolicy, Zassów, bojkotując demokratyczne przemiany, rodziny się trzymał. W stalinowskiej Warszawie prominentny działacz, a może i już wtedy poseł PAX-u, Konstanty Łubieński zatrudniał w charakterze gosposi dziewczynę z rodzinnej wsi. Tomeczek w Zassowie chował się bezsprzecznie i bezwarunkowo na panicza, a jego późniejsza wersja, Tomek z Żoliborza, dojrzewała w świecie pełnym sprzeczności. Wyobrażam sobie taką scenę z niedzielnego obiadu na Gdańskiej: ojciec Konstanty tłumaczy synowi Tomaszowi, że czasy dworkowe się skończyły, że nastała nowa rzeczywistość, z którą trzeba się pogodzić, a w tym czasie Hela Górka podaje bez słowa do stołu. I choć dziadek wysila się demokratycznie: „niech Hela usiądzie z nami” albo ludowo skraca dystans: „siadaj z nami, Hela”, ona nie słucha, nie spoufala się, bo tak ją nauczono, bo to jest pan hrabia.

Dziadek Konstanty, w socjalistycznym sejmie reprezentujący Siedlce albo Częstochowę, nie mógł się oderwać od poddębickiej ojczyzny, posła wielu kadencji, a więc ustosunkowanego krajana, mimo tego, że posłował on z ziemi siedleckiej. Jasiek Persak, sołtys Zassowa w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, żywa kronika regionu, twierdzi, że park obok dworca autobusowego w Dębicy załatwił miastu właśnie pan poseł. To opinia z zakresu „tak się mówiło”. Ale jak coś już się mówi, to wiadomo, że jest w tym ziarno prawdy. Wiesiek Mikrut, gospodarz z sąsiadującej z Zassowem Wiewiórki, serdeczny kolega Jaśka, opowiada, że jakiś chłop z okolicy miał sprawę o gwałt i zwrócił się z prośbą o pomoc do pana posła do Warszawy. Dziadek napisał więc do Jana Mikruta, ojca Wieśka, przedwojennego PSL-owca, po wojnie działacza ZSL-u: „Jasiu, a Ty co o tym sądzisz?”. Nie wiemy, co Jasiu sądził, nie wiemy, jak się sprawa skończyła, ale widać wyraźnie, że Polska Ludowa nie umiała do końca rozwiązać tego pańsko-włościańskiego supła.

Książkę powinien napisać ojciec, bo na własnej skórze doświadczał powolnej erozji dawnego świata, który nie rozpadł się jak widać w 1945 roku. W Zassowie bywał jeszcze za głębokiego PRL-u, zbierając pożywkę dla swojej rozpędzonej eseistyczno-literackiej wyobraźni, a może, na głębszym poziomie, w poszukiwaniu utraconej pańskości. Podczas jednej z takich wypraw, przedsięwziętej ze swoim przyjacielem fotografem Tadeuszem Rolkem, zjadł dobry obiad u dawnych dworskich pracowników. Podjęci gościnnie i czule, panowie spędzili czas, roniąc łzy wzruszenia, wspominając tamte czas wbrew peerelowskiej polityce historycznej. Innym razem, jadąc do Zassowa autobusem, zagadnął ojciec jakiegoś nietrzeźwego towarzysza podróży o wyniki Stali Mielec, gdzie grał wówczas Grzegorz Lato, ten zaś machnął ręką i odpowiedział: „panie, jak Pavarotti śpiewa, to nie ma nic piękniejszego, kocham operę”, po czym wytoczył się z pojazdu. Może i padło nazwisko Pavarottiego, ale pijany miłośnik opery w wiejskim autobusie to raczej fantazja ojca, który nostalgicznie i instynktownie przepuszcza świat zassowski, świat swojego dzieciństwa, przez realizm magiczny.

W 1995 roku zassowska społeczność postanowiła nadać szkole imię Rodziny Łubieńskich. Pojechaliśmy tam z silną warszawsko -krakowsko-wrocławską delegacją. Były sztandary, byli żołnierze, którzy walczyli w AK u boku dziadka i stryja Alfreda, było serdecznie i wzruszająco. W tamtych czasach przez rozmaite postszlacheckie rodziny przetaczał się podniecony szept: „odzyskiwać, odzyskiwać”. Zewsząd słychać było podszyte nadzieją na poprawę losu tyrady o sprawiedliwości dziejowej. Mnożyły się rozpalające wyobraźnię opowieści o tym, kto i co odzyskał i jak teraz żyje. Szlachetne i surowe oblicza po dziesięcioleciach wyniosłej bladości zakwitały chciwym podnieceniem. Ojciec jednak pozostawał głuchy na ten reprywatyzacyjny zew. Konsekwentnie trzymał się przekonania o nieodwracalności historii i przyznawał samokrytycznie, że brakuje mu do tego głowy. Wtedy robiło to na mnie wielkie wrażenie. Później pomyślałem, że w odrzuceniu materialnej pokusy jest przecież wyniosłość, cecha par excellence paniczykowska. A poza tym do przeprowadzenia takiej operacji potrzeba obrotności, a czy panicz może być obrotny? Obrotność jest przecież domeną nuworyszy i cwaniaków, hrabiemu nie wypada. Więc ten samokrytycyzm ojca nie był czysty, tylko zabarwiony pyszałkowatością niezbyt przebojowego świętoszka. Siostra ojca, Elżbieta, zwana ciocią Betką, mieszkająca w Londynie od lat sześćdziesiątych, pozbawiona wprawdzie obrotności, lecz pełna energii, próbowała sprawę ruszyć albo – jak to sama ujmowała w swojej specyficznej, nieświadomej dwuznaczności polszczyźnie – „posunąć”. Okazało się jednak, że pradziadek nie zrobił testamentu, dwaj synowie zmarli za granicą, dzieci i wnuki rozsiały się po świecie, a ustawy reprywatyzacyjnej nie uchwalono. Zassów żyje swoim życiem, z Łubieńskimi w nazwie szkoły, i w pamięci, której pilnuje Jasiek Persak.

Ale ojciec Zassów odzyskał. Artystycznie. Kilka lat po uroczystości nadania imienia, na przełomie wieków i tysiącleci, po ciężkim zawale, z sercem zasilanym by-passami, napisał dramat pod tytułem Ostatni. Kilku bliższych i dalszych znajomych z kręgu ekspaniczów miało do ojca pretensje, jest bowiem sztuka ironiczną przejażdżką po ziemiańskich fantazjach i wyobrażeniach. Oto dawny właściciel z pomocą biznesmena zamierza otworzyć w majątku park rozrywki, gdzie będzie można zaznać szlacheckiego życia, odbierać czapkowanie chłopów itp. Akcja rozgrywa się na przestrzeni pięćdziesięciu lat w majątku Różampol, a wymyślony świat oparty jest na strzępach rzeczywistości. Różampol, który gra rolę Zassowa, to majątek Jelskich, dziadków mojej matki, na Białorusi. Pan Eustachy to pradziadek Tadeusz, zastrzelony w lesie kuzyn Fred to przecież Alfred, ojciec Tereni, młodzieniec, który chce grać w tenisa, to brat mojej babki Adam. Przez scenę przetacza się korowód zdarzeń i postaci – najpierw wpadają radzieccy komuniści, którzy próbują podburzać służbę dworską, potem Niemcy, potem znów radzieccy komuniści, którzy strzelają do obrazu. Akcja zaczyna się w 1939 roku, siostra pana Eustachego wieszczy koniec świata.

Tadeusz Czerwony

Szela, wojna i reforma, czyli koniec świata galicyjskich ziemian

Koniec świata przewija się w różnych momentach i wariantach przez życie mojego pradziadka Tadeusza z Zassowa. Choć należał do generacji, której nie dotknęło doświadczenie Wielkiej Historii, a więc wstrząsów 1830, lat 1846–48 czy 1863 roku. Tak już jakoś jest, że w polskim rozumieniu dziejów na miano Wielkiej Historii zasługują wydarzenia polityczno-militarne. Zupełnie jakby wszystko inne się nie liczyło, jakby na przykład w roku 1794 wydarzyła się tylko insurekcja kościuszkowska, a nie było spektakularnego bankructwa banków warszawskich. A przecież jeden z podróżujących przez Warszawę cudzoziemców przenkliwie zauważył, że ludzie bardziej przeżyli utratę pieniędzy niż rozbiory, w których utracili Ojczyznę. Opinię tę pomagają przyjąć bez patriotycznych zastrzeżeń nasze własne XXI-wieczne doświadczenia z bankami.

Bankruci i obszarnicy

W podręcznikach naszej historii trudno szukać wypadków 1873 roku. Powiew biznesowego optymizmu po zwycięstwie Niemiec nad Francją nadmuchał inwestycyjną bańkę w Europie, która to bańka, jak to z bańkami bywa, pękła. Zaczęło się od krachu giełdy w Wiedniu, a fala nim wywołana zmiotła rozmaite instytucje finansowe na całym świecie, między innymi największy dom maklerski w USA. Zmiotła też wielkopolski bank Tellusa, gdzie pieniądze trzymali moi prapradziadkowie Witold i Elżbieta Łubieńscy.

Pradziadek Tadeusz miał wtedy roczek. Wyobrażam sobie, że nad kołyską malutkiego Tadzika, Tadzinka, Tadzia omdlewano, załamywano ręce, rwano włosy z głowy, wylewano łzy i zawodzono o końcu świata. Rok później rodzina bankrutów przeniosła się z Zimnej Wody w Wielkopolsce do Małopolski. Zassów pod Dębicą, który kupili młodzi… Kupili? Ale za co kupili, skoro stracili? Majątek obejmujący też ziemie w pobliskim Dąbiu, Przerytym Dworze i Mokrem miał w sumie dwa tysiące pięćset hektarów, zaliczał się zatem do wielkiej własności. Ale była to wielka własność w Galicji. Zmieniając Wielkopolskę, gdzie rolnictwo stało na wyższym poziomie niż w wielu częściach Cesarstwa Niemieckiego, na zacofaną i biedną Małopolskę, zmienili wielki świat na mały. W rodzinnej pamięci przechowało się wspomnienie posiłków składających się z czarnego chleba w początkach zassowskiego życia. W sensie ekonomicznym i geograficznym był to koniec świata.

Tadeusz Łubieński na cesarskich manewrach. Jasło 1900. Archiwum rodzinne

„Tu Kain zabił Abla” – według rodzinnej tradycji były to pierwsze słowa Witolda po przeprowadzce. Ćwierć wieku wcześniej, w 1846 roku, podburzeni przez władze austriackie chłopi zaatakowali dwory. W rabacji galicyjskiej ginęli panowie, dworscy pracownicy, ginęli Żydzi. W Zassowie zamordowano osiemnaście osób. Pobliska Róża także przeżyła masakrę, o czym pamięta się do dziś, może dzięki temu, że spędzonych ludzi mordowano w części wsi zwanej „burdel”.

Galicyjski koniec świata nie dotknął więc bezpośrednio rodziny i pradziadek nie mógł za Panem Młodym z Wesela powiedzieć „mego dziadka piłą rżnęli”. Ale gospodarz z Wesela mówi przecież „to co było, może przyjść”, więc wspomnienie dramatycznych wypadków wciąż nawiedzało mieszkańców i z pewnością niepokoiło nowych właścicieli. „To co było” nie przyszło. Na początku XX wieku przyszło za to nowe. Nazywało się Polskie Stronnictwo Ludowe. Nie wystarczyła już chłopomania panów, którzy chcieli się bratać à la Wesele, chłopi żądali od nich ziemi. Charyzmatyczny lider ruchu ludowego, przyszły premier Wincenty Witos, wychował się w półhektarowym gospodarstwie. Największy posiadacz w Małopolsce, Adam Stadnicki, miał zaś ziemi dwadzieścia jeden tysięcy hektarów.

Witold zmarł w 1892 roku, w wieku pięćdziesięciu jeden lat, majątek przeszedł na jego niespełna dwudziestoletniego syna. Był więc Tadeusz w wieku, w którym Wawrzyniec Wspaniały przejął władzę nad Florencją, rok młodszy od Zygmunta III, kiedy ten obejmował tron polski, rok starszy od Karola XII, gdy ów ruszył ze Sztokholmu, by rzucić na kolana Polskę, Rosję, Danię i Saksonię. No może Zassów nie był perłą na miarę Florencji, może prowadzenie majątku było mniej skomplikowane niż zarządzanie wielonarodową monarchią, może los nie postawił na drodze Tadeusza rywala formatu Piotra I. Wyzwanie, przed którym stawał, nie przerastało młodego dziedzica, tym bardziej że trzy z czterech sióstr nie mieszkały już w Zassowie, nie musiał się więc Tadeusz turbować matrymonialnymi komplikacjami i wydatkami. Majątek był zadłużony, jak każda galicyjska własność, ale Witold wyznaczył kierunek sanacji, inaugurując szkółki drzew owocowych i ozdobnych oraz róż. Powodów do optymizmu było więcej. Pradziadek wcale dobrze się ożenił. W 1895 roku pojął za żonę Marię, bratanicę ważnego polityka galicyjskiego, byłego redaktora krakowskiego „Czasu”, jednego z ojców założycieli polskiego konserwatyzmu, Pawła Popiela. Tadeusz okazał się szkółkarzem znakomitym. Firmę, jako poważne przedsiębiorstwo rolne, wymienił w 1900 roku w swojej dwutomowej syntezie Galicja wybitny badacz regionu Franciszek Bujak. Rzut oka na galicyjską prasę także potwierdza kompetencje pradziadka w kwestiach rolniczo-gospodarskich. Na przykład „Kurier Lwowski” we wrześniu 1907 roku donosił, że na wystawie rolniczej w Jaworowie pradziadek dostał złoty medal za projekt zalesienia wydm piaszczystych, a srebrny za szkółki owocowe. W 1914 roku, tydzień po zamachu w Sarajewie, kiedy napięcie międzynarodowe osiągnęło stan wrzenia, na wystawie we Lwowie pradziadek otrzymał nagrodę za róże cięte. Niedługo potem, jako oficer austriackiej armii, ruszył na front. Lektura „Kuriera Lwowskiego” pozwala częściowo śledzić i tę ścieżkę kariery Tadeusza. W 1897 roku został podporucznikiem piechoty rezerwy armii cesarskiej, w 1901 – porucznikiem, a w 1902 – kapitanem. Rezerwy wprawdzie, ale kapitanem. Na wojnie awansował na majora. Nic niestety o jego wojennych losach nie wiem.

Rewolucja księdza Okonia

Był więc pradziadek wybitnym rolnikiem, wojskowym rezerwy i był też marzycielem. W 1916 roku w broszurze Uwagi nad urządzeniem społeczeństwa snuł fantazje o Polsce, w której wszyscy żyją bezkonfliktowo i w harmonii. Aby osiągnąć ten ziemski raj, zantagonizowane dotąd klasy społeczne muszą darować „krzywdy wzajemne i pozbywając się uprzedzeń, wspólnie nad swojem dobrem pracować”. W Ojczyźnie marzeń znikną przywileje majątku i urodzenia. Przestaną mieć znaczenie słowa „arystokrata” czy „demokrata”, bo „sprawiedliwą i dostosowaną do potrzeb pomocą, otoczone być mają wszystkie warstwy”. W ogóle nastąpi kres polityki, która robi „z dnia na dzień z najlepszych przyjaciół śmiertelnych wrogów”. Partie polityczne zastąpią stronnictwa o charakterze ekonomicznym, czyli związki zawodowe. Powiedziałbym pradziadkowi, że w obrazach bezklasowej zgody nie jest daleki od młodego Karola Marksa.

Rozpędzony obrazami duchowego przełomu pradziadek wspina się na szczyt poetyckiego natchnienia i tworzy wizję godną romantycznego wieszcza: „O ile na to okoliczności pozwolą urządzić należy wielki zjazd wszystkich decydujących czynników w narodzie. Celem tego zjazdu będzie: ułożenie jednej wielkiej, jak najszerszej organizacji […] Ten zjazd ma się odbyć w Częstochowie. Tam na Sali królewskiej, gdzie tyle i takich wspomnień łączy się z sercem każdego Polaka… pod okiem Miłościwej naszej Pani i Królowej… niechaj się ocknie do życia Polska. Niech te same oczy patrzą na nas, które patrzyły na Kordeckiego i na garstkę obrońców!”.

Dwa lata później świat nie przypominał już tego z roku 1916. Pierwsza wojna światowa zradykalizowała nastroje. Panowała wprawdzie radość z odzyskanej pod koniec 1918 roku ojczyzny, ale w sercach ziemiańskich narastał niepokój związany z rewolucją bolszewicką i z reformą rolną. Rewolucja toczyła się za granicą, ale mając na uwadze jej internacjonalistyczne ambicje, można się było jej obawiać. Reforma zaś działa się „tu i teraz”. Jej trzeba było się bać.

Środowisko ziemiańskie broniło się przed reformą setkami broszur, odezw i elaboratów. Pisano w nich, że reforma to „przymusowy okup jednej klasy na rzecz drugiej” albo „krucjata klasowa”, że jej celem jest zniszczenie ziemiaństwa. Jan Stecki z Łańcuta, prezes Zarządu Głównego Związku Ziemian, pisał: „żywioł atakujący jest surowym, niedojrzałym, do życia państwowego nieprzygotowanym… konserwatywny z natury… w brutalności swej przewrotowy… Najstaranniej dobrane i najwymowniej przekonujące argumenty nie trafiają do celu, bo nikt ich nie słucha, gdy zaś nawet słucha – nie rozumie”.

Takie protekcjonalne napuszenie tylko podjudzało ludowców. „Stara Polska szlachecka się skończyła. Zaczyna się nowa Polska, nowa Polska ludowa”. Pod presją PSL „Piast” i „Wyzwolenie” sejm ustalił maksymalną powierzchnię wielkości majątku. Własność powyżej kilkuset mórg miała podlegać parcelacji. Warto zwrócić uwagę, że antypański projekt, przez ziemian odbierany jako bolszewicki, miał silne ostrze antykomunistyczne. Beneficjentami reformy mogli być tylko indywidualni rolnicy. Sens tych pomysłów był oczywisty – związać wieś z młodym państwem. Hasło Witosa: „ile ziemi, tyle ojczyzny” brzmiało jak szantaż w warunkach wojny o granice. Ale chodziło o to, by ludzie mieli poczucie, że walczą o swoje granice, i by zaszczepić ich przeciwko nostalgii, tęsknocie za zborami.

Niepokoje społeczne przetaczały się przez kraj. Także przez okolice Zassowa. W listopadzie 1918 roku powołano Republikę Tarnobrzeską, na czele której stanął charyzmatyczny ksiądz Eugeniusz Okoń. Można powiedzieć ziomek – Tadeusza, pochodził z położonego kilkanaście kilometrów od Zassowa Radomyśla. W czasie wiecu założycielskiego pod pomnikiem Bartosza Głowackiego w Tarnobrzegu wygłosił on mowę, którą warto przytoczyć w obszernych fragmentach:

„Precz z jaśniewielmożnymi dziedzicami, precz z utracjuszami […] Ty chłopie, który pracowałeś w pocie czoła po dworach pańskich za marne pomieszczenie i garść soczewicy, który trząsłeś się na widok pana rządcy, ty którego widok oblicza jaśnie pana wprawiał w drżenie i strach zarazem, tak, że na nogach Twych porcięta latały, jak na wrzecionie. Ty chłopie, ty robotniku odetchnij dziś pełną piersią, bo odtąd Tobie będzie kłaniać się Twój ciemiężca, odtąd on będzie drżeć przed Tobą”.

By spuentować tę część swojej tyrady, ksiądz Okoń sięga po, charakterystyczny dla gramatyki proroków, mistyczny czas przyszły dokonany: „Bóg tak sprawił, że poniżeni będą wywyższeni”. Dalej podkreśla ksiądz rewolucjonista powszechne prawo do ziemi, do lasów i łąk, co doprowadza go do gromkiego: „precz z lizusami hrabskimi, rządcami i leśnymi”. Jak entuzjastycznie zareagować musieli zgromadzeni pod Bartoszem Głowackim słuchacze! Rozpalony mówca, czując wibrowanie tłumu, szkicuje kolejne obrazy rewolucji: nie będzie się już brukować ulic czaszkami chłopskimi, ale szlacheckimi, koniec pracy dla innych, „żeby opływali we wszystko, a ty [chłopie], abyś gnił na barłogu”, koniec tyranii urzędników – „masz prawo żądać, by Ci sprawę zaraz załatwiono, a nie zechcą masz od tego pałę. Oni walili dotąd, Ty weź odwet za dotychczasową poniewierkę”. Jest dalej o pokazywaniu panom zębów, silnej pięści i konieczności trzymania za mordę urzędników. Podnieceni słuchacze, którym ogłoszono właśnie koniec starego świata, koniec cierpień, przebierają nogami, by sięgnąć po to, co im się należy, co Bóg postanowił, a ksiądz Okoń woła: „właśnie dzwonią, ale już nie na anioł pański, ale na anioł chłopski, więc oddajmy się w opiekę Matce Boskiej Dzikowskiej i zanućmy Serdeczna Matko”. Stoją więc chłopi i śpiewają pieśń, przy której trudno iść po swoje: „Zasłużyliśmy, to prawda, przez złości/ By nas Bóg karał rózgą surowości, Lecz kiedy Ojciec rozgniewany siecze/Szczęśliwy, kto się do matki uciecze”.

Nie wiem, czy ks. Eugeniusz i hrabia Tadeusz kiedyś się spotkali. Wyobrażam sobie jednak, że gdyby do tego doszło, mogliby się nawet polubić. Bo więcej ich łączyło, niżby się mogło wydawać. Synowie tej samej ziemi byli radykałami na tle swoich środowisk. Pradziadek już samą wizją bezklasowej ojczyzny wydaje się bardziej socjalistyczny niż ziemiański. Z kolei ksiądz Okoń malujący wizję brukowania ulic szlacheckimi czaszkami wydaje się bardziej jakobinem niż katolickim księdzem. No i obaj są gorącymi wyznawcami kultu Matki Boskiej.

PS Republika Tarnobrzeska skończyła się, zanim się zaczęła, choć strach padł na Lubomirskich i Tarnowskich, wielkich posiadaczy z okolic. Ksiądz Okoń musiał odbyć klasztorną pokutę za swój rewolucyjny zapał, nie zaprzestał jednak politycznego zaangażowania, bo za sanacji był aresztowany, w czasie wojny angażował się w pomoc Żydom, a potem hardo stawiał się komunistycznej władzy. Zmarł w 1949 roku.

Redaktorki inicjujące: Elżbieta Kalinowska, Dorota Nowak

Redaktorka prowadząca: Ida Świerkocka

Redakcja: Elżbieta Kalinowska

Korekta: Joanna Rodkiewicz, Jolanta Gomółka

Projekt okładki: Anna Gaik-Czasak

Skład i łamanie: Anna Gaik-Czasak

Książka powstała dzięki wsparciu Fundacji imienia Feliksa hr. Sobańskiego

Materiały wykorzystane podczas projektowania okładki: Portret Adelajdy Łubieńskiej (Biblioteka Narodowa), Illustrissiumus ac Reuerendissimus Dominus D. Stanislaus Lubienski (Biblioteka Narodowa), Feliks Pomian hrabia Łubieński (Biblioteka Narodowa), Tekla z Łubieńskich z synem Franciszkiem (Biblioteka Narodowa)

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel./faks (22) 826 08 82, 22 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-8474-2

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.