MARCIN

WROŃSKI

CZAS HERKULESÓW

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVII

Wydanie I

Warszawa

Czas Herkulesów i Krotonów przeszedł i w sporcie zaczyna triumfować Ulisses.

Teodor Sztekker, W potrójnym nelsonie, 1928

Rozdział 1 – Jedzie do nas rewizor!

Chełm, sobota 14 maja 1938 roku

CYRK SPORTOWY

NAJLEPSI ZAPAŚNICY POLSKI PRZEJAZDEM NA TURNIEJ DO LWOWA

W. BAJOREK – J. PUCIATA – W. SZURAJ I IN.

A TAKŻE

WALKI AMATORSKIE POD NADZOREM UZNANYCH SĘDZIÓW P. Z. A.

W NAMIOCIE W NOWYM PARKU MIEJSKIM – WEJŚCIE OD STAROŚCIŃSKIEJ

Danyło Sidoruk urwał pół plakatu i pobiegł dalej.

Nie żeby jako Rusina raziły go nazwiska polskich atletów albo nienawidził sportu. Przeciwnie, umyślnie został w Chełmie do nocy, żeby obejrzeć zawody, chociaż bilet kosztował aż trzy złote, a do swojego gospodarstwa w Wołkowianach miał prawie dwadzieścia kilometrów dziurawej szosy. Sidoruk po prostu pośliznął się na końskim łajnie i łapiąc równowagę, trafił spracowaną, sękatą dłonią na afisz przyczepiony pluskiewkami do drzwi GOSPODY „TARGOWICA”, PIERWSZORZĘDNEGO LOKALU CHRZEŚCIJAŃSKIEGO.

– Ludy, Żydy, dopomożit’! – krzyczał, nie zatrzymując się. – Ubyły ludynu!

Na rogu prowadzącej ku targowisku Lwowskiej wciąż trwała giełda. Luftmensze w wyświechtanych marynarkach albo czarnych kapotach zlecieli się do latarń i okien domów, byle dawały trochę światła, wdzięczni niebiosom za zachód słońca i koniec szabasu. Znów mogli targować się w swoim gardłowym żargonie, liczyć pieniądze i przyklepywać transakcje, chociaż żaden nie miał ze sobą towaru. Danyło nie rozumiał, skąd te Żydy brały pieniądze, jednakże tamci chyba rozumieli wołanie rusińskiego chłopa, bo poznikali w bramach. Tylko stary dozorca przy kościele Rozesłania Świętych Apostołów zachował się po chrześcijańsku. Wystawił łeb nad parkanem i zaświecił Sidorukowi w oczy latarką karbidową.

– I czegój drzesz mordę, chachłaku? I po kiego lecisz na Hrubieszów? Tamój! – Wskazał palcem w przeciwną stronę. – Tamój jest komisariat. Idź zameldować jak Pan Bóg przykazał.

Danyło zrobił w tył zwrot i pobiegł. Rzeczywiście parę kroków za szkołą widział duży biały budynek z czerwoną tablicą i orłem, tylko w nerwach wszystko mu się pokręciło.

Dozorca zaś, w lewej ręce trzymając latarkę, a w prawej międląc poczerniały różaniec, kontynuował swój obchód na tyłach kościoła.

– Zabili człowieka, zabili człowieka… – mruczał pod nosem. – Ot wymyślił! Pewno leży uchlany jak to przy sobocie, a un się drze jak stare prześcieradło, chachłak durny… Przeżegnać się dobrze nie umi, ino jak mańkut, to co un może wiedzieć, jełop schizmatycki…

*

Tegoż dnia wcześniej

Pierwszy, zwalisty chłop z kwadratową szczęką, wyszczerzał zęby w głupkowatym uśmiechu. Czterech pozostałych osiłków miało kamienne, skupione twarze. Ich powaga była całkiem na miejscu. Cała piątka nie żyła.

Komisarz Zygmunt Maciejewski odłożył zdjęcia na biurko. Były niewyraźne i tylko dwóch denatów fachowo skadrował policyjny fotograf. Pozostałe miały na odwrocie pieczęcie: „FOTO-KUPŚ” – CHRZEŚC. SALON ARTYST., CHEŁM, UL. LUBELSKA 75, TEL. 110. Zasadne, bo ktokolwiek stał za aparatem, obszedł się ze zwłokami po chrześcijańsku, z szacunkiem dobrym może do rodzinnego album, ale nie do akt śledczych. Żadnych detali pomocnych w identyfikacji, obrażenia już całkiem niewidoczne… Pan Kupś zadbał tylko, by przy trupach mógł artystycznie zapozować komisarz Józef Hejwowski, kierownik miejscowego Wydziału Śledczego.

– Uprzedzałem pana, panie Zygmuncie, że zdjęcia niewiele panu powiedzą – odezwał się teraz, wycierając spraną chustką spocony kark. – Za to w protokołach wszystko jest szczegółowo wyszczególnione. Przyzna pan, że było nie było, nasza praca stoi na protokole. Pan mnie przecież zna nie od dzisiaj.

Maciejewski kiwnął głową. Znali się nawet nie od wczoraj: to właśnie Hejwowski był pierwszym przełożonym Zygi, gdy ten świeżo po szkole dla oficerów policji dostał przydział do Zamościa. Obaj nie mieli powodów, by dobrze się wspominać. Zakrawało więc na upiorny chichot losu, że mianowanemu ledwie z początkiem marca oficerowi inspekcyjnemu przyszło skontrolować właśnie placówkę dawnego zwierzchnika.

– Jeżeli w protokołach jest wszystko, to dlaczego sprawca nie w areszcie? – burknął Zyga. Słowotok Hejwowskiego z wiekiem zrobił się nie do zniesienia, gorzej niż u kobiety! – Ofiary co do jednej w wieku do lat dwudziestu pięciu… Pasuje, młode byczki chętniej wdają się w bójki i czasem mają pecha. Tylko dlaczego do dzisiaj każdy jest NN? Żadnego nikt nie znał? Gdzie rozpoznanie środowiskowe?

– Przecież tutaj! – Kierownik wydziału wskazał leżące przed nimi teczki z aktami. Znów otarł pot, tym razem z głowy porośniętej rzadkimi siwymi kosmykami.

– Ma pan na myśli to, panie komisarzu? – Maciejewski dotknął palcem karteluszki formatu połowy zeszytu szkolnego, wyciągniętej z jednej z chudych teczek. Manię oszczędzania papieru Hejwowskiego dobrze poznał już w Zamościu, w Chełmie po ponad dziesięciu latach najwyraźniej nie osłabła.

– A co mogliśmy więcej zrobić, zdaniem pana inspektora? – zapytał stary glina ze spokojem, mimo że dotknięty do żywego.

Zyga skrzywił się nie tylko dlatego, że drażniły go wygodnictwo i głupota dawnego przełożonego. Stanowisko, o które wcale się nie prosił, to też była czysta złośliwość: kop w górę, by co najmniej kilku zazdrosnych oficerów mogło śledzić każdy jego krok, czekając, aż się potknie. Bardziej jednak irytowały go notatki służbowe chełmskich tajniaków. Chociaż włączone do różnych teczek, wszystkie spisano jednym charakterem pisma. W rozpytaniu stwierdzono, iż figurujący na fotografii pośmiertnej mężczyzna nie był tutejszy. Personaliów ustalić nie zdołano. Na każdej kopiowym ołówkiem Hejwowski dodał swoje trzy grosze: podano do Dziennika Inwigilacyjno-Poszukiwawczego. I koniec, dalej niech się martwi Urząd Śledczy przy komendzie wojewódzkiej!

– Mogli panowie przynajmniej połączyć to w jedną sprawę… żeby nie marnować papieru – dorzucił złośliwie Maciejewski – bo nie przekona mnie pan, panie Józefie, że ofiar nic nie łączy. Ci mężczyźni wszyscy byli przyjezdni, każdego z nich we dwóch ledwo byśmy obezwładnili i każdy ma przetrącony kark jak kogut na świąteczny rosół.

– Zna mnie pan, zawsze działam zgodnie z procedurami – zaznaczył Hejwowski, cofając się na krześle.

– Nie przeczę – Zyga pochylił się ku niemu – ale i pan mnie zna. Zawsze działam zgodnie ze zdrowym rozsądkiem. A panu brakuje wywiadowców, więc tym bardziej mnożenie spraw się nie przysłuży.

Kierownik wydziału nie odpowiedział, za to zmienił strategię i rozpoczął jeremiadę:

– My przecież nie mamy środków, za to widzi pan jak na dłoni, że niczego nie ukrywam! – zaznaczył, podnosząc w górę palec. – Uczciwie przedstawiam panu, że nie rozwiązaliśmy pięciu spraw, a sam pan dobrze wie, jak to się robi, żeby w statystykach wyszła tylko jedna. Pan chyba musi rozumieć, że czy to będzie jedna teczka, czy pięć teczek, trzeba cudu, żeby w którejś z tych spraw coś się ruszyło. Wie pan przecież, że buduje się Nowe Miasto. Najechało się hołoty… – westchnął ciężko.

– Nie trzeba cudu, wystarczą oczy dookoła głowy. Który z pańskich wywiadowców ma rozpoznane to Nowe Miasto?

Hejwowski uśmiechnął się smutno.

– A może pójdzie pan wieczorem do cyrku sportowego, panie Zygmuncie? – wypalił naraz.

– W cyrku to jestem od rana. – Maciejewski nie planował upokarzać starszego kolegi, ale sam się, do cholery, prosił! Poza tym cały, tyjący powoli organizm komisarza coraz rozpaczliwiej domagał się obiadu. I kufelka. – Proszę zawiadomić dyżurnego, żeby dał mi klucz do gabinetu, kiedy wrócę. Chcę dokończyć raport i jutro zameldować się w Lublinie.

– Jak pan sobie życzy. – Dawny przełożony wyniósł się z kwaśną miną, a Zyga został w obcym gabinecie, z którego na czas inspekcji wyrzucono kierownika administracyjnego. Z wyglądu byk w sam raz do dochodzeniówki, ale porządek trzymał jak stara panna, na parapecie miał paprotkę i dziw tylko, że nie dziergał serwetek, przynajmniej na służbie. Dobrali się z Hejwowskim, nie ma co.

Maciejewski włożył swoje papiery do szuflady i zamknął ją na kluczyk. Już go chował do kieszeni, ale po namyśle zostawił na biurku. Jeszcze by zgubił. Z kapeluszem w ręku ruszył korytarzem pierwszego piętra.

– Cicho, rewizor idzie – dobiegło go, zanim zszedł ze schodów.

Na dyżurce przodownik w zapiętym pod szyję mundurze czekał przy uporządkowanym biurku, aż będzie mógł się poderwać i wyprężyć. Dwaj zdający służbę posterunkowi zasalutowali. Jakiś policjant ubrany po cywilnemu zniknął w bocznym korytarzu, Zyga zdążył tylko zobaczyć nogawki brązowych spodni z mankietami. Dotknął palcem kapelusza i z ulgą opuścił duszny murowany gmach. Z otaczających go drewnianych domów z miejsca buchnęło zapachem duszonej cebuli z podrobami i Ordonką śpiewającą z patefonu.

Reformacką toczył się rozklekotany dwukonny furgon wyładowany workami z nadrukiem młyna „Industria”, ale komisarz przeciął ulicę tuż przed szkapimi łbami. Podniosły łby i prychnęły, instynktem rozpoznając złego człowieka. Zygę jednak zmęczyło bycie dobrym. Jeszcze poprzedniego dnia starał się udawać ludzkiego oficera inspekcyjnego, obiady jak przystało inteligentowi z miasta wojewódzkiego jadał w „Resursie”, a swój wieczorny kieliszek wychylał w barze hotelowym. Teraz skierował się prosto na Lwowską, gdzie w cieniu kościoła Rozesłania Świętych Apostołów w żydowskich budach przepijali jarmarczny utarg chłopi z okolicznych wiosek.

*

W oddali na górce prężyły się wieże kościoła Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, zaś Lucek Feluk stał na rusztowaniu i prężył muskuły. Osiedle kolejarskich domów po jednej stronie jeszcze pachniało wapnem, po drugiej miejsce takich jak on murarzy zajęli już szklarze i malarze. Na lepkiej od białawego błota, zrytej kołami furgonów przyszłej ulicy Katedralnej uwijały się dziewuchy z brygady kobiecej, zbierając drewno pozostałe z szalunków. Im właśnie Lucek Feluk, chłopak prawie dwa metry, z łapami jak kafary, od co najmniej kwadransa poświęcał więcej uwagi niż murarce. Z wysokości pierwszego piętra i te dorzeczne, i stare niby wyglądały podobnie, z takimi samymi chustkami zawiązanymi na głowie i w pobrudzonych fartuchach. Jednakże Lucek już wcześniej przyuważył kształtne łydki robotnicy w bluzce ze spłowiałym kwiecistym wzorem. Teraz materiał kleił się do spoconych pleców, gdy się zaś prostowała, także do cyców jak dwa dorodne jabłuszka.

– Dylcyneo, moja Dylcyneo! – zanucił fałszywie. Nie był muzykalny, poza tym za cholerę nie mógł sobie przypomnieć melodii z zasłyszanej piosenki.

Stanął na rusztowaniu z kielnią w garści, drugim ramieniem oparty o belkę. Podwinięte rękawy odsłaniały twarde bicepsy, ale dziewucha obróciła się zadem, że niby taka święta Zuzanna. Feluk rozejrzał się i jego uwagę przykuł szpaler świeżo posadzonych drzewek. Schylił się, by urwać gałązkę.

– Fe, Fulcyneo! – zawołał znowu, trzymając ją w zębach. W jednej chwili gorzki smak młodej kory i łyka wypełnił mu gębę, lecz Lucek twardy był, ani się skrzywił. Wolną dłoń wsadził zawadiacko do kieszeni spodni.

Dziewucha wreszcie zwróciła na niego uwagę. Wyprostowała się i Lucek już sobie winszował, ona jednak najpierw pogroziła mu trzymaną w garści deską, a potem po prostu splunęła, kurew jedna, i jak nie zaczęła gdakać!

Robotnik splunął korą i szukał w głowie czegoś odpowiednio pogardliwego, lecz koledzy obrócili się od oklejanych zaprawą murów, a zrozumiawszy, co zaszło, zaczęli rechotać. Krępy majster Dyjaszuk pięcioma krokami pokonał rozhuśtany pomost i stanął przy Feluku.

– Czegój nie robisz, ino zęby szczerzysz? – burknął. – I czegój drzewo psujesz? Ty sadziłeś, że rwiesz?

Jakby Lucek strzelił go z byka, majster jak raz spadłby ciemieniem prosto na pryzmę trylinki czekającej tu na brukarzy. Zacisnął zęby.

– Lepiej żartować jak chorować, panie majster – powiedział i chciał wrócić do roboty, ale Dyjaszuk zabrał mu kielnię.

– Na dół zaprawę mieszać! – rozkazał twardo, chociaż musiał zadrzeć głowę, żeby spojrzeć dryblasowi w oczy.

– Ja nie jestem pomocnik, ja jestem fachowy murarz, panie majster! – Feluk powiedział to na tyle głośno, żeby i na dole było go dobrze słychać. – Ja się do gównianej roboty nie najmowałem.

Miał nadzieję, że zrobi to należyte wrażenie na cycatej brunetce, bo że była ciemną brunetką, teraz spostrzegł po lokach wymykających się spod chustki. A łydek mimo to nie miała zarośniętych jak małpa z zoologu. Chęć brała Lucka, że jasna cholera! Zara, chyba że goliła nogi jak kurwa jaka… No nie, o to jej nie posądzał…

– Patrzajta no go, miglanca! – wrzasnęła teraz na całe gardło. – Do byle czego to on się nie najmował. O, nie skamlał jak te drugie, coby mu byle robotę dali. Miastowy murarz, z patentem, wiadomo! I z pytą w garści. – Zarechotała po wsiowemu.

Lucek nie tyle nawet wyjął, co wyrwał rękę z kieszeni spodni, ale za późno było. Koledzy na rusztowaniach mieli z niego ubaw jak z klauna w cyrku. Przy pyskatym dziewuszysku zaraz znalazła się jej brygadzistka, tylko zamiast dać w pysk, cicho kazała brać się za robotę. A majster zaparł się plecami o belkę rusztowania i rozdarł mordę:

– To ja tu jestem od tego, żeby ci powiedzieć, czyś fachowiec, czy dupa wołowa! Co to ma być? – Wskazał paluchem niewyrównaną jeszcze powierzchnię. – Mieszaj zaprawę albo won z budowy!

– A bo to mi zależy, inną robotę znajdę! – Feluk uniósł się honorem. Tylko jaką inną?… Nie było pracy. W jego rodzinnej Warszawie przyjęciami na budowę rządziła banda, której trzeba się było wpierw opłacić. Gdynia już stała. Lublin miał swoich własnych bezrobotnych. W Centralnym Okręgu Przemysłowym patrzyli w papiery. Chełm był w sam raz dla Lucka… No ale on miał swój ambit! Rosła w nim chęć dać ze łba majstrowi, tyle że wszyscy patrzyli, a on wolał drugi raz nie zawierać znajomości z kryminałem.

– No to se znajdź! – Dyjaszuk wskazał mu pomost prowadzący wprost na ulicę, póki co bardziej podobną do gnojowiska, białawego od wyłażącej spod ziemi kredy.

W kasie uczciwie wypłacili mu przerobione dniówki, nie mógł mieć pretensji. W sam raz, żeby schlać się, nim wsiądzie w pociąg.

Lucek Feluk nie mógł wiedzieć, że w tym samym czasie, kiedy on opuszczał największy plac budowy w Polsce, jego srogi majster kręcił korbką telefonu wewnętrznego w barakowozie, przy którym żydowskie dzieciaki pasły kozy.

– Tak jest… Tak jak pan rozkazał – meldował Dyjaszuk zupełnie innym już tonem i nawet nie ośmieliwszy się usiąść, chociaż rozmówca nie mógł przecież widzieć, czy stoi na baczność, czy dłubie w uchu. – Miałem na niego oko i sam się podstawił… Tak jest, wyrzuciłem na pysk.

*

Pierwszą knajpę Zyga Maciejewski miał blisko, zaraz za Liceum Pedagogicznym, gmachem jak na Chełm tak imperialnym, że bez wątpienia za cara musiano tam edukować nie przyszłych belfrów szkół powszechnych, ale dobrze urodzone panny. Przylepiony do dwóch wyższych kamienic drewniany wyszynk był najwyraźniej dość popularny, bo stało przed nim kilka wozów, a zaprzężone do nich koniska zanurzały pyski w workach z obrokiem. Komisarz zwrócił uwagę na przybity do drzwi afisz cyrku sportowego, jednak szyld „Targowica”, wiszący krzywo nad obłażącą z farby framugą, nie spodobał mu się ani trochę. Wprawdzie Targowicą w Chełmie prostodusznie nazywano tutejszy plac targowy, lecz Zyga miał z tą nazwą bardzo złe skojarzenia ideowe. W szkole uczono go, że konfederacja targowicka chciała ratować Polskę przed upadkiem i bardzo rozumnie poprosiła o pomoc imperatorową Wszechrusi Katarzynę I. W domu ciotka wytłumaczyła mu, że caryca Katarzyna była rozpustną wywłoką, a targowiczanie zdrajcami, którzy dla paru rubli sprzeniewierzyli się konstytucji i za to właśnie podczas powstania Kościuszki kilku z nich powieszono, niestety tylko kilku. „Ale nie mów o tym w szkole, Zygmuś”, przykazała. Oczywiście powiedział najbliższym kolegom, lecz dla nich nie była to żadna nowina, bo w każdym przyzwoitym polskim domu w najgłębszej tajemnicy opowiadano dzieciom to samo.

Na dodatek wypisany mniejszymi literami PIERWSZORZĘDNY LOKAL CHRZEŚCIJAŃSKI przypomniał mu pieczęć zakładu fotograficznego Kupsia, który robił w Chełmie fatalne zdjęcia dla policji. Przeszedł więc obok chasydów na rogu Lwowskiej, czasem rzucających kilka zdań jeden do drugiego. Szabas nie pozwalał im stać za ladami sklepów, lecz zaglądanie przez okno, czy wynajęci na ten dzień chrześcijańscy subiekci nie podbierają z kasy, było przecież rozrywką, nie pracą. Maciejewski czuł na plecach ich spojrzenia, gdy zbliżając się do targu, zajrzał do kilku knajp, najpierw w coraz niższych kamienicach, potem w drewnianych budach. Wszędzie był tłok, wszędzie na jego widok milkły rozmowy, chłopi za stołami naraz znajdowali włosy w zupie, a wódka szła im nie w tę dziurkę, więc robił w tył zwrot. Czytał w „Expressie”, że Anglicy nazywają coś podobnego overdressed. Zdecydowanie był przeubrany, mimo że miał na sobie tylko gotowy urzędniczy garnitur. Róża Marczyńska, jego przyjaciółka i kochanka, gdy zmienił stanowisko, od razu chciała zaciągnąć go do krawca, ale w końcu udało jej się tylko do sklepu. Wybierała mu jakieś w prążki, w pepitkę, popielate i srate, on kupił czarny, bo wisiał pierwszy z brzegu i był najtańszy.

Mimo to jednak był przeubrany, pierwszy raz, odkąd jako dzieciak, wystrojony przez ciotkę w marynarski mundurek na piknik w Ogrodzie Foksal, wymknął się jej i zaczął zwiedzać Bronowicką, Składową, Zgodną… Proletariackie dzieciaki patrzyły na niego jak na dziwadło, co wcale mu nie przeszkadzało. Gdy dostrzegł grupkę puszczającą łódki w rynsztoku, zdjął niewygodne buciki i zapragnął dołączyć do zabawy, lecz jakaś dobra kobieta dała mu parę klapsów w tyłek i należycie histeryzującą zgubę przekazała policjantowi w białym, pięknym, letnim mundurze. Chociaż bolało go doznane upokorzenie, otarł łzy, bo był bardzo dumny, że właśnie ktoś taki odprowadza go do parku i urzędowym rosyjskim poucza zapłakaną ciotkę, że według prawa na dziecko należy mieć staranne baczenie.

Ciotka! Kiedy ostatnio zaniósł kwiaty na jej grób? Nie przypominał sobie, ale postanowił naprawić to zaraz po powrocie do Lublina. Jutro niedziela, jak raz stragany przy Lipowej otwarte będą do zmierzchu, nie tylko do końca nabożeństw w okolicznych kościołach. Może potem zajrzy do Gienka Krafta, swojego dawnego zastępcy ze Śledczego? Z cmentarza już nie tak daleko, a nie widzieli się kilka ładnych tygodni…

Lwowską przemierzały służące z pełnymi koszami zakupów na jutrzejszy obiad, plotkujące po rusińsku, usłyszał też niemiecki od trzech mijających je mężczyzn, ubranych z chłopska, lecz w koszulach błyszczących od krochmalu, podczas gdy jego rodacy człapali już rozchełstani i wstępnie rozebrani wódką, na faceta w krawacie patrzący z uzasadnioną podejrzliwością. Zyga stanął z boku i zapalił papierosa zły na siebie, że naszło go na wspominki jak starą babę. I na cholerę mu zresztą był ten nowy garnitur?! „Zyga Maciejewski dygnitarzem”, nie najgorszy tytuł na powieść Dołęgi-Mostowicza, a na przedstawienie kabaretowe znakomity ze szczętem! Trupa mogłaby objeżdżać z programem prowincję, tak jak on objeżdża komendy w Siedlcach, Łukowach, Hrubieszowach, Krasnychstawach, Chełmach. Mógł sobie nader plastycznie wyobrazić, jak dwa, trzy dni wcześniej komendanci powiatowi zwołują odprawę. „Zaprosiłem panów w celu zakomunikowania im arcyniemiłej nowiny: jedzie do nas rewizor!”.

Sam tylko raz widział prawdziwego rewizora, gdy do jego gimnazjum przybył inspektor szkolny Grechniczyn. Raptem nauczyciele, którzy jawili się Zygmusiowi i jego kolegom jako wszechmocne ucieleśnienia carskiego ucisku, zaczęli chodzić ciszej, na palcach, w dodatku przygarbieni, jakby chcieli wydać się mniej zauważalni, a może po prostu przygotowani do złożenia błyskawicznego, hołdowniczego ukłonu. Do uczniów zaś zwracali się z uśmiechem, chcąc pozyskać ich na wspólników, aby w czystych i pozapinanych na ostatni guzik szkolnych mundurkach także przed tablicą okazali się celująco wyedukowani. Nie przypadkiem na lekcjach niemieckiego oraz matematyki Maciejewski miał wówczas surowo przykazane czuwać w pierwszej ławce i na sekretny gest nauczyciela zgłaszać się do odpowiedzi, na większości innych przenosić się na środek klasy i robić minę znamionującą skupienie oraz jako taką inteligencję, na łacinie natomiast kulić się w ławie ostatniej i udawać, że wcale go nie ma. Po zakończeniu misji Grechniczyna starannie wykaligrafowanymi dobrymi notami zostali nagrodzeni ci, którzy zadowalająco odegrali swoje role, a później wszystko wróciło do szkolnej normy. Maciejewski nie wątpił, że w Chełmie będzie podobnie.

Tyle że nie tak to miało wyglądać! Jako gimnazjalista inspektorem brzydził się bardziej niż swoimi belframi. W tych ostatnich niespodziewanie dla samego siebie pierwszy raz dostrzegł ofiary tej samej tyranii. W starożytnym Rzymie (historia, trzecia ławka w przypadku inspekcji) zwykle nadzorca niewolników sam nie był wolnym człowiekiem i takimi nie byli też dawni pedagodzy Zygi. Po tylu latach od ukończenia szkoły nie miał już pewności (łacina, ostatnia ławka), lecz kołatało mu się po głowie, że paedagogus to chyba właśnie był niewolnik pilnujący, aby dzieci jego pana nie zapomniały o odrobieniu lekcji. I ta sama Polska, do której modlił się jako szczeniak, po zmartwychwstaniu okazała się macochą. Jego przyjaciel Kraft jako ewangelik nieraz musiał się tłumaczyć z tego, że nie jest Niemcem, nieuczęszczającego do kościoła Zygę niektórzy brali za socjalistę, zaś prawosławnym na Chełmszczyźnie przypinano łatki ukraińskich nacjonalistów.

Gasząc papierosa pod podeszwą, otrząsnął gorzkie myśli. Otępienie umysłowe, jak czytał, bywa objawem niedożywienia. A nadwrażliwość ideowa, co sam znał po sobie, objawem niedopicia. Szybszym krokiem zanurzył się zatem we Lwowską, gdzie więcej spotykał głośnych, wymiętych ludzi, targowiczących się przy straganach, chociaż mieli tu dwa razy taniej niż w Lublinie. Prowizorycznych bud nastawiano gęsto, bo nazajutrz przypadał odpust Matki Bożej Łaskawej, więc co zapobiegliwsi polscy i rusińscy handlarze już rozłożyli na kramach wstążki, drewniane zabawki i tanie słodkości, a chłopi z podchełmskich wsi zjechali sprzedać na przednówku resztki skromnych zapasów.

Dziękować łaskawej Maryi Pannie za targiem zobaczył drewniany parterowy dom z szyldem „Popularna”. W Lublinie tak nazywała się jedna drukarnia, lecz w Chełmie nazwę firmy przyjemnie okraszono rysunkiem kieliszka i parującego dania na talerzu. Dopadłszy jak najszybciej drzwi, pchnął je i nie rozglądając się już, zajął miejsce w rogu blisko szynkwasu, a żydowski właściciel, widocznie wyznawca złotego bożka, pojawił się przy nim w jednej chwili.

– Żur z chlebem, sznycel z ziemniakami, dwa piwa i mała wódka – zaordynował komisarz, kładąc kapelusz na blacie i sięgając po popielnicę.

– Na jednej nodze – obiecał knajpiarz w nieco wsiowej, jednakże polszczyźnie, i już odchodził, gdy najwyraźniej przypomniał sobie o czymś ważnym. Odwrócił się. – I moje kondolencje dla straty pana szanownego.

Na zewnątrz odezwały się dzwony. Maciejewski spojrzał przez okno i zobaczył mur cmentarza. Potem spojrzał na swój garnitur i na pozostałych gości, też w czarnych, tanich, tylko bardziej wyświechtanych marynarkach, którzy właśnie pospiesznie kończyli konsumpcję i zbierali się, żeby pójść za trumną.

*

Szyja Gross, szofer taksówki numer dwa, nie licząc małżonki, za wroga miał tylko Pliszczyckiego, szofera chrześcijańskiej taksówki numer jeden. Tego dnia zrobił jednak z nim ganc git geszeft. Poszło im prościej niż dyplomatom w Lidze Narodów, jako że więcej dorożek samochodowych w Chełmie nie jeździło.

Dla obu było aż zbyt wiele kursów, bo w cyrku sportowym rozstawionym na Nowym Mieście opodal cmentarza żydowskiego mieli walczyć mistrzowie ostatnich lat i na zawody szykowali się nie tylko Polacy, także Żydzi po ostatnim kęsie szabasowego czulentu. Pierwsi mieli swoich faworytów na plakacie, ale „Chełemer Sztyme” wymieniał również lodzermensza Cymermana.

Z Pliszczyckim umówili pasażerów pół na pół, uczciwie dzieląc się ulicami bez patrzenia na religię, tyle że Gross zupełnie niepotrzebnie wypił piwo do obiadu. Z pełnym pęcherzem odwiózł do cyrku już doktora Iwrego z rodziną, a teraz wracał na Zaułek Reformackiej zabrać profesorów Jaworskiego i Waśniewskiego, gdy naraz wpadł mu w oko szyld knajpy „Targowica”. Wprawdzie nie należała do tych, gdzie chadzali goście, których stać było na taksówki, ale klozet mieć musiała, to pewne. Gross zakręcił kierownicą i stanął w cieniu kasztanowców wychylających się zza parkanu. Już przekwitały, co przypomniało mu o maturzystach. Ci wkrótce będą chcieli jeździć za miasto nacieszyć się dorosłością, zanim okaże się, że tak naprawdę nie ma czym… Na razie jednak Szyję Grossa bardziej pilił pęcherz niż nadzieja zarobku.

– Przepraszam, czy pan szanowny pozwoli skorzystać z ubikacji? – zapytał, kiedy szybkim krokiem podszedł do kontuaru.

Stojący za nim zwalisty, łysy mężczyzna z uszami jak kalafiory spojrzał krzywo na szofera.

– Ubikacja dla klientury. I wyszynk chrześcijańskij – powiedział z rosyjskim akcentem. – Na rękę możem spróbować się. Kto wygra, choćby i Jewriej, wszystko u mnie darmo ma. – Knajpiarz położył na kontuarze łapę wielką jak łopata do chleba.

Gross nie miał czasu na kłótnie, przynajmniej tak sobie mówił, odprowadzany przez niechętne spojrzenia klientów „Targowicy”. Naprzeciwko knajpy przy murze klasztornym stały fury niemieszczące się przy placu targowym. Konie z workami obroku na łbach melancholijnie poruszały pyskami. Taksówkarz zrobił kilka kroków w głąb zaułka i skręcił w lewo w pierwszą bramę.

Ciasne podwórze było puste. Na tarasie prowadzącym do mieszkań na poddaszu jakaś rozczochrana dziewucha na zmianę trzepała i wąchała starą kołdrę, nie interesując się niczym poza tą wymagającą skupienia czynnością. Byle luftmensz odwróciłby się i bez skrępowania zaczął obsikiwać ścianę, lecz Szyja Gross nie czuł się jak luftmensz, bardziej jak przedsiębiorca. Przestępując z nogi na nogę, rozglądał się chwilę za wychodkiem, niestety dojrzał tylko śmietnik z przepełnionymi kubłami, na których z godnością polegiwał łaciaty kot, tajemniczym spojrzeniem śledzący bzyczące z wysiłkiem chrabąszcze.

– Awek! Psik! – Taksówkarz machnął lewą ręką, podczas gdy prawa prędko rozpinała guziki rozporka. Nie miał chwili do stracenia.

Wciśnięty między kubły, westchnął z rozkoszy aż tak, jak wbrew oczekiwaniom nie westchnęła jego małżonka w noc poślubną. Jego przytomniejszy już wzrok padł w wąskie, zakratowane okno niskiego parteru kamienicy. Paliło się tam słabe światło, odsłaniając przed taksówkarzem podręczny skład „Targowicy” z półkami wypełnionymi butelkami, workami mąki i kaszy. Ale co innego przykuło spojrzenie Grossa.

Dwóch mężczyzn, jeden około pięćdziesiątki, z muskułami rozpychającymi rękawy marynarki, drugi niespełna dwudziestoletni, ale podobnie nie ułomek, obejmowało się niczym w romantycznym tańcu albo w zawziętej walce. Młodszy, w ciemnym garniturze, zarzucał ramiona na kark rywala, a starszy z mężczyzn, widocznie bardziej doświadczony, trzymał młodziaka pod pachami, przyciskając do półek. Szofer, zdziwiony tym pojedynkiem, mechanicznie zapiął rozporek. Krewcy chełmianie biją się od czasu do czasu, to fakt, zwłaszcza w sobotnie wieczory, ale żeby dwóch siłaczy brało się za bary ukradkiem i akurat wtedy, gdy po drugiej stronie miasta stanął namiot cyrku sportowego?

Uwagę taksówkarza odwróciło pogłośnione radio z mieszkania na pierwszym piętrze. Podniósł głowę, akurat by spotkać się wzrokiem z dwiema pannami, które w dość niekompletnych strojach tanecznym krokiem wyszły na taras, objęły się wpół i roześmiane, zawirowały do tanga milonga. Szyja chciał zniknąć po cichu, niestety potrącił kubeł.

– Aj waj, Gross! – zawołała niższa z panien po żydowsku. Rozbawiona oparła się łokciami o balustradę, tak że gdyby nie zmrok, Szyja widziałby dokładnie, co ma za dekoltem. – Trysnąłeś sobie przy śmietniku, to teraz chodź trysnąć u nas!

Taksówkarz szybko odwrócił się i opuścił podwórko.

Kałuża moczu wolno wypłynęła zza kubła. Łaciaty kot z obrzydzeniem przeskoczył śmierdzącą strugę i na powrót ułożył się na pokrywie kubła, obojętny zarówno na męskie bójki, jak i panieńskie chichoty.

*

Komisarz Zygmunt Maciejewski był absolutnie pewien, że właśnie kończy raport pokontrolny. Odniósł się już pozytywnie do kwestii przestrzegania regulaminu służbowego, wykazał potrzeby kadrowe, następnie dodatnio, choć z zastrzeżeniami, ocenił system patrolowy i pisał akurat o potrzebie uzupełnień komendy doświadczonymi funkcjonariuszami śledczymi, kiedy poczuł nieśmiałe klepnięcie w ramię, skutkiem czego obudził się. Raport był znacznie mniej zaawansowany niż w jego śnie, a przed biurkiem w gabinecie użyczonym oficerowi inspekcyjnemu stał na baczność mundurowy z pasem malowniczo opadającym poniżej pokaźnego brzuszyska.

– Panie inspektorze, starszy posterunkowy Orłowski melduje, że musiałem pana obudzić – zaczął od spraw oczywistych. – Jest zabójstwo i ktoś musi zadecydować…

Pierwszy obudził się instynkt i Zyga omal nie wyrwał zza biurka galopem. Niestety nie był już od decydowania, jedynie od krytykowania cudzych decyzji! Jak niegdysiejszy bawidamek, obecnie rajfur. Albo jak krytyk literacki.

– A pan komisarz Hejwowski? Albo pan komendant Pawłowski? – burknął po hierarchii służbowej. – Chyba mają w domu telefony?

– Próbowaliśmy zgodnie z regulaminem, panie komisarzu, ale nie wrócili jeszcze z cyrku – zameldował policjant. – Bardzo proszę pana komisarza, bo rzecz jest poważna.

Mimo że starszy posterunkowy Orłowski na orła Maciejewskiemu nie wyglądał, prędzej na kurę tuczoną na Zielone Świątki, powagę sytuacji przedstawił w słowach krótkich, w korytarzu i na klatce schodowej.

Najpierw do dyżurnego zgłosił się zdyszany rusiński chłop, z papierów Sidoruk Daniel, ze słów Danyło, który najpierw sprzedał prosiaka, a potem pozostał w Chełmie obejrzeć walki zapaśników. Kiedy poszedł nasypać obroku wałachowi, pozostawionemu za opłatą przy gospodzie „Targowica”, zastał na furze trupa. Dyżurny przodownik oczywiście chachłaka zatrzymał.

– I co z tym Sidorukiem? – Zyga zatrzymał się na schodach.

– Ukrainiec, wiadomo, już siedzi – pochwalił decyzję bezpośredniego przełożonego gruby posterunkowy.

Dwuosobowy patrol, ledwie powrócił z obchodu, zgodnie z poleceniem udał się aresztować także konia i furmankę podejrzanego. Niespodziewanie szkapa, zaniepokojona obcymi, ledwie odwiązana, rzuciła się do ucieczki niczym wspólnik zbrodni. Wóz bez woźnicy, chociaż ze zwłokami, wywracając stragany, przejechał galopem przez plac targowy, ścigany policyjnymi gwizdkami, dopóki się nie wywrócił koło ochronki dla sierot na rogu Lwowskiej i Katowskiej. Tam wałacha przestraszyła grupa pijanych obwiesiów, hałaśliwie wytaczających się z ciemnej ulicy. Dzięki temu zbiegowi okoliczności pościg dopadł konia i udzieliwszy pijakom upomnienia za zakłócanie spokoju publicznego, wraz z furą oraz denatem wrócił na komendę. W tym samym czasie właściciel chabety, rozpytywany przez przodownika, udawał głupiego.

– A przecież, panie komisarzu, skoro to jego wóz, to kto winien? Pałki nie użyto, nawet po gębie nie dostał! – zaznaczył Orłowski.

Sidoruk miał już wywrócone kieszenie i portki opadające z braku skonfiskowanego paska. Jako włościanin nosił wysokie buty bez sznurówek, więc przynajmniej tych mu nie odebrano, wsadzając na dołek. Maciejewski przystanął w otwartych drzwiach celi, każąc podejść zatrzymanemu.

– A kto un? – Nieogolona gęba i krzywy nos Zygi nie wzbudziły szacunku chłopa. Nie ruszył się spod zakratowanego okna.

– Pan inspektor z Lublina, kurwa twoja chachłacka mać! – ryknął asystujący komisarzowi Orłowski.

– Równo idźcie, jak po sznurku! – dołączył do wrzasków Maciejewski. – Lewa ręka za prawe ucho, prawą dotknąć nosa. Chuchnąć! – rozkazał na koniec, kiedy Danyło spełnił te polecenia i nie przewróciwszy się, stanął naprzeciw oficera. – Co żeście dziś wypili?

– Ćwiartkę wódki i dwa piwa, ale pod tłusty bigos. Aż gazy brały. Po nocy mne było do domu wracać. Ja ne wynuwatyj!

– Wyście Ukrainiec? – Komisarz spojrzał spode łba.

– Gdzie tam Ukrainiec! – obruszył się Sidoruk. – Tutejszy. Ot, z godzinę drogi od Chełma…

– Rolnik?

– Jaki tam rolnik, pane, ot gospodarz! Dwadzieścia morgów, no sława Bohu, obrabiamy z synkiem bez parobków.

– Zabiliście?

– Ni, jij Bohu! – Chłop walnął się kułakiem w pierś.

– Zabitego znaliście?

– Ni, pane. No szkoda ludyny, młody taki, jij Bohu, tom przybiegł.

– No to z Bogiem. – Maciejewski odwrócił się do Orłowskiego, który wciąż stał przy nim jak cień albo szpicel. – Spisać, oddać pasek i puścić wolno.

– Kiedy to Ukrainiec – szepnął konfidencjonalnie posterunkowy.

– A niechby był i Chińczyk! Co za idiota mordowałby człowieka, potem wsadzał trupa na własny wóz, a na koniec jeszcze z językiem na brodzie biegł o tym zameldować? Tym bardziej średniorolny gospodarz, który ma dość kłopotów z podatkami, żeby szukać innych. Niech się spodziewa wezwania w najbliższych dniach. Tymczasem…

Nie zdołał dokończyć, bo na policyjny dołek wpadł zdyszany Hejwowski.

– Dziękuję, dziękuję panu, panie Zygmuncie! – Uścisnął komisarzowi dłoń. – Już przejmuję sprawę i przepraszam, że pana fatygowano. Zatem jest podejrzany? – Wskazał palcem Sidoruka.

Maciejewski zatrzasnął drzwi celi, omal nie uderzając nieszczęsnego chłopa w nos. Chociaż zdaniem komisarza był niewinny jak dziecko, sporów między panami władzą nie powinien słyszeć.

– Brak podejrzanego! – warknął. I gdyby rzeczywiście był rewizorem z carskich czasów, wydałby zaraz dalsze dyspozycje. „Ten człowiek zachował się jak należy i nie zwieje, bo mu się to zwyczajnie nie opłaca, job twoju mać. Oględziny miejsca zdarzenia zarządzić, a ja za godzinę czekam raportu albo na Sybir w try miga!”. Niestety mógł jedynie radzić i oceniać. Zaś kierownik chełmskiego wydziału śledczego każdą radę mógł traktować jako pomoc lub prowokację.

– Lepszy taki niż żaden – zdecydował szachrajsko Hejwowski i miał rację. Za nadgorliwość nikt jeszcze nikomu nic złego w wolnej Polsce nie zrobił.

Zyga westchnął ciężko. Ułożenie zwłok i większość śladów, to wszystko i tak było stracone, a na dodatek najcenniejsze godziny śledztwa w diabły, bo dochodzenie pójdzie błędnym tropem!

– Pan musi być nieludzko zmęczony. Niech pan pójdzie odpocząć do hotelu – poradził irytująco przyjaźnie dawny przełożony. – Natomiast co do cyrku, niech pan żałuje, panie Zygmuncie. Walki były pierwszorzędne!

Redaktor serii: Filip Modrzejewski

Redakcja: Katarzyna Arbaczewska-Matys

Korekta: Paulina Stoparek, Małgorzata Denys

Adiustacja: Zuzanna Żółtowska

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Projekt typograficzny: Robert Oleś / d2d.pl

Logo cyklu: aorta.com.pl

Logo serii: Marek Goebel

Fotografia na I stronie okładki: Władysław Maksymiak, zapaśnik

(Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Skład i łamanie: d2d.pl s.c., Kraków

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-4459-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.