kwartalnik, warszawa  więź wiosna 2019

Drodzy Państwo,

Wiosenny numer „Więzi” jest dość nietypowy. Obok trzech bloków tematycznych wprowadziliśmy jeszcze jeden: związany ze styczniowym zamachem na prezydenta Gdańska. Uważamy bowiem, że mordu na Pawle Adamowiczu nie można traktować jako tylko jednego z wielu zdarzeń w najnowszej historii Polski.

Zrezygnowaliśmy również z niektórych stałych działów, żeby przedstawić Państwu materiały z lutowego watykańskiego szczytu poświęconego wykorzystywaniu seksualnemu dzieci i młodzieży przez duchownych. Publikujemy część referatów tam wygłoszonych w przekonaniu, że powinny one dotrzeć w całości do polskich czytelników, i to właśnie teraz, gdy również w naszym kraju kryzys wiarygodności Kościoła w tej dziedzinie wkracza w fazę kulminacyjną.

Sprawa ta ma dla naszego środowiska szczególną wagę, tym bardziej że od marca br. działa inicjatywa „Zranieni w Kościele” – telefon zaufania i środowisko wsparcia dla osób dotkniętych przemocą seksualną. W każdy wtorek w godzinach 19–22 przy telefonie 800 280 900 dyżurują psychologowie mogący wysłuchać osób skrzywdzonych oraz służyć im informacją, pomocą i poradą. Organizatorami tej inicjatywy są: Klub Inteligencji Katolickiej w Warszawie¸ Laboratorium „Więzi” i Fundacja Pomocy Psychologicznej Pracownia Dialogu.

W tym kontekście dobrze widać też znaczenie tematu, jaki podejmujemy w bloku społecznym: stanu zdrowia psychicznego Polaków i opieki psychiatrycznej. Niestety, na obu tych polach jest coraz gorzej. Dziecięce oddziały psychiatryczne są zamykane, a nieliczne pozostałe są dramatycznie przepełnione; na wizytę u psychiatry czeka się miesiącami; z roku na rok wzrasta odsetek dzieci i młodzieży, którzy skarżą się na problemy ze zdrowiem psychicznym. Pisząc o tym, Maria Libura używa niezwykle trafnej metafory „płytkiego państwa”. Jakże gorzko brzmi jej diagnoza: „Gdyby nasza polityka zdrowotna kierowała się danymi i potrzebami społecznymi, problemy opieki psychiatrycznej od dawna byłyby na szczycie listy priorytetowych działań Ministerstwa Zdrowia”.

Zbigniew Nosowski

Spis treści
wiosna 2019, nr 1 [675]

Podziękowania dla Przyjaciół

Po zabójstwie w Gdańsku

Bez Adamowicza, ale i bez zmian

Zbigniew Nosowski

Każdy miał swoje Westerplatte
Paweł Adamowicz w czasach studenckich

Leszek Biernacki

Rzeczy (nie)pospolite

Polityka może być inna

Aleksander Hall

społeczeństwo

Zdrowie psychiczne w stanie zapaści

Pogarsza się zarówno stan psychiczny Polaków, jak i stan opieki psychiatrycznej. Co gorsza, od lat wiadomo, co należałoby zrobić – ale się to nie dzieje. Dlaczego psychiatria wpadła w pułapkę płytkiej polityki zdrowotnej?

Polska w złej kondycji psychicznej

Jarema Piekutowski

Psychiatria na mieliźnie płytkiej polityki

Maria Libura

Bezbronni

Lucyna Kicińska w rozmowie z Katarzyną Jabłońską

Życie na szybkości
Młodzież o zdrowiu, psychice i sensie życia

Marek Rymsza

Wojciech Bonowicz

Nauka

Konkurs poezji

Dobre

Czytanie świata

Złota poduszka do trumny, konie i Rzym

Katarzyna Jabłońska

Z drugiej strony Bugu

Cerkiew w służbie imperium

Siergiej Czapnin

Historia

Sytuacja nierewolucyjna
Polacy u progu obrad Okrągłego Stołu

Michał Przeperski

wiara

Kościół rozliczalny i przejrzysty

Tych wystąpień słuchali biskupi na watykańskim szczycie. Trzej kardynałowie, prawniczka i dziennikarka proponują bolesny rachunek sumienia Kościoła i instytucjonalne postanowienie poprawy po tragedii wykorzystywania seksualnego dzieci i młodzieży.

Myślą, mową, uczynkiem i zaniedbaniem

Zbigniew Nosowski

Poznanie bólu i leczenie ran jako zadanie pasterza

Kard. Luis Antonio Tagle

Ewangeliczna rozliczalność biskupów

Kard. Blase Cupich

Wziąć na siebie ból zranionych

Linda Ghisoni

Przejrzystość we wspólnocie wierzących

Kard. Reinhard Marx

Któż jak nie biskupi ma to zrozumieć?!

Valentina Alazraki

Damian Jankowski

Śmierć teodycei

*** [wracam a ona na mnie czeka]

*** [dwa punkty w skali apgar]

Dzieci Abrahama

Boko Haram: konflikty religijne a problemy społeczno-polityczne

Jarosław Różański OMI

Dziedziniec dialogu

Ciceronianus czy Christianus
Dawni autorzy chrześcijańscy wobec literatury pogańskiej

Maria Łukaszewicz-Chantry

Litery na piasku

Ł – jak łzy

Michał Zioło OCSO

kultura

Czego chcą od nas gry wideo

Gry to dziś coraz ważniejsze miejsce ekspresji realnych tożsamości, ale także uczenia się odpowiedzialności i budowania wspólnoty. Czego zatem możemy dowiedzieć się o nas, graczach? Jakie jest miejsce etyki i aksjologii w grach wideo?

Gry pomogą nam tworzyć wspólnotę

Grzegorz Zyzik w rozmowie z Bartoszem Bartosikiem

Oszuści, lekarze, ideolodzy
Etyka w grach wideo

Marcin Stachowicz

Sporne słowo na „s”
O kulturowym wizerunku gier wideo

Marzena Falkowska

Szymon Nagin

stary most

w ogrójcu

u stóp Honoraty

Ksiądz z kobietą w kinie

Dowód na istnienie człowieka

Katarzyna Jabłońska, Ks. Andrzej Luter

Ryś, czyli demoniczne moderato

Ks. Andrzej Luter

Książki

Niepamięć

Ks. Andrzej Draguła

W Rzeczpospolitej uczonych

Rafał Stobiecki

Bóg podźwignięty, człowiek przesilony

Łukasz Marcińczak

Na progu

Przygoda psa Ynka

Jerzy Sosnowski

W galerii „Więzi”

Elżbieta Lempp

Podziękowania dla Przyjaciół

Serdecznie dziękujemy wszystkim Darczyńcom i Patronom „Więzi”! Państwa życzliwość jest dla nas niezwykle ważna. W ostatnim okresie wsparcia udzieliły nam następujące osoby:

Maciej Achremowicz ○ Jacek Ambroziak ○ Katarzyna Andree-Łapińska ○ Anna Barczyk ○ Danuta Bednarska-Hajduk ○ Zygmunt Bluj ○ Krystyna Bojahr ○ Agnieszka Bortniczuk ○ Dariusz Bruncz ○ Michał Buczek ○ Mateusz Burzyk ○ Michał Całka ○ Tadeusz Chełkowski ○ Joanna Chodkowska ○ Jakub Choiński ○ Władysław Cholewa ○ Anna Chwalba ○ Piotr Ciompa ○ Marcin Czajkowski ○ Zbigniew Derdziuk ○ Marta Drobnik ○ Jakub Ekier ○ Bogusław Fejdasz ○ Przemysław Fenrych ○ Piotr Głogowski ○ Tomasz Gnyś ○ Joanna Gomułka ○ Dominik Górski ○ Jan Hałubiec ○ Jacek Haman ○ Jarosław Hirny-Budka ○ Agáta Stanislava Hrkľová ○ Anna Janiszewska ○ Ewa Jasionek ○ Krzysztof Marek Jedliński ○ Łukasz Kaczyński ○ Natalia Kanty ○ Michał Kasperczak ○ Piotr Kasztelowicz ○ Jakub Kiersnowski ○ Wiesław Klisiewicz ○ Joanna M. Kociszewska ○ Wiesław Kolasa ○ Bartek Kowalczyk ○ Maria Krawczyk ○ Alicja M. Kubiak ○ Jakub Kubica ○ Edward Stanisław Kudrewicz ○ Artur Kulesza ○ Ireneusz Lara ○ Piotr Marciniak ○ Kamil Markiewicz ○ Andrzej Mierzejewski ○ Lech Miłaczewski ○ Włodzimierz Miziołek ○ Paweł Mostek ○ Anna Murawska ○ Bogna Neumann ○ Anna Nowak ○ Sebastian Oduliński ○ Lech Oleksy ○ Dima Panto ○ Katarzyna Pasek ○ Joanna Paśnik ○ Krzysztof Patejuk ○ Ewelina Piechaczek ○ Jarema Piekutowski ○ Sławomir Pietuszko ○ Agnieszka Piskozub-Piwosz ○ Katarzyna Pliszczyńska ○ Anna Pobiedzińska ○ Leszek Ropelewski ○ Paweł Rost ○ Jerzy Rostworowski ○ Joanna Rózga ○ Mateusz Józef Różański ○ ks. Piotr Rytel ○ Jan Sawicki ○ Paweł Sawicki ○ Wojciech Setlak ○ Anna i Michał Siciarek ○ Grzegorz Piotr Sikora ○ Marcin Krzysztof Składanowski ○ Joanna Skurzak ○ Anna Sobótka ○ Renata Soszyńska ○ Agnieszka Sowińska ○ Magdalena Staniczek ○ Joanna Stawiarska ○ Ryszard Struzik ○ Romain Su ○ Wojciech Surówka OP ○ Wojciech Szabunio ○ Elżbieta Szczypek ○ Jola Szymańska ○ Joanna Święcicka ○ Marta Tondera ○ Jan Alfred Trammer ○ Jakub Troszok ○ Marcin Turski ○ Andrzej Tyc ○ Rafał Walasiak ○ Andrzej Walczyk ○ Paweł Wąsik ○ Krzysztof Węglewski ○ Maciej Wewiór ○ Krzysztof Wieliński ○ Bożena Winch ○ Anna Katarzyna Wojciechowska ○ Ewa Wojciechowska ○ Katarzyna Wojtak ○ Tomasz Wolanowski ○ Justyna Wołkowycka ○ Ks. Stefan Wylężek ○ Jan Wyrowiński ○ Kalina Wyszyńska ○ Agnieszka Zawiejska ○ Małgorzata Zielińska ○ Michał Zioło OCSO ○ oraz osoby, które pragną pozostać anonimowe.

Możliwe formy pomocy „Więzi”

1  stałe transparentne wsparcie poprzez serwis Patronite; szczegóły:
www.patronite.pl/wiez,

2  prenumerata redakcyjna kwartalnika „Więź” oraz polecanie jej swoim bliskim; warunki prenumeraty i numer konta bankowego – zob. s. 255,

3  bezpośrednie darowizny dla „Więzi”, odliczane od dochodu w rozliczeniu podatkowym; nr konta bankowego – jak dla prenumeraty, z dopiskiem: darowizna na rzecz działalności statutowej Towarzystwa „Więź”,

4  zakup naszych książek bezpośrednio u wydawcy – wydawnictwo.wiez.pl.

społeczeństwo

Zdrowie psychiczne w stanie zapaści

Pogarsza się zarówno stan psychiczny Polaków, jak i stan opieki psychiatrycznej. Co gorsza, od lat wiadomo, co należałoby zrobić – ale się to nie dzieje. Dlaczego psychiatria wpadła w pułapkę płytkiej polityki zdrowotnej?

Polska w złej kondycji psychicznej

Jarema Piekutowski

Niezbędna jest szersza reforma systemu ochrony zdrowia psychicznego, obejmująca nie tylko leczenie i diagnozowanie zaburzeń, ale też holistyczne spojrzenie na higienę psychiczną człowieka – w edukacji, mediach, debacie publicznej, na rynku pracy.

Trzynastolatek zmagający się z depresją wyskoczył z okna wieżowca w Pile. Czternastolatek powiesił się w swoim domu w Gorczynie. Jedenastoletni chłopiec z Olsztyna odebrał sobie życie. Wiadomo, prasa uwielbia epatować drastycznymi wydarzeniami – skonstatują niektórzy. Problem jednak zdecydowanie wykracza poza sensacyjne doniesienia prasowe.

Raport Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pt. Dzieci się liczą 2017 wskazuje, że pod względem samobójstw nieletnich Polska jest na niechlubnym drugim miejscu w Europie. W 2017 r. policja odnotowała 730 prób samobójczych wśród osób do 18. roku życia. Jest to ponaddwukrotny wzrost w porównaniu do roku 2013. Spośród tych prób niestety 116 zakończyło się śmiercią. Najczęstszą przyczyną zamachu samobójczego są zaburzenia psychiczne. I choć dane na pierwszy rzut oka mogą wskazywać, że pod tym względem nie jesteśmy w najgorszej sytuacji w porównaniu do innych krajów, to bardziej szczegółowa analiza problemów ze zdrowiem psychicznym w Polsce dostarcza powodów do niepokoju. I nie dotyczy to tylko dzieci i młodzieży.

Zaburzenia zdrowia psychicznego są coraz poważniejszym zagrożeniem na całym świecie. Dane Światowej Organizacji Zdrowia wskazują, że 27% dorosłych mieszkańców UE wraz z Islandią, Norwegią i Szwajcarią doświadczyło przynajmniej jednego z zaburzeń psychicznych. Oznacza to, że problemy ze zdrowiem psychicznym miały około 83 miliony mieszkańców tych krajów Europy, przy czym dane te są nadal zaniżone, gdyż nie uwzględniają wszystkich zaburzeń, nie była także badana grupa Europejczyków powyżej 65. roku życia.

Zdrowie psychiczne w stanie zapaści

Jak na tym tle wygląda Polska? Zdrowie psychiczne Polaków rzadko badane jest w sposób systematyczny, dlatego często brakuje aktualnych i pełnych danych – trzeba posługiwać się najnowszymi, które są dostępne. Te jednak nie przedstawiają pozytywnego obrazu.

W 2012 r. w badaniu CBOS większość Polaków uznała, że warunki życia w Polsce są szkodliwe dla zdrowia psychicznego i zwiększają ryzyko zachorowania na choroby psychiczne. Wśród tych warunków najczęściej wymieniano wówczas te ekonomiczne, przede wszystkim bezrobocie, które przez ostatnie lata znacząco się zmniejszyło. Z biegiem lat coraz więcej badanych wskazywało również na wpływ złych stosunków między ludźmi.

Potwierdza to Michał Józef Kawecki, psycholog, terapeuta i jeden ze współtwórców Społecznego Towarzystwa Oświatowego: – Zdrowie psychiczne Polaków jest w chwili obecnej w stanie zapaści, którą powoduje dramatyczna nierównowaga między emocjami dodatnimi i ujemnymi. Ta nierównowaga wynika z sytuacji w kraju, z atmosfery międzyludzkiej, z internetowego hejtu.

Zdaniem psychologa to „nakręcenie” negatywnej atmosfery odbija się na rozumie – nie może on już stanowić siły łagodzącej emocje i nadającej im formę. – Czynnik rozumowy odgrywa coraz mniejszą rolę – mówi Kawecki. – Jest po prostu tłumiony i dezorganizowany przez emocje ujemne: nienawiść, lęk o przyszłość, strach przed dniem jutrzejszym.

Podobne problemy diagnozowali Polacy u siebie w cytowanym badaniu CBOS – do trudnych emocji, których odczuwanie najczęściej deklarowali, należały: zdenerwowanie i rozdrażnienie, zniechęcenie, bezradność oraz lęk o przyszłość.

Na ochronę zdrowia psychicznego mamy mało pieniędzy, brakuje nam lekarzy, pielęgniarek psychiatrycznych, terapeutów środowiskowych, rehabilitantów, specjalistów i instruktorów.

Jedną z najważniejszych przyczyn pogorszenia jakości życia są tzw. zaburzenia afektywne, w tym najbardziej rozpowszechniona spośród nich depresja. Można już bez wątpliwości powiedzieć, że mamy do czynienia z niebezpieczną chorobą cywilizacyjną. Na świecie choruje na nią ponad 320 mln ludzi. Światowa Organizacja Zdrowia przewiduje, że w ciągu najbliższych 20 lat zaburzenia depresyjne staną się najczęstszym problemem zdrowotnym. Według danych WHO w 2015 r. w Polsce na depresję cierpiało niemal 1,9 mln osób. Wśród 28 krajów Unii Europejskiej Polska pod względem odsetka osób, u których zdiagnozowano depresję, znajduje się na 10. miejscu.

Strach przed leczeniem

W pierwszej chwili można powiedzieć, że sytuacja nie jest najgorsza. Jednak trzeba pamiętać, że badanie Eurostatu, którego dane przytaczam, mówi o zaburzeniu zdiagnozowanym. A Polacy nadal wstydzą się chodzić do psychiatry i do psychologa. Do osób cierpiących na zaburzenia psychiczne przykleja się stygmatyzujące etykietki. Co prawda w ostatnich latach stajemy się bardziej otwarci na pomoc z zewnątrz, jednak to otwarcie napotyka wiele barier. Za ten stan rzeczy odpowiadają nie tylko same zaburzenia psychiczne czy brak wiedzy, ale też kwestie etyczne.

– Chęć udania się do specjalisty ściśle wiąże się z odwagą poszukiwania prawdy dotyczącej sytuacji w rodzinie, sytuacji w relacji ze współmałżonkiem, w relacji z dziećmi – mówi Michał Józef Kawecki. – Ale poza odwagą potrzeba jeszcze pokory i skruchy. Jeśli tych cech człowiek w sobie nie odnajdzie, a będzie preferował źle pojętą dumę, pychę, fanatyzm wyznawanych poglądów, to wówczas nie ma szans na skorzystanie z pomocy – chęć poznania prawdy zamieni się w podejrzliwe, nieufne nastawienie także do psychologa i jawne odrzucenie jego usług.

Tymczasem rezygnacja z szukania pomocy może się skończyć tragicznie. Zaburzenia depresyjne – zwłaszcza nieleczone – są chorobą śmiertelną. Szacunki dotyczące śmiertelności są różne: lekarze wskazują, że od 15 do 25% chorych decyduje się na próbę samobójczą.

W latach 2013–2017 znacząco wzrosła liczba Polaków, którzy targnęli się na swoje życie. Najczęściej na taką próbę decydują się osoby między 25. a 34. rokiem życia. Także wśród osób w tym wieku wyraźnie zwiększyła się liczba prób samobójczych, jednak największy wzrost odnotowano wśród dorastającej młodzieży.

Jeśli chcielibyśmy na podstawie danych statystycznych zbudować portret typowej osoby podejmującej próbę samobójczą, to byłby to młody, samotny mężczyzna (kawaler) z wykształceniem zasadniczym zawodowym lub podstawowym, bezrobotny. Jednak często na taki czyn decydują się także osoby żonate lub zamężne, posiadające stałą pracę i wykształcenie średnie. Decyzję o próbie samobójczej podejmują więc ludzie stojący u progu życia zawodowego i rodzinnego, często uginający się pod presją ubóstwa lub wymagań rynku pracy.

Badania wskazują, że na nasze zdrowie psychiczne bardzo silnie wpływa stres zawodowy, zarówno ten związany z poszukiwaniem pracy, jak i ten w miejscu pracy. Ponad trzy czwarte Polaków doświadcza stresu w pracy co najmniej raz w miesiącu, a niemal jedna piąta – codziennie. Jak wskazuje badanie The Workforce View in Europe 2017, jesteśmy w pracy bardziej zestresowani od Włochów, Brytyjczyków, Niemców, Francuzów, Szwajcarów, Holendrów i Hiszpanów. Mimo spadającego bezrobocia odczuwamy też nieustannie niepewność na rynku pracy. Według danych ZUS w ciągu sześciu lat liczba wolnych dni, które wzięli Polacy z powodu zaburzeń psychicznych, wzrosła o ponad 70%.

Z drugiej strony od czasu transformacji ustrojowej nie potrafiliśmy do dzisiaj wypracować na skalę masową właściwych relacji między przełożonym a pracownikiem. Bolesnym wyrazem tego jest znana powszechnie sprawa domniemanego mobbingu w stowarzyszeniu „Wiosna” pod przewodnictwem ks. Jacka Stryczka, ale też niesłychana popularność akcji „Tygodnika Powszechnego”, zachęcającej czytelników do pisania listów na temat przemocy w pracy. „Jak to sp...sz, to cię zaj...ę”, „Do worka jak koty i do Wisły”, „Przyszłaś tu do pracy, a nie na seks” – takie słowa słyszą bohaterowie reportaży i autorzy listów. A te wciąż napływają.

Problemy z prewencją

My, Polacy, potrzebujemy zbiorowej terapii, a tymczasem wszystko wskazuje na to, że na wielu płaszczyznach nie umiemy radzić sobie z problemami psychicznymi. Działania m.in. mające ograniczyć problem samobójstw przewidywał Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego. Dziś Najwyższa Izba Kontroli mówi już otwarcie o fiasku tego programu. Dość zauważyć, że w trakcie jego realizacji nastąpił wzrost liczby zamachów samobójczych zakończonych zgonem o ponad 60%.

Nadzieja na wielką terapię Polaków istnieje, choć to, czy ją zrealizujemy, zależy w dużej mierze od nas samych.

„Fiasko Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego uniemożliwiło tworzenie spójnego i zróżnicowanego systemu skutecznej prewencji i leczenia zaburzeń psychicznych” – czytamy w raporcie NIK. Na ochronę zdrowia psychicznego mamy też mało pieniędzy; brakuje nam lekarzy, pielęgniarek psychiatrycznych, terapeutów środowiskowych, rehabilitantów, specjalistów i instruktorów.

Przedstawiony tu obraz może wydawać się bardzo pesymistyczny. Nie jest tak jednak do końca. Jak pisałem wcześniej, mimo niedostatków kadry Polacy szukają wsparcia u psychiatry i psychologa coraz częściej. Pomóc może też Kościół. Religijność – na co wskazują badania osób niezwiązanych z Kościołem (np. Diagnoza społeczna prof. Janusza Czapińskiego) – pozytywnie wpływa na dobrostan psychiczny. Ważne tylko, by była to religijność zdrowa, nieneurotyczna – gdyż, jak mówi o. Jacek Prusak, jezuita i psychoterapeuta, bywają i takie formy religijności, które cierpienie psychiczne rozumieją jako wyraz szczególnej bliskości z Bogiem.

Co możemy jeszcze zrobić, by poprawić sytuację? Potrzeba wiedzy, bo cały czas zdarza nam się mylić psychologa z psychiatrą. Niezbędne są rozwiązania systemowe, gdyż jak wskazuje cytowany wcześniej raport NIK, z koordynacją działań na rzecz zdrowia psychicznego nie jest najlepiej. Potrzebna jest szersza reforma systemu ochrony zdrowia psychicznego, obejmująca nie tylko leczenie i diagnozowanie zaburzeń, ale też holistyczne spojrzenie na higienę psychiczną człowieka – w edukacji, mediach, debacie publicznej, na rynku pracy. Mamy zasoby, mamy dobre chęci – musimy działać. Michał Józef Kawecki patrzy w przyszłość z ostrożnym optymizmem: – Ludzie otwarci, którzy nie są zaślepieni w swoich poglądach, przekonaniach, są chętni do korzystania z pomocy fachowców – stwierdza. – I sądzę, że ten ruch poradnictwa będzie się z czasem nasilał.

Nadzieja na poprawę sytuacji, na wielką terapię Polaków istnieje, choć to, czy ją zrealizujemy, zależy w dużej mierze od nas samych. ■

Jarema Piekutowski – ur. 1978. Socjolog, członek zespołu i główny ekspert ds. społecznych thinkzine’u „Nowa Konfederacja”. Kierownik projektów badawczych, społecznych i kulturalnych. Właściciel firmy Liber, wspólnik przedsiębiorstwa społecznego CRSG sp. z o.o., współpracownik Centrum Wyzwań Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej, PSDB i innych firm badawczych. Członek Zespołu Laboratorium „Więzi”. Autor fabularyzowanej biografii Gilberta Keitha Chestertona G. K. Chesterton. Geniusz ortodoksji. Pochodzi ze Szczecina.

wiara

Kościół rozliczalny i przejrzysty

Tych wystąpień słuchali biskupi na watykańskim szczycie. Trzej kardynałowie, prawniczka i dziennikarka proponują bolesny rachunek sumienia Kościoła i instytucjonalne postanowienie poprawy po tragedii wykorzystywania seksualnego dzieci i młodzieży.

Myślą, mową, uczynkiem i zaniedbaniem

Zbigniew Nosowski

Owocem watykańskiego spotkania biskupów ma być „kopernikańska rewolucja”: patrzenie na Kościół oczami ofiar wykorzystywania seksualnego, a nie z punktu widzenia ochrony instytucji. Gdy to się dokona, i świat, i Kościół zaczną wyglądać inaczej.

W dniach 21–24 lutego 2019 r. odbyło się w Watykanie spotkanie przewodniczących krajowych konferencji episkopatów z całego świata, poświęcone problemom wykorzystywania seksualnego dzieci i młodzieży. Bezprecedensowość tego wydarzenia sprawiła, że i w „Więzi” postanowiliśmy od razu udostępnić polskim czytelnikom znaczącą część materiałów z tego spotkania, choć przecież nie dalej jak w poprzednim numerze naszego pisma zajmowaliśmy się refleksją nad tą tragedią i jej konsekwencjami dla życia Kościoła.

Wydaje się nam jednak, że w obecnej sytuacji Kościoła – i powszechnego, i w Polsce – należy dogłębniej (a nie tylko w relacjach i komentarzach pisanych na bieżąco) przeanalizować kluczowe wystąpienia watykańskiego szczytu; wczytać się, jakie wskazówki płyną z Rzymu do krajowych konferencji biskupów; dostrzec zbliżające się możliwe zmiany w prawie kanonicznym – i pod tym kątem analizować rzeczywistość w swoim kraju1.

1  Bieżące komentarze osób ze środowiska „Więzi” znaleźć można w naszym serwisie internetowym Więź.pl.

Ochranialiśmy winnych, a uciszaliśmy zranionych

Wśród obserwatorów powszechne były oczekiwania, że watykańskie spotkanie będzie stanowczym przejściem od pięknych słów do konkretów, i to w skali całego Kościoła. Czy rzeczywiście można na to liczyć?

I tak, i nie. Nie było bowiem możliwe, aby to spotkanie dokonało zmian prawa kościelnego, np. uchwaliło przepisy kanoniczne dyscyplinujące biskupów i kościelnych przełożonych – to leży bowiem w kompetencji papieża. Bez wątpienia pozostaną jednak po szczycie nie tylko słowa i gesty, ale też zobowiązania do wprowadzenia kolejnych instytucjonalnych rozwiązań mających wyrażać i wspierać politykę „zero tolerancji”.

W istocie watykańskie spotkanie miało służyć przede wszystkim wyrównywaniu i ujednolicaniu świadomości biskupów z całego świata w zakresie wykorzystywania seksualnego, bo np. w wielu krajach Afryki czy w Azji powoływanie się na różnice kulturowe wciąż prowadzi niekiedy, także w Kościele, do lekceważenia samego faktu krzywdy ofiar. Mówiąc kościelnym językiem, chodziło o dostrzeżenie ich cierpienia oraz uznanie, że w tych bezbronnych osobach skrzywdzony został Bóg – i to przez tych, którzy występowali wobec nich in persona Christi.

Po drugie, przewodniczący episkopatów mieli też dobitnie zrozumieć wreszcie, że problem, o którym mowa, polega nie tylko na samych faktach okrutnej przemocy seksualnej, lecz także na błędnej postawie przełożonych wobec wydarzeń, o których się dowiadywali: koncentracji na unikaniu publicznego skandalu, ochranianiu sprawców, oskarżaniu ofiar, niszczeniu dokumentacji, manipulacjach medialnych. Z punktu widzenia tożsamości Kościoła jest to sprawa fundamentalna, bo w ten sposób biskupi sprawiają, że Kościół jest dla osób skrzywdzonych nie znakiem zbawienia, lecz źródłem dodatkowej udręki. Pod tym względem kluczową rolę odegrały nagrane świadectwa osób skrzywdzonych, których biskupi wysłuchiwali każdego dnia rano na początku swych obrad. Była w nich mowa także o lekceważeniu przez przełożonych zgłoszeń ofiar.

Błędy i zaniedbania wielu biskupów najdobitniej duchowo wyraziło sobotnie nabożeństwo pokutne sprawowane w Sali Królewskiej w watykańskim Pałacu Apostolskim. Przejmujące wezwania modlitewne czytał kardynał John Dew z Wellington w Nowej Zelandii: „Wyznajemy, że biskupi, prezbiterzy, diakoni i zakonnicy dopuścili się w Kościele przemocy wobec dzieci i młodzieży. Wyznajemy, że ochranialiśmy winnych, a uciszaliśmy zranionych. Wyznajemy, że nie uznaliśmy cierpienia wielu ofiar i nie okazaliśmy im pomocy, kiedy było to niezbędne. Wyznajemy, że często my, biskupi, nie wywiązywaliśmy się z naszych obowiązków. Wyznajemy, że zgrzeszyliśmy myślą, mową, uczynkiem i zaniedbaniem. Prosimy o przebaczenie za nasze grzechy”.

Kopernikańska rewolucja

Wnioski z tego rachunku sumienia zaproponował zaś w niedzielnej końcowej homilii przewodniczący Konferencji Episkopatu Australii, abp Mark Coleridge. Wezwał do „kopernikańskiej rewolucji”, która powinna być owocem tego spotkania. Wyrażać ma się ona w tym, by biskupi patrzyli na Kościół oczami ofiar wykorzystywania seksualnego, a nie z punktu widzenia ochrony instytucji. „Kopernik udowodnił, że to nie słońce krąży wokół ziemi, lecz ziemia krąży wokół słońca – mówił zwierzchnik archidiecezji Brisbane. – W naszym przypadku rewolucja kopernikańska to odkrycie, że to nie osoby wykorzystane seksualnie «krążą» wokół Kościoła, lecz Kościół wokół nich. Dzięki temu odkryciu będziemy mogli zacząć patrzeć ich oczami i słuchać ich uszami. A gdy to się dokona, i świat, i Kościół zaczną wyglądać inaczej”.

Ochranianie sprawców wykorzystywania seksualnego przez przełożonych sprawia, że Kościół jest dla osób skrzywdzonych nie znakiem zbawienia, lecz źródłem dodatkowej udręki.

Wśród kluczowych pojęć watykańskiego szczytu, które miałyby zoperacjonalizować tę rewolucję kopernikańską, najistotniejsze wydają się dwa: rozliczalność i przejrzystość. Każdemu z nich poświęcony był jeden dzień obrad. Oba zagadnienia są nowe w katolickiej refleksji nad władzą w Kościele. Ciekawe, że w Watykanie posługiwano się trudno przetłumaczalnym angielskim pojęciem accountability. Nawet we włoskich tekstach wystąpień podawano termin angielski i opisowe włoskie tłumaczenie: „konieczność podlegania rozliczeniom”. Również w języku polskim do tej pory „rozliczalność” była słowem dopuszczalnym jedynie w tekstach specjalistycznych. Postanowiliśmy jednak posługiwać się nim w „Więzi” przy tłumaczeniu wystąpień wygłoszonych w lutym w Watykanie.

Te trudności językowe z rozliczalnością nie mogą jednak dziwić, gdyż w istocie są one głębsze, merytoryczne. Struktury Kościoła jako instytucji wzorowane są do dziś na modelu monarchicznym, w którym władca jest suwerenem, nikomu nie podlega (poza Bogiem i historią), jest z definicji sprawiedliwy i ma zawsze rację, nie musi więc być rozliczany ani nie jest zobowiązany do jawności. Kryzys wywołany wykorzystywaniem seksualnym boleśnie obnażył słabości tego modelu – okazało się bowiem, że nawet w Kościele nie można liczyć na uczciwość i sprawiedliwość przełożonych.

Wprowadzanie rozliczalności i przejrzystości do prawa kanonicznego i struktur kościelnych to długa droga. Od czerwca 2016 r. obowiązuje już motu proprio Franciszka Come una madre amorevole [„Jak kochająca matka”], które przewiduje m.in., że przełożeni kościelni będą usuwani z urzędu z powodu zaniedbań w dziedzinie ochrony osób małoletnich i „bezbronnych dorosłych”. Do odwołania biskupa – postanowił papież – wystarczy „poważny brak sumienności”. Wciąż jednak brakuje bardziej precyzyjnych norm i kryteriów rozliczalności, niejako „aktów wykonawczych” wcielających tę zasadę w życie na różnych szczeblach życia Kościoła.

Na konferencji prasowej po zakończeniu szczytu jego organizatorzy zapowiedzieli, że takie normy prawne zostaną wkrótce ogłoszone. Formalnie może się to dokonać tylko poprzez akt papieża, ale wiadomo, że tak istotna zmiana wymaga odpowiedniego przygotowania. I tu właśnie widzę znaczącą rolę watykańskiego szczytu. Miał on uświadomić przewodniczącym krajowych konferencji episkopatów powagę sytuacji oraz niezbędność zmian w prawie kościelnym. Bez takiego przygotowania można by obawiać się niekiedy nawet buntu ze strony biskupów nieprzyzwyczajonych do tego, by ktoś ich surowo rozliczał z wykonywania powierzonych zadań.

Mają powstać także specjalne task forces, czyli mobilne zespoły ekspertów, które będą wspierać poszczególne episkopaty i diecezje w ich walce z nadużyciami. Wspieranie będzie zapewne oznaczało w tym przypadku również nadzór nad wprowadzaniem w życie norm i wytycznych płynących z Watykanu. Należy też spodziewać się m.in. większego upodmiotowienia w procesach kanonicznych osób pokrzywdzonych, zmian w rozumieniu tajemnicy papieskiej i większego otwarcia akt kościelnych dla ofiar przemocy seksualnej.

Konsekwentne wcielanie w życie tych owoców watykańskiego szczytu prowadzić może do sytuacji, w której Kościół katolicki zacznie realnie przewodzić w światowych zmaganiach o przezwyciężenie różnych form przemocy seksualnej wobec dzieci i młodzieży. Końcowe przemówienie papieża po niedzielnej Mszy Świętej miało taki właśnie charakter – Franciszek mówił nie tylko jako przywódca Kościoła, lecz także jako duchowy autorytet świata, który uświadomił sobie okropne zaniedbania wobec osób najbardziej bezbronnych i postanowił stanowczo je przezwyciężyć, stanąć nieodwołalnie po stronie ofiar i nigdy tego nie zmienić.

Oby tak było! Oby wspólnoty Kościoła były naprawdę najbezpieczniejszym miejscem wychowania dzieci i młodzieży oraz wzorem dla innych grup i instytucji. Oby tak było również w Polsce. I oby poniższe materiały z watykańskiego szczytu otwierały te polskie kościelne oczy i uszy, które jeszcze wciąż nastawione są bardziej na co innego niż ból osób zranionych. ■

Zbigniew Nosowski – ur. 1961, absolwent socjologii i teologii. Od 1989 r. redaktor „Więzi”, od 2001 r. – redaktor naczelny. Autor książek Parami do nieba. Małżeńska droga świętości, Szare a piękne. Rekolekcje o codzienności, Polski rachunek sumienia z Jana Pawła II, Krytyczna wierność. Jakiego katolicyzmu Polacy potrzebują. W latach 2001 i 2005 był świeckim audytorem Synodu Biskupów w Watykanie. W latach 2002–2008 konsultor Papieskiej Rady ds. Świeckich. Chrześcijański współprzewodniczący Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów w latach 2007–2009 i ponownie od 2017 r. Dyrektor programowy Laboratorium „Więzi”. Mieszka w Otwocku.

kultura

Czego chcą od nas gry wideo

Gry to dziś coraz ważniejsze miejsce ekspresji realnych tożsamości, ale także uczenia się odpowiedzialności i budowania wspólnoty. Czego zatem możemy dowiedzieć się o nas, graczach? Jakie jest miejsce etyki i aksjologii w grach wideo?

Gry pomogą nam tworzyć wspólnotę

Grzegorz Zyzik w rozmowie z Bartoszem Bartosikiem

Polska branża gier wyróżnia się relacyjnym podejściem do odbiorcy. W czasie, gdy politycy i eksperci powątpiewają w wartość studiów humanistycznych – dość pogardliwie nazywając nabywane tam umiejętności „miękkimi” – w polskiej branży gier mamy bardzo udane przykłady humanistycznego podejścia w zarządzaniu.

Bartosz Bartosik Przy okazji premiery pierwszego polskiego serialu Netflixa 1983 Agnieszka Holland zarzuciła swoim internetowym krytykom, że nie znają się na kinematografii i powinni zająć się graniem w gry komputerowe. Z kolei Andrzej Sapkowski jakiś czas temu zasugerował, że gry wideo są rozrywką dla ludzi mało inteligentnych. Jak Pan – akademicki groznawca – odbiera takie słowa?

Grzegorz Zyzik Sądzę, że wynikają one z niezrozumienia tego, że w przypadku gier wideo mamy do czynienia z coraz bardziej popularnym tekstem kultury. Twierdzenie, że to jest niższa forma rozrywki – a szerzej, że gry komputerowe są wyłącznie rozrywką – jest w najlepszym razie uproszczeniem.

W przypadku Andrzeja Sapkowskiego wiąże się to pewnie częściowo z poczuciem rozczarowania, że sukces gry wideo wykreowanej w jego świecie niekoniecznie przełożył się na jego dochód, co oczywiście wynikało ze specyfiki umowy zawartej między nim a CD Projekt. Swoją drogą takie brutalne postrzeganie gier wideo wyłącznie w kategorii zysku ekonomicznego często charakteryzuje ludzi, którzy uważają gry przede wszystkim za zabawkę, pewien kaprys.

Bartosik Czasem przecież to prawda. Zwłaszcza że, jak zauważają niektórzy z przerażeniem, gry są tak szeroko dostępne.

Zyzik Choć nie ma powodów do paniki, to faktycznie każdy może być graczem. Z technologicznego punktu widzenia w zasadzie każde urządzenie multimedialne oferuje dostęp do gier. Ciągłą możliwość grania zapewnia chociażby smartfon, który stale nosimy przy sobie. Nie trzeba się tego bać, ale należy się nauczyć z tym obchodzić.

Bartosik Zacznijmy od podstaw: czym właściwie są gry wideo?

Zyzik Przede wszystkim nie da się ich odseparować od kultury. Gra komputerowa stanowi pewien komunikat, który jest tworzony przez studio deweloperskie, złożone często z zaangażowanych uczestników kultury o dużym bagażu doświadczeń. Celem komunikatu jest wzbudzenie w potencjalnym graczu chęci zakupu gry i poznania narracji, która za nią stoi. Można to osiągnąć na wiele sposobów: od prowokacji, przez posłużenie się trudną czy nową tematyką, ale też nawiązanie do innych tekstów kultury, po odwołanie się do pamięci odbiorcy – na przykład zapytanie o to, co go ukształtowało jako gracza, w co grał wcześniej, jakie emocje wiążą się dla niego z grami wideo. Gry, które potrafią przenieść te doświadczenia i strategie na nową produkcję, odnoszą największy sukces. Sedno komunikacji między twórcami a graczami widziałbym w tym, że gry pomagają graczowi określić się: kim tak naprawdę jestem jako gracz i uczestnik kultury?

Bartosik Co w takim razie gry mówią o graczach?

Zyzik Przede wszystkim to, że graczem jest osoba, która szuka sprawczego sposobu uczestnictwa w kulturze. To jest cecha gier wideo, która odróżnia je od innych mediów. Sprawczość wynika z tego, że jako gracz rzeczywiście identyfikuję się z wykreowanym światem, dokonuję w pewnym stopniu immersji. Jeden z polskich socjologów Piotr Siuda używa sformułowania „prosument”, czyli ktoś, kto jest jednocześnie konsumentem, nabywcą pewnych dóbr kulturowych, ale poprzez wejście w dialog z twórcami bierze również udział w procesie produkcyjnym – wytwarza pewne dobro na poziomie symbolicznym. Prosument wchodzi w relacje z danym tekstem mediowym – w tym przypadku z grą wideo – na wielu poziomach.

Bartosik Jak mogę zamanifestować swoją relację do danego tytułu?

Zyzik Widać to bardzo dobrze po kulturze modyfikacji, czyli tworzonych przez i dla fanów form urozmaicenia lub przedłużenia rozgrywki. Innym przykładem jest kultura speedrunningu, czyli jak najszybszego przechodzenia gier, często łączącego się z jakąś formą gratyfikacji. Mamy też kulturę związaną ze streamingiem, czyli z udostępnianiem w internecie nagrań audiowizualnych z doświadczeń, jakie nabywamy w trakcie gry. Nie chodzi tylko o pokazanie, jak wygląda rozgrywka, ale przede wszystkim o to, jak ona na nas wpływa i czego nas uczy. Streaming jest w ogóle interesującym problemem badawczym, bo wartością staje się w nim nie tyle samo granie jako uczestnictwo, ale też śledzenie postępów innych graczy.

Bartosik Skoro społeczność graczy jest tak aktywna, to często stawiany zarzut, że gry wideo są bardzo alienującą formą rozrywki, wydaje się nietrafiony. W grach multiplayer – wieloosobowych rozgrywkach pomiędzy graczami w internecie – tworzą się klany, czyli rywalizujące ze sobą regularnie drużyny. Społeczność gier często żyje własnym życiem, na co deweloper nie zawsze ma wpływ.

Zyzik To prawda. Warto jednak pamiętać o różnych podejściach do kwestii współwłasności świata przedstawionego w grze. Baza tekstowa i prawo kontynuacji należą do samego dewelopera. Oczywiście on się nimi w jakiś sposób dzieli. Pewne firmy przykładają dużą wagę do tworzenia otwartego świata, który częściowo wymyka się im spod kontroli, a inne bardzo mocno nadzorują wytworzone przez siebie narracje. W grze sportowej jak FIFA rozgrywka odbywa się tak, jak zaplanował to sobie deweloper, i nie należy spodziewać się jakiegoś rewolucyjnego podejścia do tej kwestii w przyszłych częściach serii. To samo dotyczyło do niedawna chociażby jednej z najpopularniejszych serii FPS (First Person Shooter – strzelanka z perspektywy pierwszej osoby) Call of Duty. W najnowszych częściach, ze względu na wyczerpanie dotychczasowego formatu i konkurencję ze strony innych, bardziej absorbujących tytułów, widzimy jednak pewne otwarcie świata na graczy. Na drugim biegunie stoją produkcje, które oddają swój świat w ręce użytkownika niemal bezgranicznie, jak Wiedźmin 3 czy Red Dead Redemption 2. Można w nich zająć się czynnościami niezwiązanymi z główną linią fabularną, jak gra w karty czy wędkowanie, i czerpać z tego równie dużą przyjemność jak z eksplorowania fabuły.

Bartosik A czy da się socjologicznie sprofilować przeciętnego gracza – a może jest to graczka?

Zyzik Trudno to zrobić, bo dziś gracze są bardzo zróżnicowaną grupą zarówno wiekowo, jak i płciowo, mają też zupełnie odmienne doświadczenia życiowe i kulturowe. Zresztą kontekst kulturowy pełni w grach wideo niezwykle istotną funkcję. Gracze w Polsce z pewnością mają nieco inne oczekiwania niż gracze w Stanach, a jeszcze inaczej wygląda to w Brazylii, gdzie twórcy starają się przełamać panujący stereotyp, że gry to Stany Zjednoczone, że to emanacja amerykańskiej kultury self-made mana, ucieleśnienie american dream. Tak faktycznie kiedyś było, ale choćby wspomniany wcześniej Wiedźmin wprowadził do kultury popularnej wątki związane ze słowiańskością, mitologią słowiańską i pokazał światowemu odbiorcy esencję naszego kręgu kulturowego.

Gracz jest osobą, która szuka sprawczego sposobu uczestnictwa w kulturze. Jest „prosumentem”, czyli jednocześnie konsumentem, ale i wytwórcą pewnego dobra na poziomie symbolicznym.

Bartosik Graficzne odwołania do realizmu Chełmońskiego czy Gierymskiego, do środkowoeuropejskiego biedermeieru, ale także liczne nawiązania do polskiej kultury ludowej, a zwłaszcza muzyki – wszystko to przełożyło się na sprzedaż kilkudziesięciu milionów legalnych egzemplarzy gier z serii Wiedźmin. Okazało się, że mamy światu więcej do zaoferowania niż tylko naśladownictwo.

Zyzik Bodźce wizualne, które w naszym kręgu kulturowym są od razu rozpoznawane, przez wpisanie ich w mechanikę gry komputerowej stały się znane graczom na całym świecie. Gry komputerowe, nie tracąc nic z tego, co miały wcześniej również pozostałe media, posiadają większą zdolność konwergencji, czyli włączania tekstów medialnych – w całej różnorodności nurtów i dyskursów – w swoje uniwersum. A polska branża gier nie musi określać się jako „polski Hollywood”, bo wytworzyła swoją własną, oryginalną jakość. To jest sektor, z którego możemy być dumni, bo w oryginalny sposób odpowiedział na istniejące zapotrzebowanie na pewien sposób narracji w kulturze. Do naszych studiów deweloperskich przyjeżdżają graficy i programiści z zagranicy, chcą się uczyć i czerpać z naszych doświadczeń i pomysłów.

Bartosik Co jest znakiem rozpoznawczym polskiego sektora gier? Na jakie zapotrzebowanie skutecznie odpowiedział?

Zyzik Mamy studia, które bardziej niż na sukces finansowy nastawione są na tworzenie wokół siebie pewnej społeczności. Nie chodzi więc tylko o to, by zachęcić odbiorców do kupna produktu, ale by złapać z nimi kontakt, który przyniesie element przywiązania i lojalności. Widać w tym wyraźnie oryginalny sposób podejścia do klienta, oparty na relacjach. Można wręcz powiedzieć, że przyjacielskich. W mediach społecznościowych właściciele studiów deweloperskich deklarują, że udostępnią swój produkt odbiorcom za darmo w zamian za opowiedzenie o swoich osobistych doświadczeniach związanych z tytułem i ogólnie swoją historią grania.

Producenci, gracze i osoby zatrudnione w studiach tworzą społeczność. Nowe studia zakładają często ludzie, którzy mają doświadczenie pracy w wielkim studiu i chcą je wykorzystać do stworzenia nowej jakości. Ich kreatywność, poszukiwanie ciekawych form narracji i tematów skutkuje rozwojem całego sektora.

Bartosik Jeśli chodzi o nowe tematy i formy, to ma Pan pewnie na myśli słynne 11bit Studios, które zasłynęło odwróceniem tradycyjnej narracji, stawiającej gracza w roli żołnierza walczącego na wojennym froncie, i w This War of Mine zaproponowało opowieść o dramacie wojny z perspektywy cywilnej.

Zyzik This War of Mine powstała jako alternatywny sposób komunikowania się z graczem. Twórcy powiedzieli odbiorcy: „Przedstawiamy ci wizję, która odżegnuje się od tego, co znasz, i z którą możesz się kłócić”. To nie musiało się dobrze sprzedać, jednak udało się. Podobnie sprawa ma się z najnowszą grą 11bit – Frostpunk, która dotyczy bardzo aktualnego tematu zmian klimatycznych. Gracz uczy się, jak kierować społecznościami, które żyją w środowisku dalece nieprzyjaznym, mogącym pogrzebać całą ludzkość. W This War of Mine dylematy etyczne dotyczyły na przykład tego, czy można kraść w sytuacji zagrożenia życia ze świadomością, że ratując siebie lub przyjaciół, narażamy innych. We Frostpunk – gdzie cały świat przedstawiony jest skuty lodem – mierzymy się z siłami natury, co w grze jest pokazane w sposób intrygujący i przekonujący. W czasach debaty o skutkach globalnego ocieplenia właśnie gry wideo są świetną przestrzenią, w której możemy pokazać, z jakimi dylematami będziemy musieli się zmierzyć, gdy do takich nieodwracalnych zmian dojdzie. To doskonała metoda edukacyjna.

Bartosik Ale 11bit Studios nie wyczerpuje tematu oryginalnego podejścia polskich studiów deweloperskich do narracji w grach wideo.

Polska branża gier jest sektorem, z którego możemy być dumni, bo w oryginalny sposób odpowiedział na istniejące zapotrzebowanie na pewien sposób narracji w kulturze.

Zyzik Zdecydowanie nie. Takie studia jak Artifex Mundi i Vile Monarch proponują równie nowatorskie podejście. Pierwsi tworzą małe, wizualne dzieła sztuki, ich gry są nie tylko grywalne, ale mogą także zachwycić oryginalną oprawą graficzną. Przykładem jest ich przygodówka Mroczne arkana: Carnival, piękna formalnie i pełna nastrojowej muzyki. Z kolei Vile Monarch wydaje właśnie grę Weedcraft, która opowie o budowaniu imperium handlu legalną marihuaną w Ameryce, przedstawiając przy okazji kontekst kulturowy trawki. Warto też wspomnieć o grze Superhot, która stanowi jedno z najbardziej oryginalnych – a jednocześnie ironicznych – podejść do konwencji FPS.

Wspomniałbym też o studiu Chicken In The Corn i jego grze 1heart. To dojrzała narracja z elementami grozy. Polecam również zagrać w Green Hell, gdzie gracz trafia do amazońskiej dżungli i musi walczyć o przetrwanie. Nauka rozpalania ogniska, zdobywania pożywienia i szukania schronienia jest niezwykle emocjonująca.

Bartosik Mówił Pan o tym, że polska branża gier wyróżnia się relacyjnym podejściem do odbiorcy w odróżnieniu od tych twórców, którzy myślą wyłącznie w kategoriach ekonomicznego zysku. Jak to w praktyce wygląda?

Zyzik Rzeczywiście, w czasie, gdy politycy i eksperci powątpiewają w wartość studiów humanistycznych – dość pogardliwie nazywając nabywane tam umiejętności „miękkimi” – w polskiej branży gier mamy bardzo udane przykłady humanistycznego podejścia w zarządzaniu. W tym modelu o sukcesie świadczy przede wszystkim ciekawy pomysł i chęć komunikacji. Często bywa tak, że nowo powstałe studia zamykają się po wydaniu jednej gry, a pracownicy wracają do macierzystej, większej firmy. Nawet jeśli oznacza to porażkę, to nie traktuje się jej jako klęski, ale docenia zdobyte doświadczenie i odbiera jako impuls do przemyślenia pewnych wartości. Osoba, której nie udało się utrzymać na rynku z nowym projektem, może być cennym nabytkiem w większym zespole lub stworzyć własny zespół.

Szczególną wartością sektora gier jest to, że – dzięki humanistycznemu podejściu do idei pracy – neoliberalne, często łopatologiczne zachęty do założenia własnej firmy, które w innych kontekstach przyniosły niekiedy fatalne skutki, tutaj po raz pierwszy zadziałały. Charakterystyczne jest choćby to, że dyrektorzy największych studiów to osoby, które tworzyły rynek polskich czasopism komputerowych na początku lat 90. Mówimy zatem o osobistym sukcesie osiągniętym raczej dzięki kapitałowi relacyjnemu niż finansowemu, nie jest to działalność wyłącznie technokratyczna czy biznesowa. Kryje się za tym myślenie w stylu: „Skoro lubimy to medium, zbierzmy się i zróbmy coś razem, porozmawiajmy i spróbujmy nowych rzeczy”. Polski rynek jest na tyle świeży, że pogoń za wzrostem wskaźników finansowych jeszcze go nie dopadła.

Bartosik Neoliberalne, technokratyczne podejście zniszczyło wiele cenionych zespołów deweloperskich w USA. Przykłady morderczych terminów, mobbingu, złych warunków pracy i wykorzystywania pracowników, a przy okazji traktowania społeczności graczy jako maszynki do robienia pieniędzy, mocno uderzyły między innymi w notowania giełdowe wydawców i producentów.

Zyzik To jest przykład podporządkowania się wydawców i producentów logice rynkowej. Gry wydawały się świetnym biznesem, w który inwestowano coraz większe środki, a kolejne tytuły danej serii gier musiały ukazywać się regularnie bez względu na koszty, jakie się z tym wiązały. Pogoń za zyskiem spowodowała, że jakość produktów spadała, wydawano gry de facto niedokończone, przy okazji oczekując niemożliwego od studiów deweloperskich i ich pracowników. Dodatkowo wiele tytułów wprowadziło system mikropłatności, który proponował graczom łatwiejszą ścieżkę do sukcesu w grze w zamian za ciągłe dokupowanie pewnych opcji i ulepszeń. To przykład, że upadek etyki w branży gamingowej może prowadzić do sytuacji, jakie Polacy znają z okresu transformacji ustrojowej – wykorzystywanie pracowników, wymuszanie nadgodzin, lobbing itp. W takim neoliberalnym wyścigu porażka nie jest zachętą do wyciągnięcia nauki, ale całkowicie upadla mnie jako jednostkę.

Bartosik Rozmawialiśmy już o polskich grach, które w centrum rozgrywki stawiają dylematy etyczne. Są to zazwyczaj produkcje niskobudżetowe, które osiągają jednak wielki sukces. Tymczasem w ostatnich latach widać trend, by problemy etyczne poruszać także w grach AAA – czyli o najwyższym budżecie. Hellblade: Senua’s Sacrifice jest fascynującą opowieścią o kobiecie cierpiącej na psychozę, zresztą grę tę stworzono we współpracy z psychiatrami i chorymi. Wiedźmin 3, który ukazał się w szczycie europejskiego kryzysu migracyjnego, subtelnie, ale jednak bardzo czytelnie zarysowywał mechanizm konfliktu rasowego. Natomiast Red Dead Redemption 2 – gra wiernie odtwarzająca realia południowych stanów USA z przełomu XIX i XX wieku – wywołała debatę na wielu poziomach, między innymi po publikacji filmiku, na którym gracz znęca się nad agitującą sufrażystką.

Zyzik Tak naprawdę nagranie, o którym mówisz, było kontynuacją afery GamerGate, która zaczęła się w 2014 r. Społeczność skupiona wokół pewnych amerykańskich forów i stron internetowych zaatakowała na tle seksistowskim kobiety zaangażowane w świat gier wideo, oskarżając je o „zatruwanie” tego medium feminizmem, poprawnością polityczną, propagandą itd. Ofiary były zastraszane, publikowano ich prywatne dane i zdjęcia, grożono gwałtem i śmiercią. W mediach społecznościowych szybko powstał ruch stający w obronie ofiar, ale i w jego łonie znaleźli się tacy, którzy grozili fizycznym atakiem zwolennikom teorii spiskowej o silnych związkach feminizmu z przemysłem gier wideo.

Na tego typu sytuacje trzeba spojrzeć także od strony możliwości, jakie dają graczom producenci. Ryzyko powstawania takich nadużyć jest ceną tego, o czym mówiliśmy wcześniej, czyli współdzielenia produkcji i przedstawionego świata z graczami. W otwartym świecie pozostawionym do swobodnej eksploracji będzie dochodziło do nadużyć. Twórcy nie chowają jednak głowy w piasek i starają się budować przestrzeń do debaty na ten temat.

Bartosik Jak zatem można tym nadużyciom przeciwdziałać?

Zyzik To ważny problem etyczny. W przypadku pobicia sufrażystki mamy do czynienia z sytuacją, w której biały, heteroseksualny mężczyzna chce pokazać swoją supremację i zawłaszczyć grę na swój użytek. Pytanie brzmi: czy – aby nie dopuścić do rozprzestrzeniania się podobnych obrazów, a za ich pomocą pewnych skrajnych ideologii – powinniśmy gry cenzurować? Czy tym samym nie odbierzemy im możliwości edukacyjnych?

Czasem na zajęciach spotykam się z pytaniami ze strony studentów o to, czy gry nie są seksistowską formą opresji, skoro często projektują je właśnie heteroseksualni, biali mężczyźni, którzy zawarli w nich swój światopogląd. Zachęcam wtedy taką osobę: „Napisz, dlaczego według ciebie jest to forma opresji. Postaraj się pokazać twórcom, że jest możliwy inny świat niż ten, który zaprojektowali”.

Bartosik Czyli jest Pan raczej zwolennikiem zmiany na drodze włączającej debaty niż odgórnej decyzji twórców?

Zyzik Poprzez tworzenie otwartego świata studia deweloperskie dają nam możliwość ekspresji i wejścia w konflikt. Paradoksalnie sytuacje, gdy będziemy mieć do czynienia z coraz większą liczbą sporów, sprzyjają prowadzeniu debaty. Jeśli zapewnimy jednostkom prezentującym naganny punkt widzenia – za którym najczęściej kryje się ich słabość, strach czy obawa przed innym sposobem funkcjonowania w kulturze – dostęp do podobnych dóbr kultury, to damy sobie możliwość współistnienia w jednym obiegu, ale także ich edukowania. Nie chciałbym, by takie osoby nagle gdzieś zniknęły, zamknięte w grach tworzonych tylko dla siebie, powielających pewne patologiczne schematy. Lepiej doprowadzić do sytuacji, w której toczy się prawdziwa dyskusja i ścierają się rzeczywiście różne nurty. Tym bardziej że zachowania przemocowe i jednoznacznie negatywne to jednak margines tej debaty.

Bartosik Z jednej strony zaletą gier wideo i debaty w internecie jest to, że tworzą w miarę bezpieczną platformę dialogu – w internecie co prawda dochodzi do przemocy i agresji, ale nie fizycznej, a za sprawą odpowiedniej moderacji można chronić uczestników debaty. Dzięki temu może dojść do rozmowy, która nie mogłaby się zdarzyć w świecie pozawirtualnym. Z drugiej strony GamerGate pokazało, że bywają sytuacje, w których granica bezpieczeństwa fizycznego jest przekraczana.

Zyzik I dlatego należy w takich przypadkach jednoznacznie reagować i potępiać przemoc. Niezwykle niebezpieczne jest jednak zamykanie się w bańkach, w których nie dochodzą do nas inne poglądy, a mieszkają wokół nas tylko osoby o takim samym kolorze skóry, podobnych zarobkach i statusie społecznym. Do tego doszło w niektórych miejscach w USA. W Polsce podobne zjawisko było widać w trakcie kryzysu uchodźczego i debaty o chorobach, które mieli przenosić uciekający przed wojną ludzie. Ten pogląd utrwalił się w bardzo konkretnych bańkach społecznych, mających swój sposób zdobywania i powielania informacji. We Francji popełniono podobny błąd z imigrantami, gdy osadzono ich w gettach, w których ani sami nie są bezpieczni – bo skoro wiadomo, gdzie mieszkają, to są łatwym celem – ani inni nie czują się przy nich bezpieczni po prostu dlatego, że ich nie znają. Podtrzymywanie różnorodności jest ważnym wyzwaniem, przed którym stoimy, i wierzę, że gry wideo mogą pomóc w sprostaniu mu.

Bartosik Przychodzi Panu do głowy jakiś konkretny tytuł?

Zyzik Sądzę, że odpowiednią konwencją do mówienia o problemie różnorodności jest dystopia, bo poznajemy przez nią świat, w którym różnorodność została zniszczona, ponieważ któraś strona sporu całkowicie wygrała. Przykładem może być seria Bioshock. Gdy włączamy tę grę, zadajemy sobie pytanie: co sprawiło, że świat wygląda tak źle? I w miarę eksplorowania tego świata otrzymujemy jakieś odpowiedzi. Zazwyczaj za niezrealizowanymi obietnicami stworzenia lepszego, bardziej ludzkiego świata stoją frazesy, których piękne fasady skrywają podwórka pełne kłamstw i wszechobecnego fałszu. To też jest swoją drogą interesujące, że gry wideo mogą opowiadać o kulturze popularnej w taki przewrotny sposób.

Bartosik Naszą rozmowę zaczęliśmy od słów Agnieszki Holland i Andrzeja Sapkowskiego – jakie gry wideo by im Pan zaproponował, by przełamali swoją niechęć do tego medium?

Zyzik Wydaje mi się, że Andrzej Sapkowski mógłby zagrać w coś z nurtu tak zwanych gier boskich, czyli takich, w których możemy tworzyć pewną rzeczywistość i odpowiadać za nią. Black and White Petera Molyneuxa byłaby idealna. To gra, w której kierujemy chowańcem – rodzajem magicznej istoty – będącym namiastką Boga dla konkretnych społeczeństw. Ich członkowie czczą nas i wielbią, ale w końcowej fazie gry – tutaj będzie spoiler – musimy go poświęcić dla dobra innych ludzi. Sapkowski mógłby tego chowańca potraktować jako swoją twórczość, którą pielęgnował i z którą w pewnym stopniu się utożsamiał. Pożegnanie chowańca mogłoby zatem być momentem uświadomienia sobie, że nie cała nasza twórczość będzie do końca życia od nas zależna. To ten przypadek, w którym gry komputerowe mogą pomóc pogodzić się z tym, jak funkcjonuje dzisiaj kultura.

Bartosik Może w takim razie Agnieszce Holland zaproponujemy coś z gatunku filmu interaktywnego albo grę, do której głosu użyczyli wybitni aktorzy?

Zyzik Wydaje mi się, że cały nurt związany z filmami interaktywnymi – które są przykładem tego, jak technologia filmowa jest adaptowana przez medium cyfrowe – byłby dla niej czymś interesującym. Ja jednak poszedłbym w jeszcze innym kierunku. Miałem kiedyś okazję pracować nad powstaniem gry, w której można było pokierować studiem reżyserskim w sposób strategiczny – The Movies. Dzięki tej grze doceniłem to, jak wiele wysiłku trzeba włożyć w stworzenie filmu, a Agnieszka Holland mogłaby się przy tej produkcji nauczyć, jak wiele pracy kosztuje stworzenie dobrej gry. Naprawdę warto sobie uświadomić, że jesteśmy razem na tej samej drodze twórców bardzo zaawansowanych narracji i przekazywania myśli.

Bartosik Grami zajmuje się Pan zawodowo – jako naukowiec. Skąd to zainteresowanie?

Zyzik Jako gracz zawsze mogę przejść przez daną rozgrywkę i nawet jeśli zakończy się ona przegraną – spróbować jeszcze raz. Nie neguję porażki, metaforycznie mówiąc, jestem jej wierny, co może uwrażliwiać na podejmowane decyzje. Doświadczenie tego, że sukces jest sumą porażek, jest tym, co nas – graczy – ze sobą łączy. Przenosząc to na poziom zglobalizowanego świata – nie ma żadnych „innych”, „obcych”. Problemy mieszkańców Afryki są naszymi problemami. Moim marzeniem jest, aby gry wideo – przez budowanie wspólnoty doświadczeń – przyczyniły się do zrozumienia, że na pewnym poziomie wszyscy mieszkańcy dzisiejszego świata tworzą wspólnotę. ■

Grzegorz Zyzik – ur. 1990. Groznawca, absolwent Uniwersytetu Opolskiego. Jego zainteresowania naukowe obejmują interdyscyplinarne relacje pomiędzy mediami, problematykę tożsamości graczy i szeroko rozumianą kulturę gier komputerowych. Prowadzi szkolenia z zakresu tworzenia interaktywnych narracji.

Polecamy

Jakub Turbasa

Ukryte piękno
Architektura współczesnych kościołów

Współczesna architektura sakralna często budzi niechęć i poczucie rozczarowania. Jakub Turbasa pokazuje jednak, że także wśród świątyń zrealizowanych w ostatnich dekadach nie brak dzieł wybitnych. Opisując budowle sakralne zaprojektowane przez architektów tej miary, co Peter Zumthor, John Pawson, Mario Botta czy Stanisław Niemczyk, autor dba o jasność i przystępność wywodu, a jednocześnie o podbudowanie go rzetelną analizą. Zebrane w książce fotografie przekonują, że „piękno” nie jest w przypadku omawianych tu kościołów słowem na wyrost.

192 s., cena 49,98 zł

patroni medialni 

W naszej księgarni internetowej 20% taniej!

tel./fax (22) 827 96 08 www.wiez.pl

Warunki prenumeraty redakcyjnej

Prenumerata krajowa

Prenumerata roczna w roku 2019 (4 numery) – 84 zł.
Koszty wysyłki ponosi Redakcja.
Wszystkim, którzy wykupią całoroczną prenumeratę „Więzi”
na rok 2019 w wersji drukowanej, oferujemy przez cały rok
stały rabat 40% na zakup książek naszego wydawnictwa
(dostępny po zalogowaniu na stronie wydawnictwo.wiez.pl).

Wpłaty na prenumeratę przyjmujemy przez stronę prenumerata.wiez.pl oraz na konto:
Towarzystwo „Więź”, 00-074 Warszawa, ul. Trębacka 3
PKO BP S. A. Warszawa, nr 79 1020 1156 0000 7702 0067 6866.
Prosimy o czytelne wpisanie danych: imię, nazwisko, dokładny adres
prenumeratora oraz liczba zamawianych egzemplarzy i okres prenumeraty.

Prenumerata zagraniczna

Prenumerata roczna jednego egzemplarza wraz z wysyłką wynosi:

do Europy, Izraela, Rosji – 44 EUR – przesyłka ekonomiczna,
do Europy, Izraela, Rosji – 52 EUR – priorytet,

do Ameryki Północnej, Afryki – 60 EUR – priorytet,
do Ameryki Południowej, Środkowej i Azji – 68 EUR – priorytet,
do Australii i Oceanii – 90 EUR – priorytet.

Płatność kartą kredytową przez system DotPay. Więcej informacji na stronie prenumerata.wiez.pl oraz w dziale prenumeraty (prenumerata@wiez.pl).

Prenumeratę „Więzi” prowadzą również:
RUCH, KOLPORTER, GARMOND

Prenumerata elektroniczna

Prenumerata e-booka (Mobi, ePub):
cena za 1 egz. – 18,45 zł (w tym 23% VAT).
Zamówienia przyjmujemy przez stronę prenumerata.wiez.pl

oraz

Wszelkich dodatkowych informacji udziela dział prenumeraty „Więzi”:
00-074 Warszawa, ul. Trębacka 3, tel. (+ 48 22) 827-96-08,
e-mail: prenumerata@wiez.pl

Możesz również zostać patronem „Więzi” – zob. patronite.pl/wiez

„Więź” ukazuje się od roku 1958

Redaktorami naczelnymi byli

† Tadeusz Mazowiecki (1958–1981), † Wojciech Wieczorek (1981–1989),
Stefan Frankiewicz (1989–1995), Cezary Gawryś (1995–2001)

Redakcja

Zbigniew Nosowski (redaktor naczelny), Grzegorz Pac (zastępca redaktora naczelnego), Ewa Buczek (sekretarz redakcji), Bartosz Bartosik, Bogumiła Berdychowska, ks. Andrzej Draguła, Sebastian Duda, Andrzej Friszke, Jakub Halcewicz-Pleskaczewski, Katarzyna Jabłońska, Anna Karoń-Ostrowska, Ewa Kiedio, Tomasz Kycia, ks. Andrzej Luter (asystent kościelny Towarzystwa „Więź”), Maria Rogaczewska, Konrad Sawicki, Agata Skowron-Nalborczyk, Jerzy Sosnowski

Stale współpracują

Elżbieta Adamiak, Jacek Borkowicz, Barbara Chyrowicz SSpS, ks. Rafał Dudała, Cezary Gawryś, Aleksander Hall, Paweł Kądziela, Agnieszka Magdziak-Miszewska, Józef Majewski, Sławomir Sowiński, ks. Grzegorz Strzelczyk, Monika Waluś, Tomasz Wiścicki, Maciej Zięba OP, Michał Zioło OCSO

Rada Redakcyjna

Wojciech Arkuszewski, Jacek Borkowicz, Jędrzej Bukowski, Stefan Frankiewicz, Andrzej Friszke, Cezary Gawryś, Katarzyna Jabłońska, Krzysztof Jedliński, Anna Karoń-Ostrowska, Paweł Kądziela, Bogumił Luft, Agnieszka Magdziak-Miszewska, Józef Majewski, Zbigniew Nosowski, Inka Słodkowska, Paweł Śpiewak, Jan Turnau, Andrzej Wielowieyski, Tomasz Wiścicki, Kazimierz Wóycicki, Marek Zieliński

Redakcja

00-074 Warszawa, ul. Trębacka 3, tel./fax (22) 827-29-17, wiez@wiez.pl

prenumerata

tel./fax (22) 827-96-08, prenumerata@wiez.pl

reklama

tel./fax (22) 827-96-08, reklama@wiez.pl

dział handlowy

tel./fax (22) 827-96-08, handlowy@wiez.pl

www

Serwis publicystyczny wiez.pl

Kwartalnik „Więź” czasopismo.wiez.pl

Wydawnictwo „Więź” i księgarnia internetowa wydawnictwo.wiez.pl

Think tank Laboratorium „Więzi” laboratorium.wiez.pl

Bieżące informacje z „Więzi” fb.com/wiez.info

Projekt okładki, opracowanie typograficzne i skład Marcin Kiedio

Rysunek Don Kichota Jerzy Jaworowski

Druk i oprawa Drukarnia im. A. Półtawskiego, ul. Krakowska 62, Kielce

Materiałów niezamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja nie odpowiada za treść reklam.

ISSN 0511-9405

Dofinansowano ze środków
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury