Czarne liście

Wydanie II

Copyright © by Maja Wolny, 2016

Redakcja
Mirosław Grabowski

Korekta II wydania i skład
Marianna Cielecka

Projekt okładki
Katarzyna Ewa Legendź

ISBN 978-83-958124-3-9

WISŁA STORY
24-120 Kazimierz Dolny, ul. Doły 26
www.wislastory.com

Konwersja: eLitera s.c.

Dla L. i M.

1

Bruksela, maj 1940

Były kościste i cienkie jak cerkiewne świece, chłodne w dotyku, zawsze suche, pewne. Palce sanitariuszki wzywanej wtedy, gdy kula tkwiła zbyt głęboko. Praca wymagała odwagi i precyzji, Julia po prostu musiała być spokojna. Teraz jednak, kiedy pod liliową bibułą wyczuwała odmianę swojego losu, z trudem opanowywała wzruszenie. Nie wiedziała, jaki dokładnie model skrywa się pod tym miłym w dotyku opakowaniem, ale ciężar paczki mówił jej, że może to być jedno z nowocześniejszych i droższych urządzeń. Tym niewinnym papierem pakunkowym, w jaki przed świętami zawija się pudełko pralin lub flakonik perfum, Suzanne chciała odwrócić uwagę kuriera od prawdziwej zawartości przesyłki. À la guerre comme à la guerre – lepiej, żeby chłopak niczego się nie domyślał.

Julia odskoczyła z przerażeniem od stołu. Zapomniała o kurierze. Nie zasłoniła okien, choć przecież umawiała się z Suzanne, że zawsze będzie to robić, ilekroć usłyszy poczwórne pukanie do drzwi. Chłopak siedział jeszcze na schodach, miał opuścić kamienicę dopiero po tym, jak Julia zanuci Alouette, gentille alouette, co oznaczało, że nie będzie wiadomości zwrotnej. Podeszła do drzwi i zaśpiewała umówioną piosenkę. Lekko zachrypnięta, próbowała wydobyć z siebie melodyjną beztroskę, taką, z jaką dziewczyny przychodzące do szorowania podłóg akompaniują sobie przy monotonnych zajęciach.

Wyjrzała na skąpaną w deszczu rue des Ménages, udając, że strzepuje okruchy z lnianej ściereczki. Właśnie przekwitał bez i Julii przemknęło przez myśl, że może widzi te cudowne krzewy po raz ostatni. Ich białe kwiaty rdzewiały od zbyt wysokich majowych temperatur i częstego deszczu. Odprowadziła wzrokiem znikającego za rogiem ulicy kuriera. Dochodziła piętnasta, robotnicy nie wrócili jeszcze z fabryk, na dworze było cicho. W zeszłym tygodniu większość przerażonych wojną mieszkańców opuściła miasto, nic więc dziwnego, że ulice były prawie puste. Po drugiej stronie zwykle ruchliwego skrzyżowania przechadzał się bogato ubrany mężczyzna z psem myśliwskim. Pod sklepem Meibauma stał policjant i spoglądał na zegarek. Julia udała, że go nie dostrzega, i szybkim ruchem zasunęła story. W pokoju zapanował półmrok.

Wreszcie mogła wrócić do stołu, na którym elegancko zapakowane leżało jej przeznaczenie. Papier pachniał wodą kolońską. Julia podryfowała w myślach na drugi koniec miasta, tam gdzie domy mają zadbane ogródki i gdzie służący z gracją otwierają drzwi zapowiedzianym gościom. Wiedziała, że za chwilę rozedrze papier i wtedy wszystko w jej życiu się zmieni. Przez moment pomyślała, że białą wstążeczkę, którą obwiązany był prezent, można by zachować na inną okazję, ale skarciła się za ten pomysł, godny petite bourgeoise.

Jej palce dotykały subtelnej porowatości, cieszyły się chłodem metalu, obrysowywały znajomy kształt, jakby to był tors kochanka. Otworzyła oczy. Oprócz dłoni to właśnie oczy były jej największym skarbem. Niezbyt ładne, znacznie mniej wyraziste niż oczy Mindli. W tamtym spojrzeniu zakochiwali się prości chłopcy z Końskowoli i gimnazjaliści z Puław. Stara Baruchowa ją karciła: „Nie gap się dookoła, niepotrzebnie zwracasz na siebie uwagę”. Przychodziła do nich dwa razy w tygodniu, robiła pranie i pomagała gotować. Po śmierci matki – Julia miała wtedy zaledwie siedem lat – wszystko zaczęło psuć. Nie było chałki ani keksu. Codziennie jedli cebulę. Aż do obrzydzenia. Majer, ich starszy brat, wymyślił taką zabawę: wgryzasz się w cebulę, zatykasz nos i wyobrażasz sobie, że to ananas. Julia nigdy jeszcze nie próbowała ananasa, ale wiedziała, że musi to być coś pysznego. Pamięta długie warkocze rudych cebul przynoszone z rynku w Kazimierzu, siwe główki czosnku, czasami trochę marchewki. Obserwowała coraz bardziej przygarbionego ojca i modliła się, by wreszcie pójść do pracy.

Oczy Julii były małe i wiecznie podkrążone. Może właśnie dlatego, że wydawały się tak niepozorne, potrafiły dostrzec to, czego nie widzieli inni: zagrożenie, ułamaną gałąź, pierwsze plamki rdzy, złamany paznokieć, krew na rękach. W wielkich sarnich oczach Mindli szklił się smutek i gotowość do poświęcenia. Mała, kochana Mindla. Nie widziały się już od ponad trzech lat. Tak rzadko się kłóciły. Siostry Diament, twarde i szlachetne – mówili koledzy z partii. Niedługo znowu się zobaczą.

Rozerwała ostatni kawałek papieru. Na stole leżała prawdziwa leica model A, najlepszy małoobrazkowy aparat fotograficzny, jaki można było dostać w Europie. Palce Julii zacisnęły się na obiektywie. Wiedziała, że nie może zawieść.

2

Marzec 1934

Julia obudziła się zlana potem. Tak bardzo chciałaby być teraz w swoim łóżku, stojącym tuż obok łóżka Mindli, pobiec do wychodka za domem i uwolnić się od tego przeraźliwego ucisku w jelitach. Czuła, jak ból rozrywa jej brzuch, ale nie mogli się przecież zatrzymać. Wyruszyli wieczorem z Berlina, a teraz byli gdzieś w Dolnej Saksonii.

– Ile nam jeszcze zostało? – spytała Miszę, krępego kierowcę, który miał ją bezpiecznie dowieźć do Paryża.

– Co najmniej dziesięć godzin. Może i więcej. Chyba zboczyliśmy z drogi.

– Nie wytrzymam, Misza. Musisz się zatrzymać.

– Władek powiedział wyraźnie: żadnych postojów. Tylko na paliwo.

– No to zatankuj wreszcie! – wrzasnęła bardziej z bólu niż ze zniecierpliwienia.

Misza zjechał na pobocze. Widział, jak Julia wyskakuje z auta i pędzi w pobliskie krzaki, nie zważając na siepiący deszcz. Wyciągnął z bagażnika metalowy kanister i zaczął dolewać benzyny.

Nie była ładną kobietą. Chuda, koścista, ze zdecydowanie za dużym nosem. W partii uroda nie odgrywała większej roli, ale przyjemniej byłoby podróżować z jakąś pięknością, szykownie ubraną i skropioną perfumami. Są takie kobiety, które nigdy nie mają brudnych paznokci. Na przykład żona mecenasa Mesnera. Podobno są też takie, które prawie w ogóle nie muszą chodzić do toalety. Najwyżej dwa razy w tygodniu. Te kobiety należały do innej klasy, którą teoretycznie powinien pogardzać. Za kilka lat, jak tylko zatriumfuje światowa rewolucja, wszystko się zmieni i te kapelusze, gorsety, koronkowe rękawiczki wylądują na śmietniku.

Misza widział, jak Julia podciąga spodnie i rusza w kierunku samochodu. Już chciał przed nią otworzyć drzwi, ale nagle zawróciła i pobiegła w te same zarośla. Zdegustowany zapalił papierosa. Zostały mu tylko cztery sztuki. A ona przecież też pali i zaraz zmierzy go błagalnym wzrokiem, tak że będzie musiał się z nią podzielić.

Po niespełna kwadransie byli gotowi do drogi. Miszy wydawało się, że w czasie tego krótkiego postoju Julia jeszcze bardziej schudła. Mokre włosy oklejały jej wąską twarz, a szczupłe, chłopięce ciało dygotało z zimna. Nie wzbudzała jednak litości. Było w niej coś hardego, jak w zlanym morską wodą marynarzu. Misza czuł się w jej towarzystwie nieswojo. Nie dziwiło go, że nie miała narzeczonego. Chodziły słuchy, że po zebraniach kolektywu zamykała się na dłużej z jednym towarzyszem, tym wysokim wąsaczem, który był już żonaty. Nie wiedzieli, w jakim Julia jest wieku. Ona sama żartowała, że jej rodzice sami nie byli pewni, kiedy dokładnie się urodziła. Zdaniem Miszy miała zdecydowanie ponad dwadzieścia pięć lat, a więc była już starą panną. W tym wieku powinno się mieć kilkoro dzieci. Bez nowego pokolenia nie zbuduje się komunizmu – myślał, zmagając się ze źle działającymi wycieraczkami. Pogoda im wyraźnie nie sprzyjała. Na szczęście Julia zasnęła i Misza postanowił to wykorzystać, żeby znowu zapalić.

Jechali pustą szosą. Niemieckie drogi były równe, bez ubytków tak częstych na wschodzie Polski. Droga, którą Misza czasem wracał do rodzinnego domu, była przetartym pasem ziemi, wydeptanym przez Polaków, Białorusinów, Żydów; miliony stóp i końskich kopyt przedzierały się na wschód, wytyczyły drogę, którą on setki lat później pokonywał służbowym autem, grzęznącym w błocie równie łatwo jak koła wozów drabiniastych. W zeszłym roku chłopi wydobywali go z roztopów, konie ciągnęły żelazo, silnik warczał bezradnie, koła rozbryzgiwały brudną maź; pchali i szarpali jednocześnie, aż wreszcie się udało.

Była trzecia w nocy. Julia najwyraźniej się obudziła, jej oddech stał się cięższy, chrapliwy. Prosiła zmienionym głosem o wodę. Musieli ponownie przystanąć, Misza tym razem nie protestował. Nie wyglądało to najlepiej. W takim stanie ona nie da rady dojechać do Paryża. Trzeba zmienić plany, najpierw musi wydobrzeć. Co robić? Misza przelewał resztki wody do blaszanego kubka i gorączkowo rozmyślał. Z kawałków bandaża zrobił dwa kompresy, które zanurzył w deszczówce. W Niemczech, poza Berlinem, nie mają właściwie kontaktów. W grę wchodzi tylko Bruksela. Pewnie ze trzysta kilometrów stąd. Już raz jechał autem do Belgii. Wiózł Maxa na studia ekonomiczne do Gandawy. Wtedy też mu się ta podróż tak dłużyła. Ale Max był przynajmniej zdrowy, nie marudził, tylko spał.

Kompresy z zimnej wody przyniosły Julii ulgę. Znowu zasnęła i Misza uspokoił nerwy przedostatnim papierosem. Dostanie nową paczkę w Brukseli. Oby tylko dojechać tam przed południem!

Tymczasem Julia dryfowała we śnie po łąkach, wydawało jej się, że słyszy głos matki. A potem żałobne śpiewy i kadysz. Stali we trójkę – smutne, osierocone rodzeństwo – i żałośnie płakali. Wiedzieli, że dzieje się coś strasznego. Mama spała i miała już się nie obudzić, choć przecież zawsze, kiedy Mindla płakała w nocy, przychodziła ją pocieszyć. Więc postanowiły z siostrą rykiem wezwać ją na pomoc, niechże się wreszcie ocknie, niech się nimi zajmie. Ojciec spojrzał na nie bezradnie i pchnął Majera, który nie bardzo wiedział, co ma robić. Stroił do dziewczynek głupie miny, tylko to przychodziło mu do głowy. Był o trzy lata starszy od Julii i traktował siostry jako zło konieczne. Zziębnięci przytulili się potem do siebie i zasnęli pod piecem. A może wcale nie spali, tylko ktoś rzucił na nich czar, bo ani Julia, ani reszta rodzeństwa nie usłyszeli pukania do drzwi. W ich domu krzątała się znajoma kobieta z miasteczka, nie Żydówka, tylko Polka. Skąd się tu wzięła? Może wleciała przez komin? Patrzyła na nich ze smutkiem. Jej oczy były tak samo dobre jak zamknięte na zawsze oczy matki. Postawiła na stole słoik miodu.

– To dla was, na pociechę.

Rzucili się łakomie na ten miód, od rana bowiem nic nie jedli. Chropowata słodycz paliła w gardle.

Misza widział w lusterku, że Julia się dusi. Zaczęła nagle kasłać i nie mogła przestać. Coś w niej rzęziło, skrobało w krtani, wstrząsało jej drobnym ciałem. Musiał się znowu zatrzymać, bo dała mu ręką znak, że zbiera jej się na wymioty.

– Droga krzyżowa, droga krzyżowa. – Misza od wielu już lat nie wierzył w Boga, ale podobały mu się różne biblijne powiedzenia. Wychowany w katolickiej rodzinie, bardzo szybko odkrył, że modlitwy nie mogą być wysłuchiwane, bo na świecie zrobiłby się jeszcze większy chaos. Na wszelki wypadek należy zaprzestać wygłaszania jakichkolwiek próśb do nieba. Chociaż gdyby któryś z Bogów – nieważne, żydowski czy polski – pozwolił Julii szczęśliwie i bez jęków dojechać do Brukseli, chyba wszystkim wyszłoby to na zdrowie.

O ósmej rano przekroczyli granicę. Julia udawała, że śpi – tak się umówili. Strażnicy nie powinni zauważyć, że jest chora. Za trzy godziny mieli dotrzeć do Brukseli. Tam Misza powierzy ją towarzyszom z Secours Rouge i wreszcie wróci do Warszawy. Tęsknił za białym, miękkim biustem Haliny, za jej słonym zapachem, a nawet za tym niemilknącym, piskliwym głosem. „Najbardziej lubię, kiedy siedzi cicho, lekko nadąsana. Albo kiedy szepcze mi coś do ucha, moja bestia, moja mała bezwstydnica”. Misza uśmiechnął się do siebie. Jakoś wytrzyma te parę dni.

Zaparkował przed niepozorną kamienicą z czerwonej cegły przy rue Margot. Zawahał się przez chwilę i dla pewności zajrzał do notesu. Adres się zgadzał. To właśnie tutaj mieszkał Jean, towarzysz, do którego mogli się zwrócić o pomoc. Misza wyskoczył z samochodu, podszedł do fasady domu i zapukał. Czekał w napięciu, ale nikt nie otwierał. Przez chwilę przyszło mu do głowy, że Jean mógł wyjechać z miasta albo nawet z kraju. Tylko nie to – pomyślał i przymknął oczy w nadziei, że sytuacja się poprawi, kiedy je otworzy.

Julia wychyliła głowę z auta i zajęczała cicho:

– Misza, dlaczego nie wchodzisz do środka?

– Musimy chwilę poczekać. Nikogo nie ma w domu.

Wrócił do samochodu. Julia westchnęła głęboko i znowu zapadła w płytki, niespokojny sen. Misza udawał, że czyta gazetę, zasłaniając się w ten sposób przed ciekawskimi spojrzeniami przechodniów. Postanowił, że postoją tu, pod kamienicą, do szesnastej. Może Jean pracuje dziś w fabryce. Jeśli się nie zjawi, to trzeba będzie dyskretnie popytać innych wracających z pracy robotników o miejsce partyjnych zebrań. Nie będzie to łatwe, bo Misza zna tylko parę słów po francusku. W najgorszym razie odwiezie Julię do szpitala miejskiego. Podadzą się za turystów jadących do Lourdes. Uśmiechnął się pod nosem. Nawet Władek nie wymyśliłby czegoś takiego. Komunista jadący do Lourdes, trudno o lepszą wymówkę. Matka by się ucieszyła. Pomyślałaby, że się nawrócił. Zdrowaś Maryjo, łaski pełna – przypomniało się Miszy – pomóż nam znaleźć tego grzesznika Jeana...

Po dwóch godzinach dostrzegł znajomą sylwetkę. Widzieli się tylko raz, na wiecu w Berlinie, ale Misza był pewny, że ten wysoki, chudy mężczyzna z wąsem to Jean Pirotte.

– Jean! – Wyskoczył z auta i pobiegł w jego stronę. – C’est moi, Michał Kończyk, Misza. Z Polski.

Jean uśmiechnął się pod wąsem i nerwowym gestem nakazał dyskrecję. Obaj skierowali się do samochodu. Jean pchnął Miszę na siedzenie pasażera, a sam wskoczył za kierownicę. Ruszyli szybko z miejsca.

Julia pojękiwała cicho. „Courage” – szeptał ten wysoki mężczyzna, który właśnie ratował jej życie. Była mu wdzięczna za samą obecność: za to, jak prowadził auto i jak spoglądał z troską na tylne siedzenie. Po godzinach spędzonych z niesympatycznym Miszą, dla którego ta podróż była karą, Julia czuła niemal, że zdrowieje. Nawet pogoda zdawała się poprawiać, deszcz ustał, a powietrze napełniało się przyjemną świeżością. Kierowca zapewnił, że dojeżdżają na miejsce. Kiedy samochód się zatrzymał, Julia próbowała wysiąść o własnych siłach. Chciała temu miłemu Belgowi pokazać, na co ją stać, ale poczuła tylko przygniatającą falę, szum w uszach i paniczny lęk, że nie zdąży się ze wszystkimi pożegnać.

Kiedy odzyskała przytomność, nie była w stanie sobie przypomnieć, co się wydarzyło przed kilkoma godzinami, a może i dniami. Nie potrafiła powiedzieć, czy jest noc, czy dzień. Z powrotem zamknęła oczy. Leżała w czystym łóżku, gdzieś w oddali grało radio. Ktoś trzymał ją za rękę.

Kiedy kilka miesięcy po tym, jak w końcu doszła do siebie, Jean wkładał jej na palec obrączkę, odczuwała przede wszystkim wdzięczność. Ofiarował jej w tym trudnym okresie nie tylko własne łóżko i opiekę znajomego lekarza, ale również swoje nazwisko i paszport, którego tak potrzebowała. Niewiele o sobie wiedzieli, ale niczego nie zamierzali przed sobą ukrywać. Ślub oznaczał braterstwo i równość. Pirotte. Julia Pirotte. Tak miała się odtąd nazywać i była z tego powodu bardzo zadowolona. Nowe nazwisko brzmiało jak pseudonim, dodawało jej odwagi na tej obcej ziemi. Może kiedyś ludzie uznają ją tutaj, w Belgii, za swoją. Z belgijskim paszportem i nowym nazwiskiem mogła bez przeszkód podróżować po Europie. Jean miał na koncie tylko jedną dobę w areszcie i parę ciężkich przesłuchań. Za to Julia – co mu bardzo imponowało – spędziła jako komunistka kilka miesięcy w polskim więzieniu. Dotykał jej blizn na plecach i wzruszał się do łez.

Uśmiechali się do siebie w urzędzie stanu cywilnego, wystrojeni w najlepsze ubrania – ona w pożyczonych butach, które ją uwierały – z pokorną zgodą na to, że związek nie będzie trwać wiecznie. Przedwojenny świat, ich świat, znikał jak wychłodzona pierwszymi przymrozkami końcówka lata. Trzeba było podejmować szybkie decyzje. Drukować ulotki. Brać udział w manifestacjach contre la vie chère, contre le fascisme, contre la guerre. Niewiele mogli sobie obiecać.

Kiedy żegnali się na parę dni, mówiła do niego: „Gdy wrócę, opowiem ci, co mi się dzisiaj śniło”. Padali sobie później w ramiona, uradowani, że sny się nie sprawdzają.

Wiarę w przepowiednie zaszczepiła jej matka. Czasami Julia miała wrażenie, że ona patrzy na nią gdzieś z góry i kiwa z politowaniem głową. Albo że przybiera postać kioskarki lub handlarki śledzi, bo chce do niej przemówić. Przypomnieć jej o nieistniejącym Bogu, pogrozić litościwie palcem, przywołać do porządku charakterystycznym cmoknięciem. Kiedy była zła, jej piękna twarz ściągała się w tak surowym, oszpecającym grymasie, że w dzieciństwie Julia nie mogła tego widoku znieść i natychmiast rzucała się matce do stóp. Jej twarz odzyskiwała po chwili dawne piękno, z roku na rok wypłukiwane przez codzienną harówkę: noszenie lodowatej wody z rzeki, szorowanie wiecznie zabrudzonej podłogi, czyszczenie pustych garnków popiołem, którego smak przenikał do kaszy jaglanej, do ziemniaków, chrzęścił goryczką, kiedy ukradkiem wylizywało się wyszczerbiony blaszany talerz.

Julia napatrzyła się w dzieciństwie na biedę, taką brudną, lepką, z muchami. A przecież wystarczył jeden gest, żeby je odgonić. Nikt jednak nie miał na to siły, ludzie zasypiali zmęczeni własną niedolą. Śmierć wydawała się jedynym wyzwoleniem, więc się na nią czekało jak na zamaskowanego wybawcę: trochę w strachu, a trochę z nadzieją.

Do partii zapisała się wraz z Mindlą i Majerem już jako nastolatka. Ojciec i stara Baruchowa załamywali ręce. Co za wstyd! Nikt w Końskowoli nie mógł się o tym dowiedzieć. Bo wtedy już nikt by niczego od ojca nie kupił i przybyłoby jeszcze biedy. A przecież i tak przymierali głodem. Dobrze, że woda w rzeczce jest za darmo, bo Baruchowa dorabiała praniem bielizny dla Marczyńskich. Gdyby jednak państwo się dowiedzieli, że dzieci Diamenta to komuniści, na pewno wypowiedzieliby jej tę robotę. Rodzinnego brudu niczym się nie spierze.

Kiedy Julia opowiadała Jeanowi o swoim dzieciństwie, widziała, jak bardzo jest poruszony tym, co przeszła. Jej dotychczasowe życie nie było ani bardziej, ani mniej heroiczne niż życie innych młodych komunistów w Polsce. Trochę ją śmieszyło, że Jean uważa ich wszystkich za bohaterów. Julia była mocniej zahartowana na nieszczęścia. Nie uciekała od nich. Nie budziły w niej obrzydzenia ciemne zaułki, a śmierdzące sklepiki na przedmieściach Brukseli przypominały jej to, co zostawiła na wschodzie Polski. Używała pożyczonego aparatu, fotografie ukazywały się anonimowo w partyjnym piśmie „Drapeau Rouge”. Wiedziała, że stać ją na więcej. Musi tylko pilnie pracować i wciąż się uczyć, poznawać nowe techniki, zacząć samodzielnie wywoływać swoje zdjęcia.

Jean zaproponował, że zapłaci z własnych oszczędności za kurs fotografii.

– Jak zdasz egzamin, to będziesz dostawała mnóstwo zleceń z różnych gazet. Wyślą cię do innych krajów. Mówisz po rosyjsku, więc może pojedziesz nawet do Związku Radzieckiego. Opiszesz, jak tam się buduje komunizm.

– Nie umiem pisać po francusku.

– Język fotografii jest uniwersalny. Niech każdy w Belgii się dowie, że można żyć inaczej.

Julia zaczęła kurs we wrześniu, ale nie zgodziła się, żeby Jean za nią płacił. Przychodziła na zajęcia zmęczona po całodniowej pracy w zakładach metalowych. W Końskowoli czasem chodziła do szkoły, a czasem nie. Jak były z Mindlą potrzebne ojcu w warsztacie, to opuszczały lekcje. W końcu Baruchowa postanowiła, że lepiej będzie dziewczynki ze szkoły wypisać. Oszczędzi się trochę pieniędzy. Niech Majer chodzi na lekcje i wieczorem uczy siostry w domu.

Kurs fotografii ukończyła z wyróżnieniem na początku 1940 roku. Pierwszym zdjęciem, które zrobiła jako świeżo zatrudniona reporterka, były przebiśniegi. Znalazła je przy avenue Louise w samym środku miasta. Wyrastały z trawy przedzielającej dwa pasy ruchu. Bezbronne i niezdające sobie sprawy z nadciągających nad kraj niebezpieczeństw. Julia patrzyła na maleńkie kielichy kwiatów, w których drzemała nadzieja na szybką wiosnę i beztroskie lato. To był pierwszy i ostatni raz, kiedy widziała przebiśniegi w Brukseli.

3

Kielce, 30 czerwca 2011
Dzień pierwszy

Dotykam tego białego cudu świata i myślę o paluszkach Laury tuż po urodzeniu. Były delikatne, różowofioletowe, wciąż poorane ciepłem wód płodowych. Chciałam je zamknąć w swojej dłoni, która miałaby ją uchować od wszelkiego zła. I wtedy zobaczyłam brązowe znamię na lewej rączce: owalne, przypominające owada. Znak szczególny – pomyślałam. Po nim rozpoznamy naszą córkę, jeśli stanie się jakieś nieszczęście. Nie wiem, czemu akurat coś takiego przyszło mi do głowy. Eli postanowił taki sam owal wytatuować sobie na ramieniu. Myślałam, że żartuje, ale on naprawdę to zrobił.

Dotykam białego cudu świata, przywiezionego wiosną ze specjalnej hodowli pod Gandawą. Kosztował mnie majątek. Moja orchidea jest piękna i wymagająca. Linneusz wybrał dla tego gatunku nazwę Orchis, po grecku „jądra”, widział bowiem w orchidei płciowość i potencję. Starożytny medyk Dioskurydes zalecał wywar z orchidei jako zdrowy afrodyzjak. Będąc kiedyś w Turcji, piłam salep, pobudzający zmysły napój z bulw orchidei. Potem było mi wstyd, że aby zaspokoić moje pragnienie, zniszczono tak wiele kwiatów.

Orchidea nie pozwala się dotykać, ale i tak to robię od czasu do czasu. Nie mogę się powstrzymać. Bardzo szybko zadomowiła się w moim skromnym mieszkaniu. Choć wyhodowano ją z myślą o stolikach luksusowych rezydencji, pięciogwiazdkowych hoteli i dyrektorskich gabinetów, szybko zrozumiała, że uwielbienie, którego będzie doświadczać tutaj, na ulicy Złotej w Kielcach, zrekompensuje jej wszelkie niewygody. Raz w tygodniu przemywam jej liście wacikiem nasączonym wodą mineralną. Nie znoszę kurzu. Kurz na liściach roślin przypomina mi o śmierci. Dbam o wilgotność pomieszczenia. Dozuję światło, orchidee nie lubią nadmiaru słońca. Laura śmieje się ze mnie i mówi, że kocham kwiaty bardziej od dzieci. To oczywiście nieprawda. Ale wiem, że ludzkość bez kwiatów popada w barbarzyństwo. Za dziećmi może faktycznie nie przepadam, oczywiście z wyjątkiem własnej córki. Nazwałam ją Laurą, bo jest zwieńczeniem mojego życia. Imię Laura brzmi pięknie w każdym języku. W szpitalu w Berlinie wymawiano je ze zbyt twardym niemieckim „r”. Na szczęście Eli potrafił je wyartykułować ładnie, miękko. Nasza Calineczka, Däumelinchen. Wszystko tak szybko się potoczyło, nie wiedzieliśmy, co to znaczy dziecko w domu. Trzeba było się wszystkiego uczyć po nocach, na kursach wieczorowych i od sąsiadów. Nigdy nie przypuszczałam, że bycie matką jest aż tak trudne. Trudniejsze od botaniki, trudniejsze od pracy naukowej, od wykładów, kwerend, konspektów, odczytów, publikacji. Wszystko, co do tej pory potrafiłam, czego mnie nauczono bądź co odkryłam sama żmudną pracą, nijak się nie miało do tej nowej wielkiej misji.

Hodowla kwiatów to trening cierpliwości i precyzji. Kiedy nasączałam wacik oliwką i przemywałam różową pupę Laury, myślałam o orchideach. O ich człowieczym kształcie, który uzależnia tak jak zapach noworodka.

Moja miłość do roślin zaczęła się, kiedy sama byłam dzieckiem. Grudzień, może styczeń w latach siedemdziesiątych. Bardzo mroźny dzień, pelargonie i cały ogród pokryte były grubą czapą śniegu. Przez zaspy dotarł do nas zmachany listonosz i wręczył zdumionej matce paczkę z Warszawy. Daleki krewny ojca wyjeżdżał na stałe za granicę i na pożegnanie rozsyłał rodzinie prezenty. My dostaliśmy obrus, jakąś książkę oraz dwie cytryny. W tamtych czasach w Bielakach, naszej wsi odległej od świata, był to niezwykły rarytas. Matka aż jęknęła z radości i przycisnęła te owoce triumfalnie do piersi; przez chwilę stały się ich przedłużeniem, nową kwaśną krągłością, egzotyczną i nieosiągalnie twardą.

Skórka na cytrynach zaczynała już trochę wysychać. Matka włożyła je szybko do lodówki i pobiegła naradzić się z sąsiadkami, jak najlepiej ten podarunek wykorzystać. Okazało się, że miąższ można pokroić w plasterki i zacukrzyć. Skórkę zetrzeć i zużyć do ciasta. Pilnie śledziłam każdy ruch noża matki, kiedy kroiła owoce i wrzucała je po kawałku do napełnionego cukrem słoja. Mnie interesowało tylko jedno: pestki. Zamierzałam je zasiać. Oczyma wyobraźni widziałam już siebie jako plantatorkę cytryn. Zasadziłam pestki do czterech różnych doniczek. Spulchniłam ziemię, podlałam je i czekałam. Bracia śmiali się ze mnie, ale ja wierzyłam w swój eksperyment. Po kilku tygodniach na środku jednej z doniczek pojawił się zielony pęd. Wyglądał bardzo niepozornie, niemal jak chwast. Nie pokazałam go nikomu. Czekałam dalej. I – ku wielkiej zazdrości braci – wyrosło mi malutkie drzewko cytrynowe. Po roku urodziły się nawet miniaturowe cytrynki. Nie nadawały się do jedzenia, ale nie to było najważniejsze. Zabrałam drzewko cytrynowe do internatu, miałam je jeszcze przez wiele lat. Na moim parapecie przybywało roślin, zaczęłam eksperymentować z różnymi nasionami, czytałam książki, rozmawiałam z kwiaciarzami. Jako nastolatka myślałam nawet, żeby studiować biologię, ale świat zwierząt wydawał mi się tak nudny w porównaniu z życiem roślin, że w końcu wybrałam jako przedmiot studiów królestwo człowieka. Zostałam historykiem.

Kontaktów z rodziną nie utrzymuję od dawna. Ostatni raz widziałam matkę podczas niedzielnego obiadu w dziewięćdziesiątym piątym, kilka lat po śmierci ojca. Właśnie wtedy zebrałam się na odwagę i zapytałam ją wprost o to, co wydarzyło się w czasie wojny. Zbierałam materiały do pracy magisterskiej, dotarłam do nieujawnianych wcześniej archiwaliów. Przeprowadziłam też trochę rozmów z ludźmi, którzy przeżyli wojnę, ale już się z naszej wsi wyprowadzili. Chciałam wiedzieć, czy to wszystko prawda. Przy stole zapadła głucha cisza. Bracia spojrzeli na mnie przerażeni. Myślałam, że matka wstanie i wymierzy mi policzek, czekałam na to uderzenie, nabrzmiałe nieuzasadnionymi posądzeniami, na ból, który przyniósłby mi ulgę. Mogłabym szybko obmyć twarz lodowatą wodą ze studni i zapomnieć o plotkach, o tych oszczerstwach spłodzonych przez wygłodzoną latami wojny wyobraźnię. Ale matka wytarła serwetką usta i pokiwała głową. Nawet na mnie nie spojrzała. Skubała widelcem mięso kaczki i powiedziała jakby do siebie, a jakby do Boga:

– Urodzeni i wychowani w czasach pokoju nigdy nie zrozumieją, czym jest wojna. – Potem lekko przechyliła głowę i uśmiechnęła się dobrotliwie. – Nie wiecie, co to strach, Weroniko. Jesteście wieczne dzieci. Miałam szesnaście lat, prowadziłam dom i opiekowałam się rodzeństwem po śmierci babci. – Słowo „babcia” zabrzmiało miękko, jakby prosiło o wyrozumiałość. – Musiałam je chronić.

Czułam, jak w ciągu tych kilkunastu sekund wali się mój świat: nadciągała wojna, musiałam natychmiast przejść na właściwą stronę.

– O wszystkim wiedziałaś! – krzyknęłam, wstając od stołu. Już wtedy czułam, że nigdy więcej za nim nie usiądę.

– Chcieliśmy przeżyć. – Matka odsunęła talerz, wydęła wargi i chłodnym wzrokiem patrzyła na moją krzątaninę. Może przeczuwała, że widzimy się po raz ostatni.

Włożyłam buty i płaszcz, wbiegłam na górę, by w plastikową torbę upchać kilka swetrów i bieliznę. Spojrzałam po raz ostatni na ogród i braci. Od tamtego czasu minęło dwadzieścia lat.

Kiedy urodziła się Laura, myślałam oczywiście o niej, o swojej matce. Wygodnie byłoby zadzwonić po radę, gdy Laura zanosiła się płaczem, w końcu moja matka wychowała troje dzieci, i nie można powiedzieć, że sobie z tym nie radziła. Kontrolowała czystość uszu i znajomość katechizmu, cerowała nasze ubrania. Nie była wylewna, w domu panowała surowa dyscyplina i kult pracy. W sobotę często piekła ciasto drożdżowe. Nie było w niej okrucieństwa, może tylko niczym niedający się pokonać chłód.

Postanowiłam być zupełnie inną matką. Taką, która rozpieszcza, przytula, pozwala jeść słodycze przed obiadem. Chciałam, żeby moja córka dopuszczała mnie do swoich małych tajemnic: która z koleżanek najlepiej gra w gumę albo gdzie na podwórku ukryła swój „widoczek” – kawałek szkła wciśnięty w ziemię, a pod nim kwiaty i listki koniczyny. Urządziłam swoje życie tak, by było w nim miejsce dla niej. Pomalowałam ściany na jasne kolory, ustawiłam w jej pokoju kolekcję pluszowych zwierzaków, a książki pochowałam za szybą witryny, by się nie kurzyły. Mieszkamy razem, tworzymy nierozłączny układ bez pępowiny i bez fizycznego podobieństwa. Tak, Laura wdała się w ojca: ten pokaźny nos, brązowe oczy i mocno skręcone włosy przypominają mi o potędze genetyki. Uczą pokory wobec sił życia.

Dotykam białego cudu świata i widzę, że na jednym z liści pojawiły się niepokojące ciemne plamki. Jedna z nich jest większa, przypomina trochę znamię na ręce Laury. Zdejmuję okulary. Przez chwilę mam nadzieję, że to mój wzrok szwankuje, a nie moja orchidea. Chwytam szkło powiększające. Niestety, ciemne plamy nie znikają. Powiększają się niebezpiecznie pod lupą. Na szczęście to tylko jeden liść. Jeden nieposłuszny liść, który myśli, że już pora zwiędnąć. To zapewne mała niesubordynacja, którą jednak należy ukarać. Poczekamy do jutra; jeśli nie zauważę poprawy, trzeba będzie go odciąć, a ranę posypać sproszkowanym węglem drzewnym.

Jest piąta, za godzinę muszę być w szkole. Premiera przedstawienia szkolnego pod tytułem Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie. Laura gra jedną z głównych ról. Po raz pierwszy i pewnie ostatni w życiu pomagałam w pisaniu scenariusza. Udział wymusiła na mnie wychowawczyni Laury.

– Pani Czerny, potrzebujemy pomocy. Rozumiem, że jest pani bardzo zajęta, praca na uniwersytecie to poważna sprawa, ale w tym roku naprawdę na panią liczę.

Staram się nie mieszać do komitetów rodzicielskich i innych szkolnych spraw. Podziwiam zaangażowanie matek w pikniki, wycieczki i paczki świąteczne, ale unikam takich spotkań. Laura ma mi to trochę za złe, pewnie chciałaby, żebym piekła ciasteczka na zabawę choinkową, tak jak mama Oli. Szczerze mówiąc, nie mam pojęcia o pieczeniu. W domu nie smażymy nawet naleśników. Za to chodzimy czasem z Laurą do małej restauracyjki, gdzie kupuję jej przysmaki, których sama nie potrafię przyrządzić.

Ewa Regulska. Taktowna starsza pani. Moja córka ją uwielbia. Pani Ewa należy do tego wymierającego pokolenia, które często używa słowa „ojczyzna”. W jej ustach brzmi ono całkiem naturalnie, nawet smakowicie, jak odświętny kołacz podany na lnianym obrusie. Jest staroświecka i nie ulega nowoczesnym modom wychowawczym. Zdarza jej się złapać nieznośnego ucznia za ucho. W młodości trenowała dżudo. Podczas gdy inni nauczyciele narzekają na rozbrykaną młodzież, ona kładzie na łopatki całą klasę: na jej lekcjach panuje cisza i skupienie. Uczniowie ją szanują.

Spuściłam więc oczy i wyznałam prawdę o swoich ograniczonych możliwościach w kuchni, na co ona ze zrozumieniem odpowiedziała:

– Nie prosiłabym pani do siebie, gdyby chodziło o ciasteczka. Pani jest historykiem, w bibliotece szkolnej mamy pani książkę o czasach okupacji. Chciałabym zaproponować coś, co bezpośrednio łączy się z pani życiem zawodowym: pomoc w napisaniu scenariusza szkolnego przedstawienia o partyzantach z Gór Świętokrzyskich.

– Pani Ewo, nie wiem, jak to powiedzieć, ale ja w swojej pracy nie zajmuję się partyzantką, tylko postawami ludności cywilnej wobec Żydów.

– Nie prosimy o naukową rozprawę, tylko o tekst na poziomie dziecka. Głównym bohaterem ma być Piwnik „Ponury”. – Pani Ewa poczuła się pewniej, jakby właśnie prowadziła dobrze przygotowaną lekcję. – W przyszłym roku szkolnym obchodzimy stulecie jego urodzin. Z kuratorium dzwonili do dyrektora, że musimy coś zorganizować. Podobno nawet sam prezydent napisał w tej sprawie do wojewody. Ale ja w przyszłym roku przechodzę na emeryturę. Dlatego chcemy zrobić premierę w czerwcu, na zakończenie roku szkolnego. To będzie mój ostatni dzień pracy.

Wiedziałam, że nie mam wyjścia, nie sposób było jej odmówić. Poprosiłam o parę dni do namysłu.

– Pani Czerny, pani jest aniołem. – Nauczycielka uśmiechnęła się do mnie promiennie, jakbym wreszcie poprawnie napisała dyktando. – Aniołem z Gór Świętokrzyskich.

Tak zostałam włączona w świat dziecięcego teatru. Razem z panią Ewą nakreśliłyśmy fabułę. A więc grupka młodzieży weźmie udział w zakazanej ceremonii wywoływania duchów i zbliży się w ten sposób do bohaterskich partyzantów przygotowujących niebezpieczną akcję dywersyjną: wysadzenie pociągu wiozącego niemieckich żołnierzy na urlop. Miał to być odwet za okrutną pacyfikację Michniowa, podczas której zginęło ponad sto niewinnych osób: niektórych rozstrzelano, a innych spalono żywcem. Piwnik „Ponury” zdaje sobie sprawę, że zemsta partyzantów rozwścieczy wroga i prawdopodobnie wywoła represje. Mimo to postanawia przeprowadzić akcję do końca. Jego oddział czeka w napięciu na nadjeżdżający pociąg. Podłożone materiały wybuchowe okazują się jednak za słabe i nic nie podejrzewający niemieccy żołnierze spokojnie jadą dalej w kierunku Warszawy. Partyzanci nie dają za wygraną i postanawiają zaatakować następny transport. Tym razem im się udaje. Po tej akcji rozpoczyna się straszliwa tragedia Michniowa.

Zastanawiałam się długo, czy w scenariuszu szkolnego przedstawienia mówić tyle o śmierci. Czy wspomnieć o najmłodszym w dziejach Polski, bo liczącym zaledwie dziewięć dni bohaterze, Stefanie Dąbrowie, który wraz z matką i babcią został spalony żywcem w stodole? Pani Ewa uznała, że tak.

– Dzieci muszą poznawać prawdę o przeszłości. Nawet tę okrutną. Są silniejsze, niż się pani wydaje.

I tak powstała rola łączniczki Zosi, czyli mojej Laury. To właśnie ona przedziera się do kryjówki opatrujących rany po walce partyzantów i opowiada o tym, co stało się w Michniowie. Już za godzinę zobaczę swoje dziecko w mundurze.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki