Gerard Jaryczewski

Szakale. Opowieść o UPA

* * *

I

Siedział w salonie gościnnym dużego warszawskiego mieszkania i słuchał.

Twarze siedzących naprzeciw siebie oficerów znał z pokazanych mu wcześniej fotografii, ale dopiero teraz było mu dane, spostrzec je w pełnym kontekście czasu i miejsca, w jakim się znalazł.

Masywny fortepian z poustawianymi nań bibelotami w postaci marmurowych popiersi znanych kompozytorów, prét á porter – ze zdjęciami piosenkarek i wytwornych panów, wśród których rozpoznać można było Janka Kiepurę, mahoniowa komoda z witryną z olśniewająco kolorowymi filiżankami z prawdziwej miśnieńskiej porcelany, reprodukcja obrazu przedstawiającego wilki atakujące wypełnione kobietami i dziećmi sanie, stylowy francuski zegar, wypolerowana podłoga z lakierowanej klepki, częściowo zakryta kunsztownie wykonanym dywanem – według orientalnego wzoru – salon prawdziwie elegancki, choć jego właścicielom nie zbywało wówczas nawet na cukrze do lury, jaką podano do picia tak ważnym dżentelmenom. Ale po ponad trzech latach okupacji, nikt w Warszawie na takie drobnostki nie zwracał już uwagi.

A naprzeciw niego – porucznika Staniewicza, siedzieli – w podobnych jak on – ratanowych fotelach, ustawionych przy małym, ale poręcznym, okrągłym stoliku, z gustownie wykonaną, secesyjną lampą – dwaj, jak mu się wydawało dość masywni mężczyźni, z których starszy ubrany był w skromną, ale elegancką marynarkę, zakrywającą beżową koszulę, ozdobioną brązowo-złotym krawatem, a drugi młodszy – w zwykły, ciemny i nie pierwszej młodości sweter. Ten starszy Stefan Rowecki – był przedwojennym dowódcą Warszawskiej Brygady Motorowej, a obecnie naczelnym dowódcą Armii Krajowej, młodszy zaś – Franciszek Herman, był szefem biura studiów wywiadu tejże Armii.

Obydwaj, jeden po drugim mówili, paląc przy tym i zaciągając się mocno, choć nie łapczywie – czyli po żołniersku wyraziście. Młodemu, na ich oko trzydziestokilkuletniemu Staniewiczowi, patrzyli prosto w oczy. Wydawał im się bardzo zwyczajny, nawet niepozorny. Twarz sugerowała raczej tyłowego biurokratę z intendentury, toteż ciekawiło bardzo, co ten człowiek robił przed wojną, ten bohater z grupy przeznaczonej do operacji specjalnych. Ni stąd, ni zowąd zleciał tu z Londynu i mówi, że jedzie na Wołyń, z jakimś tam pilnym zadaniem. A oni mają go tu ubezpieczać i mu pomagać. Jakby nie dość mieli innej roboty. Jakby nie dość nawysyłali raportów i próśb o zrzuty broni.

– Jak to się w takich sytuacjach mawia – toczył konwersację szef biura studiów – mam dwie wiadomości: dobrą i złą. Dobrą – bo przysyłają nam pana, panie poruczniku. Złą, bo zamiast dodatkowych zrzutów, przysyłają nam kolejnego oficera. Oooo, proszę się nie gniewać, cieszymy się, że dołączył pan do naszej kompanii. Ale my przecież przesyłaliśmy do Londynu dosyć dokładne raporty. Tak mi się przynajmniej zdaje. Nie bez powodu, ponieważ szczegółowe analizy w zakresie tamtejszych spraw socjalnych, ekonomicznych i stosunków narodowościowych złożył nam ekspert. Sam profesor uniwersytetu lwowskiego. Były naczelnik wydziału wschodniego MSZ. W dodatku tamtejszy – tu szef przerwał na chwilę, zaciągnąwszy się z przekąsem papierosem – no, chyba że nie przyjmują ich do wiadomości, ze względu na to, że kiedyś był piłsudczykiem. Ale my nie podejrzewamy naszego wywiadu w Londynie o taką małostkowość. Aż o taką, znaczy się. Gdyby tak było, poczulibyśmy się bardzo rozczarowani – uśmiechnął się zjadliwie.

– W każdym razie może pan liczyć na wszelką pomoc z naszej strony – załagodził wypowiedź podwładnego, Rowecki. – Chętnie podzielimy się z panem wszelkimi posiadanymi przez nas informacjami.

– Obawiam się, że nie będziemy mieli na to czasu – odpowiedział najuprzejmiej jak potrafił Staniewicz, wywołując tym konsternację generała. – Zgodnie z rozkazem, mam udać się na Wołyń możliwie jak najprędzej. Misja zwiadowcza ma potrwać dwa, trzy tygodnie – potem sporządzę szczegółowy raport – i jeśli panowie pozwolą, udam się drogą kurierską przez Rzeszę do Francji.

Obydwaj panowie przez dłuższą chwilę milczeli. Nie wiedzieli co mają myśleć o człowieku, który nie chce słuchać ich opinii, a o wyjeździe do strefy zbrodni mówi jak o wycieczce do Wieliczki. Natychmiast nabrali do niego antypatii.

– Pan wie już, że ukraińscy nacjonaliści zorganizowali się w oddziały bojowe, że dysponują szeroką, coraz szerszą gamą uzbrojenia i że podejmują akcje przeciwko Polakom, konkretnie przeciwko wsiom i koloniom – zaczął nie zrażony impertynencją porucznika, Rowecki. – Na podstawie własnych akcji wywiadowczych, jak również informacji z terenu doszliśmy do wniosku, że za tymi akcjami stoi konkretna siła polityczna i wojskowa. Muszą mieć albo jakiś rząd, albo naczelne dowództwo. Muszą mieć również bazy szkoleniowe dla żołnierzy, a także źródła uzbrojenia. Stałe źródła. To jest bardzo poważna sprawa, bo ponad milion ludzi jest w tej chwili w bezpośrednim zagrożeniu utraty życia.

Rowecki mówił o wiele za głośno niźli to przystało na pełnioną przez niego funkcję. Wyglądało, jakby on, generał zniżał się do przekrzykiwania zwykłego, nawet nie funkcyjnego, porucznika. Irytowało go jednak to, że od opinii tego młokosa mogłaby zależeć wysokość pomocy w zakresie zrzutów sprzętu, a może nawet – o zgrozo – jakieś decyzje polityczne.

– We wrześniu 1939 roku Bandera wyszedł z więzienia w Brześciu. Teraz siedzi gdzieś w obozie w Rzeszy – zaczął po chwili, już spokojniejszym tonem, Rowecki. – Ale jego ludzie rozeszli się po terenie jak mrówki i teraz, jak Hitler dostał łupnia pod Stalingradem, zaczynają gryźć. Tylko, że oni gryzą jak wściekłe psy. A my nie mamy odpowiedniej broni. Potrzebujemy ciężkich karabinów maszynowych i stenów. Byłoby nam wówczas o wiele łatwiej rozwiązywać tę ważką i nieprzyjemną kwestię.

– Nie przypisujcie mi panowie większej roli, niźli mam do odegrania – odpowiedział mu Staniewicz. – A jeśli chodzi o analizy biura studiów, to zapewniam panów, że docierają one do właściwych adresatów i są sporządzane z wnikliwą znajomością rzeczy. Wiem o tym, ponieważ sam je czytałem.

Rowecki i Herman poruszyli się niespokojnie na swoich krzesłach. Dużo ich kosztowało, by nie zrobić głupich min.

– A co do Bandery, to owszem, wiemy nawet, że przebywa w obozie Sachsenhausen, w oddziale dla prominentów – ciągnął Staniewicz. – Jeśli chodzi o formacje zbrojne, wiemy już że w większości wypadków są one podzielone na pododdziały, mają dowódców – bądź nadanych odgórnie bądź zatwierdzonych, a organizacyjnie i szkoleniowo wzorują się na niemieckich regulaminach wojskowych. Ich kadry dowódcze biorą się przeważnie z dezerterów z ukraińskiej policji pomocniczej. Zgłaszają się do policji albo formacji SS, szkolą się w walce, a potem dezerterują i zasilają własne oddziały. To bardzo trudny i okrutny przeciwnik. Doświadczony, przede wszystkim. Zdaję sobie z tego sprawę, panowie. I wiem, że teraz bynajmniej nie szykują się do robót polowych – mówił sugestywnie, to wznosząc, to zniżając głos, jak człowiek nawykły do wygłaszania prelekcji.

– Na pewno, na pewno – wtrącił Herman. – Jeśli mają do wyboru trzech wrogów: Niemców, Sowietów i Polaków, nietrudno się domyślić, kogo zaczną rżnąć jako pierwszych.

Staniewicz przytaknął ruchem głowy. Nie chciał wchodzić w dyskusję i dzielić się dalszymi informacjami, którymi dysponował polski wywiad w Londynie. Gdyby tak zrobił, nie mógłby zapewne liczyć na życzliwość przeczulonych na punkcie swojej autonomii oficerów, którzy choć podlegali Naczelnemu Wodzowi, na swoim podwórku czuli się jak pankowie na zagrodzie i mieli monopol na rację we wszystkich sprawach dotyczących kraju. Ostrzegano go przed tym, a i poinstruowano też, żeby nie sugerował się ich opiniami, gdyż mógłby się z nimi albo identyfikować, albo je zwalczać. W każdym przypadku ze szkodą dla sprawy.

– Co pan robił przed wojną, poruczniku? – jeśli można wiedzieć, spytał nieoczekiwanie Herman.

– Pan wybaczy, ale nie mogę tego powiedzieć – odpowiedział Staniewicz.

– Może był pan oficerem rezerwy? Walczył pan we wrześniu? – naciskał Herman.

– Nie – Staniewicz, uśmiechnął się kątem ust. – Nie mogę powiedzieć – dodał.

– Jakie ma pan doświadczenie w pracy wywiadowczej? – Z innej strony próbował podejść go Herman.

– Skończyłem kurs walki podziemnej. W Anglii. Do tego jeszcze kurs spadochronowy i kurs w zakresie obsługi środków łączności. Dwa razy zrzucano mnie do Francji. Dla zaspokojenia panów ciekawości.

– To dobrze, bardzo dobrze – odparł Herman. – Francja i Wołyń… chociaż klimat mają do siebie podobny – dodał dowcipnie, chcą prawdopodobnie wytrącić porucznika z równowagi, aby sprawdzić jak radzi sobie w niewygodnych dla siebie sytuacjach.

Staniewicz wiedział, że ci dwaj zawodowi oficerowie wezmą go teraz za ołowianego żołnierzyka, inteligenta, który tylko z przypadku i z braku lepszego tworzywa, załapał się na przygodę z wojskiem. Pomyślał sobie, że będą traktować go protekcjonalnie i z góry założą, że zlecone mu zadanie przerośnie jego siły.

– No dobrze, w takim razie przejdźmy do rzeczy – po chwili irytującego milczenia, wrócił do rozmowy Herman. – Tak więc, otrzyma pan dokumenty na nazwisko Zawadzki. Jest pan w tej chwili pracownikiem administracji leśnej w Równem. Do Warszawy przyjechał pan, aby odwiedzić rodzinę. Pojedzie pan pociągiem – najpierw do Brześcia, potem do Łucka, zgłosi się pan pod ten adres – tu podał Staniewiczowi kartkę – spotka się pan z naszym rezydentem majorem „Kaniuką”. On wskaże panu dalsze adresy, pokieruje w terenie. Tę kartkę, to pan oczywiście zniszczy. Aha…, zapoznał się pan z mapami terenu.

– Mam je cały czas przed sobą – odparł Staniewicz.

– Ooo – zdziwił się Herman – A gdzie?

Staniewicz podniósł wskazujący palec i zbliżył go do skroni. – Tutaj – powiedział z uśmiechem.

– To dobrze, nawet znakomicie – ożywił się Herman. Parsknął nawet cichym śmiechem – Może pan zatem powiedzieć, że jest pan lepszy od niejednego z naszych obecnych sztabowców. I tu, i tam.

– Trudno mi to potraktować jako żart – odpowiedział mu sucho Staniewicz – Tym bardziej jako komplement. Wszyscy się staramy, na tej wojnie. Gdybym chciał znaleźć sobie ciepłą posadę w sztabie, to niech mi pan wierzy, znalazłbym ją – uśmiechnął się kwaśno.

– Bo ja wcale nie żartowałem – równie sucho odpowiedział mu Herman. – No, ale wróćmy do tematu. Aha…, proszę się zbytnio nie przejmować opowieściami majora. To dobry organizator, ale bardzo uprzedzony do Ukraińców – tak więc w ocenach na pewno będzie dosyć…, jak podejrzewam.., dosyć zasadniczy. Po trzech tygodniach, po zebraniu informacji czy też materiału, jak pan woli, uda się pan do Lwowa, a stamtąd wróci pan do Warszawy – Herman przerwał na chwilę i popatrzył przenikliwie na Staniewicza. – Proste?

– Tak oczywiście – odpowiedział mu Staniewicz. – Jeśli uda mi się wrócić żywy. Wtedy powiem, że wszystko było proste – dodał jeszcze na koniec.

– Największe niebezpieczeństwo to kontrola dokumentów. Jeśli chodzi o resztę, to już pańska inwencja – wtrącił Rowecki – Aczkolwiek nie zaprzeczę, że szczęście się tam panu bardzo przyda.

– Może ono najbardziej.

– Zna pan język ukraiński? – zapytał Herman.

– Obym nie musiał go używać – uśmiechnął się Staniewicz. – Jeśli go użyję, to będzie znaczyć, że nieprędko usłyszę język polski.

„Słuszna uwaga” – potwierdził Herman, po czym zawołał panią Wandę, która w sąsiednim pokoju, już od dłuższego czasu czekała na dyspozycje swojego przełożonego, względem jego londyńskiego gościa. Staniewicz pożegnał się z oficerami i udał się za nią do konspiracyjnej kancelarii, gdzie od ręki wypisała mu dokumenty, przystawiwszy na nich oryginalne, niemieckie pieczęci, niby w biurze samego Hansa Franka. Dołożyła do tego jeszcze kopertę z banknotami Generalnej Guberni oraz biletem z Warszawy do Brześcia, po czym podała mu te wszystkie papiery, obrzucając go obojętnym spojrzeniem, zupełnie tak, jakby obsługiwała klienta przy okienku na poczcie.

Nie spodziewała się go kiedykolwiek oglądać ponownie.

Po wyjściu Staniewicza, Rowecki i Herman intensywnie dyskutowali – a mieli uzasadnione wątpliwości co do realnej możliwości przeprowadzenia misji, chociażby ze względu na fakt, że uprzednio sami, z własnej inicjatywy, co gorsza nie informując nawet Naczelnego Dowództwa wysłali już na Wołyń trzech zwiadowców i żaden z nich nie zdołał stamtąd powrócić. Jeden poległ w przypadkowej potyczce z sowieckimi spadochroniarzami – wedle zeznań sanitariuszki, otrzymał kilkanaście trafień w klatkę piersiową. Pochowano go na wiejskim cmentarzu z wojskowymi honorami, choć konspiracyjnie, po cichu. Dwaj pozostali, którzy mieli przeniknąć bezpośrednio do ukraińskich formacji, zaginęli bez śladu, choć dochodziły słuchy, że banderowcy powiesili ich na jednej, wspólnej gałęzi. Tak czy inaczej, profesjonalne rozpoznanie szlag trafił już na samym wstępie. Warszawscy dowódcy doszli do konkluzji, że nie zwiadowców tam potrzeba, a tysięcy strzelców. Poza tym zaczęła się tam, od niedawna pojawiać sowiecka partyzantka, tak więc nie tylko Bandera, ale i sam Stalin zamierzał położyć swoją ciężką łapę na zachodniej Ukrainie – a ani Armia Krajowa, ani polskie wojsko podległe rządowi na Wychodźstwie, ani nawet alianci nie dysponowali siłą zdolną do walki z jednym, a tym bardziej z drugim oponentem. Przyszłość Wołynia, dawnych kresów z Wilnem i Lwowem, przyszłość całej zresztą Polski, mimo pewnego już zwycięstwa, nie rysowała się optymistycznie.

A tutaj przysyłają porucznika z Londynu, aby uprawiać jakąś tam wydumaną politykę i narażać przy tym ludzi z krajowego wywiadu.

Rowecki podszedł w milczeniu do wychodzącego na warszawską ulicę okna i spoglądając przez szybę, myślał. Za plecami słyszał Hermana, który mówił, że dobrze zrobili, że nie spuścili pary z młodego Staniewicza, nie uświadomiwszy go, co do prawdziwego stanu rzeczy. Taka brudna, obrzydliwa wojna jak ta na Wołyniu, szczególnie potrzebuje romantycznych bohaterów, idealistów wypełnionych poczuciem pełnej zaszczytu odpowiedzialności za misję, którzy wierzą, iż mogą realnie wpłynąć na losy wojny i bez reszty zaangażują się w sprawę, nie szczędząc krwi swojej, a zwłaszcza cudzej.

Może to i prawda – pomyślał sobie Rowecki – w każdym razie wyjść bez okaleczeń z całej tej jatki, nie sposób. Cała ta wojna jest obrzydliwa, tysiące ludzi – żołnierze, piękne dziewczyny, młodzi chłopcy, dzielni cywile, wszyscy – inteligenci, księża, wyrobnicy – leżą teraz w masowych grobach, przywaleni piachem, walają się w prochach z krematoriów, albo też ich kości rozsypują się pod korzeniami leśnych drzew od Kampinosu po Polesie. Niektórzy w katowniach gestapo błagali, aby wpakowano im kulę albo wstrzyknięto zastrzyk z fenolu. Kołowrót śmierci rozkręcił się w szalonym obrocie, napędzany paliwem ludzkiej krwi. A im więcej jej płynie, tym większa jest zaciekłość po obu stronach.

Niemcy padną jak byk na arenie podczas corridy, trafiony ciosami szpikulców i szpad, tak będzie, nie inaczej. Ale zanim padną, zdążą jeszcze spalić pół Europy z paroma milionami ludzi. I cóż będzie warta ta Europa po takiej wojnie? Co w niej dobrego zostanie? Stare katedry, do których już chyba nikt nie chodzi. I marmurowe ruiny cywilizacji, które owe katedry niegdyś pogrzebały.

Rowecki przyglądał się przejeżdżającemu wozowi. Konie, wszędzie wozy, bryczki…. Kiedyś w tej części miasta trudno je było zobaczyć, chyba że późnym latem, gdy zaopatrywano kamienice w węgiel na zimę. A teraz wszędzie ich pełno. A to dlatego, że nie ma benzyny, nie ma samochodów. No i ludzie – szare, stare ciuchy, połatane – i z biedy, a i też po to, by nie zwracać na siebie uwagi, nie rzucać się w oczy żandarmów. Jeszcze coś im się nie spodoba, zatrzymają, wywiozą. Wszyscy starają się iść blisko domów, żeby w razie łapanki wskoczyć przez okno do piwnicy, wspiąć się po framudze do czyjegoś mieszkania, albo rzucić do drzwi wejściowych.

Generał także żył w nieustannym napięciu. Zmieniał mieszkania, zmieniał wygląd. Zapuszczał albo golił wąsy, czesał się w górę albo na boki. Musiał żyć, musiał wydawać rozkazy tajnej, kilkudziesięciotysięcznej, coraz bardziej rozrastającej się armii, złożonej z dorosłych i dzieci, mężczyzn i kobiet, oficerów, kaprali, a także i tych, których przed wojną odrzucili w komisjach lekarskich, bo nie nadawali się do służby wojskowej. Armii, która mobilizowała się, szkoliła, fabrykowała na własną rękę broń, podejmowała rozpoznanie wywiadowcze, sądziła oraz karała zdrajców i renegatów, wieszając ich na sznurach od bielizny, strzelając w czoło, albo też goląc bujne loki aż do gołej skóry. Podlegały mu setki zakonspirowanych mieszkań, magazynów z amunicją, drukarni, sal wykładowych dla podziemnych podchorążówek i szkół dla sanitariuszek – dziesiątki łączników, tras przerzutu, oddziały w terenie z bardzo różnymi ludźmi w składzie, a nad tym wszystkim unosiła się wielka polityka zimnych facetów zza siedmiu mórz, pilnujących swego miejsca w gazetach i przyszłych czytankach szkolnych. Historia – ta przeszła, ta obecna, no i jeszcze ta przyszła, której wówczas jeszcze nie znano.

Rowecki, tamtego dnia nie wiedział, że zostało mu jeszcze tylko kilka dni wolności, że polski oficer, jednocześnie agent gestapo – Eugeniusz Świerczewski, rozpozna go w tramwaju, będzie śledził przez całą drogę aż do mieszkania na Spiskiej 14, a potem po prostu zadzwoni z budki telefonicznej do siedziby Geheime Staatspolizei na Szucha; że przyjdą po niego podoficerowie, sprawnie założą kajdanki i po cichu zawiozą do więzienia na Pawiak.

Ani on, ani jego najbliżsi współpracownicy nie wiedzieli wtedy, że demonicznie piękna Blanka Kaczorowska, dwudziestodwuletnia córka sędziego z Siedlec, z grupy „H” od wywiadu lotniczego Armii Krajowej, odznaczona Krzyżem Walecznych za zdobycie planów mobilizacji Hamburga – wyda kilkudziesięciu ludzi z awangardy krajowej armii. A dzięki jej mężowi podporucznikowi AK – Ludwikowi Kalksteinowi, odznaczonemu Krzyżem Walecznych, Niemcy rozbiją cały wywiad Armii Krajowej – jej oczy i uszy, tak że nie będzie mogła się pozbierać przez wiele, wiele następnych miesięcy.

Rowecki milcząc, odwrócił się do Hermana i dał mu znak do wyjścia. Razem wyszli na korytarz, tylko że Herman skręcił do sąsiedniego mieszkania, a Rowecki wyszedł kierując się szybkim krokiem na Krakowskie Przedmieście.

Chociaż zwykle spacerowało tutaj wielu ludzi, Niemcy nie mieli zwyczaju urządzać tutaj łapanek. Wypalone ruiny zbombardowanego w dniu 17 września 1939 roku – Królewskiego Zamku, brutalnie kaleczyły lazur pogodnego nieba, obok spacerowały młode matki, popychając wolno, toporne, dziecięce wózki – jednym słowem panował tu spokój późnego, czerwcowego popołudnia.

Front był daleko, a Hitler był pewien że za najdalej miesiąc, jego najnowsze Pantery oraz milion ściągniętych ze wszystkich odcinków frontu weteranów – rozniosą na kurskich stepach awangardę Czerwonej Armii – i znowu, najdalej za dwa miesiące, jego sztabowcy przesuną na mapach chorągiewki pod samą może Moskwę.

A tymczasem póki co, za niewiele ponad rok, bomby ze Sztukasów i pociski z samobieżnych moździerzy kalibru 600 mm, zmiotą ten miejski deptak i wyrzucą w powietrze dachy i ściany nobliwych kamienic starówki. A potem, wypełniony ładunkami wybuchowymi goliat rozniesie Kościół św. Krzyża wraz z sercem Fryderyka Chopina, a przecudnej urody, pogodny, wzniesiony wedle najlepszych śródziemnomorskich duchowych i architektonicznych tradycji Trakt Królewski, zamieni się w pogorzelisko, usiane zwłokami mężczyzn w niekompletnych mundurach oraz ciałami zgwałconych dziewcząt w furażerkach.

Ale Rowecki już tego nie zobaczy. Zginie bowiem za niecałe dwa lata później, zakatowany w Sachsenhausen przez szeregowców z Totenkopfverbandu czyli SS od Trupich Czaszek, a nad jego nieoznaczonym i nigdy nie odnalezionym grobem, zamiast kamiennej płyty – legnie wyłącznie podziw i pamięć historyczna rodaków.

Staniewicz został sam. W przydzielonym dla siebie pokoju znajdował się duży regał pełen różnych książek – wśród nich niemieckojęzyczny leksykon Meyera z 1922 roku, kilka tomów polskiej encyklopedii oraz albumowe wydanie atlasu geograficznego świata. Wziął Meyera i odszukał hasło „Polen”. Dowiedział się odeń, że Polacy to naród słowiański, który w X wieku otrzymał kulturę od Niemców, rozwijał się dzięki niemieckiemu osadnictwu chłopów oraz niemieckiemu patrycjatowi, stanowiącemu elitę wszystkich ważniejszych miast.

W końcu XVIII wieku, nastąpił upadek polskiego państwa przez niewydolność ustroju, słabość militarną i korupcję elity rządzącej, a terytorium Polski zostało podzielone pomiędzy jej sąsiadów. Zupełnie pominięto niszczącą politykę Fryderyka Wielkiego i carycy Katarzyny. Nie wspomniano ani słowem o traktacie rozbiorowym, ani o polskich powstaniach narodowych. Autor tekstu skonstatował jednak, że w 1918 r. Polska powstała na nowo kosztem ziem niemieckich, austriackich i rosyjskich, jako wielonarodowe i słabe ekonomicznie państwo. Na dołączonej mapce, ziemie wchodzące niegdyś w skład Rzeszy oznaczono innym kolorem niż resztę kraju, wyraźnie sugerując tymczasowość dyktatu Wielkiej Czwórki.

Teraz, po zwycięskiej kampanii polskiej, Niemcy przesunęli swoje granice o wiele dalej na wschód. Przejęli ziemię, ludzi i majątek, sprowadzili osadników z głębi Niemiec, zabrali fabryki, podzielili ludzi na kategorie według grup narodowościowych i zaprowadzili ordnung policyjny. Nawet po wygranej wojnie, trudno będzie dostosować je z powrotem do macierzy. Z reszty ziem, które nie nadawały się do przyłączenia do Rzeszy, zrobili Generalne Gubernatorstwo – jako tymczasowy rezerwuar żywności, surowców wojennych i siły roboczej, docelowo przeznaczony do planowego wyniszczenia ludności i terytorialnego wcielenia do Reichu. W miarę wojennych sukcesów, utworzyli też później analogiczny Dystrykt Galicja obejmujący wschodnią Małopolskę ze stolicą we Lwowie i komisariat Rzeszy Ukraina.

Nie domyślali się zapewne, że skłonni do idealizmu słowiańscy planiści i decydenci polityczni z Londynu i Lwowa, wytyczali już swoje własne granice – gdzie Prusy Wschodnie oraz Gdańsk miały bezwarunkowo przypaść odrodzonej Polsce, a na Wołyniu i Lwowie ręce położyli Ukraińcy.

Jednak ani jedni ani drudzy, nie wiedzieli jeszcze, że gdy niemieckie dywizje pancerne zawróciły spod Moskwy, urzędującemu w dużym, choć zacisznym gabinecie na Kremlu – genialnemu zbrodniarzowi – Józefowi z Gorji, zaświtała już myśl by zagarnąć ich wszystkich, wraz z całą Europą Środkową oraz z Bałkanami, razem.

* * *

Dworzec warszawski przywitał Staniewicza gwarem i niewiarygodnym rozgardiaszem. Warszawiacy, którzy z różnych powodów nie mogli w nowych warunkach znaleźć środków utrzymania w mieście, wyjeżdżali do rodzin na wsi, gdzie przynajmniej mieli co jeść. Ci natomiast, którzy pozostali w Warszawie, od czasu do czasu musieli odbywać pielgrzymki na prowincję, aby za ukrywane dotychczas kruszcowe monety i skrzętnie gromadzone, a obecnie bezwartościowe bibeloty, kupić trochę mięsa, mąki, jaj i wódki. Dworzec wrzał, pełen rozmawiających głośno i nawołujących się zewsząd ludzi, różnego stanu i w różnym wieku.

Wreszcie wjechała lokomotywa i wszyscy zaczęli wchodzić do wagonów, popychając się przy tym obcesowo i potrącając wzajemnie, aby wywalczyć sobie jak najlepsze miejsca, które zajmowali szybko i niewybrednie, ponieważ o wygodach podróżowania, zapomnieli już dawno. Pociąg nie ruszał, jakby czekał. Ludzie stopniowo wyciszali się, oczekując z niecierpliwością na odjazd pociągu, który ze względu na transporty wojskowe często miewał tutaj dłuższe przestoje. Siedzący przy oknach próbowali wypatrzeć w peronowym tłumie dyżurnego konduktora. A gdy ten rzeczywiście się zjawił, dopiero po upływie dłuższej chwili, podniósł w górę swoja czerwoną chorągiewkę i gwizdnął. Szarpniecie ruszającej z miejsca lokomotywy, zmieszało się z głośnym westchnieniem ulgi. Jednak ruszyli.

Staniewicz stał w przejściu. Swoją podróżną torbę – jak znakomita większość podróżnych, trzymał w ręku. Dyskretnie rozejrzał się wokół siebie. Obok niego stał starszy mężczyzna w mocno wytartej marynarce, dalej siedziała młoda, ładna kobieta o obojętnej, nie zachęcającej do rozmowy minie. Tuż obok niej usadowiły się jeszcze trzy starsze kobiety w chustach, wszystkie wpatrzone w uciekający w oknie krajobraz, a dalej jeszcze – dwóch hałaśliwych młodzieńców, którzy bez zbędnej krępacji rozprawiali o najnowszych nowinach radia Londyn.

Pociąg opuścił już miasto, przecinając rozległą równinę Mazowsza, słońce zaczęło przygrzewać, zapowiadał się piękny dzień. Podróżni gdzieniegdzie zaczęli rozmowę, od czasu do czasu rozlegał się czyjś głośniejszy śmiech. Ktoś opowiadał właśnie dowcip o kobiecie, która, tak jak i oni teraz jechała pociągiem i pozwoliła stojącemu obok siebie facetowi, by usiadł na jej walizce. „Tylko uważaj pan na jajka!” – zastrzegła. „A co? Jajka pani wieziesz w tej walizce?” – pyta zdziwiony sąsiad. „Nie.” – odpowiada mu rezolutna kobiecina. – „Gwoździe.”

Staniewicz wiedział, że tymi pociągami przewozi się nie tylko kiełbasę, ale i steny, granaty, gazetki, naboje, tajne rozkazy, środki opatrunkowe, leki – wszystko czego potrzebuje partyzantka i struktury armii w terenie. Myślał, że uda mu się jednak wśród tych wszystkich kobiet i mężczyzn rozpoznać kurierkę albo zakonspirowanego żołnierza. Z zawodowej ciekawości przyglądał się twarzom, aby dojrzeć jakiś szczegół zdradzający prawdziwy powód podróży.

Z zaciekawieniem wysłuchał też rozmowy na temat bitwy stalingradzkiej. Młody mężczyzna twierdził, że rozmawiał z folksdojczem, który z kolei rozmawiał z żołnierzem, który przez krótki czas walczył w bohaterskim mieście. Tamten opowiadał, że wszystko szło dobrze i mieli już bolszewików na ostrzu widelca. Rozbili w perzynę ich obronę, artylerię i czołgi. Powystrzelali samoloty, zatopili wołżańskie barki. Doszli do fabryki traktorów i mieli już zatknąć sztandar tysiącletniej Rzeszy z pięknie wyszytą swastyką, gdy nagle stało się coś dziwnego.

Czterdziestotonowe czołgi zaczęły wylatywać w powietrze, jak tylko przekroczyły magiczną linię między Krasnym Oktiabrem (taka fabryka traktorów), a Kurhanem Mamaja. Kompanie wchodziły w ruiny i nie wracał stamtąd ani jeden człowiek. Kule sypały się z nieba i spod ziemi. Stuki zrobiły tyle nalotów, że można było znieść z powierzchni ziemi trzymilionowe miasto, obrócić w gruzy Paryż i Londyn do społu. Niezwyciężona niemiecka piechota waliła z dział i miotaczy płomieni, a kikuty rozwalonych murów komunistycznego miasta, stały jak niepodatna na pociski, przepuszczająca ostrzał fatamorgana i pluły śmiercią. Wsysały w swe czarne czeluście kolejne kompanie i wyrzucały wysoko w górę stalowe potwory Rheinmetalla i Kruppa.

A to wszystko dlatego, że Matuszka Rosja spuściła zasłonę na swoje ginące dzieci i powiedziała Hitlerowi: „Dosyć. Dalej nie pójdziecie.”

Szkop oczywiście mówił to w tajemnicy, bo za takie gadanie stawiali przed plutonami egzekucyjnymi. A mówił jeszcze, że ocalał tylko dlatego, że pomodlił się do Matki Boskiej Stalingradzkiej, której wizerunek namalował jeden z żołnierzy Paulusa, w cywilu artysta – malarz – i wszyscy do niej potem przychodzili, błagając o ujście z życiem. On także. Potem jakimś cudem dostał w nogę i załapał się na ewakuację samolotem, jeszcze przed Bożym Narodzeniem, tak więc coś musiało w tym być.

Komentarzem do opowieści, było pełne nadziei przypuszczenie, że zanim Ruscy rozpieprzą tą tysiącletnią Rzeszę, Hitler zdąży zrobić porządek z resztą Żydów, tak jak w warszawskim getcie i przynajmniej tyle będziemy z tej wojny mieli.

Staniewicz przestał na jakiś czas interesować się rozmowami sąsiadów i utkwił spojrzenie w punkcie na wysokości okna, myśląc o Wołyniu. Znał te tereny jeszcze sprzed wojny, z harcerstwa. Później, już jako gimnazjalista, wyjeżdżał tam do majątku wujostwa na wakacje. Stamtąd urządzał konne wycieczki, wypływał kajakiem w dół rzek podczas kilkudniowych wypraw na „dzikie” tereny. Łowił ryby, polował na kaczki. Kopulaste dachy cerkwi kontrastowały ze strzelistymi wieżami kościołów i kanciastymi murami synagog, co dodawało temu regionowi egzotycznego, wschodniego kolorytu, który tak lubili przyjezdni z terenów Mazowsza czy Pomorza. Polscy osadnicy wojskowi, którzy przybyli tu z nadania Piłsudskiego, czuli się tam trochę jak konkwistadorzy w Nowym Świecie. Nie interesowali się ani życiem, ani folklorem tutejszych mieszkańców, ponieważ reprezentowany przez siebie styl życia uważali za bardziej europejski, czyli wyższy.

Tak więc, trzy nacje z upodobaniem pielęgnowały swoją odrębność, żyjąc nieomal w całkowitej kulturowej izolacji. W tamtym czasie wydawało się to Staniewiczowi zupełnie naturalne, jak to – że Cyganie to złodzieje, a Żydzi to szachraje. Dopiero podczas wojny dotarło do niego, że pojęcie cywilizacji jest o wiele bardziej pojemne i skomplikowane, niźli sobie wcześniej wyobrażał. Zwłaszcza tej wyższej.

Płynęły długie, nużące godziny. Na kolejnych, mijanych stacjach ludzie wsiadali i wysiadali. Zniknęli gdzieś rozgadani młodzieńcy, poszła sobie ładna panna. Staniewicz skorzystał z okazji i usiadł. Kontrola biletów na szczęście odbyła się bez zbędnego stresu. Osławionych bahnschutzów też jakoś nie było. Ta część zadania przebiegała, jak na razie bez zakłóceń.

– Wjeżdżamy na niebezpieczny teren – niespodziewanie odezwał się do Staniewicza sąsiad.

Nie zrażony milczeniem współpasażera, dodał jeszcze po chwili – Dużo lasów, a tam nasi partyzanci – Szczególny nacisk położył na słowo „nasi”. W jego głosie, zabrzmiało ono nieomal jak inwektywa.

Staniewicz nie odpowiedział. Nie miał bynajmniej zamiaru nawiązywać przygodnych znajomości z tak zwanymi przyjaznymi rozmówcami. Najpierw gadka – szmatka, a potem facet okazuje się kapusiem. Czy to Polska, Francja czy Niemcy, wszędzie pod tym względem jest tak samo.

– Widział Pan, co się dzieje, gdy nasi urządzają partyzantkę? – tym razem zwrócił się do Staniewicza bezpośrednio.

– A od kiedy partyzanci atakują pociągi pasażerskie? – odpowiedział mu zdziwiony Staniewicz.

– Chociażby przez pomyłkę.

– Przeżył już pan…, taki atak partyzantów?

– Owszem. Zatrzymali pociąg i wszystkich ogolili. Całe żarcie poszło do lasu. Nie zostawili nam nic. Tak więc…, jak pan planuje większe zakupy, to niech się pan przygotuje na straty.

– A Niemcy? Nie przeszkadzają panu? – odparł mu Staniewicz – Bardziej się pan obawia partyzantów?

– No wie pan – zmieszał się rozmówca – Akurat w tej chwili to Niemców się nie obawiam. Zresztą biłem się z nimi we wrześniu. Krótko, bo krótko, ale jednak postrzelałem.

– A gdzie pan strzelał, jeśli można wiedzieć? – pytał Staniewicz, zręcznie odwracając role z pytanego na pytającego.

– Czwarta kompania, drugi batalion, osiemnasty pułk, dwudziestej szóstej dywizji piechoty. Tam służyłem, drogi panie. Najwięcej pod Sochaczewem. Wybili nas tam prawie wszystkich. Z artylerii walili do nas jak na poligonie. I tyle było z naszej bohaterskiej przygody.

– Już więcej pan na nich ręki nie podniesie? – zapytał ironicznie Staniewicz. – Przestraszyli pana na zawsze?

– Wie pan, podniesie – obruszył się podróżny. – To niestosowne z pana strony, drogi panie. I niegrzeczne. A poza tym, to niech pan o to łaskawie zapyta tych, co jechali wtedy na Zaleszczyki, tych wszystkich ministrów i „jenerałów”, co nabrali dolarów, futer i dali dyla do Rumunii. Ja tam byłem, panie kolego, zwykłym żołnierzem. Zwykłym. Ale nie nawiałem, panie, chociaż mogłem. Naprawdę mogłem. A bogactw do obrony nie miałem, tylko tę Polskę... I te jej szklane domy – mówił zadziwiająco patetycznie. – A pan? Jeśli można spytać. Gdzie pan wtedy był? W okopach? Czy w Zaleszczykach? Że mi pan tak ujmuje.

– Niech się pan tak nie gniewa. Trudno teraz, jak pan widzi, o prawdziwych żołnierzy. A ja przyznam się, że nie wojowałem. Byłem akurat w Warszawie i kopałem rowy przeciwczołgowe. Jako czynny patriota, przedłużyłem sobie urlop na zakopywanie nieboszczyków. Naszych niestety.

– Może pan jeszcze będzie miał jeszcze okazję powąchać prochu, zamiast nieboszczyków. Im słoneczko wyżej, tym Sikorski bliżej – rozgadał się. – Tak mówią. Tylko coś mi się widzi, że bolszewicy będą tu prędzej. Te cwaniaki z Londynu myślą, że czerwoni pognają Niemca, a oni przyjadą tutaj sobie po wojnie w mundurach, panie, pod krawatami. I będą dzielić się stołkami, posadami, urządzą sobie te swoje rauty, bankiety, a zwykli, biedni ludzie, co na ich karkach się wyniosą, będą ziemię gryźć z głodu i za grosze będą dla nich robić. Jak przed wojną. A oni będą pić, palić i pierdolić. Nie ma panie, gorszego ustroju niż demokracja. Tak uważam. To jest najgorsze nieszczęście, jakie tylko może być. Taki Mussolini albo Hitler, to on kradnie dla siebie i dla swojej kliki. A w demokracji? Każdy chce brać ile tylko wlezie, aby do koryta. Patrz pan, w Niemczech i we Włoszech drogi pobudowali, ludziom robotę dali, młodzież wychowywali. Dobrze było? Dobrze. Hitler każdemu łopatę w łapę dał i zasuwali. Nie było kłapania jęzorami, padł rozkaz i był porządek. A u nas? Co było? Piłsudski próbował też, ale nie dał rady. I co? Zawaliło się. Dwadzieścia lat mieliśmy demokracji i poooszło! W diabły! Dlatego ja mówię tak: nie daj Boże tych, co tu rządzili przed wojną. Jak przyjadą do Polski, to ich naród powywiesza za jaja na drzewach. A gwarantuję panu, że ruskich będą lepiej witać, niż tamtych, naszych.

Staniewicz słuchał, nie przerywając mu ani słowem. Rozgoryczeni rodacy, zgodnie ze swoją wyhodowaną na klęskach i rozczarowaniach naturą, przypisywali rządzącym najgorsze możliwe podłości. Przywiązani do polskiej tradycji i symboli, nienawidzili jednocześnie tych, co tych symboli i tradycji strzegli. Ale Staniewicz nie przyjechał tu, aby uświadamiać naród londyńską agitacją. Pokiwał więc tylko głową i z lekkim, sardonicznym uśmiechem wypowiedział ściszonym głosem, jedyną słuszną w takiej sytuacji kwestię:

– Może i tak będzie.

Pociąg dojechał do Brześcia, na dworzec jeszcze hałaśliwszy i ludniejszy niż ten warszawski. Z tą różnicą, że dużo było tutaj żandarmów i bahnszutzów, którzy spacerowali po peronie, skutecznie zmuszając ludzi do schodzenia im z drogi. Tutaj czuło się już realne zagrożenie wpadką. Młody, samotny mężczyzna rzucał się w oczy. Mogli do niego podejść, zażądać dokumentów, zabrać na komendę, zrewidować, wydzwaniać po różnych biurach, aby sprawdzić prawdziwość danych. A wtedy, finał przygody zastanie go w katowni gestapo, gdzie zatłuką go po wielu godzinach albo i dniach bicia pejczem, po godzinach wyzwisk, łamania palców, przypalania papierosami i głodzenia. Wychowywani rózgą i gwizdkiem, przedstawiciele narodu i rasy panów wykazywali niezwykłą inwencję w biciu i poniżaniu bezbronnych. Jednak traktowani energicznymi kopniakami w tyłek, natychmiast stawali się łagodni, a nawet przyjaźni. Owo ciekawe zjawisko, Staniewicz zauważył już w Anglii.

Droga do Łucka dłużyła się niemiłosiernie. Wreszcie dojechali do dworca, niewielkiego i zaniedbanego drewnianego budynku, znajdującego się prawie dwa kilometry od miasta. Przed dworcem kręciło się trochę ludzi, stały ryksze i bryczki. Staniewicz usiadł do najbliższej z nich i kazał się zawieźć pod wskazany mu w Warszawie adres na ulicy Jagiellońskiej. Niebawem zobaczył miasto, będące niegdyś siedzibą powiatu, siedzibą 24 pułku piechoty oraz lokalnej administracji leśnej – przepięknie skąpane w blasku zachodzącego słońca, z wyraźnie zarysowanymi bryłami katedry unickiej i kościoła katolickiego. Senna, zakurzona, kresowa pseudo-metropolia.

Staniewicz bywał przed wojną w Łucku, toteż nie bez zdziwienia stwierdził, że nie widzi ani jednego Żyda. Co prawda, wiedział już w Londynie o gromadzeniu ludności żydowskiej w gettach i przewożeniu jej do obozów koncentracyjnych, której to nazwy nikt za kanałem specjalnie nie rozumiał, ale dopiero teraz, jadąc przez owe dziwnie opustoszałe ulice, nie mógł oprzeć się przeczuciu, że i Polski na tym obszarze nigdy już nie będzie.

Woźnica zatrzymał się przed dużą, secesyjną kamienicą. Staniewicz wszedł przez otwarte na oścież drzwi i powoli ruszył po schodach na drugie piętro, gdzie mieściło się mieszkanie majora Kaniuki. Zapukał energicznie i czekał. Po chwili usłyszał chrobot odsuwanej zasuwy i w wejściowych drzwiach ukazał się wysoki, szpakowaty mężczyzna – jak można się było domyślać, sam pan major. „Dzień dobry, stryju!” – Staniewicz przywitał się zdaniem, stanowiącym umówione hasło, a major odpowiedział mu z głośno udawaną radością: „Witaj, Władku!”, po czym natychmiast, serdecznym gestem zaprosił go do wejścia.

W korytarzu, już za zamkniętymi drzwiami, Staniewicz stanął na baczność i przepisowo zameldował majorowi swoje przybycie. Śmieszyła go ta wojskowa kurtuazja, obowiązująca nawet w warunkach konspiracji, ten służbisty meldunek, bez wymienienia stopnia czy funkcji, z podaniem pseudonimu zamiast nazwiska, w dodatku wygłoszony z rytualną powagą – pomiędzy wiszącym lustrem a szafą na buty i palta. I to wobec faceta w cywilnym ubraniu, w kapciach… Kaniuka odparł mu: „spocznij”, a potem dopiero uścisnął mu dłoń.

Mieszkanie urządzone było po kawalersku. Żadnego pianina, bibelotów, wazonów z kwiatami czy landszaftowego obrazka – proste, choć masywne meble, dość duży, wygodny stół, doskonale służący do zarówno do celebrowania posiłków, jak i picia wódki i gry w karty, kredens z witryną. Wszystko. Gospodarz okazał się gościnny. Kiedy Staniewicz odświeżał się w łazience po podróży, ten zdążył przygotować herbatę i posiłek, na który złożyła się pokrojona w plasterki kiełbasa, świeży chleb i solone ogórki. Staniewicz domyślił się od razu, że major od dłuższego czasu pomieszkiwał tu samotnie.

– Długą pan odbył drogę poruczniku – zagaił rozmowę Kaniuka, po tym jak obaj zasiedli już do herbaty.

Na zdziwione spojrzenie Staniewicza odpowiedział prostolinijnie – A co? Jednak zgadłem! – uderzył z zadowoleniem kolano – Z Warszawy, raczej by tutaj nikogo nie przysłali, na ten dziki wschód – zaśmiał się. – Widzi pan, jak to jest z tą konspiracją. Wszystko tajne, hasła nie hasła, papiery, że niby pracownik leśny, gajowy, czy kto tam, ale ja i tak wiem, skąd i po co pan tutaj przyjechał. Nie znam pana, ale wiem, że musi pan być zza kanału. A jak z wywiadu, to raczej nie jest pan oficerem kadrowym, bo tych dawno odstrzelili, albo wywalili. Tak więc raczej z rezerwy, z tamtejszych szkół. Mogę zgadywać dalej i zaryzykować twierdzenie, że jest pan kresowiakiem.

– Rozszyfrował mnie pan major na całej linii – odparł, uśmiechając się smutno Staniewicz. –- Mam nadzieję, że ci do których jadę, nie poznają się na mnie tak, jak pan, bo w tedy skończę na palu, jak Azja. Zdaję sobie oczywiście sprawę, że wdepnąłem w niezły grajdołek. To nawet w Londynie mi powiedziano.

– Może i pan sobie zdaje, ale na pewno nie do końca – machnął ręką Kaniuka – Pewne rzeczy trzeba po prostu zobaczyć i przeżyć. Niewiele panu powie słowo „rezun”, jeśli na własne oczy nie zobaczy pan trupa z poderżniętym gardłem. Hm? Sienkiewicz i jego Bohun, to się chowają z tym, co się teraz tutaj zaczyna dziać. Sytuacja jest bardzo dla nas groźna. Gdyby nam tak Warszawa przysłała trochę karabinów i pestek, to przynajmniej dalibyśmy jakiś odpór – rozmarzył się ponuro Kaniuka. – Kiedyś mieliśmy kawalerię i trzymaliśmy tę swołocz za mordę. Pamiętam, co było sześć lat temu, też nam chcieli skakać do gardeł. A teraz? Co! Nie możemy nic. A te świnie o tym wiedzą.

Major zrobił dłuższą pauzę w rozmowie, a Staniewicz poczęstował się chlebem z kiełbasą, które następnie zagryzł ogórkiem. Kaniuka podszedł do kredensu i wyjął dwa kieliszki oraz pół litra wódki.

– Chyba pan nie odmówi? – zapytał, nie troszcząc się o odpowiedź. – Przedwojenna jeszcze. Trzymałem na dobrą okazję. A okazja jest, bo po raz pierwszy witam tutaj przedstawiciela naszego rządu. Upragnionego, kochanego. He, he, he… A jak tam, drogi panie kolego..., nasz generał Sikorski? Może pan go zna? – zapytał napełniając kieliszki.

– Nie, niestety – odpowiedział z uśmiechem Staniewicz – Rozmawiałem z nim tylko raz, wtedy jak ukończyłem kurs. Byłem w pierwszym rzucie i Naczelny Wódz zaszczycił nas wizytą w bazie. Ale to była tylko krótka, zdawkowa rozmowa. Potem jeszcze raz miałem przyjemność go spotkać, przy nominacji. I też bardzo krótko i bez rozmowy.

Kaniuka zaśmiał się. Odpowiedź porucznika wydała mu się, nie wiedzieć czemu, bardzo zabawna.

– Podoba mi się pan, panie oficerze. Zdrowie Naczelnego Wodza, w takim razie.

Wypili i zagryźli plasterkami kiełbasy. Kaniuka sapnął z rozkoszą i natychmiast się ożywił.

– A ja znałem Sikorskiego, powiem panu. Tak, tak, jak jeszcze był dowódcą okręgu lwowskiego – zaczął jowialnie. – Wesoły, rozmowny człowiek. Za jego czasów odbywały się największe bankiety i zabawy. Sam pił niewiele, trzymał fason. Ale lubił jak pili inni. On akurat był z tych, co lubił tylko obserwować. A cyrki odstawialiśmy takie, że hej. Raz nawet cygańską orkiestrę przywieźliśmy na karnawał. Jedziemy sobie na bal przez las, a tam Cyganie. Cygańskie wesele i cygańska kapela! Skrzypki i tancerki. No to my ich za łby i do samochodów! Do kasyna! Tak grali, że wódki zabrakło i parkiet się już zupełnie starł. Takie to były bale. No, ale potem go zdjęli w związku z tym zamachem, w maju dwudziestego szóstego. A mnie z linii przenieśli wtedy do intendentury i moja kariera poszła się pie….ć, no… Potem znowu rzucili do linii, jak się zaczęły te ruchawki z Ukraińcami, w trzydziestym siódmym. Tutaj! Na Wołyniu! Zna pan tą sprawę? Może liczyli na to, że dostanę kulkę między oczy? Albo kosą przez szyję? I za co? Za to, że służyłem pod komendą Władka? Wyobrażasz pan sobie?! W dwudziestym roku, biłem bolszewika. Krzyczeliśmy: Ko-men-dant! Ko-men-dant! A potem ten sam komendant, pokazał mi wała. Na generałów poszły bubki z legionów, jak ten malarz Śmigły. No malarz, przecież! Hitler też malarz, ale on jest amator, a tamten był prawdziwek. Normalnie taki gagatek malowałby konie albo leśne landszafty, ale on, jak przylepił się do dupy komendanta, no to został Naczelnym Wodzem. Takie to mamy teraz nowoczesne czasy, ze byle bubek może zostać kanclerzem, premierem albo Naczelnym Wodzem. Masz pan przykład Hitlera i Mussoliniego. Gdyby nie to, taki Edek dochrapałby się co najwyżej porucznika rezerwy i ciągali by go raz na rok, na cztery dni na poligon. Ponoć nie żyje, jak słyszałem. Przyjechał w przebraniu do Polski, z tej Rumunii. I z rozpaczy umarł, jak zobaczył co tu się dzieje. A ilu było lepszych od niego? Iluż wspaniałych ludzi odsunięto, a posadzono nieudaczników, tylko dlatego że ich internowali w Rembertowie, po tym ich jak tam, kryzysie przysięgowym. Wszystko by inaczej teraz wyglądało! No…, ale nie obijajmy się, kolego! Jeszcze raz zdrowie! Tym razem za pana i za ten pański wyjazd! Na tych Chmielów i Bohunów, psubratów.

Wychylili kieliszki. Kaniuka sapnął ciężko, choć wyraz jego twarzy mówił, że wypicie alkoholu sprawiało mu przyjemność.

Staniewicz wytrzymał ohydny smak wódki, kontrolował się. Słuchając Kaniuki był pewny, że oficer kłamie. Opowiadał mu różne historie, żeby go otumanić, zaimponować, no i przede wszystkim, żeby ukryć przed nim swoją prawdziwą tożsamość. Mężczyzna dobrze po pięćdziesiątce, zawodowy oficer, musiał być już przynajmniej w randze pułkownika. Wątpliwe też, żeby znał Sikorskiego. Konfabulował po prostu, mieszając i łącząc różne wydarzenia z różnymi osobami, nadając spójną całość wydumanej konstrukcji, tak by miała ona pozór prawdy – rzecz nie do sprawdzenia dla osoby postronnej i nie zorientowanej w miejscowych uwarunkowaniach. Kaniuka był wywiadowcą i w sposób właściwy dla swego zawodu wcielał w życie złotą zasadę oddzielania siebie, swojego prawdziwego „ja” od „ja” wykreowanego na użytek innych. Taka swoista zasłona dymna na wypadek, gdyby Staniewicz wpadł żywcem w ręce banderowców. Przesłuchiwany, mówiłby wtedy kompletne głupoty. To mieszkanie, też prawdopodobnie zostało zaaranżowane na to jedno spotkanie. Komenda Główna musiała szczególnie chronić Kaniukę, skoro nawet stopień mu obniżyła, oczywiście nie formalnie, lecz w oficjalnych kontaktach. Ten człowiek – myślał sobie Staniewicz – musiał być przed wojną albo kimś bardzo ważnym, albo kimś bardzo skompromitowanym. Najpewniej był i jednym, i drugim.

– Zna pan może Lwów? – zapytał nagle Kaniuka – Przed wojną to było cudowne miasto. Potem Sowieci je zamordowali. A tak! Zamordowali! Na początku wszystko było po staremu, tylko portrety Stalina wszędzie powywieszali. Zaczęło się, tak od początku czterdziestego. Najpierw polikwidowali prywatne sklepy, zamknęli lokale i kościoły. Potem rozpoczęły się już masowe aresztowania. Masowe, podkreślam. Nie prowadzili żadnych śledztw, nie mieli żadnych gotowych list, jak na przykład Niemcy. Nic nie mieli. Po prostu pakowali do więzień tysiącami, jak popadło, jak im czapka leżała, w zależności od narzuconej normy. Dzielnej albo tygodniowej. Wszystkich państwowych urzędników, nauczycieli, wojskowych – wsadzali do pierdla automatycznie, z racji funkcji. Przychodzili przeważnie w nocy i po prostu zabierali. Nawet dziwki aresztowali, też się pisały na wrogów ludu, kurwa. Trzymali ich na Brygidkach, Zamarstynowie, na Łąckiej – po czterdzieści ludzi w jednej celi – tam, gdzie normalnie trzymano po pięciu. I tak przez wiele dni, bez wody, jedzenia, bez kąpieli, wyjścia… Bili, gwałcili, torturowali. Nie wiedzieliśmy tego, aż do przyjścia Hitlera. Tysiące ludzi, job ich mać, tysiące. Nawet maszynistki z urzędów tam siedziały, studentki, gimnazjalistki… Potem, gdy już podchodzili Niemcy – to zaczęli ich rozstrzeliwać, po kolei – według cel. Na Łąckiej, trupy porzucili na samym środku placu. Nie mam pojęcia, dlaczego ich rozstrzelali. Tych starych ludzi, młode dziewczyny… Leżeli tam chyba od dwudziestego drugiego, dwudziestego trzeciego czerwca, jakoś tak…, tak jak się wojna zaczęła. Aż do lipca. Żarły je muchy i szczury. Kiedy po wejściu Niemców ktoś otworzył bramę, to zobaczyli jeden ogromny stos rozdętych i śmierdzących trupów. Bez oczu, uszu, twarzy, umazane krwią, skąpane w kale i posoce. Smród. Potworny smród. I te przeklęte muchy… I wie pan …, kiedy do miasta weszli Niemcy, ludzie wychodzili na ulice i machali im rękami, z radości. Gdyby mieli kwiaty, rzucaliby je do ciężarówek. Ale nie mieli kwiatów, bo kwiaciarni nawet już nie było, też je Sowieci polikwidowali. Więc im tylko machali, faszystom. Wyobraża pan sobie? Machali do Niemców, skurwysynów. To niech pan sobie przedstawi, co tam się działo pod panowaniem bolszewików, jeśli pan potrafi. Ale pan nie potrafi… Zapewniam pana… Szkopy do pięt im nie dorastali, w ekstremiźmie.

Staniewicz zbladł. Popatrzył na kieliszki i wódkę i nagle zrobiło mu się niedobrze. Próbował się opanować, odwracając rozpaczliwie myśli na inne wspomnienia i obrazy, ale do końca, mu się to nie udało.

– Tak – odpowiedział po dobrej chwili – znam Lwów. Jeśli pan major ma informacje na temat działalności tamtejszych OUN-owców, to ja bardzo chętnie posłucham.

Kaniuka popatrzył w milczeniu na Staniewicza. Przez chwilę wydawało mu się, że skądś już zna ten głos, tą twarz. Nie było to jednak miłe skojarzenie. Próbował jeszcze zahaczyć myślami o jakiś punkt odniesienia: wojsko, miasto, znajomi, znajomi znajomych…. Ile on może mieć lat? Od tego należałoby rozpocząć rozważania. Trzydzieści pięć, trzydzieści? Ale nic. Nic nie przychodziło mu do głowy.

– Oczywiście, oczywiście – odrzekł skwapliwie – Co do rezunów, fachowo mówiąc ukraińskich nacjonalistów, to zaczynając rzecz chronologicznie, należy sięgnąć do samego września. Przed wojną, trzymano ich po różnych więzieniach; rozproszonych po całej Polsce, aby uniemożliwić wzajemne kontakty i utrudniać ucieczkę. Przerzucano ich to tu, to tam, a przed samą wojną przewieziono ich do dwóch ośrodków: do Siedlec, no do Brześcia nad Bugiem. Banderę akurat osadzono w Brześciu. Wie pan oczywiście, że dostał czapę za zamach na ministra Biernackiego, ale przecież nasi wspaniałomyślni politycy dali tym zbrodniarzom amnestię, znaczy się – zamianę na dożywocie, głupki przeklęte. I tam proszę pana, siedział…., no nie wiadomo do kiedy…, czy go Sowieci uwolnili po 17 września, czy nasze służby więzienne – najpewniej to właśnie, w każdym razie uciekł z tego kibla i powędrował do Szwabów. Jak on się z nimi zwąchał, jak tam oni go do siebie zgarnęli to nie wiem…

– Znali go – wtrącił Staniewicz.

– Słucham? – zapytał Kaniuka.

– Mówię, że go znali. Abwehra od dawna utrzymywała z nimi kontakty.

– Na pewno, na pewno, chociaż może nie bezpośrednio z Banderą, bo ten siedział od trzydziestego szóstego. We wrześniu zresztą, Małorusy robili nam dywersję na tyłach. Co z tego, że zaraz po najeździe Niemców, co bardziej znanych zawieźli do Berezy? I tak ich trzeba było zaraz wypuścić! Możesz pan sobie wyobrazić jak nam odpłacili. W Stryju rżnęli naszych trzy dni. Zaatakowali całe miasto. Wie pan, co zrobili żołnierzom – tym co pilnowali magazynów, bo jakiś idiota kazał zostawić zapasy wojskowe w mieście, chociaż bombardowali je Niemcy? Wyłupali oczy, obcięli języki i powywieszali za nogi w oknach. A skurwysyny dobrze wiedzieli gdzie i jak uderzać – najpierw mordowali i palili tam, gdzie byli sami cywile, a potem to nawet i nasze wojsko mordowali – jak ten łajza Śmigły nawiał do Rumunii. Potem ulotnili się, jak tylko weszło NKWD, bo bolszewicy ścigali ich jak psy. Potem po najeździe na Rosję pojawili się jednak znowu – jako sojusznicy Hitlera, tym razem. Pod koniec czerwca, weszła do Lwowa specjalna ukraińska jednostka w sile jednego batalionu. W niemieckim umundurowaniu, z niemieckimi dystynkcjami, tyle że z żółto-niebieskimi wstążeczkami, przyszytymi do rękawów. Sam Bandera pojawił się tam w czarnym mundurze, jakimś dziwacznym – niby esesmańskim, dla niego chyba specjalnie uszytym, z mnóstwem wyłogów, ozdobników, znaczków…, ze srebrem. Paradował po całym mieście, w tej oślej liberii, jak paw – ze znakami runicznymi, gapami, trupimi główkami…, jak pruski bohater spod Tannenbergu, psia jego mać… Miał pewnie robić Ruskim burzę na tyłach. Taki Lawrence z Arabii, wie pan. A tu nagle, ni stąd, ni zowąd – trzydziestego czerwca – tę datę znamy już dokładnie – w przypływie szaleństwa i megalomanii, która nam akurat wyszła na dobre, jego kolesie z bandy, za jego poleceniem oczywiście – ogłosili przez lwowskie radio dekret o powstaniu niezależnego państwa ukraińskiego, hehehe. No tak! Zrobili sobie wolną Ukrainę! Godło, flaga, a jakże! Całe ustrojstwo, armia nawet, kurwa ich mać. Sztandary porozwieszali po domach, rozpanoszyli się po ulicach. Wszystko mieli zawczasu opracowane, Chmiele zasrani. Powstał nawet rząd, z niejakim Stećką na czele. Jarosławem Stećką, znaczy. Słyszał pan o nim? Porozdzielali więc między siebie stołki i zaczęli zarządzać jak Mongołowie w podbitych Chinach. Naturalnie zadeklarowali sojusz z Rzeszą i z Hitlerem, śmierć bolszewikom, żydokomunie i tak dalej... Tyle że, Niemcy, jak zorientowali się – jaką sobie, jak to się mówi – wyhodowali żmiję na własnym łonie – to ich wszystkich powsadzali do pierdla. W tym Banderę. A niektórych rozwalili nawet... W Krakowie na Montelupich to ich zwozili setkami, a potem częstowali strzałem w potylicę. Szkopy myśleli, że sobie znaleźli murzynów na wojska kolonialne, a tu im się trafili tacy powstańcy styczniowi. I sprawa się trochę rypła. Gdyby Niemcy pozwolili im na to państwo, to byśmy tutaj dziś nie siedzieli, tylko dyndali łbami w dół, na postronkach. A na pewno ja. Tak więc…, na pohybel rezunom. I szkopom – zakończył tyradę Kaniuka – Prosit! Wypili.

– Z tego co wiem – powrócił do tematu Staniewicz, opróżniwszy kieliszek. – To nie wszystkich ich powsadzali. Tysiące banderowców poszło w teren. Mieli urządzać wszystko na swój strój, dokładnie jak w Niemczech. Tam, jak tylko Hitler został kanclerzem, zaraz w każdej zapchlonej mieścinie powstawała komórka NSDAP. W przeciągu roku wszyscy chodzili jak zegarki. Wystarczyło, że użyli pałek. Bandera chciał zrobić dokładnie tak samo. Przemoc potrafi sprawiać cuda.

– Tak, tak – potwierdził Kaniuka. – Ja z kolei wiem, że ounowcom nie wszystko wyszło jak sobie by tego chcieli. Nigdzie specjalnie tam na nich, jak to się mówi: „nie żdali”. A niektórych to nawet powywieszali. Za nogi, jak wspomniałem. Komuniści byli jeszcze wtedy mocni. Poza tym, chłopaki od Heinricha też się trochę na nich zdenerwowali. Bandera i Melnyk nie mieli tam przecież aż takiego poparcia! Mało kto o nich słyszał, tak naprawdę. Megalomania im trochę pomieszała we łbach, porwali się z motyką na słońce. No…., ale ruch mimo wszystko trwa. Przeszli do podziemia i założyli partyzantkę. Na początku nie była warta funta kłaków, kindersztuba taka. Ale później już się rozkręcili. Każdy funkcyjny rezun ma teraz swojego zastępcę, aby w razie jego śmierci lub uwięzienia tamten przejmował jego zadania. Dlatego właśnie, są jak hydra. Można ich tępić w jednym miejscu, a oni wylezą gdzie indziej. Mają broń z pobojowisk, szkolą się w niemieckiej policji, potem dezerterują i tworzą oddziały. Pokażę panu mapę.

Kaniuka wyjął z kredensu i rozwinął na stole mapę przedstawiającą kilka powiatów województwa wołyńskiego. Potem rozwiesił ją na przyniesionym z przedpokoju wieszaku, Staniewicz wstał z krzesła i podszedł.

– Pozaznaczałem ołówkiem te miejscowości, w których doszło do mordów. Pierwsze masowe zabójstwo miało miejsce w lutym – tutaj w Parośli, gmina Antonówka, powiat warneński. Około dwustu osób. Tylko część z nich padła od kuli, większość zasiekano siekierami, zakłuto widłami albo zarżnięto. Potem przez jakiś czas panował spokój. Ale w kwietniu uderzyli znowu – tym razem tutaj, w Janowej Dolinie, pod Bereźną, w powiecie kostopolskim. I to już była szczegółowo zaplanowana rzeź na wielką skalę – wymordowanych zostało kilkaset osób. Właśnie od tamtej pory zaczęliśmy organizować tak zwane samoobrony, czyli zbrojne grupy w każdej wiosce, ustalony plan postępowania na wypadek ataku oraz system łączności z sąsiednimi miejscowościami. W pełni skoordynowaną obronę utrudnia nam fakt, że typowo polskich wsi jest stosunkowo mało, przeważnie są to kolonie, po kilka rodzin, albo nawet jedna rodzina, na jednym gospodarstwie, czyli kilka domów zgrupowanych w lesie, z dala od miasta. Ludzie nie chcą uciekać z kolonii, bo mają tam cały swój dobytek i jedyne źródło utrzymania. Jeśli taki człowiek nie ma jakiegoś zaczepienia w mieście, to nigdzie nie pójdzie. No, bo z czego będzie żył? A żona, dzieci? Co będą jedli, gdzie spali? Jak nie będzie miał zatrudnienia, to go Niemcy zgarną i wywiozą do obozu. Dlatego zostają, liczą że ich śmierć ominie. Modlą się. Ale walczyć też trudno, jak panu setka bandytów podejdzie pod chałupę. Ze strzelbami, siekierami, z pochodniami.

– I co, w takim razie należy, zdaniem pana robić?

– Niewiele możemy. Nie jesteśmy też w stanie przewidzieć, gdzie nastąpią kolejne ataki. Większe wsie, same, z własnej inicjatywy otoczyły się drutami, wystawiły warty. My ze swojej strony, w ramach naszych skromnych możliwości, oczywiście – wydaliśmy im trochę broni i amunicji. Zawiadomiliśmy też o wszystkim niemiecką żandarmerię – no niech się pan tak nie dziwi – każdy środek jest dobry – dodał widząc zaskoczenie na twarzy Staniewicza – Stworzyliśmy także system szybkiego ostrzegania przez kurierów. Tak, żeby ludzie się nawzajem informowali o zagrożeniu. Wysłaliśmy też trochę podchorążych – aby przeszkolili naszych z obsługi broni i podstawowych zasad taktyki. No, niestety! Teraz podchorążowie szkolą... Ooo, widzisz pan! Radia by się jakieś przydały, do łączności. Ale cóż! Jest, jak jest. Ale wróćmy do mapy. Niech pan spojrzy, kolego: w maju było gorzej. Ładna pogoda to dla nas teraz przekleństwo. W powiecie sarneńskim spalono: Konstantynówkę, Mgły, Osty, Ubereż – Kaniuka wskazywał palcem. W powiecie kostopolskim uderzyli na Niemodlin. Prawie dwieście osób zabitych, bynajmniej nie żołnierzy. Tutaj ma pan powiat włodzimierski – zaznaczyłem tutaj tylko część miejscowości. Tam spalili chyba wszystkie folwarki i dwory. We wsi Staryki, wymordowali wszystkich. Tak, wszystkich! Mężczyzn, kobiety, małe dzieci. Potem zrabowali domy, co się dało zabrać, to zabrali, a same chałupy spalili do gołej ziemi. Tak, żeby nikt nigdy już do nich nie wrócił.

–– Rozumiem, że tych zbrodni dokonują oddziały zorganizowane na wzór wojskowy – zapytał, w zasadzie stwierdził Staniewicz. – Mają jakieś stopnie? Podzieleni są na pododdziały? Wie pan major, coś na temat ich struktury, rekrutacji, szkolenia… – pytał rzeczowo.

Pytał, choć nie spodziewał się, żeby Kaniuka wiele na ten temat wiedział.

– Coś panu pokażę – po chwili zastanowienia, odpowiedział mu Kaniuka.

Jeszcze raz podszedł do szuflady i wyjął skórzany wojskowy pas. Zwrócił Staniewiczowi uwagę na sprzączkę, która wykonana została z tandetnego aluminium, ale wyraźnie widniał na niej znak – jakby plecionki na kształt odwróconej litery „W”.

Staniewicz wziął sprzączkę do ręki i zaczął się jej dokładnie przyglądać. Wiedział, co to za znak. Nosili go wcześniej Petlurowcy i Strzelcy Siczowi. To był stary symbol, przejęty jeszcze od Wikingów przez wielkich książąt kijowskich, a potem przez ukraińskich nacjonalistów. Oznaczał sokoła, skierowanego głową w dół, w trakcie ataku, a w jego poszczególne zęby – wpisane zostały schematyczne litery, tworzące – patrząc od strony lewej ku prawej – słowo „wolja” – „wolność’.

– To tryzub – powiedział Staniewicz – Ich znak niepodległości.

– Dokładnie – potwierdził Kaniuka.

I on i Kaniuka, należeli do pokolenia wychowanego pośród symboli, barw i znaków. Napatrzyli się na orzełki noszone na czapkach i rogatywkach, burbońskie lilie, różne szkaplerze, ryngrafy, republikańskie skrzyżowane miecze, a w ówczesnych gazetach widzieli brunatne koszule, błyskawice SS, swastyki, sierpy i młoty. Głośno było wtedy także o białych kapturach i ognistych krzyżach. Potrafili więc odczytywać ich właściwe, ukryte znaczenie.

Bez trudu domyślili się więc, jakie ta tandetna aluminiowa płytka, z trudno widoczną plecionką w kształcie atakującego sokoła, albo jak pisali później nawiedzeni apologeci – w kształcie gołębia, symbolu Ducha Świętego, niesie przesłanie.

Pierwszy ząb wideł to wojna, drugi – to mord, a trzeci – to głód. Dla tych trzech splecionych trójkątów, symbolizujących ideały wolności i niepodległości – jedni ludzie, będą mordować, rabować, palić i gwałcić innych ludzi. Można było pokonać ich oddziały, zlokalizować i zniszczyć bazy, wydrzeć z ręki broń. Ale nigdy idei, nigdy znaku.

Ten znak był przesłaniem śmierci.

– W marcu tego roku, do narodowej partyzantki przeszły całe posterunki ukraińskiej policji pomocniczej. Z Łucka i Kowla – Kaniuka mówił ściszonym głosem do wyraźnie wstrząśniętego Staniewicza. – Znaczy to, że mają strukturę, stopnie wojskowe, mundury, broń, no i dowódców. Nie znamy jednak ich nazwisk, życiorysów. Jedynie pseudonimy.

– Nie udało się umieścić tam żadnych naszych agentów? – raczej stwierdził niż zapytał, Staniewicz.

– Próbowaliśmy, próbowaliśmy. Oczywiście. Ale ślad po nich zaginął. Ponoć kandydaci do służby muszą przechodzić różne próby, tak żeby wyeliminować ewentualne wtyczki i zdrajców. Nie wiemy na czym one polegają, te próby – ale domyślam się, że chodzi o uczestnictwo w morderstwach. Taka inicjacja krwi. Cudzej, nie swojej.

– Wspominał pan major, że zna pseudonimy – kontynuował Staniewicz.

– A tak. Owszem. Teraz na wiosnę, po tych wszystkich napadach, zrobiłem takie małe polowanie na jelenie. Pochodziliśmy po ukraińskich wioskach, pogadaliśmy z chłopami, przetrzepaliśmy trochę strychów i mord…., no i w jednej chałupie znalazło się kilkanaście sztuk Mosinów. Starych, ruskich. Chłop tłumaczył się, że w czerwcu czterdziestego pierwszego pozbierał je sobie z łąki, jak je rzucali. Ale jak powiesiliśmy go na haku, to wyśpiewał, że jest w grupie bojowej jakiegoś tam Honty. Podał nam też pseudonimy, te które znał naturalnie: Taras Czuprynka, Bulba, Kłym Sawur, Honta…

– A uzbrojenie?

– A różne. Dużo krótkich pistoletów, strzelby myśliwskie…, ale i MP 18… i MP 35, a nawet MG 34 też się często trafia, jak można sądzić po opisach. Ale naboje oszczędzają.

– A my – tylko steny i visy.

– No i granaty własnej roboty. Parę miotaczy płomieni, koktajle Mołotowa, nie…, parę lepszych maszynek też mamy. I automaty też…. Kilkadziesiąt sztuk… W każdym razie, mało.

Staniewicz przetarł zmęczone powieki. Pomiędzy nim a Kaniuką zawisło milczenie, pełne niewypowiedzianej, a jednak oczywistej treści. Nadzieja na ocalenie wołyńskich Polaków, jak i tutejszej polszczyzny, równała się zeru. Armia Czerwona była jeszcze daleko. Alianci jeszcze dalej. Broni nie ma, ludzi nie ma. A lata szykan i poniżenia zbierały swoje żniwo; sprawa Pelury i jego zagłodzonych żołnierzy; wyprawa kijowska Śmigłego; palenie cerkwi, permanentna, ordynarna i jawna dyskryminacja, chociażby w takich prostych i zasadniczych sprawach, jak na przykład służba wojskowa, jednako obowiązkowa dla wszystkich. Przed wojną, na ten przykład – Ukraińcy nie mogli zapisywać się na uczelnie, jeśli wcześniej nie zaliczyli wojska. A kiedy już zgłaszali się do jednostek, przeważnie brano ich do kuchni, albo na ordynansów, żeby się za mocno nie wyszkolili i nie wykorzystali nabytych umiejętności przeciwko własnemu państwu. Patriotyzmu i przywiązania do macierzystego państwa, raczej nie należało się po nich spodziewać.

– Wiele błędów zostało popełnionych przed tą wojną – wrócił do rozmowy Kaniuka. – Nigdy nie mogłem zrozumieć, dlaczego – na przykład, zwykłym wieśniakom trzepano ostro skórę, a zbrodniarzom, takim jak Bandera okazywano łaskę. Zamieniano im, na przykład, wyroki śmierci na więzienie. A potem amnestionowano. Powinno być dokładnie na odwrót, moim zdaniem.

– Na ile ocenia pan…, panie majorze liczebność tych formacji – zlekceważył dygresję Kaniuki, Staniewicz – Dysponuje pan, jakimiś szacunkowymi danymi, może?

– Co najmniej kilkanaście tysięcy – major wzruszył ramionami – skromnie licząc. Poza tym w mordach i grabieżach uczestniczy też ludność cywilna. Do tego dochodzi duża liczba rezunów, że tak powiem – niezrzeszonych. Idą za regularnymi oddziałami i działają doraźnie. Bezpośrednio zaangażowanych liczyłbym w dziesiątki tysięcy. To nie jest powtórka z osiemnastego roku, tylko z powstania Chmiela, tyle że lepsza. W sensie, że z lepszym żelastwem – Kaniuka zakończył wypowiedź wyjątkowo trafną, w swoim mniemaniu – refleksją.

Staniewicz przez chwilę studiował jeszcze mapę, zastanawiał się jeszcze nad wyborem trasy, konkludując że misja jest o wiele trudniejsza niż ktokolwiek w Londynie czy Warszawie sobie wyobrażał. Zrozumiał, że za skoordynowaną akcją ataków stoi naczelne dowództwo, patriotycznie zdeterminowane – złożone z wyjątkowo kreatywnych w okrucieństwie ludzi – mroczna i straszliwa siła; do tego jeszcze doskonale zorganizowana. Kaniuka, korzystając z chwilowej przerwy w rozmowie, napełnił kieliszki. Najpierw wypił sam, potem podał Staniewiczowi.

– Panie poruczniku, powie mi pan szczerze, bo to przecież nie tajemnica, hehe… W jakim, tak naprawdę, charakterze pan tutaj przyjechał? Przecież rozpoznania oddziałów ukraińskich pan nie przeprowadzi. Do walki też tutaj pana nie przysłali. O sytuacji ludności, to piszę i ja, i jeszcze inni. Od cholery piszą. A więc, jeśli mogę zapytać…, po co? – naciskał, choć silił się na ton przyjaźnie swobodny.

– Pozwoli pan, panie majorze, że odpowiem na to pytanie, jak uda mi się wrócić. Wtedy powiem panu, co zrobiłem, kogo i gdzie rozpoznałem, i z kim powalczyłem – odparł mu Staniewicz.

– Odpowiada pan dyplomatycznie – pokiwał głową Kaniuka. – Rozumiem. Jest pan pewny swego. Nie okazuje pan też strachu. Ale zawodowym żołnierzem pan przecież nie był.

– Nie, nie byłem – odparł Staniewicz. – Przysłano mnie, bo znam okolicę, Lwów. Tam przed wojną studiowałem – dodał uprzedzając spodziewane pytanie.

– A cóż takiego pan studiował? Pan wybaczy, ale pytam chociażby dlatego, że studiowała tam również moja córka. Ale nie mógł pan jej znać, bo zaczęła w trzydziestym ósmym…

– Rzeczywiście nie mogłem znać – potwierdził Staniewicz – ponieważ swoje ukończyłem w trzydziestym czwartym. Na Wydziale Prawa. Potem, dzięki pewnemu koledze, poznałem rotmistrza Olgierda Górkę z Instytutu Wschodniego w Warszawie. Słyszał pan? Studiowałem tam jeszcze przez rok, a potem złożyłem aplikację do MSZ, do Departamentu Europy Wschodniej. Zajmowałem się tam Rosją i Europą Środkową. A do wojska, wstąpiłem dopiero we Francji. Tam ukończyłem podchorążówkę i inne kursy. Zaliczyłem kampanię francuską, potem ewakuowano mnie do Anglii, przez Dunkierkę. Awansowałem. No i teraz jestem tutaj znowu; po latach. Tyle, że w zupełnie innych okolicznościach.

Kaniuka patrzył z uwagą na Staniewicza. Zaśmiał się cicho, jakby nieco tajemniczo. Staniewiczowi zrobiło się nieprzyjemnie. Zdał sobie sprawę, że powiedział za dużo. Niby nic, o jedno tylko zdanie, ale jednak. Błąd popełnił, szkolny błąd. „Cholera” – zaklął w duchu. – „Nie na darmo wódkę postawił, sukinsyn”. Kaniuka zdawał się to usłyszeć…

– Rzeczywiście ta wojna wiele zmieniła – Kaniuka wycelował wskazujący palec w Staniewicza. Chociaż…, jakby się tak zastanowić, to nasi wrogowie od Kozaków i Kałmuków wiele nie odbiegają. Ale rzeczywiście. Wojna wielu zniszczyła, ale też wielu wyniosła.

– Nie wiem, czy akurat mnie wyniosła. Zresztą…, sam pan major powiedział, że popełniono wiele błędów – odparł atak Staniewicz. – Teraz tacy jak ja, muszą łatać dziury.

– Tak, tak – pogłaskał się, po nieco przerzedzonej czuprynie, Kaniuka. – Kiedyś, najważniejsze w wojsku, to było mieć mocny kręgosłup, by się prosto trzymać. I broń Boże platfusa, ponieważ z platfusem nie można maszerować, a wtedy to był filar bojowego wyszkolenia. Reszta, jak to się wtedy mówiło, to cechy nabyte – mówił Kaniuka, czyniąc przy tym użytek z butelki. – A teraz wojskowy musi być dyplomatą, politykiem, etnografem, psychologiem i Bóg wie, czym jeszcze. Po wojnie, jak pan dożyje, czego panu z całego serca życzę, zostanie pan pewnie ministrem. Tak, tak. Ministrem. Jak dawni oficerowie legionowi. A zupaki, tacy jak ja, pójdą na linię i wszystko pozostanie jak dawniej – mówił przeciągając poszczególne słowa – Aż do następnej wojny. Zdrowie. I za zwycięski powrót do pięknego miasta Lwowa. Pan jest młody. Panu życzę więc tego jeszcze bardziej niż sobie.

Po opróżnieniu kieliszka, Kaniuka wstał gwałtownie z krzesła i zaczął szukać czegoś w szufladzie. Wyjął stamtąd papierową torebkę, sprawdził zawartość, po czym dokładnie zwinął ją i podał Staniewiczowi.

– Proszę, panie poruczniku. Czy pan to ma, czy nie ma – w każdym razie zawsze się przydadzą.

Staniewicz wziął torebkę i domyślił się, że w środku znajdują się prezerwatywy.

– Im częściej pan będzie do tego sięgał, tym więcej pan będzie wiedział – Kaniuka mówił to z pełną powagą. – Nie wiem czy pana o tym uczyli, ale to jest jeden z najskuteczniejszych sposobów zdobywania informacji w terenie. Niewiele pan zdziała, jeśli nie nawiąże pan bliskich kontaktów z tamtejszymi kobietami. One wiedzą zazwyczaj znacznie więcej niż mężczyźni. Zresztą jak pan już był we Francji, to metodykę pan już pewnie opanował.

Staniewicz skinął głową ze zrozumieniem. Ten zabawny akcent stanowił koniec rozmowy. Kaniuka nalał jeszcze po kieliszku i poinformował rzeczowo, że nazajutrz rano, na dworcu kolejowym czekał będzie na Staniewicza konny wóz węglowy, który zabierze go w kierunku Kostopola, miasta powiatowego. Staniewicz miał udać się do miejscowego nadleśniczego, niejakiego Włodawskiego. Tam miał przenocować i udać się do stolicy powiatu. Objaśniwszy ten „l’ordre de bataille”, Kaniuka uprzejmie zaprowadził porucznika do jego pokoju.

Firany były już zasłonięte, pomimo jasnego, pogodnego wieczoru. Na stole stała karafka z wodą, w koszyczku leżały truskawki. „Na pewno jest pan już zmęczony. Proszę więc wypoczywać i czuć się jak u siebie w domu” – z nieudawaną gościnnością powiedział Kaniuka i wyszedł, starannie i cicho zamykając drzwi.

Staniewicz został sam. Postawił na krześle walizkę i wyjął z niej przybory do golenia i dokumenty. Usiadł na łóżko, potem ułożył się wygodnie i podłożywszy pod głowę dłonie zamknął oczy, wsłuchując się w dobiegające zza okna odgłosy ulicy oraz łowiąc wyraźnie dający się wyczuć zapach nieodległej rzeki. Przypomniały mu się inne gorące lata, inne łóżka i inni ludzie, od których długo, długo, nie otrzymywał żadnych wieści.

I wtedy coś jakby wewnętrzny, duchowy ból, tym mocniejszy że tłumiony, wyrwał mu się z piersi i targnął całym jego ciałem, tak że usiadł na łóżku. Pochylony nisko, dotykając nieomal głową podłogi, Staniewicz rozpaczliwym wysiłkiem woli powstrzymywał się, aby po dziecięcemu, nie zaszlochać.

Kaniuka wrócił tymczasem do salonu i starannie zamknął drzwi. Odczekał dobrą chwilę, chodząc nerwowo po pokoju, w te i we w te. Stwierdziwszy, że Staniewicz nie opuszcza pokoju, podszedł do stojącego w rogu, stolika z telefonem i podniósł słuchawkę. Powoli, nieomal z namaszczeniem wykręcił numer i cierpliwie zaczekał na zgłoszenie się rozmówcy. „Darz bór” – powiedział, gdy usłyszał w słuchawce głos, który chciał w tej chwili usłyszeć. „Darz bór” – powtórzył Kaniuka. – „Tak. Zbieraj myśliwych i ruszamy w las, bo to już nie ma na co czekać” – mówił gniewnie, choć ściszonym głosem. – „Tak, tak” – potwierdził. – „Natychmiast”.

Nerwowym ruchem odłożył słuchawkę i podszedł do okna. W głowie majora Kaniuki, a raczej pułkownika Stefana Sadkowskiego, byłego zastępcy obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej, oficera specjalnych zleceń Komendy Głównej AK na obszar województwa wołyńskiego, a także zasłużonego tępiciela zabużańskich renegatów, myśli kłębiły się w prawdziwie szalonym pędzie.

I tylko okoliczność, że myśli niewypowiedziane na ogół pozostają nieme sprawił, że przez masywne mury, sufity i okna secesyjnej, dla bogatych ludzi pobudowanej kamienicy – nie przebijał się jego krzyk.

Krzyk wygłaszanych pod adresem podwładnych, przełożonych oraz samego Staniewicza – niezliczonych i obrzydliwie wulgarnych przekleństw i inwektyw.

Książka stworzona na platformie wydacksiazke.pl

ISBN: 978-83-940261-1-0