SERIA

Biblioteka Azji i Pacyfiku

REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Judyta Węgłowska

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak,

Miao Huashou, Adam Jelonek, Liu Jian, Joanna Marszałek-Kawa,

Bohdan Michalski, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz, Małgorzata Pietrasiak,
Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Waldemar J. Dziak, prof. dr hab. Jerzy Sielski

REDAKTOR PROWADZĄCY TOMU

Daniel Kawa

REDAKTOR TECHNICZNY

Iwona Banasiak

KOREKTA

Zespół

OKŁADKA

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2014

ISBN 978-83-7780-767-5

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową: tel./fax 56 648 50 70,
marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87-100 Toruń,

tel./fax 56 648 50 70; tel. 56 660 81 60, 56 664 22 35

e-mail: info@marszalek.com.pl www.marszalek.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Od początku XXI wieku świat z coraz większym zainteresowaniem – niekiedy także i z niepokojeniem – spogląda w stronę Azji. Tempo rozwoju „azjatyckich tygrysów”, również w czasie kryzysu gospodarczego, jest większe od postępów na tym polu państw z pozostałych części świata. W ślad za tym wzrasta znaczenie państw azjatyckich na arenie globalnej.

Tom, który obecnie prezentujemy, składa się z dwudziestu studiów. Ich autorzy analizują tytułową problematykę z różnych perspektyw. Pierwszy blok stanowią teksty poświęcone współczesnej polityce widzianej z perspektywy całej Azji. Zdaniem Eugeniusza Jendraszczaka, Patryka Wawrzyńskiego i Krzysztofa Derenia konsekwentne wysiłki podejmowane w celu podnoszenia potencjału gospodarczego, militarnego i politycznego państw azjatyckich przynoszą rezultat w postaci wzrostu ich znaczenia we współczesnym świecie.

Trzy kolejne rozdziały omawianego tomu poświęcone są z kolei związkom Unii Europejskiej z regionem Azji. Izabela Borucińska-Dereszkiewicz przedstawia miejsce potęg azjatyckich w polityce Unii. Oksana Voytyuk prezentuje szeroki wykład na temat dostępu Unii Europejskiej do surowców energetycznych w Azji Centralnej. Beata Goworko-Składanek natomiast, na podstawie dokumentów unijnych, analizuje partnerstwo i współpracę Unii Europejskiej z państwami Azji Środkowej i Kaukazu Południowego.

W dalszej części książki profesor Małgorzata Pietrasiak, wybitna uczona, uznany autorytet w szczególności w zakresie problematyki wietnamskiej, prezentuje polityczny kontekst współpracy Chińskiej Republiki Ludowej z państwami ASEAN. Polski akcent do omawianego tomu wprowadza zaś Marceli Burdelski, który opisuje stosunki naszego państwa z regionem Azji-Pacyfiku oraz Australii i Oceanii.

Autorem kolejnego rozdziału jest Krzysztof Kozłowski, który analizuje znaczenie państw poradzieckiej Azji Centralnej w dzisiejszej polityce Chińskiej Republiki Ludowej. Na stosunki Chin z Rosją z rosyjskiej perspektywy spogląda z kolei Michał Lubina. Przemysław Osiewicz natomiast zastanawia się, czy stosunki Państwa Środka z Iranem to: pragmatyczna współpraca czy też strategiczny sojusz. W kolejnym tekście prezentowanej książki relacje ChRL ze Stanami Zjednoczonymi w okresie prezydentury George’a W. Busha i Baracka Obamy przedstawia Dagmara Suberlak. Joanna Maj zaś analizuje stosunki amerykańsko-indyjskie.

Tom kończą rozdziały poświęcone Turcji. Ramazan Arslan omawia geopolityczne i geostrategiczne znaczenie tego państwa w polityce unijnej. Kinga Smoleń rozwija ten wątek, oceniając geopolityczną pozycję Turcji w systemie międzynarodowym.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zamieszczone w niniejszej publikacji studia w zamierzeniu redakcji miały przedstawić jak najpełniejszy i aktualny obraz sytuacji w wybranych państwach azjatyckich. Niniejsze opracowanie stanowi fragment większej całości, którą tworzy osiem tomów: cztery w języku polskim i cztery w angielskiej wersji językowej. Zachęcam Państwa do ich lektury.

Joanna Marszałek-Kawa

Eugeniusz Jendraszczak

Azja XXI wieku
na drodze do przywództwa w świecie
o nowym porządku

Wprowadzenie

Koniec XX wieku zaowocował gruntownymi zmianami na mapie politycznej świata. Wpłynęły one na nowe postrzeganie globalnego bezpieczeństwa, będącego wynikiem dotychczasowego dwubiegunowego podziału świta. Dotyczy to także Azji, która ma dużą szansę, aby odgrywać czołową rolę w kształtowaniu nowego życia politycznego na naszej planecie. Daje się już zauważyć, że do roli tej pretendują Chińska Republika Ludowa i Indie. Warunkiem spełnienia się tych przewidywań jest utrzymanie dotychczasowego szybkiego tempa rozwoju ekonomicznego wymienionych państw oraz ich aspiracje polityczne. To z kolei będzie zależało od stanowiska dotychczasowych głównych aktorów polityki światowej, którymi są USA i Federacja Rosyjska (spadkobierca dawnego ZSRR). Poza tym istotnymi czynnikami kształtowania nowej sytuacji na światowej arenie będą tempo ekonomicznego rozwoju oraz aspiracje polityczne dotychczasowych liderów gospodarczych w regionie Azji, którymi niewątpliwie są Japonia i Republika Korei. Nie bez znaczenia są także aspiracje państw powstałych w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. W niniejszym artykule autor skupia główną uwagę na Chinach i Rosji, których ambicje odegrania roli lidera w świecie o nowym ładzie są już zauważalne. Ważne jest także, że dla tych dwóch potężnych państw utrzymanie stałego wzrostu ekonomicznego zależy w dużej mierze od niezakłóconych relacji w wymianie gospodarczej z różnymi państwami. Dla Rosji istotę rozwoju stanowi eksport posiadanych surowców energetycznych, dla Chin zaś ich import, który zapewnia środki dla rozpędzonej machiny gospodarki. Charakter aktywności obu państw, gwarantującej im sprostanie wyzwaniom zapewniającym utrzymanie niezbędnego poziomu bezpieczeństwa, co przekłada się na niezakłócony system wymiany handlowej, stanowi osnowę artykułu.

Strategia Rosji

Rozpad Związku Radzieckiego był przełomowym wydarzeniem politycznym końca ubiegłego wieku. W jego wyniku zmienił się układ sił na świecie. Tym samym powstała nowa sytuacja geopolityczna na naszym globie. Rosja, będąc naturalnym spadkobiercą Związku Radzieckiego, stanęła w obliczu wielu wyzwań. Jednym z ważniejszych było zachowanie dotychczasowych wpływów w byłych republikach, które zyskując niepodległość, mogły samodzielnie decydować o swoim rozwoju. Istniały jednak określone uwarunkowania, wynikające przede wszystkim z dawnych więzi gospodarczych oraz w pewnym sensie z gwarancji zbiorowego bezpieczeństwa.

Według najwybitniejszego przedstawiciela kierunku imperialnego, którym jest bez wątpienia Aleksander Dugin¹: „tak naprawdę istnieją tylko dwie cywilizacje: Lądu i Morza, które skazane są przez geografię na rywalizację. Kompromisu być nie może, gdyż abstrakty organizujące życie społeczności morskich są dokładnym przeciwieństwem idei, wokół których organizuje się cywilizacja Lądu”. Zgodnie z jego filozofią Morze jest symbolem wartości płynnych i zmiennych, a więc liberalnych, pozbawionych stałych punktów odniesienia, Ląd natomiast symbolizuje wartości niezmienne, stałe, charakterystyczne dla społeczeństw konserwatywnych. Ład, Tradycja, Hierarchia, Porządek, Praca, Wspólnota stoją w opozycji do takich pojęć, jak: Chaos, Nowoczesność, Demokracja, Anarchia, Kapitał, Indywidualizm. Zdaniem tego rosyjskiego geopolityka, antonimy te najtrafniej ujmują istotę obu zwalczających się cywilizacji. Zobrazowane różnice, mimo dążeń niektórych środowisk liberalnych, nie mogą ulec procesom konwergencji, gdyż wynikają wprost z natury człowieka utrzymującego się z pracy na ziemi bądź morzu. Żeglarz, jako typ mieszkańca Cywilizacji Morza, jest człowiekiem chciwym, i jako pirat kieruje się jedynie żądzą zysku, natomiast jako kolonizator zakłada faktorie na morskich wybrzeżach w celu ekonomicznego uzależnienia mieszkańców Lądu. Z kolei przedstawiciel Cywilizacji Lądu jest zakorzeniony we wspólnocie, mając silne poczucie hierarchii i posłuszeństwa. Koncentruje się przede wszystkim na sprawach Ducha, sprawy materii traktując jako nieistotne. Między tymi cywilizacjami nigdy nie dojdzie do pełnego kompromisu, możliwe jest tylko okresowe zawieszenie broni. Rywalizacja rosyjsko-amerykańska, według Dugina, nie może być rozpatrywana na płaszczyźnie państwowej, jest bowiem klasycznym starciem sił Dobra i Zła. Dlatego istnieje potrzeba powstania antyamerykańskiego sojuszu najważniejszych euroazjatyckich państw. Porozumienie między Tokio, Pekinem, Delhi, Teheranem, Berlinem, Paryżem oraz położoną w politycznym centrum Eurazji Moskwą uwolniłoby euroazjatycki kontynent od tak zwanej – jak twierdzi – amerykańskiej okupacji. Wypływa z tego wniosek, że polityka amerykańska koncentruje się obecnie na niedopuszczeniu do zdominowania Euroazji przez jedno mocarstwo, a geopolityczna równowaga Europy, Rosji, Chin i Indii, z amerykańską kontrolą Rimlandu, ma na celu zapewnienie Stanom Zjednoczonym dominacji na ziemskim globie. Należy zauważyć, że książka Dugina stanowi jeden z oficjalnych podręczników Akademii Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Rosji. Dlatego też, zdaniem autora niniejszego artykułu, Rosji należy przyjrzeć się uważnie i spróbować dokonać analizy jej działań w przyszłości.

Brak tradycji pełnej niezawisłości oraz posiadania samodzielnego państwa w przypadku niektórych nowych bytów politycznych powstałych w wyniku rozpadu ZSRR stanowił dotychczas element sprawnie wykorzystany przez Rosję. Szybko więc doszło do powstania organizacji o charakterze regionalnym, jakim jest Wspólnota Niepodległych Państw – WNP² (Commonwealth of Independent States – CIS), czy też do podpisania Układu o bezpieczeństwie zbiorowym – UBZ (Collective Security Treaty – CST). Posunięcia te były utożsamiane z próbą utrzymania poprzednich relacji politycznych oraz z dążeniem Rosji do zachowania wpływów w byłych republikach radzieckich.

Transformacja Układu o bezpieczeństwie zbiorowym

Karta CST została podpisana w Taszkiencie 15 maja 1992 roku przez sześć państw: Armenię, Kazachstan, Kirgistan, Rosję, Tadżykistan oraz Uzbekistan. Działania z niej wynikające podjęto dopiero 20 kwietnia 1994 roku. W 1993 roku w skład CST wchodziło już dziewięć państw, we wrześniu dołączył bowiem Azerbejdżan, a w grudniu wstąpiły Gruzja i Białoruś. Dodatkowo Mołdawia i Ukraina przyjęły status obserwatorów. Sekretarzem generalnym CST został Nikolai Bordyuzha. Układ podpisano na pięcioletni okres z możliwością jego przedłużania. W efekcie kolejnych zmian w regionie 2 kwietnia 1999 roku jedynie sześć państw kontynuowało współpracę, gdyż Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan wycofały się, a Ukraina i Mołdawia straciły zainteresowanie członkostwem i integracją wojskową.

Jednocześnie Gruzja, Ukraina, Azerbejdżan i Mołdawia podjęły współpracę w ramach Organizacji Rozwoju Ekonomicznego i Demokracji, zwanej GUAM³ (skrót od pierwszych liter państw założycieli), która czasowo została wzmocniona dzięki przystąpieniu do niej Uzbekistanu (GUUAM). GUAM jest postrzegany przez Rosję jako organizacja sprzyjająca budowaniu wpływów USA oraz krajów europejskich (zatem NATO i UE) w regionie.

Zmiany polityczne w Europie, a zwłaszcza zacieśnienie współpracy euroatlantyckiej i rozszerzenie NATO na wschód oraz zwiększające się uniezależnienie byłych republik radzieckich od rosyjskiej strefy wpływów, spowodowały również ewolucję CST. Sygnatariusze powołali bowiem w 2002 roku Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym – OUBZ⁴ (Collective Security Treaty Organization – CSTO). W tym samym niemalże czasie, bo w 2000 roku, powstała organizacja o charakterze gospodarczym, czyli Eurazjatycka Wspólnota Gospodarcza – EAWG (EurasianEconomicCommunity – EurAsEC).

Rys. 1. Mapa państw członkowskich CSTO (w lewym górnym rogu symbol organizacji)

Kartę CSTO podpisali prezydenci sześciu państw: Armenii, Białorusi, Kazachstanu, Kirgistanu, Rosji oraz Tadżykistanu, a 23 czerwca 2006 roku po normalizacji sytuacji wewnętrznej w Andiżanie⁵ (Uzbekistan) kraj ten przystąpił do organizacji jako siódme państwo. Negatywna reakcja zachodniego świata na wydarzenia w Uzbekistanie zbliżyła go do Rosji, która zachowywała dystans i nie mieszała się w sprawy wewnętrzne tego państwa. Nastąpiło rozluźnienia kontaktów Uzbekistanu z USA. Wycofano między innymi zgodę na dalsze stacjonowanie amerykańskich sił w bazie lotniczej w Karshi-Khanabad (K2). W ten sposób USA straciły ważnego sojusznika w regionie, będącego – według słów Z. Brzezińskiego – kluczem do Azji Centralnej⁶. Godny zauważenia jest fakt, że jednocześnie prezydent Uzbekistanu Karimow określił⁷ „EurAsEC i CSTO jako wewnętrznie powiązane organizacje, realizujące wspólne zadania”, co wobec przystąpienia do EurAsEC i powrotu do CSTO zbliżyło Uzbekistan do państw Azji Centralnej i Rosji w sferze bezpieczeństwa i gospodarki oraz przeciwstawiania się zagrożeniom niemilitarnym w całym regionie.

Jednocześnie, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu, Uzbekistan wstąpił do innej ważnej organizacji azjatyckiej, czyli Szanghajskiej Organizacji Współpracy – SOW⁸ (Shanghai Cooperation Organization – SCO), której liderami są dwie potęgi azjatyckie: Chiny i Rosja.

Charakterystyka CSTO

Karta CSTO stanowi kluczowy dokument organizacji podpisany przez głowy państw członkowskich 7 października 2002 roku. W jej zapisach przewidziano możliwość rozszerzenia obszarów współpracy wewnętrznej, podkreślono bowiem, że jest ona „zdeterminowana do dalszego rozwoju i intensyfikacji współpracy wojskowej oraz politycznej w interesie zapewnienia i wzmocnienia bezpieczeństwa narodowego, regionalnego i międzynarodowego”⁹. Zapis ten koresponduje z jej dążeniem do: „wzmocnienia pokoju, bezpieczeństwa międzynarodowego i regionalnego oraz stabilizacji celem zapewnienia kolektywnej obrony niepodległości, integralności terytorialnej oraz suwerenności krajów członkowskich, w relacji do których kraje członkowskie powinny ustanowić priorytety w odniesieniu do środków politycznych”¹⁰. Jednocześnie rozdział VIII Karty wskazuje, że członkostwo w organizacji jest otwarte dla każdego państwa, które akceptuje jej zasady, wartości i cele, jak też jest gotowe do przyjęcia obowiązków wynikających z udokumentowanych zapisów. Co ważne, Iran zdeklarował współpracę w dziedzinie zwalczania handlu narkotykami i zapobiegania tego typu działaniom¹¹. Karta CSTO potwierdza dążenie wszystkich członków do powstrzymywania się przed użyciem lub groźbą użycia siły w rozwiązywaniu konfliktów. Jednocześnie zbrojna agresja przeciw któremuś z nich – podobnie jak w artykule 5 Traktatu północnoatlantyckiego waszyngtońskiego – będzie traktowana jako agresja przeciw wszystkim. Zawiera również ograniczenia dotyczące przystępowania państw członkowskich CSTO do innych sojuszy militarnych.

Analizując charakter państw – członków CSTO, można określić ich rolę i znaczenie w organizacji, jak też stopień uzależnienia od Rosji w dziedzinie współpracy gospodarczej, politycznej i wojskowej. Specyficzna jest zwłaszcza rola i znaczenie Białorusi leżącej na styku Europy Środkowej z Europą Wschodnią, coraz bardziej uzależnionej ekonomicznie od Rosji i jednocześnie stanowiącej ważny element w procesie odradzania się mocarstwowości Federacji Rosyjskiej. Odgrywa ona również znaczenie polityczne oraz wojskowe wobec tendencji rozszerzenia NATO. Bierze udział w dyskusjach na temat możliwości przystąpienia Ukrainy do europejskich struktur polityczno-ekonomicznych. Inny wymiar ma znaczenie pozostałych członków CSTO jako istotny czynnik oddziaływania Rosji na Kaukazie i w Azji Centralnej. Wśród nich Armenia, jedyne państwo CSTO leżące na Kaukazie, stanowiące ważną przeciwwagę dla prozachodniej Gruzji. Jednocześnie złożone stosunki z sąsiadami (konflikt z Azerbejdżanem o Górski Karabach, zamknięte granice z Turcją) uzależniają ją od jedynego wsparcia, jakie ma ze strony Rosji. Na terenie Armenii stacjonuje największa i najlepiej uzbrojona rosyjska jednostka wojskowa na Kaukazie Południowym. Jest to 102 Baza Wojskowa, która stanowi pośrednio o stabilizacji sytuacji w tym regionie. Geograficzne położenie Armenii na Kaukazie wyraźnie wskazuje na duże znaczenie tego kraju jako partnera regionalnego Rosji¹².

Jak we wstępie zaznaczyłem, Azja Centralna ma kluczowe znaczenie dla Rosji w kontekście jej położenia, posiadania surowców naturalnych i dróg ich tranzytu. Stanowi także pewnego rodzaju strefę buforową w odniesieniu do bezpieczeństwa tego państwa. Dla Rosji i CSTO duże znaczenie ma także Kazachstan, będący ważnym krajem w Azji Centralnej, który jednocześnie pretenduje do roli lidera w regionie. Znaczenie to wynika zarówno z jego ogromnej powierzchni, długiej granicy z Rosją, zamieszkiwania w nim licznej mniejszości rosyjskiej (ponad 30% ludności kraju), jak i z posiadania ogromnych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego. To właśnie te uwarunkowania stanowią, że Kazachstan jest bardzo ważnym i wyjątkowym partnerem Rosji. Dotyczy to kwestii zapewnienia jej bezpieczeństwa w szerokim ujęciu, zwłaszcza ekonomicznym. Dlatego Rosja traktuje współpracę z Kazachstanem priorytetowo, dostarczając temu państwu broń po cenach rosyjskich. Nie bez znaczenia jest fakt, że na terenie Kazachstanu znajduje się ważny element rosyjskiego programu kosmicznego – kosmodrom Bajkonur¹³.

Inną politykę prowadzi Rosja wobec pozostałych państw członkowskich CSTO. Jest ona ukierunkowana na ich ekonomiczne uzależnianie oraz osłabianie w regionie wpływów takich państw, jak Stany Zjednoczone czy Chiny. W Kirgistanie duże znaczenie ma obecność jej wojskowych sił w bazie lotniczej Kant koło Biszkeku. Rosja jest również gwarantem granic Kirgistanu wobec roszczeń Chin i Uzbekistanu. Udziela aktywnego wsparcia w walce ze zorganizowaną przestępczością, w tym handlem narkotykami. Stacjonowanie wojsk rosyjskich jest traktowane w tym kraju jako czynnik stabilizujący sytuację wewnętrzną. Możliwości oddziaływania Rosji na ten kraj potęguje fakt, że jest ono jednym z biedniejszych w regionie, a przy tym silne są wpływy rosyjskiej kultury. Jednocześnie systematyczne redukowanie przez Rosję jego zadłużenia powoduje społeczną akceptację działań prezydenta i rządu Kirgistanu, wzmacniając tym samym rosyjskie znaczenie w tym kraju. Sprzyjają temu także porozumienia o współpracy energetycznej, a w sektorze naftowo-gazowym memorandum o udziale Gazpromu w prywatyzacji Kyrgyzgazu. Krajem o największej liczbie ludności w Azji Centralnej (ponad 27 mln) jest Uzbekistan, graniczący ze wszystkimi państwami regionu (Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Turkmenistanem i Afganistanem). Z tego powodu oraz z innych, wcześniej wspomnianych względów, stanowi on dla Rosji ważny element polityki utrzymania wpływów. Jednoznaczna krytyka przez państwa Unii Europejskiej oraz USA sił porządkowych Uzbekistanu tłumiących demonstracje w Andiżanie, z drugiej zaś rosyjska polityka nieingerencji były przełomowym wydarzeniem w utrzymaniu rosyjskich wpływów w tym kraju. Nie bez znaczenia jest również aspekt ekonomiczny – w ramach porozumień dwustronnych Gazprom uzyskał kontrolę nad przechodzącym przez Uzbekistan odcinkiem gazociągu Azja Centralna – Centrum, którym jest transportowany gaz z Turkmenistanu. Rosja w ten właśnie sposób uzyskała instrument bezpośredniego nacisku na państwa powiązane z eksportem (Turkmenistan) i importem (Ukraina) gazu. Natomiast sąsiadujący z Afganistanem Tadżykistan stanowi ważny bastion zmniejszający zagrożenie wynikające z sąsiedztwa z krajem radykalnego islamu, uwikłanym w terroryzm i przemyt narkotyków. Rosji zależy na wzmocnieniu militarnym tego państwa oraz ograniczeniu amerykańskiego i chińskiego wpływu na jego politykę, w tym w sferze interesów. W tej dziedzinie Rosja kreuje politykę bezpieczeństwa Tadżykistanu, umożliwiając udział tego państwa w umowach politycznych (dwustronnych i wielostronnych, takich jak CSTO i SCO). Nie bez znaczenia jest także obecność 201 Dywizji Zmechanizowanej o statusie stałej bazy. Rosja ma także duże wpływy w sektorze gazowym, w maju 2003 roku bowiem Gazprom zawarł 25-letnią umowę o strategicznym partnerstwie z Tadżykistanem i dostarcza Duszanbe rosyjski gaz¹⁴.

Współpraca polityczno-wojskowa

Rozbudowana struktura organizacyjna układu CSTO na różnych szczeblach hierarchii jest reprezentowana przez najważniejsze osoby sceny politycznej i wojskowej z poszczególnych państw. Jej najwyższym organem jest Rada Bezpieczeństwa Zbiorowego, w której skład wchodzą prezydenci wszystkich państw członkowskich. Inne ważne organy to: Rada Ministrów Spraw Zagranicznych, Rada Ministrów Obrony, Komitet Sekretarzy Bezpieczeństwa, Zjednoczony Sztab CSTO oraz sekretarz generalny CSTO¹⁵. Struktury te oraz zaangażowanie najwyższych władz państwowych świadczą o istotnym miejscu CSTO w polityce poszczególnych państw członkowskich, jak również o dużym znaczeniu w zabezpieczaniu interesów Rosji w obszarze Eurazji. Warto wspomnieć, że organizacja ta uzyskała status obserwatora Zgromadzenia Generalnego ONZ. Rosja, będąc stałym członkiem Rady Bezpieczeństwa, ma prawo weta, co pozwala jej blokować określone inicjatywy. Równocześnie reprezentuje na tym międzynarodowym forum interesy zarówno całej organizacji, jak i poszczególnych jej członków.

Fot. 1. Wspólna fotografia głów państw CSTO

Współpraca wojskowa w CSTO zajmuje ważne miejsce. Jej zasady były przedmiotem dyskusji od początku powstania organizacji. Koncepcja umieszczenia w Polsce i Czechach elementów amerykańskiej tarczy antyrakietowej, a następnie wojna w Gruzji spowodowały przyspieszenie działań oraz procesu podejmowania decyzji. W konsekwencji w krótkim czasie podpisano około 16 porozumień sprzyjających wewnętrznej konsolidacji oraz wzmocnieniu organizacji. Analizując współpracę wojskową, można zauważyć silne akcentowanie, podobnie jak w Sojuszu Północnoatlantyckim, zapisów odnoszących się do obowiązku udzielenia pomocy któremukolwiek zaatakowanemu państwu członkowskiemu CSTO przez pozostałe państwa. Narzędziem umożliwiającym szybkie działanie jest stałe, połączone dowództwo (Joint Force Command – JFC) z siedzibą w Moskwie, na czele którego stoi ormiański generał Juri Chaczaturow, oraz są to siły szybkiego reagowania. Wymiernym elementem współpracy sił zbrojnych jest gotowość do prowadzenia wspólnych i skoordynowanych działań w zwalczaniu: terroryzmu międzynarodowego, ekstremizmu i separatyzmu; nielegalnego tranzytu narkotyków, substancji psychotropowych i broni; zorganizowanej transgranicznej przestępczości; nielegalnej migracji ludności oraz innych niemilitarnych zagrożeń wpływających na bezpieczeństwo krajów członkowskich.

Ważne znaczenie w CSTO odgrywają tak zwane kolektywne siły szybkiego reagowania (Collective Rapid Reaction Forces – CRRF). Zgodnie z ustaleniami systematycznie podnoszą poziom wyszkolenia oraz doskonalą umiejętności prowadzenia działań podczas wspólnych ćwiczeń wojskowych. Właściwe przygotowanie wojsk dzięki realizacji tych przedsięwzięć pozwala na szybkie podjęcie skutecznych działań w sytuacji kryzysowej. Początkowo (2002 rok) siły te liczyły 1500, a obecnie to około 4500 żołnierzy, podporządkowanych bezpośrednio połączonemu dowództwu. Co roku na terenie różnych państw odbywają się dowódczo-sztabowe ćwiczenia z udziałem wojsk w celu osiągania interoperacyjności oraz przygotowania dowództw i żołnierzy do wykonywania potencjalnych zadań. Największym szkoleniowym przedsięwzięciem było ćwiczenie „Rubież 2008”. Miało ono charakter wieloszczeblowy. Przeprowadzono je na terenie Rosji i Armenii z udziałem około 4 tys. żołnierzy ze wszystkich siedmiu państw CSTO. W pierwszej fazie (w sztabie połączonego dowództwa w Moskwie) wypracowano decyzje polityczne dotyczące działań podejmowanych w przypadku agresji zewnętrznej na państwa należące do tej organizacji, w drugiej zaś przygotowano plan operacyjnego użycia wojsk.

Fot. 2. Prezydent Armenii Serzh Sargsyan wręcza wyróżnienia uczestnikom ćwiczenia „Rubież 2008”

Źródło: oficjalna strona prezydenta Armenii, www.president.am/events/news/eng.

Trzecia i czwarta faza obejmowały praktyczne prowadzenie działań obronnych. W tym samym czasie (21 sierpnia 2008 roku) zaplanowano posiedzenie ministrów obrony państw CSTO, co akcentowało spójny polityczno-wojskowy wymiar organizacji. Obok sił CRRF w ćwiczeniu uczestniczyły wydzielone siły stacjonującej w Armenii rosyjskiej 102 Bazy Wojskowej. Było to pierwsze ćwiczenie organizowane na Kaukazie¹⁶. W opinii ministra obrony Armenii Serzh Sargsyana¹⁷ miało ono duże strategiczne znaczenie dla zapewnienia stabilności w regionie oraz na świecie. 28 listopada 2008 roku podpisano w Erewaniu na posiedzeniu ministrów obrony wieloletnie porozumienie dotyczące intensyfikacji współpracy wojskowej w latach 2010–2014. Wśród wielu tematów podjęto kwestie budowy wspólnego systemu przeciwlotniczego, lepszego przygotowania ćwiczeń wojskowych, co wynikało z doświadczeń ostatnio prowadzonego ćwiczenia „Rubież 2008”, a także zagadnienia dotyczące wyposażenia i uzbrojenia¹⁸.

Funkcjonowanie organizacji

Ważnym wydarzeniem dla wzmocnienia roli i znaczenia CSTO był szczyt w Duszanbe w październiku 2007 roku, który unaocznił dążenie organizacji do przekształcenia się w silny pakt polityczno-wojskowy, mający na celu zwiększenie swoich wpływów w Azji. Na szczycie zadecydowano między innymi o powołaniu międzynarodowych sił pokojowych oraz o możliwości zakupu przez państwa członkowskie rosyjskiej broni po specjalnych cenach¹⁹. Decyzje te były podstawą utworzenia brygady sił pokojowych o statusie sił międzynarodowych, której „obszarem operacji pokojowych może być każdy zagrożony rejon świata w ramach mandatu ONZ”, jak stwierdził sekretarz generalny CSTO Nikolaj Bordyuzha. Jednak, zgodnie z założeniami, w sytuacji zaangażowania tych sił w ramach operacji pokojowych w obszarze odpowiedzialności obejmującym państwa członkowskie CSTO nie będzie wymagana zgoda Rady Bezpieczeństwa ONZ. W razie potrzeby użycia ich Sekretariat organizacji poinformuje jedynie o takich planach. Przewidziano, że siły pokojowe będą mogły nadzorować zawieszenie ognia między stronami konfliktu wewnętrznego w którymś z państw członkowskich lub też zabezpieczyć granicę, na przykład między Tadżykistanem i Afganistanem, która jest drogą przerzutu narkotyków i broni. Mogą też służyć stabilizowaniu sytuacji wewnętrznej w państwach²⁰ CSTO w obliczu działań organizacji terrorystycznych dążących do obalenia rządu, aktywnie wspieranych przez czynniki zagraniczne, co może legitymizować użycie sił pokojowych, gdyż ich mandat obejmuje obronę przed zagrożeniami zewnętrznymi. Siły te do 2010 roku miały zostać wyposażone w najnowsze uzbrojenie, głównie rosyjskiej produkcji. Utrzymałoby to wprawdzie ich zależność od dostaw broni z Rosji, jednak założono promowanie standaryzacji sprzętu, taktyki działania oraz doktryn poszczególnych sił zbrojnych, co ułatwiłoby prowadzenie wspólnych operacji pokojowych. Równie korzystna dla państw CSTO miała być możliwość zakupu broni dla sił zbrojnych i służb specjalnych po niższych cenach, co samo w sobie było zachętą przynależności do organizacji. W ramach szczytu opracowano także i zatwierdzono procedury autoryzacji państw członkowskich do prowadzenia połączonych operacji pokojowych. Wyrażono również zgodę na ustanowienie formalnych więzi z SCO w dziedzinie bezpieczeństwa, stwarzając tym samym warunki do ewentualnego podjęcia w przyszłości bliskiej współpracy między tymi organizacjami.

Reakcja na konflikt w Gruzji wskazała wyraźnie na brak pełnego i bezkrytycznego poparcia dla Rosji przez inne państwa organizacji. W czasie szczytu potępiono agresję na Gruzję, poparto przy tym wysiłki pokojowe Rosji oraz wezwano NATO do powstrzymania ekspansji i rozmieszczania nowych systemów obrony powietrznej²¹. Ministrowie spraw zagranicznych CSTO, popierając Rosję w jej działaniach na rzecz utrzymania pokoju i rozwoju współpracy na Kaukazie, jednocześnie nie uznali niepodległości Południowej Osetii oraz Abchazji, na czym zależało Rosji. W rezolucji CSTO znamienne było porównanie sytuacji Kosowa z położeniem Osetii Południowej w kontekście stosowania podwójnych standardów przez międzynarodową społeczność ²². Należy przy tym zauważyć, że w odniesieniu do niektórych problemów o większym zasięgu Rosja traktuje zapisy Karty w sposób wybiórczy. Użycie jej wojsk w Gruzji nastąpiło bowiem bez konsultacji z partnerami z CSTO, od których oczekiwano potem wsparcia stanowiska Rosji na międzynarodowej arenie. Podobna sytuacja miała miejsce na szczycie SCO w sierpniu 2008 roku, w czasie którego – mimo zabiegów rosyjskich władz – również wstrzymano się z uznaniem nowych państwowości na Kaukazie²³. Stanowiska państw Azji Centralnej nie świadczą o ich prozachodnim nastawieniu, lecz są raczej próbą rozgrywania własnych interesów przez balansowanie między Rosją i Chinami. Na szczycie dyskutowano ponadto nad perspektywami i priorytetami organizacji oraz wdrażaniem programów zwalczających terroryzm i handel narkotykami.

Rola i znaczenie CSTO w regionie i na świecie

W kontekście podejrzeń o odrzucanie możliwości budowania wpływów przez USA i NATO w regionie sekretarz generalny CSTO zaprzeczył, że organizacja ta dąży do hamowania takich tendencji. Stwierdził, że jej celem nie jest konkurowanie z NATO, lecz wprost przeciwnie – zainteresowana jest dobrze układającą się współpracą. Przytoczył wysiłki, jakie są podejmowane w drodze kooperacji w dziedzinie powstrzymywania przemytu narkotyków z Afganistanu do Azji Centralnej²⁴. Podczas spotkania Rady Bezpieczeństwa Zbiorowego CSTO (18 czerwca 2001 roku w Astanie) przyjęto dokument: O głównych kierunkach współpracy CSTO i NATO. Sojusz nie odpowiedział jednak, tym samym odrzucając propozycję współpracy, co z nieukrywanym rozczarowaniem przyjęto w Rosji. Chęć zbliżenia CSTO do NATO jest postrzegana na Zachodzie jako element przeciwdziałania aktywności Sojuszu na obszarze WNP. Ocenia się, że podkreślanie znaczenia i roli organizacji na międzynarodowej arenie ma na celu wzmocnienie pozycji Rosji w Azji Centralnej. Tak więc w obawie przed uznaniem takiej współpracy za legitymizację organizacji zdominowanej przez Rosję NATO jest zainteresowane współpracą jedynie z poszczególnymi jej państwami. Jednak takie podejście w dłuższej perspektywie czasowej może być niekorzystne i doprowadzić do izolacji Sojuszu w regionie, zwłaszcza w sytuacji aktywnych działań CSTO w zacieśnianiu stosunków z SCO, WNP, OSCE czy też EurAsEC²⁵. Władimir Putin, podkreślając znaczenie takiej współpracy, stwierdził: „nie można rozwijać ekonomii bez zapewnienia najpierw bezpieczeństwa”²⁶.

Przedstawiciel Instytutu Hudsona Richard Weitz zauważył, że państwa zachodnie zbytnio skoncentrowały się na SCO²⁷ jako potencjalnym zagrożeniu ich interesów w regionie. Według niego, to CSTO jest większym wyzwaniem w bliższej perspektywie. Wynika to z faktu przynależności pięciu państw (Kazachstan, Kirgizja, Rosja, Tadżykistan, Uzbekistan) do obu organizacji jednocześnie i wynikających z tego konsekwencji. Ewentualne podpisanie porozumienia między CSTO i SCO może pozwolić w przyszłości na prowadzenie wspólnych ćwiczeń, co nie udało się, mimo zachęt Rosji, w odniesieniu do ćwiczenia sił SCO „Peace Mission 2007”. Należy pamiętać, że w ramach CSTO Rosja zachowuje prawo do ewentualnej interwencji na terenie Azji Centralnej bez potrzeby zgody jej członków, co może mieć znaczenie w przypadku podejmowania prób połączenia organizacji. CSTO od kilkunastu lat jest, i nadal pozostanie, ważną organizacją polityczno-wojskową w Eurazji, na której forum lider organizacji – Rosja dąży do rozwiązywania kwestii spornych i konfliktów w obszarze swojego zainteresowania. Przykładem jej postawa w konflikcie militarnym z Gruzją w sierpniu 2008 roku. W Unii Europejskiej zauważono relatywnie niewielkie dostrzeganie CSTO. Inaczej odbierana jest organizacja w samej Azji Centralnej, gdzie stanowi istotny element stanowiący o bezpieczeństwie w regionie. Sprzyja temu przede wszystkim duży nacisk, jaki w ostatnim czasie kładzie się na rozbudowę militarnych elementów organizacji oraz systematyczne prowadzenie wspólnych ćwiczeń wojskowych. Poprawia to wizerunek CSTO w tej złożonej politycznie części świata. Zyskuje również Rosja jako państwo stojące na przeszkodzie w budowaniu wpływów przez radykałów muzułmańskich przenikających z Afganistanu i Pakistanu. Organizację uważnie obserwują inne państwa regionu, zwłaszcza niezawisły Turkmenistan, którego wstąpienie do CSTO byłoby wielkim sukcesem, biorąc pod uwagę jego położenie oraz złoża surowców naturalnych. Kolejnym ważnym aspektem budowania wpływów organizacji w regionie jest zacieśnianie więzi gospodarczych i ekonomicznych przez podpisywanie umów dwustronnych, związanych głównie z dostępem do surowców mineralnych oraz kontrolą dróg ich przesyłu. Jednym z wyznaczników roli Rosji i CSTO będzie przebieg rurociągów, zwłaszcza że 2 września 2008 roku zawarto wstępne porozumienia²⁸ z Uzbekistanem (rurociąg do przesyłu około 30 mld m³ gazu rocznie z Uzbekistanu do Rosji z połączeniem z Turkmenistanem) oraz wcześniej z Turkmenistanem (w maju 2007 roku, przesyłanie około 80 mld m³ gazu rocznie przez 25 lat). Rozwiązania te będą stanowić o stabilizacji w regionie. Surowcami tymi zainteresowane są również Chiny, które na przykład w kwietniu 2006 roku podpisały umowę z Turkmenistanem²⁹ na budowę rurociągu do transportu około 30 mld m³ gazu rocznie przez 30 lat. Polityka energetyczna wpłynie zatem bezpośrednio na bezpieczeństwo w regionie, co jest związane z rywalizacją w tej dziedzinie.

Mimo że CSTO jest stosunkowo młodą organizacją, państwa członkowskie łączą historyczne związki, a przy tym polityka nieingerencji w wewnętrzne sprawy każdego z nich dobrze rokuje na przyszłość.

Strategia Chin w Azji

Władimir Putin, następca Jelcyna na stanowisku Prezydenta Rosji, kontynuował jego politykę zacieśniania stosunków z ChRL. Z Prezydentem Chin Jiangiem Zeminem podpisał 16 lipca 2001 roku w Moskwie traktat o dobrym sąsiedztwie, przyjaźni i współpracy. Było to pierwsze tego rodzaju porozumienie między oboma państwami od roku 1950. Za rządów Putina i Miedwiediewa doszło także do ostatecznego uregulowania problematycznej kwestii granicznej³⁰. Następnie 21 lipca 2008 roku w Pekinie podpisano porozumienie o demarkacji spornych terytoriów, którą oficjalnie zakończono 14 października tegoż roku, zamykając ostatecznie drażliwe sprawy graniczne w stosunkach bilateralnych³¹.

Jesteśmy świadkami umacniania się regionalnego wymiaru współpracy chińsko-rosyjskiej. Założona w 1996 roku Piątka Szanghajska, utworzona przez: Chiny, Rosję, Kazachstan, Tadżykistan i Kirgistan, w czerwcu 2001 została przekształcona w organizację międzynarodową o nazwie Szanghajska Organizacja Współpracy (Shanghaj Cooperation Organisation – SCO) z Uzbekistanem w jej składzie. SCO została powołana z deklarowanym celem przeciwdziałania „trzem złym siłom: terroryzmowi, separatyzmowi i ekstremizmowi. Oficjalnie odgrywa rolę w umacnianiu stabilności oraz rozwoju państw regionu Azji Centralnej”³².

Chiny i Rosja od dawna miały podobne zdanie w wielu istotnych międzynarodowych kwestiach, m.in. wspólnie próbowały zapobiec nałożeniu restrykcyjnych sankcji na Iran w związku z programem nuklearnym tego kraju, na co nalegał Waszyngton; wspólnie też opowiadały się przeciwko niepodległości Kosowa; były również przeciwne budowie przez USA systemów obrony przeciwrakietowej. Także w sprawie Tybetu i Korei Północnej zajmowały inne niż większość państw świata stanowisko. Te bliskie stosunki polityczne zaczęły ostatnio przekładać się na wzrost wymiany handlowej, która przez wiele lat pozostawała na bardzo niskim poziomie. Chiny są nadal czołowym klientem rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego. Kupują w Rosji samoloty myśliwskie, łodzie podwodne, okręty oraz systemy obrony przeciwlotniczej. Drugim ważnym filarem dwustronnej współpracy jest eksport rosyjskich surowców energetycznych. W Rosji istnieją obawy, że Chińczycy faktycznie przejmują powoli kontrolę nad rosyjskim Dalekim Wschodem. W latach 1992–2002 populacja w tym ogromnym regionie zmniejszyła się z 8 do 6,7 miliona mieszkańców, tymczasem z prowincji Heilongjiang i Jilin napłynęła ogromna liczba nielegalnych osadników chińskich. Niekiedy wskazuje się, że w chińskich szkołach proces przejmowania przez carską Rosję w XVIII i XIX wieku kontroli nad Dalekim Wschodem jest wciąż niewłaściwie przedstawiany, budując przekonanie, że obszar ten powinien należeć do Chin. Miejscowi rosyjscy politycy obawiają się napływu nielegalnych przybyszów z tego kraju, ponieważ wzdłuż rzeki Amur po rosyjskiej stronie mieszka siedem milionów Rosjan, a po chińskiej stronie – ponad sto milionów Chińczyków. Rosjanie obawiają się więc, że z czasem role się odwrócą i Chińczycy staną się dominującą większością, a wtedy teren ten przestanie być częścią Rosji.

Wzajemne stosunki chińsko-rosyjskie uległy ochłodzeniu w rezultacie wojny gruzińsko-rosyjskiej w sierpniu 2008 roku, zbiegając się niefortunnie z rozpoczęciem Igrzysk Olimpijskich w Pekinie. Zdeterminowany do przeciwstawiania się secesjonizmowi Pekin wyraził obawy w związku z rozwojem wydarzeń w Gruzji i dopilnował, by w deklaracji przyjętej na szczycie SCO 28 sierpnia wyrażono poparcie dla „wysiłków zmierzających do zachowania jedności państwa i jego integralności terytorialnej” oraz skrytykowano „położenie nacisku wyłącznie na użycie siły” jako utrudniające rozwiązywanie lokalnych konfliktów. Jednak, w ogólnym ujęciu, Chiny i Rosja łączą się co prawda w ograniczonym zakresie, w przeciwstawianiu się polityce USA oraz działaniom tego państwa na kontynencie azjatyckim. W polu zainteresowań pozostają także Indie i Pakistan oraz państwa Azji Centralnej, wymieniane jako konfrontacyjna oś zła.

Kryzys ekonomiczny w ostatnich latach spowodował pewne zmiany w potencjale gospodarczym państw świata, czego wynikiem było naruszenie pozycji USA oraz wzmocnienie roli Chin jako potęgi gospodarczej. Miało to widoczny wymiar między innymi w postaci wzrostu PKB Państwa Środka o 8,7% w 2009 roku, mimo globalnego kryzysu³³. Wzmocnienie to przejawiło się nie tylko w liczbach, lecz zostało także zaakcentowane w kwietniu tegoż roku podczas szczytu G-20 w Londynie, gdzie doszło do spotkania prezydentów Obamy i Hu. Było to najważniejsze spotkanie podczas tego szczytu, w czasie którego prezydent Obama stwierdził, że „dwustronne relacje pomiędzy państwami stały się bardzo konstruktywne, […] silne więzi są ważne nie tylko dla obywateli obu państw, pomagają też ukształtować sposób, w jaki świat radzi sobie z nowymi wyzwaniami”³⁴. Natomiast szczyt klimatyczny w Kopenhadze w grudniu 2009 roku wskazał na podjęcie przez Chiny próby kształtowania jego przebiegu bez udziału USA. Również szczyt G-20 w Korei Południowej w październiku następnego roku był korzystny dla Chin, które „z szóstego miejsca, przesuną się na trzeciego największego rozgrywającego w MFW, wyprzedzając Niemcy, Francję i Wielką Brytanię”³⁵. Wiązało się to siłą głosu tego państwa, udziałem w finansowaniu szczytu oraz dostępie do pomocy. Tym samym głos Chin w sprawach całego świata uległ wzmocnieniu.

Daje się ostatnio zauważyć, że wraz ze wzrostem potencjału ekonomicznego państwo chińskie przejawia coraz większe zainteresowanie problemami regionalnymi i globalnymi oraz gotowość do stawienia im czoła. Sposób, w jaki Chiny poradziły sobie z kryzysem gospodarczym, był obserwowany z dużą uwagą. Śmiałe działania związane z inwestowaniem na rynku wewnętrznym oraz tworzenie nowych miejsc pracy i rozbudowa infrastruktury wskazały na zdolności państwa do podejmowania współczesnych wyzwań. Jednocześnie były to celowe decyzje podjęte z wyprzedzeniem na podstawie trafnych ocen.

Jednym z istotnych czynników, który w zasadniczy sposób może zmienić tempo rozwoju ekonomicznego, jest płynność napływu zasobów energetycznych tak bardzo potrzebnym gospodarce Chin, a także innym rozwijającym się państwom azjatyckim. Dlatego nie bez znaczenia jest ocena roli zasobów naturalnych w kontekście ambicji globalnych Chin oraz ich znaczenia dla rozwoju gospodarki państwa, które staje się drugą gospodarką świata. Z punktu widzenia Chin dywersyfikacja źródeł surowców energetycznych to istotny czynnik, który jest rozpatrywany w kontekście potencjalnych zakłóceń dostaw.

Dotychczas nie było takiego zagrożenia. Obecnie jednak zakłócenia dostaw z Bliskiego Wschodu oraz wrażliwość morskich szlaków komunikacyjnych na ataki piratów i potencjalną blokadę stanowią istotny aspekt oceny ryzyka. Tym samym poważnie potraktowano poszukiwanie nowych źródeł dostaw surowców oraz zacieśnianie kontaktów handlowych z obecnymi ich dostawcami wraz z szukaniem nowych dróg przesyłu tych surowców.

Traktując bardzo poważnie bezpieczeństwo energetyczne, Chiny w sposób naturalny zwróciły większą uwagę na państwa sąsiednie o podobnych problemach w dziedzinie bezpieczeństwa oraz o znacznych zasobach surowców naturalnych. Tak więc problematykę bezpieczeństwa energetycznego Chin należy rozpatrywać w relacjach z państwami Azji Centralnej, dokonując jednocześnie oceny kontaktów handlowych i możliwych kierunków współpracy wojskowej Rosji i Chin jako elementu zapewniania stabilizacji w regionie w kontekście niezakłóconego przepływu dostaw ropy naftowej i gazu.

Wydaje się, że Chiny partycypując w zapewnianiu bezpieczeństwa w Azji Centralnej, realizują jednak głównie politykę własnych interesów. Jak napisała znana amerykańska para dziennikarska Sheryl Wudunn i Nicholas D. Kristof, Chiny potrzebują jedynie zachodnich partnerów, ale nie zachodnich idei³⁶. Potrzebują bowiem surowców oraz bezpiecznych, głównie lądowych, połączeń z Bliskim Wschodem. Z tego względu świadome są potrzeby wspólnego zwalczania zagrożeń asymetrycznych, które są wyzwaniem dla regionu. Poza tym dostrzegają konieczność współpracy głównie z Rosją, najpoważniejszym partnerem kontynentalnym, gdyż razem mogą skuteczniej zapobiegać wpływom Zachodu i USA, jak też przeciwstawiać się utrwalaniu jednobiegunowego porządku świata. Tak więc Azja Centralna jest obszarem zainteresowania obu państw, co obok zalet stanowi potencjalne źródło rozbieżnych interesów – jest przesłanką możliwej rywalizacji.

Zapewnienie stabilności energetycznej

Jednym z fundamentalnych warunków rozwoju ekonomicznego Chin, jak już wspomniano, jest niezakłócony dostęp do surowców energetycznych. Jego zachwianie może wynikać z politycznej niestabilności w krajach posiadających surowce energetyczne, z manipulacji cenami dostaw, atakami na infrastrukturę wydobywczą i transportową czy też wzrastającą konkurencją. Nie bez znaczenia są również wypadki i katastrofy naturalne, co stanowi łącznie realne, duże zagrożenie dla rozwoju Państwa Środka³⁷. Przy czym wzrost ekonomiczny ma bezpośredni związek z podnoszeniem poziomu życia obywateli, przede wszystkim w słabiej rozwiniętej centralnej i zachodniej części kraju. Wzrost ekonomiczny to także konieczny warunek utrzymania ciągłości obecnej formy rządów w relacji do społeczeństwa, którego wymagania zwiększają się wraz z odgrywaniem coraz większej roli przez Chiny w świecie.

O ile przed 1993 rokiem Chiny były samowystarczalne w pozyskiwaniu ropy naftowej, o tyle w okresie zaledwie dziesięciu lat stały się drugim w świecie konsumentem i trzecim importerem tego surowca. W latach 2000–2005 konsumpcja zwiększyła się o 60%, stanowiąc prawie połowę wzrostu światowej zużycia energii³⁸. Tak duże zapotrzebowanie na energię spowodowało automatycznie pewne podporządkowanie polityki zagranicznej właśnie bezpieczeństwu energetycznemu i potrzebom gospodarki, bezpośrednio oddziałując na rozwój ekonomiczny i posunięcia władz. Ocenia się, że zużycie ropy naftowej dziennie w 2025 roku wyniesie 13,2 mln bpd z około 6,9 mln bpd (barrels per day – baryłek dziennie) zużywanej w 2005 roku. Jeśli produkcja wewnętrzna osiągnie planowane 4 mln bpd, to aż 9,2 mln bpd będzie pochodzić z eksportu. Zwiększa się również zapotrzebowanie na gaz, także jako czystszy ekologicznie surowiec. Wymaga to zatem dywersyfikacji i stabilności dostaw, dlatego też współpraca podejmowana jest na kilku kierunkach, m.in. z Rosją, Azją Centralą, Bliskim Wschodem, Kanadą, Ameryką Południową oraz państwami Afryki.

Duże znaczenie ma współpraca z Rosją, która dysponuje ogromnymi złożami gazu oraz zajmuje ósme pod względem zasobów pokłady ropy naftowej. Poza tym kontroluje ważne rurociągi łączące Azję i Europę, oddziałując tym samym na stan bezpieczeństwa energetycznego państw Unii Europejskiej. Rosja jest także liczącą się potęgą ekonomiczną mającą potrzebne Chinom technologie. Nie bez znaczenia jest fakt, że przestarzała rosyjska infrastruktura wymaga inwestycji, które są w stanie wspierać finansowo Chiny. Wsparcie Rosji przez Państwo Środka w wydobyciu surowców naturalnych było już przedmiotem rozmów międzyrządowych we wrześniu 2004 roku, gdy premier Chin Wen Jiabao zaoferował Rosji 12 mld dolarów jako pożyczkę i subwencje w celu przyspieszenia wydobycia ogromnych złóż ropy naftowej we Wschodniej Syberii³⁹. Dostrzega się tu jednak źródło przyszłego konfliktu: gdy systemy rurociągów gazowych i ropy naftowej biegnące do Chin zostaną wybudowane, zakończy się rosyjski monopol w dziedzinie tranzytu surowców w regionie i zbalansowane relacje między państwami w istotny sposób przesuną się na korzyść Chin⁴⁰. Może to być osnową konfliktu interesów odnośnie do wpływów regionalnych oraz dominacji na rynku dostaw energii. Azja Centralna zapewnia bezpośrednie połączenie lądowe z Irakiem, Iranem oraz regionem Bliskiego Wschodu. Ma to istotne znaczenie dla polityki tworzenia nowych dróg przesyłu, a potwierdza to Chinese National Petroleum Company (CNPC), prowadząc rozmowy na temat rozbudowy i budowy połączeń rurociągowych. Polityka Chin obejmuje również wspieranie finansowe gospodarek państw SOW (w 2009 roku pożyczka wynosiła około 10 mld dolarów⁴¹), aby pomóc w przezwyciężeniu skutków kryzysu oraz stworzyć warunki do zainicjowania wspólnych projektów ekonomicznych.

Wymiana gospodarcza z Kazachstanem dotyczy głównie dostaw ropy naftowej i gazu oraz uranu. Po zakupie przez CNPC udziałów w PetroKazakhstan w 2005 roku kontakty gospodarcze uległy ożywieniu. Wpłynęły one także na uzależnienie od Chin, które poprzez przemyślane projekty, jak Aktobemunaigas, PetroKazakhstan i Kazakhstan-China Pipeline budują wpływy w regionie, co pośrednio rzutuje na relacje z Rosją, zwłaszcza że 80% eksportu kazachskiej ropy przechodzi przez jej obszar.

Współpraca z Uzbekistanem, choć relatywnie jest rozwijana na niewielką skalę, wykazuje również znaczne ożywienie, zwłaszcza po rozruchach w Andiżanie⁴² w 2005 roku, gdy Chiny uznały tę tragedię za atak terrorystyczny. Chiny są bezpośrednio zaangażowane w międzynarodowe konsorcjum, w którego skład wchodzą Uzbekneftegaz, Lukoil, Petronas, oraz Korea National Oil Corporation, dążące do eksploatacji złóż gazu i ropy naftowej z Morza Aralskiego w części Ustyurt Basin. CNPC rozpoczęło inwestycje w Uzbekistanie w 2006 roku podpisaniem umowy z Uzbekistan National Oil/Gas Group Corporation na wydobycie ropy naftowej i gazu. Udzielono pożyczki około 1,15 mld dolarów na projekty infrastrukturalne, w tym na budowę uzbeckiego odcinka autostrady w ramach korytarza CAREC 2 (Chiny – Tadżykistan – Kirgistan – Uzbekistan – Turkmenistan/Kazachstan i Kaukaz).

Chiny w graniczącym z nimi Kirgistanie realizują ponad dwieście inwestycji, w tym budują linię kolejową Chiny – Kirgistan – Uzbekistan oraz autostrady. Po odsunięciu 7 kwietnia 2010 roku od władzy prezydenta Kuraka Bakajewa⁴³ powstał nowy rząd popierany przez Rosję, co może mieć negatywny wpływ na współpracę inwestycyjno-handlową z sąsiadem.

Graniczący z Chinami Tadżykistan, jako jeden z uboższych krajów regionu, również nawiązał współpracę inwestycyjno-handlową. Bilans handlowy, w przeciwieństwie do Kirgistanu, jest zrównoważony. W czerwcu 2010 roku Chiny ogłosiły, że chcą w ciągu trzech lat zainwestować 1 mld dolarów w tym kraju. Zgodnie ze wstępnymi porozumieniami inwestycje mają obejmować budowę hydroelektrowni Nurobad-1 o mocy 350 MW, elektrociepłowni w Duszanbe o mocy 200 MW oraz modernizację linii wysokiego napięcia Duszanbe – Dangara. Ponadto, w ramach walki z kryzysem, Chiny udzielą 9 mln dolarów bezzwrotnej pomocy finansowej. Druga połowa 2010 roku przyniosła w Tadżykistanie falę starć zbrojnych na tle wewnętrznym. Stwarza to przesłanki destabilizacji sytuacji w kraju, co może zachwiać rozwijającą się współpracą⁴⁴.

Turkmenistan, nie będąc członkiem SOW, bacznie obserwuje jej rozwój, jednocześnie nawiązując relacje handlowe ze wszystkimi członkami tej organizacji. Zaletą tego kraju są czwarte co do wielkości złoża gazu w świecie oraz połączenia lądowe z odbiorcami tego surowca. Bezpośredni zakup gazu z tego kraju i przesył gazociągiem Turkmenistan – Chiny⁴⁵ służy dywersyfikacji. Ponadto Chiny nie warunkują współpracy, w przeciwieństwie do państw zachodnich i USA, wdrażaniem na przykład reform demokratycznych i ekonomicznych. Współpraca oparta jest na wymianie handlowej bez ingerowania w sprawy wewnętrzne Turkmenistanu.

W kontekście dostaw surowców w ramach współpracy państw SOW duże znaczenie ma koncepcja tzw. SCO Energy Club. Została ona przedstawiona przez prezydenta Putina na szczycie SOW w czerwcu 2006 roku w celu koordynacji strategii wytwarzania, handlu i zużycia surowców naturalnych przez państwa członkowskie. Na forum w Pekinie w październiku 2009 roku premier Putin powrócił do tej inicjatywy, podkreślając, że surowce energetyczne tradycyjnie odgrywają kluczową rolę w skali globalnej, co skłania do przypomnienia propozycji rosyjskiej na temat ustanowienia stałego mechanizmu dialogu w tej sprawie – klubu lub forum energetycznego SOW⁴⁶. Trwające rozmowy i uzgodnienia mogą doprowadzić do wdrożenia projektu w życie. Powstanie klubu przyczyniłoby się do zacieśnienia relacji ekonomicznych między państwami członkowskimi organizacji, wpływając na wzrost znaczenia Rosji i Chin jako dostawców i odbiorców surowców, a także zwiększając ich wpływ na rynek energetyczny w skali światowej, a z pewnością w skali Eurazji. W rozmowach biorą udział przedstawiciele państw obserwatorów: Indii, Iranu, Mongolii i Pakistanu, jak również Iranu. Tym samym grono dostawców, odbiorców i państw tranzytowych może ulec istotnemu zwiększeniu.

Rys. 3. Istniejące i planowane rurociągi w Chinach

Źródło: China maintains pipeline momentum. PipeLine and Gas Technology, 1 marca 2010 roku, http://ww.pipelineandgastechnology.com/Construction/ForecastsReviews/item56787.php/.

Powstanie klubu to również możliwość utworzenia lepszych połączeń lądowych do transferu gazu i ropy z rejonu Bliskiego Wschodu, zwłaszcza z Iranu, Iraku i Arabii Saudyjskiej. Iran, który został objęty nałożonym przez amerykańskie firmy embargiem na współpracę, automatycznie znajdzie chińskiego odbiorcę. Jego zasoby i możliwości są na tyle duże, by zaopatrywać rurociągi biegnące przez Azję Centralną do Chin⁴⁷. Projekt SINOPEC, dotyczący zakupu 250 mln ton płynnego gazu w ciągu 30 lat, to kolejny ważny sygnał o zainteresowaniu tym regionem⁴⁸. Rozwija się także współpraca z Arabią Saudyjską oraz nawiązano porozumienie między brytyjskimi i chińskimi firmami⁴⁹ (British Petroleum i CNPC, dotyczące eksploatacji pola naftowego Rumaila Oil Field w Iraku. Jest to korzystny i opłacalny projekt dla wszystkich stron, zwłaszcza dla Chin, zmniejszający uzależnienie od dróg morskich, jak również od innych dostawców, takich jak na przykład Rosja.

Drogi przesyłu surowców w Azji Centralnej

Bezpieczeństwo oraz rozwijanie współpracy gospodarczej w regionie ma swoje odniesienia do przebiegu i rozwoju sieci rurociągów. Szacunki określają wzrost chińskiego importu z Bliskiego Wschodu z obecnych 58 do 70% w 2015 roku całości ich potrzeb⁵⁰. Morskie linie komunikacyjne mają duże znaczenie dla tych dostaw, zwłaszcza Cieśnina Malakka. Również Cieśnina Singapurska⁵¹ jest wrażliwym punktem na szlakach morskich łączących Ocean Indyjski z Pacyfikiem, gdzie przepływa rocznie 50 tys. statków⁵², w tym 40–50 tankowców dziennie. Dostarczają one 80% ropy naftowej do Chin, Japonii i Korei Południowej. Jest to akwen relatywnie spokojny, gdyż nawet piractwo nie stanowi tu obecnie poważnego zagrożenia.

Morski transport ma swoje zalety, ale wiąże się również z zagrożeniami. Zmiana sytuacji transportowej na morzu wpłynęłaby na gospodarkę Chin, a także na przykład Japonii, Korei Południowej czy Tajwanu. Chińska Marynarka Wojenna, ze względu na zaległości technologiczne, będzie w najbliższych latach zorientowana jedynie na obronę wód przybrzeżnych. Potwierdza to admirał Roughead z US Navy, wskazując, że uzyskiwanie zdolności to nie tylko kwestia wybudowania lotniskowca i kupienia samolotów, to problem bardziej złożony i wymagający czasu⁵³. Dlatego też dominuje teza, że lądowe drogi dostaw surowców mają zasadnicze znaczenie dla Chin. Obecne wysiłki mające na celu skierowanie morskich sił zadaniowych do wsparcia międzynarodowej walki z piratami u wybrzeży Somalii są sygnałem dla dalekosiężnej polityki Państwa Środka. Świadczą bowiem o gotowości do zwalczania globalnych zagrożeń. Stanowią element ochrony morskich szlaków komunikacyjnych, ważnych także dla gospodarki Chin. Zagrożenia bezpieczeństwa szlaków morskich stwarzają potrzebę dywersyfikacji dostaw, w tym także tworzenia alternatywnych dróg przesyłu surowców. W związku z tym powstała koncepcja budowy chińsko-rosyjskiej odnogi rurociągu naftowego z pól naftowych w rejonie Tomska i z Zachodniej Syberii: Wschodnia Syberia – Ocean Spokojny⁵⁴ (Eastern Siberia – Pacific Ocean, czyli ESPO). Do 2014 roku połączy ona miejscowość Skovorodino z chińską rafinerią Daqing, a inna odnoga osiągnie wybrzeże w Kozmino, skąd będzie zaopatrywana Japonia i Korea Południowa.

Rys. 4. Rurociąg Wschodnia Syberia – Ocean Spokojny (ESPO)

Źródło: http://graphics.thomsonreuters.com/129/RS_OILKZ1209.gif. C. Trevethan, JBC Energy, Reuters.

Z inicjatywy CNPC i KazMunaiGaz wybudowano w 2005 roku rurociąg łączący Kazachstan i Chiny. Dostarcza on ropę do prowincji Xinjiang. Pełne możliwości miał osiągnąć w 2011 r. Pozwala na eksport rosyjskiej i kazachskiej ropy naftowej do zachodnich Chin.

Rys. 5. Przebieg rurociągu Kazachstan – Chiny

Źródło: Z. Saurbek, „The China and Eurasia Forum Quarterly”, luty 2008, vol. 6, nr 1, s. 87.

Zmieniła się również sytuacja w odniesieniu do dostaw gazu, gdy w 2009 roku otwarto gazociąg Turkmenistan – Chiny (Azja Centralna – Chiny), który połączył cztery państwa (Chiny, Turkmenistan, Kazachstan i Uzbekistan). Ukończenie w 2011 roku projektu gazociągu, biegnącego z Turkmenistanu, przez centralny Uzbekistan i południowy Kazachstan, aż do północno-zachodniej części chińskiego regionu Xinjiang, pozwoli na tranzyt około 40 mld m³ gazu z Turkmenistanu i Kazachstanu. Planuje się też dołączenie do gazociągu w 2014 roku odnogi biegnącej z zachodniego Kazachstanu.

Kształtowanie bezpieczeństwa w granicach SOW

W Azji Centralnej, w związku z jej zróżnicowaniem, istnieje wiele zagrożeń jej stabilności oraz bezpieczeństwa. Decydujące znaczenie mają mniejszości narodowe i ich różnorodność kulturowa oraz ekonomiczny status poszczególnych grup społecznych. Wszystko to w razie destabilizacji sytuacji w regionie może wpłynąć na wzrost zagrożeń zarówno dla Chin, jak i Rosji. Dlatego też zapewnienie ciągłości władzy oraz stabilnego bezpieczeństwa ma istotne znaczenie dla wszystkich członków SOW. W efekcie państwa wspierają się politycznie oraz współpracują na płaszczyźnie ekonomicznej. Istotnym jej wymiarem jest również współpraca wojskowa. Wyraża się ona w odpowiednim przygotowaniu wojsk oraz prowadzeniu ćwiczeń ukierunkowanych na zwalczanie potencjalnych zagrożeń, a także na wymianę informacji oraz prezentowanie wspólnej, zdecydowanej postawy.

Na początku SOW realizowała ćwiczenia dwustronne o małej skali i ograniczonym zasięgu terytorialnym („Exercise 2002”⁵⁵ czy też „Coalition 2003”⁵⁶). Dopiero seria ćwiczeń pod kryptonimem „Peace Mission”, prowadzonych na większym obszarze oraz o większym rozmachu i ilości zaangażowanych sił, zwróciła uwagę polityków i opinii publicznej. W ten sposób SOW zdeklarowała światu, że na strategicznym teatrze działań w Azji Centralnej nie ma niezagospodarowanych obszarów⁵⁷. Zaakcentowano także dobre relacje rosyjsko-chińskie, jak też efektywną współpracę państw członkowskich SOW w dziedzinie zapewniania bezpieczeństwa. Jednocześnie zarówno przedstawiciele Chin, jak i Rosji podczas prowadzonych ćwiczeń wielokrotnie oświadczali, że organizacja nie jest sojuszem wojskowym skierowanym przeciwko innym państwom lub sojuszom. Podkreślali to wielokrotnie w deklaracjach szefowie sztabów generalnych Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej oraz Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej.

Pierwsze chińsko-rosyjskie ćwiczenie „Peace Mission 2005” przeprowadzono w sierpniu 2005 roku w chińskiej prowincji Shandong, we Władywostoku i na Morzu Żółtym. W ćwiczeniu wykorzystano wydzielone siły lotnictwa strategicznego oraz użyto pocisków manewrujących. Wzięło w nim udział około 10 tys. żołnierzy wszystkich rodzajów sił zbrojnych, z czego ponad 8 tys. Chińczyków. Głównym celem tego przedsięwzięcia było doskonalenie procedur współdziałania pododdziałów w zwalczaniu międzynarodowego terroryzmu, ekstremizmu i separatyzmu, a także stawiania czoła nowym wyzwaniom⁵⁸. Interesujące były rozmach ćwiczenia oraz ilość uczestniczących w nim sił. Wysuwano podejrzenie, że tak naprawdę nie był to trening przygotowujący do walki z typowymi, znanymi siłami terrorystycznymi. Ilość zaangażowanych sił, ich wyposażenie i wyszkolenie oraz rodzaj mogły raczej świadczyć o przygotowaniach do działań o charakterze konwencjonalnym, do walki z regularną armią. Niemniej było to pierwsze tego typu ćwiczenie, które miało przynieść określone doświadczenia. Dla przybliżenia jego rozmachu warto dodać, że wykorzystano w nim: wozy bojowe i transportery piechoty, czołgi, niszczyciele okrętów podwodnych, bombowce strategiczne, samoloty wczesnego ostrzegania i dowodzenia. W ćwiczeniu przeprowadzonym w dniach 9–17 sierpnia 2007 roku dodatkowo uczestniczyły siły Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu. Ich celem było zademonstrowanie determinacji SOW w walce z trzema siłami zła oraz dążenia do zapewnienia bezpieczeństwa i stabilności w regionie. Podkreślono gotowość organizacji do samodzielnego przywracania stabilizacji w strategicznej przestrzeni Azji Centralnej. W związku z tym doskonalono umiejętności przemieszczania się sił w regionie i koordynacji działań w ramach operacji połączonej oraz testowano nowe technologie. Ćwiczenie zorganizowano w Chinach (Urumqi – autonomiczny region Xinjiang) oraz na terenie Rosji (w obwodzie Czelabińsk Wojskowego Okręgu Wołga na Uralu)⁵⁹. Miało ono już typowo antyterrorystyczny charakter. Wzięło w nim udział około 6,5 tys. żołnierzy i funkcjonariuszy. Kolejne przeprowadzono w dniach 22–26 lipca 2009 roku z udziałem około 2,6 tys. żołnierzy. Jego celem było wykonanie zaskakującego okrążenia oraz schwytanie terrorystów, którzy dążyli do zbrojnego powołania niezależnego rządu. Chodziło zatem o przeciwdziałanie aktywności organizacji terrorystycznych i separatystycznych w regionie. W ćwiczeniu tym zaangażowano jedynie wydzielone siły Rosji i Chin. Zostało przeprowadzone w prowincji Jilin (Taonan – Chiny) oraz w Kraju Chabarowskim (Chabarowsk – Rosja)⁶⁰. Dla Chin miało ono raczej akcent politycznej woli niż wymiar wojskowego przygotowania. Ostatecznie ustalono kontynuowanie cyklu tego typu ćwiczeń z udziałem rosyjskich sił, również w ramach SOW.

Od 9 do 25 września 2010 roku trwało kolejne ćwiczenie, zorganizowane tym razem na terytorium Kazachstanu (poligon Matybulak). Wzięło w nim udział około 5 tys. żołnierzy i funkcjonariuszy z Chin, Rosji, Kazachstanu, Kirgistanu i Tadżygistanu⁶¹. Tak duża liczba wojsk może świadczyć o większym zainteresowaniu państw zagrożeniami, które zaobserwowano w regionie w 2010 roku. Miały one związek z sytuacją w Pakistanie po powodzi⁶². Doszło wówczas do wystąpień rebeliantów – separatystycznych Pasztunów oraz kryzysu w Kirgistanie⁶³. W ten sposób ponownie zaakcentowano gotowość do zapewnienia bezpieczeństwa w Azji Centralnej. Na szczycie SOW w Taszkiencie w tymże roku po raz pierwszy przyjęto podstawy prawne umożliwiające wstąpienie do organizacji nowych członków.

Rys. 6. Emblemat ćwiczenia „Peace Mission 2010”

Źródło: http://www.redstar.ru/2010/ 09/09_09/1_01.html

Przyjęty w ćwiczeniu scenariusz był również sygnałem, że nie jest potrzebne jego uczestnikom zewnętrzne wsparcie, oraz ostrzeżeniem przed popieraniem organizacji dążących do zmiany sytuacji w państwach regionu. Zakładał on, że na podstawie rezolucji ONZ SOW uzyskała mandat do udzielenia pomocy militarnej sąsiedniemu państwu, zaatakowanemu przez międzynarodową organizację terrorystyczną. W rezultacie wielonarodowe połączone siły zadaniowe SOW z powodzeniem zrealizowały wyznaczone cele wojskowe. Scenariusz był zatem sygnałem dla organizacji separatystycznych, terrorystycznych i ekstremistycznych, a także dla wszystkich państw, które popierałyby takie ruchy, o jedności i zdecydowaniu w działaniu państw Azji Centralnej. Ćwiczenia te, jak zapowiedziano, będą kontynuowane w przyszłości, a ich celem będzie kształtowanie bezpieczeństwa w regionie oraz zapewnianie możliwości rozwoju niezakłóconej współpracy gospodarczej.

Wnioski

Czy Rosja będzie się kierować w swojej przyszłej polityce filozofią głoszoną przez Dubina, dzisiaj tego nie wiemy. Wiemy jednak, że dotychczasowe jej działania świadczą o tęsknocie za utraconą pozycją lidera światowego porządku, jaką zajmowała w czasach ZSRR. Mimo wewnętrznych problemów, z którymi się boryka, można odczytać jej zamiary przez pryzmat prowadzonej polityki. Będąc państwem o dużych zasobach strategicznych surowców, znając sytuację w dawnych republikach azjatyckich, skrzętnie to wykorzystuje w celu odbudowy swojej dawnej pozycji politycznej. Dowodem CSTO, czyli organizacja, która przy zachowaniu z pozoru demokratycznych zasad ma jednak swojego lidera –jest nim niezaprzeczalnie Rosja. Zmiany w CSTO mogą świadczyć o aspiracjach młodego organizmu do odgrywania roli organizacji zapewniającej stabilizację w obszarze Azji. Co istotne, część państw CSTO wraz z Rosją jest członkami drugiej organizacji działającej w Azji Centralnej – SOW, w której dominującą rolę odgrywają Chiny. O ile CSTO ma swoje organy dowodzenia oraz wydzielone struktury sił reagowania, o tyle SOW funkcjonuje na zasadzie doraźnego wydzielania wojsk z sojuszniczych państw stosownie do możliwości i potrzeb prowadzonej operacji.

Co istotne, w realizacji zadań bojowych w końcowym etapie ćwiczeń zasadniczą rolę odgrywają zawsze pododdziały Chin i Rosji, co wskazuje na gotowość tych państw do przyjęcia na siebie wiodącej roli w zwalczaniu powstałych zagrożeń.

Jeśli chodzi o Chiny, to z przedstawionych analiz wynika, że mają one wyraźną i długoterminową wizję polityki bezpieczeństwa państwa opartą na wnikliwych ocenach, wspartą prowadzoną polityką zagraniczną. Jednym z jej celów jest zapewnienie ciągłości dostaw surowców energetycznych, co będzie stanowić o nieprzerwanym rozwoju gospodarki. I chociaż poszukuje się innych, alternatywnych źródeł energii, w tym energii odnawialnej⁶⁴, to gwarantem niezakłóconego rozwoju gospodarki Chin pozostają obecnie tradycyjne jej źródła, takie jak ropa naftowa i gaz. By sprostać potrzebom gospodarki i społeczeństwa, władze chińskie dążą konsekwentnie do dywersyfikacji źródeł surowców energetycznych dzięki kontynuacji współpracy oraz nawiązywaniu nowych kontaktów handlowych w regionie i poza nim, na przykład w Afryce i Ameryce Południowej (Brazylia, Wenezuela). Jednocześnie ryzyko związane z morskimi liniami komunikacyjnymi wskazuje na potrzebę poszukiwania innych, stabilnych dróg przesyłu surowców. Dlatego też Azja Centralna to nie tylko dostawca surowców, lecz również ważny sąsiad, z dużymi możliwościami ich przesyłu rurociągami lądowymi. Jest to ponadto potencjalny region tranzytowy zasobów Bliskiego Wschodu, w tym Iranu. Współpraca w dziedzinie energetyki jest zatem ważna dla wszystkich jej uczestników z Azji Centralnej, gdyż zapewnia większą swobodę w wyborze odbiorców oraz zmniejsza uzależnienie od Rosji, kontrolującej sieci przesyłu. Firmy chińskie nawiązują i intensyfikują współpracę zarówno w zakresie dostępu do pól wydobywczych, jak i czynnego udziału w budowie i rozbudowie rurociągów. Narzędziem jest między innymi CNPC, która może w przyszłości zarządzać panazjatyckim, globalnym mostem energetycznym łączącym dostawców ropy i gazu: Bliski Wschód, Azję Centralną i Rosję z odbiorcami w Azji Wschodniej, zwłaszcza Koreą Południową i Japonią. Rozbudowując sieć rurociągów wewnątrz państwa, Chiny stają się również krajem tranzytowym. Podejmują złożone działania, pozwalające nie tylko na zapewnienie rozwoju ekonomicznego gospodarki i zaspokojenie potrzeb społeczeństwa, lecz także na budowanie tych elementów państwowości, które wpływają na postrzeganie Chin jako realnego mocarstwa o znaczeniu nie tylko regionalnym, ale i globalnym. Azja Centralna wydaje się obecnie, jak również w perspektywie długoterminowej jednym z filarów bezpieczeństwa energetycznego Chin. Z inicjatywy tego kraju powstała SOW (SCO), blisko współpracująca z częścią państw członkowskich CSTO, w tym także z Rosją. Jednak próby połączenia obu organizacji dotychczas się nie powiodły. Aktywność Chin w ramach SOW powoduje, że są one atrakcyjnym i wiarygodnym partnerem dla wszystkich państw członkowskich tej organizacji. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, jak długo taka sytuacja ma szansę się utrzymać. Czy w przyszłości nie dojdzie do konfliktu na tle politycznych ambicji dwóch regionalnych mocarstw: Rosji i Chin. Bezpieczeństwo państw regionu jest zatem koniecznym warunkiem rozwijania współpracy, którą definiuje się niejako w relacji dostawca – klient. Chiny, Rosja i państwa Azji Centralnej wykorzystują SOW do osiągania celów bezpieczeństwa energetycznego oraz stworzenia spójnego rynku. Chiny wyraźnie dostrzegają zalety Azji Centralnej jako partnera, dlatego też chętnie inwestują, wspierając stabilność rządów, co wzmacnia również ich bezpieczeństwo w wielu obszarach. Mają też pełną świadomość istniejących tam interesów Rosji oraz zainteresowania USA, Indii i Unii Europejskiej współpracą gospodarczą z tym regionem.

Tak więc CSTO oraz SOW stanowią obecnie najlepszą drogę budowania relacji w dziedzinie bezpieczeństwa i stabilności politycznej dla państw Azji Centralnej, która obok Kaukazu stanowi region ścierania się dążeń USA i Europy oraz Rosji i Chin w budowaniu wpływów polityczno-ekonomicznych.

¹ A. Dugin, Osnovy geopolitiki: Geopoliticheskoe budushchee Rossii, Moskwa 1997.

² Wspólnota Niepodległych Państw powstała w 1991 roku. Obecnie zrzesza dziesięć państw: Armenię, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawię, Rosję, Tadżykistan, Ukrainę i Uzbekistan. Turkmenistan ma status członka stowarzyszonego. Gruzja wystąpiła 14 sierpnia 2008 roku w wyniku konfliktu z Rosją.

³ GUAM (Organization for Democracy and Economic Development) powstał w 1997 roku. Uzbekistan był członkiem organizacji (GUUAM) w latach 1999–
–2005.

⁴ Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OUBZ); ang. Collective Security Treaty Organization (CSTO); ros. Организация Договора о Коллективной Безопасности (ОДКБ). Powszechnie jest też używana nazwa Układ Taszkiencki – Ташкентский договор lubTashkent Treaty. Językiem oficjalnym jest język rosyjski.

⁵ Do rozruchów w Andiżanie doszło w maju 2005 roku, w czasie których siły bezpieczeństwa strzelały do protestujących. SOW określiła je jako spisek terrorystyczny. Patrz: How the Andijan killing sunfolded, BBC News, 17 maj 2005, news.bbc.co.uk/2/hi/4550845.stm/.

⁶ Z. Brzezinski, The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives, Nowy Jork 1997, s. 124–132.

⁷ V. Socor, Uzbekistan Accedes to Collective Security Treaty Organization. Uzbek Television Channel One, 27 czerwca 2006 r.

⁸ Członkowie SOW to: Chiny, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan oraz Uzbekistan. Ponadto państwami o statusie obserwatorów są: Mongolia, Pakistan, Indie i Iran. Białoruś również wystąpiła o przyznanie jej statusu obserwatora.

⁹Charter of the Collective Security Treaty Organization. Wstęp. 7 października 2002 roku, Kiszyniów. Tekst w języku rosyjskim i angielskim dostępny jest na stronie organizacji: www.dkb.gov.ru/.

¹⁰ Ibidem, rozdz. II, art. 3.

¹¹ W maju 2007 roku jej sekretarz stwierdził: „CSTO jest organizacją otwartą. Jeśli Iran złoży wniosek zgodny z naszą Kartą, aplikacja ta zostanie rozważona”, Według: Iran Invited to Join Central Security Treaty Organization. Raport, 18 maja 2007 roku, www.globalresearch.ca/.

¹² W. Konończuk, Fiasko integracji. WNP i inne organizacje międzynarodowe na obszarze proradzieckim 1991–2006. Prace Ośrodka Studiów Wschodnich, Warszawa, maj 2007, osw.waw.pl/.

¹³ M. Falkowski, Polityka Rosji na Kaukazie Południowym i w Azji Centralnej, Prace Ośrodka Studiów Wschodnich, Warszawa, czerwiec 2006.

¹⁴ Ibidem.

¹⁵ M. Potocki, Plany Moskwy. Rosja tworzy NATO-bis, „Dziennik”, 9 września 2008, www.dziennik.pl/swiat/.

¹⁶Ćwiczenia OUBZ w Armenii. „Wiadomości”, nr 145, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa, sierpień 2008. osw.waw.pl/news/08/080820.htm/.

¹⁷CSTO Rubezh 2008 Exercise Kicks Off in Armenia, 22 lipca 2008 roku, www.armtown.com/news/en/.

¹⁸ D. Suwała, Państwa OUBZ dyskutują o zwiększeniu bezpieczeństwa, 28 listopada 2008 roku, www.psz.pl/tekst-15162/.

¹⁹ A. Gabuev, V. Solovyev, Gendarme of Eurasia. Moscow Takes a Closer Took at Former Soviet Republics, Kommersant Publishing House, 8 października 2007 roku, www.kommersant.com/.

²⁰ R. Weitz, Is the Collective Security Treaty Organization the Real Anti-NATO? World Politics Review Exclusive. 23 stycznia 2008 roku, http://www.worldpoliticsreview.com/article.aspx?id=1531/.

²¹ E. Marat, CSTO Summit Disappoints Moscow, Unites Central Asia. The Jamestown Foundation, 12 września 2008 roku, http://www.jamestown.org/.

²² G. Ozkan, The Caucasus, SCO, CSTO, Energy And The New Multipolarity Russia and the remaking of the ‘near abroad’, Global Research, 30 września 2008 roku, www.globalresearch.ca/.

²³ E. Marat, CSTO Summit Disappoints Moscow…, op. cit.

²⁴ R. Weitz, Is the Collective Security Treaty Organization…, op.cit.

²⁵ Przykładem próby takiego zbliżenia może być szczyt EurAsEC w Soczi w dniach 15–17 września 2006 roku, w czasie którego dyskutowano także o zacieśnieniu współpracy z CSTO. 

²⁶ R. Weitz, Sochi Summit Strengthens EURASEC, Central Asia-Caucasus Analyst, wrzesień 2006, nr 6, s. 9, www.cacianalyst.org/.

²⁷ Ibidem.

²⁸ G. Ozkan, The Caucasus, SCO, CSTO, Energy…, op.cit.

²⁹ Rurociag nosi nazwę Central Asia Gas Pipeline (CAG Pipe). China, Turkmenistan Sign Landmark Gas Deal, „News Central Asia”, 18 lipca 2007 roku, www.newscentralasia.net/.

³⁰ W październiku 2004 roku podpisano dodatkowe porozumienie w sprawie ostatecznej demarkacji wschodniego odcinka granicy, przewidujące zwrot Chinom przez Rosję wyspy Tarabarow (Yinlong) oraz połowę wyspy Bolszoj Ussurijski (Heixiazi). 2 czerwca 2005 roku dokonano wymiany stosowanych dokumentów ratyfikacyjnych.

³¹http://www.stosunkimiedzynarodowe.info; i http://www.rferl.org/ [22.01.2010].

³² China’s National Defense in 2010, First Edition 2011, foreign Languages Press Co. Ltd. Beijing, Chiny 2011, s. 5.

³³China GDP grows by 8.7 percent in 2009. CNN China, Pekin 20 stycznia 2010 roku. www.cnn.com/2010/BUSINESS/01/20/china.GDP. annual/index.html/.

³⁴Hu Jintao, Obama agree to build positive Sino-US ties. CCTV, Pekin 2 kwietnia 2009 roku, http://www.china.org.cn/video/2009–04/02/content_17540900_2.htm

³⁵G20 chce końca wojny walutowej. Puls Biznesu.www.pb.pl, 25 październik 2010 r. W. Morrison, China’s Economic Conditions, Congressional Research Service, Waszyngton, 5 marca 2009 roku, s. 15.

³⁶Chiny supermocarstwem XXI wieku?, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2010, s. 20.

³⁷ Surya N. Yadav, India, China and Africa. New Partnership in Energy Security. Jnanada Prakashan (P&D), „Nowe Delhi” 2008, s. 3.

³⁸ Ibidem, s. 21, 22.

³⁹ M.J. Barry, China Will Not be a Superpower, Canadian Forces College, Toronto, 19 kwietnia 2006 roku, s. 6.

⁴⁰ V. Paramanov, A. Strokov, Economic Involvement of Russia and China in Central Asia, Conflict Studies Research Centre, Defense Academy of UK, Swindon, maj 2007, s. 9–10.

⁴¹China to Grant $10 bln Loan to SCO States to Overcome Crisis, RIA Novosti, Jekaterynburg, 16 czerwca 2009.

⁴² W maju 2005 roku podczas rozruchów w Andiżanie siły bezpieczeństwa użyły broni, strzelając do protestujących. SOW określiła je jako spisek terrorystyczny. Patrz: How the Andijankillingsunfolded, BBC News, 17.05.2005, news.bbc.co.uk/2/hi/4550845.stm/.

⁴³ M. Matusiak, Przewrót w Kirgistanie, „Tydzień na Wschodzie” 2010, nr 14.

⁴⁴ K. Strachota, Tadżykistan na progu wojny domowej, „Tydzień na Wschodzie” 2010, nr 31.

⁴⁵ A. Jarosiewicz, Gazociąg Turkmenistan – Chiny znacząco wzmacnia pozycję Chin w Azji Centralnej, „Tydzień na Wschodzie” 2009, nr 43.

⁴⁶Putin Pushes SCO Countries to Form Energy Forum, RIA Novosti, 14.10.2009.

⁴⁷ C. Hurst, China’s Global Quest for Energy, The Institute for the Analysis of Global Security, Waszyngton styczeń 2007, s. 7.

⁴⁸ Surya N. Yadav, India, China and Africa…, s. 26.

⁴⁹Iraq seals oil deal with BP, CNPC. “China Daily”, 4.11.2009, english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90854/6802735.html/.

⁵⁰ M. Zubir, The Straits of Malacca: the Rise of China, America’s Intentions and the Dilemma of the Littoral States. Maritime Institute of Malaysia, kwiecień 2005, s. 3. www.southchinasea.org/docs/.

⁵¹ P. Kwiatkiewicz, Cieśniny – naftowe wąskie gardła, „Gigawat Energia” 2007, nr 1, www.gigawat.net.pl/article/articleview/922/1/72/.

⁵² R. Czulda, Nowe wyzwania i zagrożenia obszarów morskich, „Przegląd Morski” 2009, nr 1, s. 41.

⁵³ M. Dood, Don’t fear Chinese fleet: US admiral, „The Australia”, 1.10.2010, www.theaustralian.com.au/.

⁵⁴ESPO Pipeline, Siberia, Russia, Hydrocarbons Technology. www.hydrocarbons-technology.com/projects/espopipeline/, [25.08.2010].

⁵⁵Major PLA-related joint anti-terror military trainings, Agencja Informacyjna Xinhua, PLA Daily, Pekin 22.12.2007, english.pladaily.com.cn/.

⁵⁶ Liang Yongli, Du Xianzhou,Coalition-2003: a successful joint anti-terrorism maneuver, PLA Daily, Pekin 14.08.2003, english.pladaily.com.cn/.

⁵⁷ M.K. Bhadrakumar, Shanghai Cooperation Organization Primed and Ready to Fire: Toward a Regional and Global Realignment?, opublikowany w „Japan Focus” 10.08.2007 na podstawie artykułu wydrukowanego w „Asia Times”, 4.08.2007, http://japanfocus.org/products/details/2494/.

⁵⁸ Sun Shangwu, Wu Zhiyi, First joint drill with Russia launched, „China Daily”, 19.08.2005.

⁵⁹ Strona SOW www.sectsco.org/; Yan Wei: Partnership in security, „Beijing Review”, 2.08.2007.

⁶⁰ China’s National Defense in 2010, First Edit. 2011, foreign Languages Press Co. Ltd. Beijing, Chiny 2011, s. 109.

⁶¹ Ibidem.

⁶²Pakistan’s floods: broader implications, International Institute for Strategic Studies, London, wrzesień 2010, vol. 18, Comment 29.

⁶³Statement of Shanghai Cooperation Organization in connection with events in southern Kyrgyzstan, 20.06.2010, and Statement by SCO Secretariat on constitutional referendum and formation of new government in Kyrgyzstan, 21.07.2010, Strona SOW www.sectsco.org/EN/

⁶⁴ Już w 2009 roku Chiny zainwestowały około 34 mld dolarów w panele słoneczne, turbiny wiatrowe i inne alternatywne rozwiązania.

Patryk Wawrzyński

Wiek Azji?
Mityczny Początek a wzrost znaczenia
państw azjatyckich w XXI wieku

Warto na wstępie rozważań postawić pytanie czy dominacja jednego ośrodka czy też jednej cywilizacji jest zjawiskiem niezwykłym w stosunkach międzynarodowych. Wydaje mi się, że nie – jednak by było to możliwe, nie wystarczyło, w dziejach ludzkości, spełnienie wyłącznie koniecznych wymogów materialnych potęgi, lecz potrzebnym było takie postrzeganie własnej wyjątkowości, które uzasadniać mogło ekspansję i narzucanie swych ram myślenia innym.

Jedną z przyczyn takiego stanu kultury była mityczna argumentacja unikalnej roli danego ośrodka (państwa) w historii świata. Najczęściej czerpała ono z Mitu Początku, opowiadającego o niezwykłości narodzenia się porządku, państwowości czy społeczeństwa. To z jego narracji wyprowadzane mogły być wartości konstytucyjne, pozwalające dowieść, że ten, konkretny ład instytucjonalny czy społeczny jest najlepszym i dlatego właśnie wymuszającym jego przeniesienie wszędzie tam, gdzie sięgają wpływy ośrodka. I ten właśnie ośrodek powinien czerpać, jak to trafnie określił Clifford Geertz, z charyzmy i świętości władzy Centrum¹.

Wystarczy przytoczyć kilka wybranych przykładów. Aleksander Macedoński jednocząc ówczesny znany mu świat, kierował się ideą mitycznej panhelleńskiej wyjątkowości, przeciwstawionej barbarzyństwu reszty ludzkości. Inkowie, podbijając liczne sąsiednie plemiona oraz tworząc jedno z największych państw [i cywilizacji] świata także uzasadniali swe działania mitycznym pochodzeniem i predestynacją do czynów nieosiągalnych dla innych.

A z drugiej strony, starożytny Egipt, pomimo swego niezwykłego stopnia rozwoju oraz ogromnego potencjału nie zdołał poszerzyć domeny swej dominacji. Wydaje mi się, że w znaczącym stopniu właśnie dlatego, że mityczne narracje nastawiały się na obronę porządku zjednoczonych dwóch państw, nie zaś na ekspansję, która oznaczać mogłaby zanieczyszczenie świętego ładu poprzez absorpcję inności. Nieco inaczej należy ocenić przypadek średniowiecznych Mongołów, którzy zdołali podbić – na owe czasy – niewyobrażalne przestrzenie, lecz brak im było kulturowego uzasadnienia by podtrzymywać wprowadzony nowy porządek, w związku z czym ich domena systematycznie ulegała ograniczeniu, a państwo popadło w wewnętrzne rozbicie.

Najnowsza historia świata dostarcza kolejnych argumentów, szczególnie istotnych dla przedmiotu rozważań. Wiek XIX określić można czasem wyłącznej dominacji Europy. Przemawiały za tym argumenty natury rozwojowej, ekonomicznej, militarnej czy ustrojowej. Państwa Starego Kontynentu posiadały instrumenty, które pozwalały im na narzucenie innym swej dominacji, jednak ich wykorzystanie zależało od aspektów kulturowych. Oczywiście, istotą ówczesnego ładu było europejskie zapotrzebowanie na dobra i surowce występujące w innych regionach świata. A jednak drogi do ich zdobycia były dwie: uzależnienie polityczne i gospodarcze (dominacja) lub pokojowy, nawet jeśli nie równoprawny, handel.

Mimo istniejącej pokojowej alternatywy, Europa zdecydowała się na podbój – i choć wybór ten można by uzasadniać w kategoriach realizowania interesów państwowych, to wolałbym zwrócić uwagę na ich konstruowanie. Nowożytna europejskość kształtowana była bowiem w oparciu o mityczne uznanie własnej wyjątkowości, jako cywilizacyjnego centrum świata, oraz w odniesieniu do religii chrześcijańskiej, z jej niezwykle silnym dążeniem do ekspansji i nawracania niewiernych [do takich samych idei odwołuje się współcześnie fundamentalny islamizm, choć niewątpliwie światu arabskiemu brakuje instrumentów dominacji].

Wreszcie wiek kolejny zdominowany został przez dwie rywalizujące ideologie, symbolizowane przez dwa supermocarstwa: Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki. Tu podobnie, obok spełnienia materialnych warunków koniecznych, spełniony został wymóg kulturowy. Amerykanie odwoływali się bowiem do wolnościowego Mitu Rewolucji Francuskiej oraz mitycznego rozumienia własnej wyjątkowości i roli centrum świata². Z kolei Sowieci odnosili się do dwóch współzależnych systemów mitycznych: mitologii marksistowskiego komunizmu i wielkoruskiego szowinizmu narodowego, zaadoptowanego przez stalinizm³. I to z tej rywalizacji wyłonił się ład, który na półwiecze skuł świat kajdanami narzuconej dominacji, w której niedawne europejskie mocarstwa zachowały swą niezależność, kosztem globalnych wpływów.

Niezwykle często stawia się pytanie jakim będzie XXI wiek, którego już ponad dekadę mamy za sobą. Na takim samym etapie, dwa stulecia wcześniej, nie sposób było przewidzieć dalszych losów, bowiem trwające sukcesy Napoleona Bonaparte kazały sądzić, że będzie to raczej wiek wielkiej dominacji Francji i ideologii wolnościowej. Sto lat później, Stany Zjednoczone wciąż pozostawały w dobrowolnej izolacji, a zwycięstwo komunizmu w carskiej Rosji było wręcz nieprawdopodobne. Dopiero wojenne zburzenie istniejącego porządku przynosiło zmianę: ostateczne klęska Napoleona, a wiek później dwie wojny światowe.

W publicystyce i rozważaniach naukowych można spotkać się z licznymi hipotezami dotyczącymi losów XXI wieku. Część komentatorów, szczególnie po atakach terrorystycznych na Nowy Jork i Waszyngton (11 września 2001 r.) utrzymywała, że będzie to stulecie zderzenia cywilizacji, w myśl teorii zaproponowanej przez Samuela P. Huntingtona⁴. Inni podkreślali, że utrzymana zostanie amerykański mono-centryzm, inni uzasadniali, że świat zostanie spolaryzowany przez – współpracujące ze sobą, wbrew wizji zderzenia cywilizacji – ośrodki cywilizacyjne. Kolejni szukali nowych (lub też nowych-starych) mocarstwowych Centrów: zjednoczonej Europy, odrodzonej Rosji, modernizujących się Brazylii, Indii czy Meksyku, demograficznie prężnego Bliskiego Wschodu, a przede wszystkim Chińskiej Republiki Ludowej, czy szerzej całej Azji Wschodniej, za którą przemawiają: tradycja cywilizacji, potencjał ludnościowy i gospodarczy oraz osłabienie dotychczasowych mocarstw globalnych.

I chciałbym właśnie odpowiedzieć (częściowo) na pytanie: czy XXI wiek może być Wiekiem Azji? Czy ta część świata może zdominować pozostałe i choćby w niewielkim stopniu narzucić innym swą dominację? Nie mam zamiaru rozpatrywać zmiennych demograficznych, ekonomicznych czy militarnych (dlatego odpowiem tylko częściowo), lecz skoncentrować się na kwestii kulturowego uzasadnienia dla takiego porządku świata.

Sieć pojęciowa

Nim postaram się udzielić odpowiedzi na powyższe pytanie chciałbym nieco uwagi poświęcić samej sieci pojęciowej, z której będę korzystał omawiając problem. Pozwoli mi to nakreślić pewne ramy, a zarazem raz jeszcze uzasadnić swą tezę o kulturowym pochodzeniu dominacji, którą powyżej obrazowałem wybranymi przykładami historycznymi.

Fundamentalnym jest zatem zagadnienie pochodzenia dominacji. Kenneth N. Waltz, wybitny teoretyk realizmu strukturalnego, uzasadniał, że dążenie do niej rodzi się z obawy przed uzależnieniem od innych. Współpraca przynosi bowiem korzyści dopóki dopóty wszyscy jej uczestniczy zadowoleni są z takiego stanu porządku międzynarodowego i żaden z nich nie dąży do rewizji ładu. Ponadto import i eksport pogłębiają zależności i powodują, że państwo staje się podatne na presję ze strony swych partnerów, będąc zmuszonym do dostosowywania się do ich wymagań czy żądań⁵. A zatem jeden podmiot narzuca swą dominację drugiemu by uniknąć wydarzenia odwrotnego, a także aby ograniczyć możliwą presję z jego strony.

Nie zaskakuje więc, że zrodzona w czasie zimnej wojny koncepcja Waltza podlegała krytyce. Joseph S. Nye zwrócił uwagę, że współcześnie dominacja nie może mieć już takiego charakteru, bowiem współpraca międzynarodowa przestała być rozumiana jako gra o sumie zerowej, a ponadto bez rozwiniętego handlu zagranicznego każde państwo popadłoby w wyniszczającą izolację. Stąd też zaproponował by patrzeć na ten problem przez pryzmat atrakcyjności idei i naśladownictwa społecznego w stosunkach międzynarodowych – proponując zmianę w rozumieniu dominacji: z fizycznego uzależnienia na kulturowe przyciągnięcie do atrakcyjniejszego centrum, dającego lepsze warunki rozwojowe⁶.

O krok dalej poszedł jeszcze społeczny konstruktywizm Alexandra Wendta. Poddając krytyce materializm dominujących paradygmatów teorii stosunków międzynarodowych stwierdził, że tym, co najważniejsze jest społeczne podzielanie wiedzy i wspólne nadawanie znaczeń, których rozumienie dopiero pozwala definiować interesy i tożsamości państw⁷. Wendt twierdzi wprost, że mocarstwowość czy dominacja są wyłącznie tym, co jest rozumiane pod tym pojęciem i co najważniejsze, podlega procesom kulturowej zmiany⁸. I dodaje, że wiedza jest w pełni zależna od państw, które ją powielają – to z ich przekonań i oczekiwań powoływane są konstrukcje, na których później opiera się rozumienie świata i zachodzących w nim procesów⁹.

Dominacja – do czego skłaniam się – powinna być rozumiana nie jako obiektywny stan, niezmienny w procesie historycznym i polegający na wypełnieniu ściśle określonych kryteriów. Lecz jest właśnie zmiennym wyobrażeniem – na czym innym polegała ona dla Aleksandra Macedońskiego, Napoleona czy Józefa Stalina; inaczej rozumieli ją starożytni Egipcjanie, inaczej Inkowie, a całkowicie inaczej XX-wieczni przywódcy amerykańscy. I być może znacznie zmieni się sposób jej definiowania w przeciągu trwającego stulecia.

Jednak kwestia dominacji jest tylko jedną stroną zjawiska, które chciałbym rozważyć. Drugą jest znaczenie mitów kulturowych, jako źródła wiedzy i konstytucji wartości. I w tym znaczeniu tego określenia będę używać, nie podejmując się dociekania jego prawdziwości czy historycznej zasadności – rozumiejąc go po prostu jako pewną formę wiedzy, opierającą się na znaczeniach symbolicznych i emocjach, a zarazem przeciwstawną poznaniu naukowemu.

Mit jest więc, jak określił to Mircea Eliade, „historią prawdziwą” danej kultury i społeczności. Stanowi model rozumienia przeszłości (w klasycznej formie pozahistorycznego prapoczątku), który uzasadnia istnienie określonych wartości oraz ich znaczenie dla przetrwania świętego porządku. Staje się źródłem postaw, których sens oparty jest na symbolicznej łączności z bohaterami mitów, pozwalających odtworzyć ich niezwykłe czyny¹⁰.

Z kolei Claude Levi-Strauss widzi w nim źródło odwiecznych kulturowych opozycji, sposób opisywania ich wzajemnego przenikania się i zwalczania. Jego język, choć tak może się pozornie wydawać, nie służy do opowiadania o przeszłości, lecz do przekazywania wyznaczników porządku, do tworzenia świata w zgodzie z świętym ładem praczasu¹¹. I na to również zwraca uwagę Bronisław Malinowski, pisząc, że mit nie ma na celu zastąpić człowiekowi wiedzy historycznej, lecz ma podać mu uzasadnienie postaw, wartości moralnych oraz utrwalić istniejący porządek społeczny (Malinowski stwierdza wprost, ma legitymizować nierówności)¹².

A zatem, dla niniejszych rozważań nakreślić mogę dwubiegunowy model. Z jednej strony umiejscawiam to, co pochodzące od mitów: rozumienie Początku, z drugie zaś to, co pochodzące od dominacji: koncepcję Wieku Azji. Pozwala mi to nakreślić obraz wzajemnych zależności tych dwóch problemów, ich przenikanie się i ścieranie, które sprowadzić można do „zderzenia” porządku symbolicznego i mocarstwowości kulturowej (rys. 1).

Przedstawione w nim pojęcia nie wymagają – jak mi się wydaje w większości – szerszego wyjaśnienia. Oczywistym jest, że w przestrzeni politycznej Mit Początku stanowi źródło pamięci przeszłości, będąc niejako pra-polityką historyczną, zaś w przestrzeni gospodarczej, uzasadniać miał określone zachowania i tworzyć ich wzorce w zgodzie z konstytuowaną przez siebie moralnością. Równie oczywistym jest fakt, iż potencjalna dominacja Azji Wschodniej oznaczać musiałby wyzwania rzucone innym ośrodkom cywilizacyjnym na tych właśnie przestrzeniach: politycznej oraz ekonomicznej. I tam właśnie starcia byłyby najbardziej widoczne.

Rys. 1 Sieć pojęciowa problemu

Źródło: opracowanie własne.

Jednakże najważniejsze rozegrać musiałoby się w przestrzeni kulturowej. Porządek symboliczny ustanowić musiałby zdolność do mocarstwowości kulturowej. A zatem zaistnieć musiałby taki związek między mitycznym rozumieniem przeszłości i pochodzenia porządku rzeczy, aby mogła wyprowadzona zostać z niego potęga i za nią dominacja – a więc mocarstwowość symbolicznej, którą zdefiniowałem jako taką formę mocarstwowości, której obowiązywanie jest zależne od treści kulturowych i sposobów rozumienia Rzeczywistości, nie zaś jako bezpośredni skutek zaistnienia określonych okoliczności materialnych¹³.

By udzielić odpowiedzi należy więc dokładnie przeanalizować sens narracji o Początku i kreśląc ich, ukierunkowany na przyszłość, przekaz, odnieść je do wyzwań współczesnego świata oraz idei, mówiącej, że XXI wiek będzie stuleciem Azji. Z racji, że znaczna część komentatorów twierdzi, że będzie to czas nie tyle całego kontynentu, co raczej Chin, to właśnie z mitologii tej cywilizacji postanowiłem uczynić punkt wyjścia dalszej części rozważań.

Chińskie narracje o Początku

Lihui Yang i Deming An podkreślają, że choć może wydawać się to niezwykłym, znaczenie starożytnych mitów w kulturze chińskiej jest wciąż ważne. Wciąż uznawane są one za istotne i cenione społecznie źródło wiedzy o praprzeszłości, starożytnej państwowości, pochodzeniu ludów, lokalnych dziejach czy też aktach dokonanych przez mitycznych bogów. Yang, badając kult bogini Nüwy [w prowincjach Gansu, Hebei i Henan], zaskoczony był faktem, że Chińczycy go podtrzymujący w większości uważają mity jej dotyczące za prawdziwe i wiarygodne¹⁴.

W starożytnej chińskiej mitologii stworzenie świata związane jest z olbrzymem Pangu (Phan-ku), który bądź to rozbił kosmiczne jajo, symbolizujące jedność i różnorodność pierwiastków Yin i Yang, bądź umierając, stał się – na skutek podziału i transformacji swego ciała – podstawą całego świata oraz źródłem istnienia ludzi, którzy powstali z insektów żerujących na ciele mitycznego kreatora¹⁵. Pozwalało to konstruować charakterystyczny dla cywilizacji chińskiej obraz świata opartego na odwiecznej i pozahistorycznej jedności i dychotomiczności wszechrzeczy.

Pochodzenie człowieka nie zostało jednak w pełni przypisane Pangu. Popularniejszą stała się opowieść mówiąca o stworzeniu ludzi przez potężną boginię Nüwę, która po rozdzieleniu nieba od ziemia rozpoczęła kreację swymi dłońmi formując żółtą ziemię. Praca ta niezwykle ją wyczerpała i zajmowała niezwykle dużo czasu, dlatego też postanowiła ułatwić ją sobie przeciągając glebę sznurkiem. Przyspieszyło to znacznie postęp jej działań, jednakże stworzeni tak ludzie byli mniej doskonali niż uformowani za pomocą dłoni. W ten sposób uzasadniano rozróżnienie na klasy społeczne, a własnoręczne wykonanie przez Nüwę oznaczało nobilitację¹⁶.

W ten prosty sposób wytłumaczone zostało fundamentalne rozróżnienie na panujących i poddanych, a dodatkowo – zgodnie z sugestią Malinowskiego – nadano mu wymiar nienaruszalnej świętości, odwiecznego porządku rzeczy. Stąd też pierwotna boska ingerencja Nüwy interpretowana była jako nadanie porządku społecznego, którego utrzymanie oznacza podtrzymywanie woli stwórcy człowieka oraz zachowywanie ładu symbolicznego. Stratyfikacja nie była zatem przypadkowa, była wynikiem trudu z jakim przyszło bogini tworzyć wielkie rody i jej decyzji, że nie wszyscy ze stworzonych ludzi mają odpowiadać ideałowi, lecz by spełniać swą ziemską rolę potrzebują wyłącznie samego aktu kreacji.

W innej wersji tegoż mitu, opowiadającej o stworzeniu człowieka, Nüwa i jej starszy brat Fuxi postanowili suszyć na słońcu ulepionych z gliny ludzi. Lecz gdy zaczął padać deszcz, zaczęli w pośpiechu zbierać stworzone przez siebie istoty, zbierając je miotłą do pojemnika – niestety, nie wszyscy z ulepionych zdążyli wyschnąć, toteż niektórym z nich odpadły kończyny lub uszkodzone zostały oczy i uszy. Tak tłumaczono w starożytnych Chinach pochodzenie niepełnosprawności, czyniąc z niej w mniejszym stopniu zamysł boskich twórców, co kwestię całkowitego przypadku, a więc zupełnie inaczej niż w odniesieniu do porządku społecznego¹⁷.

Niemniej jednak porządek ustanowiony czy to przez samą Nüwę, czy też przez nią i Fuxiego miał odzwierciedlać harmonię wszechświata, jego uniwersalny dualizm pierwiastków Yin i Yang, pierwszego reprezentującego to, co żeńskie [i niepozytywne], drugiego to, co męskie [i pozytywne]. Na tej dychotomii opierał się cały mityczny świat cywilizacji chińskiej i ukształtowało się chińskie rozumienie świata¹⁸.

Odwieczną harmonię oddaje również narracja o początkach państwa chińskiego. Jego zjednoczenia dokonał reprezentujący Centrum świata i żywioł ziemi Żółty Cesarz Huang Di (ponadto, władającym – wraz ze swym podwładnym Houtu – czterema kierunkami świata), który początkowo zjednoczył się z symbolizującym Południe i żywioł ognia Yan Di by pokonać pozostałych trzech cesarzy: Shaohao (Zachód i metal), Taihao (Wschód i drewno) i Zhuanxu (Północ i woda). Jednak, gdy świat został podzielony na dwa królestwa: Żółtego i Czerwonego Cesarza, zaczęli oni postępować całkowicie inaczej. Huang Di oparł swoje rządy na łaskawości, miłości i życzliwości, czym zjednał sobie wielki szacunek i wierność wszystkich swych poddanych, zaś jego brat Yan Di nie kierował się tymi wartościami.

Dlatego też ostateczna walka między braćmi, długa i wyczerpująca, była nie tylko rywalizacją o władzę, lecz także batalią pomiędzy modelami jej sprawowania. Zwycięstwo łaskawego i miłującego Huang Di oznaczało, że zjednoczone cesarstwo takimi właśnie wartościami musi się kierować, a kolejni jego władcy powinni postępować zgodnie z ustanowionymi przez mitycznego zwycięzcę regułami¹⁹. Następnie, jak głosi tekst Shanhaijing, walcząc z Chiyou (bogiem wojny i wynalazcą uzbrojenia wojskowego), w której obaj zabiegali i wykorzystywali wsparcie bogów, to Huang Di uzyskał ostateczną przewagę i zabił swego wroga, tym samym utwierdzając swoją władzę²⁰. Stał się twórcą Chin, od jego pierwotnej domeny cesarskiej nazwanej Państwem Środka, przez innych władców uznany został za Syna Niebios²¹.

Narracja ta dowodzi ponadczasowości dwóch idei charakterystycznych dla chińskiej wizji świata: nadrzędności Centrum jako ośrodka zdolnego do zdominowania swego otoczenia oraz konsolidacji wewnętrznej jako wymogu niezbędnego do budowania cywilizacji. To Huang Di zdołał stworzyć z Chin środek świata, jednocząc wokół swej domeny pozostałe cztery cesarstwa, dokonując tego po wyczerpującej walce, w której uzyskał boską legitymizację i dowiódł swej wyższości. Dokonane zjednoczenie jest również początkiem wspaniałego rozwoju cywilizacyjnego, który niósł za sobą niezwykłe odkrycia techniczne, postęp medycyny oraz dorobek filozofii, co wszystko nie byłoby możliwe, gdyby nie dzieło Żółtego Cesarza, pana Centrum i żywiołu ziemi.

Inne azjatyckie narracje o Początku

Jednakże nie można ograniczyć się wyłącznie do mitologicznego dorobku starożytnych Chin, który choć niepowtarzalny, nie umożliwia odpowiedzi na pytanie o Wiek Azji. Pragnę uwzględnić zatem inne narracje z obszaru Azji Południowej, Azji Wschodniej oraz – poniekąd jako próbę kontrolną – Pacyfiku. Wierzę, że dzięki temu uda mi się zobrazować własne rozumienie przenikania się porządku symbolicznego i mocarstwowości kulturowej.

W Japonii, początkowo będącej pod całkowitym wpływem cywilizacji chińskiej, rozumienie początku państwa ukształtowane zostało nieco inaczej. Jego powołanie związane jest nie tyle z uniwersalną rywalizacją żywiołów, które reprezentowało pięć domen, lecz z bezpośrednią ingerencją boską, która dała początek państwowości i dynastii panującej.

Amaterasu, szintoistyczna bogini słońca, córka Izanagiego²², postanowiła zaprowadzić na świecie porządek i zdecydowała się wysłać swego syna by ten na ziemi sprawował sprawiedliwe i mądre rządy. On jednak odmówił. Dlatego też wysłała swego ulubionego wnuka Jimmu Tennō by ten zapoczątkował dynastię cesarską opuszczając niebiosa i stając się ludzkim władcą. By na wieki utrwalić swą więź z utworzonym państwem przekazała wnukowi trzy artefakty, które stały się mitycznym dowodem jedności Amaterasu i Japonii: lustra Yata Kagami, miecza Kusanagi oraz girlandy drogocennych kamieni Magatama²³. Stąd też brało się – przez wieki – postrzegania cesarza jako istoty boskiej, nim po traumie II wojny światowej cesarz Hirohito formalnie zrzekł się takiego traktowania głowy państwa przez poddanych.

Jimmu Tennō, tytuł Boskiego Wojownika (gdyż to właśnie oznacza jego imię) zyskał dopiero po swej śmierci, za życia tytułowany był zaś Toyo-Mike-Nu lub Kamu-Yamato-Iware-Hiko. W stworzonej w XVIII wieku pracy historycznej Nihongi, opowiadano, że zjednoczenie japońskich prowincji wymagało od Jimmu Tennō zgromadzenie licznej armii i floty, a i tak jego zwycięstwo możliwe było dzięki boskim ingerencjom, choć nie bezpośrednim. Bóg burzy Take-Miazuchi zesłał mu miecz, który zapewnić miał mu tryumfy, a jednocześnie odmówił Amaterasu zasadności osobistego zaangażowania się panteonu w ziemskie dzieło pierwszego cesarza²⁴.

Boska ingerencja Amaterasu zapoczątkowała więc istnienie państwa japońskiego. Ogólnie, stanowiła centralne bóstwo szintoistycznych wierzeń, to jej oddawano największą część w czasie festiwalu zbiorów, dziękując za owocne plony i połowy²⁵. Jednakże z czasem jej pozycja zaczęła ulegać osłabieniu ze względu na napływające z kontynentu prądy antyfeministyczne. Niemniej jednak mit o Jimmu Tennō po czasy współczesne stanowił jedno z uzasadnień japońskiego trwania ładu instytucjonalnego, którego filarem była, mająca boskie pochodzenie, dynastia cesarska oraz sam cesarz, będący potomkiem najbardziej wpływowej z istot boskich.

Z racji cywilizacyjnej odmienności, hinduistyczne narracje o Początku ukształtowane zostały całkowicie inaczej. Skonstruowane są w oparciu o odwieczną walkę dobra ze złem, które – jak to jest przedstawione choćby w micie o ubiciu oceanu mlecznego – pozwala ustanowić taki porządek, w którym pierwiastek dobra może uzyskać dominację²⁶.

W wierzeniach hinduistycznych swe istotne miejsce znajdowały także pytania o pochodzenie człowieka oraz trwałość istniejącego porządku społecznego – i odpowiedzi na nie udzielane odnosiły się do symbolicznej przestrzeni mitów. Narracje te opowiadały o pochodzeniu czterech kast hinduskich (Braminów, Kszatrija, Wajśja, Śudra), wywodząc ich dzieje od rozdzielenia kosmicznej istoty Purusha, z której to powołani do życia zostali także bogowie, demony oraz zwierzęta. W pierwszej kolejności tworzy więc to z ludzi element uniwersalnego porządku, część całości jaką tworzy wszechświat. W drugiej zaś utrwala istniejącą stratyfikację społeczną, która – jako boska i odwieczna – nie może podlegać ludzkiej ingerencji. Tym bardziej, że prawa rządzące światem i ludzkim społeczeństwem przekazane zostały bezpośrednio przez Króla Râmę, występującego pod jednym ze swych wcieleń²⁷.

Do narracji azjatyckich odnieść można narracje pacyficzne. Przywołam jedynie jedną, polinezyjski Mit Początku z Tahiti. Opowiada on, że bogowie Ta’aroa i Tū wspólnie uznali za konieczne stworzenie ludzi i zasiedlenie nimi świata: stworzyli więc z czerwonej ziemi pierwszego człowieka Ti’i, który poślubił boginię Hinę. Ich dzieci stały się protoplastami rodzin królewskich wyspy – ari’i. Pozostali zwykli ludzie – manahune – zostali po prostu, w bliżej niewyjaśniony sposób, wyczarowani przez Ti’i i Hinę. Wszelkie uprzywilejowanie pochodzi więc od pierwotnej, mitycznej kreacji świata, a więc stratyfikacja społeczna ustanowiona została wraz z samym aktem stworzenia człowieka i tym samym uświęcona²⁸.

Odbiegają od tego standardu mity ludu Hui, chińskich muzułmanów, którzy wyprowadzają swoją wizję Początku z opowieści koranicznej. Pierwsi ludzie: Adan i Haowa, pierwotnie byli aniołami, którzy złamali niebiańskie zasady dotyczące zakazanego drzewa. Strąceni wznosili do Allaha modły o łaskę, którą ostatecznie było ustanowienie świętego małżeństwa między pierwszymi ludźmi, którzy dali życie siedemdziesięciu dwóm parom bliźniaków: chłopcu i dziewczynce, którzy rozprzestrzenili się po świecie²⁹. Nie sposób nie dostrzec, że bardziej niż do azjatyckich narracja ta przynależna jest do tradycji bliskowschodniej, dającej początek trzem wielkim religiom monoteistycznymi, w tym islamowi.

Porządek symboliczny versus mocarstwowość kulturowa

Jakie zatem wnioski można postawić odnosząc przedstawione powyżej narracje mityczne do sieci pojęciowej problemu? Przede wszystkim jeden: kultury azjatyckie posiadają wspólny rdzeń przywiązania do tradycji i nie-rewolucyjne podejście do porządku społecznego. A zarazem nie uznają się za jedyny właściwy model rozumienia świata, nie podkreślają swej ekspansywnej wyjątkowości, a raczej – niczym mitologia starożytnego Egiptu – nakazują skoncentrować swe starania na utrzymaniu istniejącego odwiecznego ładu na terytorium domeny mitycznej.

Oczywiście, choćby w przypadku Chin należy uwzględnić także inne czynniki kulturowe: dziedzictwo konfucjanizmu oraz buddyzmu, w nie mniejszym stopniu niż starożytne wierzenia formujących chińskość i miejscowe rozumienie świata. Ponadto, należy pamiętać także o znaczeniu mitologii komunistycznej, która od ponad półwiecza oddziałuje na definiowanie chińskiej tożsamości, a która to ideologia kształtowała się przecież w ramach europejskiego dyskursu filozoficznego poszukującego doskonałej formy rządów, która zdolna byłaby do uzyskania absolutnej dominacji. Jednakże w chińskich realiach wytraciła ona swój pierwiastek ekspansywny, zamykając się właśnie w tradycyjnym utrzymywaniu swej domeny i budowaniu atrakcyjności czy wpływów, nie zaś instrumentów zniewolenia.

Wnioski wypływające z analizy treści mitów Początku ukazują więc raczej niewielką zdolność dążenia do dominacji kultur azjatyckich. Choć z drugiej strony, XX-wieczny japoński militaryzm ukształtował swe pragnienie podboju i zniewolenia sąsiednich narodów właśnie na bazie mitycznego rozumienia roli Japonii jako boskiego centrum cywilizacyjnego, jako ośrodka lepszego, który wypracowała rozwiązania najdoskonalsze. Widoczne było to nie tylko w odniesieniu do innych azjatyckich kultur, lecz w szczególności wobec kultur euroatlantyckich – pochodzenia japońskiej wyjątkowości łatwiej doszukiwać się bowiem w historii kontaktów z Europejczykami, którymi tradycjonalistyczni Japończycy gardzili, niż w trwających od wieków spotkań z sąsiadami.

To trwałość i stabilizacja są kluczowe dla porządku symbolicznego Azji. Wyprowadzić je można z każdej przedstawionej wcześniej narracji (poza, co oczywiste, islamskimi Hui) i umiejscowić jako centralne wartości zgrupowań cywilizacyjnych tegoż regionu świata (rys. 2). Celami, które bogowie stawiają przed ludźmi są więc: utrzymanie układu pozycji i znaczeń symbolicznych, przechowywanie instytucjonalnej ciągłości, podtrzymywanie świętego porządku, a zarazem uznanie, że wszelkie uprzywilejowanie jest niezmienne i pochodzi od boskiej ingerencji u stworzenia świata i przekazywanie, z pokolenia na pokolenie, fundamentalnego, trwałego i ponadczasowego, ładu.

Rys. 2. Czynniki kulturowe trwałości i stabilizaci

Źródło: opracowanie własne.

Jest jednakże jeden aspekt, który przemawia za możliwością urzeczywistnienia idei Wieku Azji. Wyprowadzić go można z mitologii chińskiej, a w zasadzie z narracji o Huang Di, twórcy zjednoczonego Państwa Środka. Opowiada on o fundamentalnej roli Centrum w funkcjonowaniu świata, znaczeniu, które dopełnić może się wyłącznie przy konsolidacji kulturowej i wykształceniu się jednego ośrodka dominującego (rys. 3).

Ryc. 3. Znaczenie fundamentalnej roli Centrum

Źródło: opracowanie własne.

Z niego też wyprowadzić można cztery wnioski, w znacznym stopniu pokrywające się z założeniami chińskiej polityki zagranicznej. Pierwszym jest początkowa równoważność wszystkich ośrodków, z których dopiero możne wykształcić się ten wiodący – co w dyplomacji Pekinu przyjmuje formę polityki równych odległości w odniesieniu do wszystkich najważniejszych partnerów, choć ostatnio zostało to zachwiane zbliżeniem ze Stanami Zjednoczonymi. Drugim jest specjalna rola tego, który odpowiada za porządek rzeczy – dlatego też Chińczycy przywiązują wagę do stabilizacji i utrwalania reżimu bezpieczeństwa międzynarodowego. Trzecim jest niezbędność zjednoczenia do osiągnięcia rozwoju – stąd w działaniach ChRL tyle miejsca poświęca się regionalnej kooperacji i wzmacnianiu współzależności regionalnych. Czwartym jest znaczenie umiejętności przekonania do swych racji i zdobycia przychylności, niczym mityczny pierwszy cesarz, kierujący się łagodnością, miłością i życzliwością – stąd Chińczycy pragną rozwijać swoją pozycję mocarstwa symbolicznego, którego oddziaływanie zależne jest od przekonania innych co do chińskiej wyjątkowości.

Mityczny Początek opowiada o stworzeniu świata, kreacji ludzi i państwa, lecz zarazem wyznacza ramy, w których poruszają się inne narracje. Nie bez przyczyny mity stworzenia uważa się za jedne z najważniejszych – to one w szczególny sposób konstruowały specyfikę danych kultur. I jeżeli dziś umniejsza się ich wagę to wyłącznie ze względu na powszechność przekonania, że tylko naukowe poznanie może prowadzić do stworzenia wiarygodnego źródła wiedzy. Nie jest to jednak prawdą, mityczne ramy odniesienia funkcjonują w społeczeństwie nawet jeśli są nieuświadomione, nawet jeśli przypisuje się je narodowemu charakterowi, mentalności czy też tożsamości. Mity współkształtowały współczesnego człowieka, dlatego też uświadamiając sobie wagę kultury warto i im poświęcić więcej uwagi, szukając w nich wyjaśnień i wskazówek na przyszłość.

Czy XXI wiek będzie Wiekiem Azji? Raczej nie, choć niewątpliwie odgrywać będzie znaczącą rolę, a takie państwa, jak Chiny czy Indie staną się kluczowymi uczestnikami stosunków międzynarodowych, swej roli nie straci bogata i innowacyjna Japonia, a wiele wskazuje, że i ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) – przynajmniej ekonomicznie – należeć będzie do najważniejszych zgrupowań świata. Jednak cywilizacjom azjatyckim brakuje jednego: kulturowo ustanowionego dążenia do dominacji.

¹ C. Geertz, Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, Kraków 2005, s. 147.

² G. Hodgson, The Myth of American Exceptionalism, New Haven–London 2009.

³ S. Lovell, The Soviet Union. A very short introduction, New York, s. 96–116.

⁴ S.P. Huntington, Zderzenie Cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa 2008.

⁵ K.N. Waltz, Struktura teorii stosunków międzynarodowych, Warszawa 2010, s. 110.

⁶ J.S. Nye, Konflikty międzynarodowe. Wprowadzenie do teorii i historii, Warszawa 2009, s. 100–102.

⁷ D.C. Copeland, The constructivist challenge to structural realism. A review essey [w:] Constructivism and International Relations. Alexander Wendt and his critiques, red. S. Guzzini, A. Leander, London – New York 2006, s. 1–5.

⁸ A. Wendt, Społeczna teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 126–133.

⁹ Ibidem, s. 154.

¹⁰ M. Eliade, Aspekty mitu, Warszawa 1998, s. 7–8.

¹¹ C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001, s. 157.

¹² B. Malinowski, Mit w psychice człowieka pierwotnego [w:] B. Malinowski, Dzieła,. t. 7: Mit, magia, religia, Warszawa 1990, s. 302–303.

¹³ P. Wawrzyński, Kulturowy kot Schrödingera. Czy Chiny są mocarstwem symbolicznym? [w:] Kulturowe uwarunkowania współczesnej Azji, red. J. Marszałek-Kawa, R. Gawłowski, Toruń 2011, s. 116–133.

¹⁴ L. Yang, D. An, J.A. Turner, Handbook of Chinese Mythology, Santa Barbara 2005, s. 2–3.

¹⁵ A. Kendall, Who’s Who in Non-Classical Mythology, London–New York 2002, s. 152 oraz L. Yang, D. An, J.A. Turner, Handbook…, op.cit., s. 65.

¹⁶ L. Yang, D. An, J.A. Turner, Handbook…, op.cit., s. 68.

¹⁷ L. Yang, D. An, J.A. Turner, Handbook…, op.cit., s. 172–173.

¹⁸ Ibidem, s. 119.

¹⁹ Ibidem, s. 139–140.

²⁰ Ibidem, s. 7–8.

²¹ Ibidem, s. 39.

²² J. DeFelice, Japanese Mythology A to Z, New York 2010, s. 4–5.

²³ Ibidem, s. 25.

²⁴ Ibidem, s. 62–63.

²⁵ J. Millidge, Japanese Gods and Myths, London 1999, s. 28–29.

²⁶ G.M. Williams, Handbook of Hindu Mythology, Santa Barbara 2003, s. 190.

²⁷ Ibidem, s. 25.

²⁸ R.D. Craig, Handbook of Polynesian Mythology, Santa Barbara 2004, s. 41––42.

²⁹ S. Li, K.W. Luckert, Mythology and Folklore of the Hui, a Muslim Chinese People, New York 1994, s. 73–75.

Krzysztof Dereń

Stosunki UE – Azja.
Wzrost znaczenia Azji we współczesnym
świecie

1. Wstęp

Azję zamieszkuje około 4,1 miliarda ludzi, czyli 62% światowej populacji. Z tak ogromnym potencjałem ludnościowym Azja może się pokusić o odebranie pierwszeństwa w świecie Zachodowi. Problemem jednak może być to, że Azja nie działa na świecie jako jeden organizm polityczny, który ma wspólne cele. Zamiast tego składa się na nią wiele państw, z najważniejszymi Chinami, Indiami i Japonią, z których każde ma wielkie ambicje polityczne i często chce działać w pojedynkę. Państwa azjatyckie rywalizują nie tylko ze światem zachodnim, ale także i ze sobą, co może stanowić trudność w zyskaniu prymatu na świecie. Wielka liczba ludności Azji jest źródłem jej siły gospodarczej i możliwości wytwarzania towarów kosztem niższym niż państwa zachodnie. Idzie niestety za tym oczywiście dużo mniejszy poziom życia mieszkańców. Pytanie jak długo uda utrzymać się państwom azjatyckim, a szczególnie Indiom i Chinom wystarczającą przewagę w kosztach taniej jak na razie siły roboczej? Duża liczba ludności może stanowić też problem. W państwach azjatyckich tyka bomba demograficzna. Przyrost naturalny wynoszący około 17‰ oznacza co roku konieczność zapewnienia milionów nowych mieszkań, radzenia sobie z problemami przeludnienia, slumsami, biedą, przestępczością i szybką degradacją środowiska. Azja to kraj wielkich kontrastów. Tworzą się tutaj gigantyczne slumsy dla biedoty i ludzie tłoczą się na niewielkich skrawkach ziemi mieszkając w prowizorycznych konstrukcjach pozbawionych kanalizacji, bieżącej wody i elektryczności. Zarazem wyrastają w Azji wielkie fortuny, gdzie bogacze nie wiedzą co zrobić z nadmiarem pieniędzy. Chiny pod względem liczby miliarderów (około 200 osób) ustępują tylko USA, wyprzedzając drugą dotychczas Rosję.

Do osiągnięcia światowej dominacji czeka podzieloną Azję jeszcze długa droga. Najbliżej osiągnięcia tego celu są właśnie Chiny. Ten najludniejszy kraj świata ufny w swoje możliwości działa w pojedynkę i nie myśli o zawiązywaniu żadnych głębszych sojuszy w Azji. Chiny są na tyle duże, że mogą sobie pozwolić na grę w pojedynkę i podporządkowanie swojej polityce wielu krajów w Azji i nie tylko (jak choćby przykład coraz ściślejszej współpracy z państwami afrykańskimi). Na drodze Chin stoi jednak, jak na razie jedyne i wciąż zachowujące swoją pozycję, światowe supermocarstwo – Stany Zjednoczone. USA nie oddadzą swojej pozycji bez walki i jeszcze długo będą numer jeden wśród światowych mocarstw. Musimy jednak wziąć pod uwagę, że w dzisiejszym globalnym świecie wszystkie kraje świata są o wiele mocniej związane ze sobą gospodarczo niż kiedyś. Pogorszenie sytuacji Stanów Zjednoczonych wcale nie byłoby na rękę Chinom, które przecież na eksporcie głównie do USA zbudowały swoją potęgę. Jak na razie właśnie w związku z tymi mocnymi powiązaniami gospodarczymi, a nawet powiedziałbym uzależnieniem gospodarczym nie może być mowy ani o większej konfrontacji ani o zmianie na liście głównych światowych mocarstw przez dłuższy czas. Obecne powiązania są tak silne, że wielkiemu mocarstwu może być wcale nie na rękę upadek nawet silniejszego rywala. Oznaczałoby to automatycznie osłabienie i kłopoty tego pierwszego.

Jeśli spojrzymy tylko na zasoby ludzkie jakie posiada Azja i jakie posiadała wcześniej w historii, to zawsze były one większe od Europy i innych części świata. Jednak to Europa w ciągu ostatnich kilkuset lat stopniowo wysunęła się na prowadzenie mimo mniejszej liczby ludności. Wielkie znaczenie miała tutaj oczywiście chęć podróży Europejczyków, odkrywania nowych miejsc i zasiedlania nowych lądów, ale najbardziej przewaga technologiczna jaka wytworzyła się podczas rewolucji przemysłowej XVIII i XIX wieku. Dała ona Europejczykom, a potem Stanom Zjednoczonym wielką przewagę nad Azją i zniwelowała jej potencjał ludnościowy. Zachód zyskał dzięki temu prymat na długie lata wśród innych cywilizacji. Doszło nawet do tak skrajnych przypadków, gdzie niegdyś wielka i potężna cywilizacja chińska została podzielona między kraje europejskie i Stany Zjednoczone na strefy wpływów w XIX wieku. Podobnie stało się z Indiami, które stały się wręcz własnością Wielkiej Brytanii – „Perłą w koronie brytyjskiej”. Jednak niektórzy autorzy, jak Samuel Huntington, uważają taką sytuację za zaledwie trwający dwa stulecia „wyskok” Zachodu. W obecnym czasie nie ma już takiej technologicznej przepaści między cywilizacjami jaka wytworzyła się w XIX i XX wieku¹. Największy udział Zachodu w światowej produkcji zanotowany został w 1928 roku. Wtedy kraje zachodnie wytwarzały 84,2 procent światowej produkcji wyrobów gotowych. Od tego czasu ten udział nigdy nie był już taki duży i stale się zmniejszał. Na przykład w 1980 roku było to już 57,8 procent wyrobów gotowych². Wielką część tej produkcji zaczęła przejmować wchodząca na drogę intensywnych reform gospodarczych Azja, a szczególnie Chiny. Analogicznie do produkcji wyrobów gotowych spadał też udział Zachodu w światowym produkcie brutto, natomiast coraz bardziej wzrastał w nim udział gospodarek Chin, Indii, Japonii i Azjatyckich Tygrysów. Szacuje się, że około 2020 roku w Azji znajdować się będą cztery z pierwszej piątki najpotężniejszych gospodarek świata, a także siedem z pierwszej dziesiątki. W pierwszej dziesiątce będą więc tylko trzy państwa zachodnie³. Choć Azja wypada coraz lepiej w statystykach gospodarczych, Zachód wciąż ma pierwszeństwo w dziedzinach przemysłu opartych na wysoko rozwiniętej technologii i będzie z pewnością bronić swojej pozycji wypracowanej w ciągu ostatnich dwustu lat. Azjatyckie potęgi będą się więc musiały liczyć z faktem utrudniania przez kraje zachodnie zdobywania przez nie dominującej pozycji czy to przez utrudnienia w przepisach dotyczących handlu międzynarodowego i konieczności osiągnięcia wyśrubowanych norm, czy też w dostępie do najnowocześniejszych technologii. Droga państw azjatyckich, w tym Chin, do przegonienia gospodarki USA i krajów zachodnich nie tylko pod względem PKB, ale i na polu jakościowym, technologicznym jest jeszcze bardzo długa.

Nie ma się też co się łudzić, że Stanom Zjednoczonym i UE uda się wprowadzić do Chin model zachodniej demokracji i przestrzegania praw człowieka. Jest kilka powodów dlaczego tak się nie stanie. Chiny mogą się poszczycić jedną z najstarszych, nieprzerwanie istniejących cywilizacji. Są spadkobiercami starożytnej cywilizacji, która istniała kilka tysięcy lat wcześniej niż powstały państwa europejskie, nie mówiąc już o Stanach Zjednoczonych, które istnieją niespełna 235 lat. Chińczycy są dumni z tego faktu, ich państwo ma najdłuższe spisane dzieje, są także najliczniejszym narodem na Ziemi. Nie będą więc przyjmowały zachodniego modelu demokracji, ani apelów o przestrzeganie praw człowieka od państw, których historia w porównaniu do Chin jest bardzo młoda. Nie będą przyjmowały takich apelów przede wszystkim też z faktu, że to właśnie te zachodnie państwa upokorzyły Chiny w XIX i na początku XX wieku oraz przyczyniły się do ich wielkiego kryzysu w tym czasie. Poza tym Chińczycy są dumni ze swoich osiągnięć. Uważają, że w historii stworzyli niepowtarzalny model państwowości. Nadal go tworzą odróżniając się znacznie od modelu przyjętego w państwach zachodnich i osiągając przy tym fenomenalny nieprzerwany wzrost gospodarczy. Z tego też powodu Chiny, zyskując coraz większą hegemonię w Azji, potęgę gospodarczą i poważanie na świecie, chcą same wyznaczać sobie drogę i kształtować rzeczywistość międzynarodową, a nie przyjmować nieefektywne według nich modele zachodniej demokracji. Utrzymanie wysokiego wzrostu gospodarczego jest niezbędne dla Komunistycznej Partii Chin, aby zachować poparcie społeczne i uniknąć niezadowolenia obywateli. W przyszłości może to być problemem, gdyż nigdy w historii świata rozwój nie trwał wiecznie i zawsze w końcu pojawiało się wyhamowanie wzrostu gospodarczego. Pytanie czy do tego czasu uda się znaleźć Komunistycznej Partii Chin receptę na przyciągnięcie do siebie społeczeństwa nie tylko świetnym wzrostem gospodarczym. Premier Chińskiej Republiki Ludowej Wen Jiabao podczas przemówienia na otwarcie 4 Sesji Plenarnej Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych 5 marca 2011 roku sam mówił o wielkich wyzwaniach przed jakimi stoją Chiny, zagrożeniach i konieczności zapewnienia stabilności społecznej. W miarę rozwoju kraju rosną też wymagania społeczeństwa i chęć zwykłych obywateli do czerpania realnych zysków z wzrostu gospodarczego. Fala niepokojów społecznych i protestów jaka przetoczyła się przez kraje Afryki Północnej musiała z pewnością zaniepokoić chińskie władze. Belgijski poseł do Parlamentu Europejskiego Philippe Lamberts, który był w Chinach w tym czasie, aby zobaczyć jak rozwijają się firmy europejskie w Państwie Środka, tak komentował wyzwania przed jakimi stoi to państwo: „Każdego roku około 60 milionów Chińczyków kończy uniwersytety i nie mają oni zawsze od razu dostępnej dla nich pracy. To nie jest komfortowa sytuacja dla chińskiego reżimu”⁴. Minęły czasy kiedy władza i ład społeczny mogły być utrzymywane tylko i wyłącznie przy użyciu siły militarnej. Obecnie w dobie globalizacji świat tak bardzo się zmniejszył i kraje tak mocno powiązały się ze sobą, że złe działania władz wobec społeczeństwa są o wiele bardziej niż kiedyś słyszalne na świecie. Opinia światowa, szczególnie w krajach zachodnich, jest bardzo czuła na wszelkie doniesienia o brutalności władzy i przypadkach łamania praw człowieka. Poza tym wszystkie kraje, w tym szczególnie azjatyckie na czele z Chinami, są bardzo zależne od zagranicznych inwestorów. W przypadku niepokojów społecznych, brutalności władzy i niemożności zapewnienia krajowi stabilizacji inwestorzy będą narażeni na straty i mogą w tym wypadku zlikwidować swoje udziały i wycofać się z inwestycji.

Poza tym największymi zagrożeniami dla Chin i wielu krajów Azji mogą być nie tylko niepokoje społeczne ale i postępująca degradacja środowiska. Szybki rozwój gospodarczy bez zwracania uwagi na środowisko naturalne już teraz pociąga za sobą wysokie koszty społeczne.

Na świecie możemy zauważyć kolejny wyścig mocarstw, ale tym razem skupiający się na wzroście gospodarczym. Od środków militarnych zaczynają być ważniejsze gospodarka i handel. Możemy mówić nawet o Porządku Pieniądza⁵. Kraj, który ma potężną gospodarkę może też wieść prym na świecie. Unia Europejska posiada największą światową gospodarkę, przed Stanami Zjednoczonymi i Chinami. Jednak w rozwoju gospodarczym wciąż ustępuje USA pod względem innowacyjności, dynamiki i konkurencyjności.

2. ASEM – (Asia – Europe Meeting)

Jaka więc powinna być polityka Unii Europejskiej – jednego z największych światowych graczy – wobec Azji? Przy kontaktach UE z krajami azjatyckimi warto wspomnieć o szczytach ASEM (Asia – Europe Meeting). ASEM jest nieformalnym dialogiem pomiędzy krajami Unii Europejskiej oraz członkami ASEAN (Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej) i innymi krajami azjatyckimi. Łącznie w skład ASEM wchodzi 48 podmiotów (27 państw UE, Komisja Europejska, 10 członków ASEAN⁶, Japonia, Chiny, Indie, Korea Południowa, Mongolia, Pakistan, Australia, Nowa Zelandia, Rosja i Sekretariat ASEAN). Państwa ASEM skupiają łącznie 60% ludności świata, ponad 60% globalnego handlu i 50% światowego PKB⁷.

Szczyty ASEM to jedne z najważniejszych wydarzeń w relacjach UE – Azja. W ramach ASEM nie istnieją żadne formalne instytucje.

Bangkok 1–2 marzec 1996 rok

Pierwszy szczyt odbył się w dniach 1–2 marca 1996 roku w Bangkoku. Historyczne spotkanie założycielskie ASEM odbyło się pod przewodnictwem premiera Tajlandii. Ze strony azjatyckiej w spotkaniu brali udział szefowie państw i rządów dziesięciu krajów azjatyckich. Ze strony UE brali w nim udział: przewodniczący Komisji Europejskiej, członkowie Komisji, szefowie państw i rządów piętnastu krajów unijnych razem z ministrami spraw zagranicznych.

Celem współpracy w ramach ASEM zarówno dla Azji, jak i UE jest dzielenie odpowiedzialności w budowaniu większego zrozumienia pomiędzy ludźmi zamieszkującymi oba regiony. Ma się to odbywać poprzez współdziałanie na kilku płaszczyznach:

a) dialog polityczny – I filar;

b) współpraca gospodarcza – II filar;

c) współpraca w innych obszarach: nauka i technologia, środowisko, pomoc na cele rozwoju, wymiana kulturalna i naukowa – III filar.

Londyn 3–4 kwiecień 1998 rok

Drugi szczyt ASEM odbył się Londynie 3–4 kwietnia 1998 roku. Państwom UE z racji sprawowania w tamtym okresie przez Wielką Brytanię unijnej prezydencji przewodniczył premier tego kraju Tony Blair. Podczas szczytu zostało potwierdzone partnerstwo pomiędzy krajami UE i Azji a także chęć kontynuowania i rozwijania dalszej współpracy w ramach azjatycko-europejskich spotkań. Podczas tego spotkania powołano Azjatycko-Europejską Strukturę Współpracy (AECF – The Asia – Europe Cooperation Framework). W tym dokumencie została uregulowana działalność ASEM⁸.

Poza tym spotkanie UE z krajami azjatyckimi zostało zdominowane przez dyskusję na temat finansowego kryzysu w Azji.

Seul 20–21 październik 2000 rok

W dniach 20–21 października 2000 roku w Seulu, pod przewodnictwem prezydenta Korei Południowej Kim De Dzunga odbyło się trzecie spotkanie w ramach dialogu azjatycko-europejskiego. Podczas tego spotkania przyjęto nową wersje dokumentu – AECF 2000.

W ramach tej struktury ustalono wizję współpracy na XXI wiek⁹. Podjęto nowe ważne zobowiązania w zakresie ochrony praw człowieka, rządów prawa, wspierania rozwoju gospodarczego i przedsiębiorczości, umacniania pokoju i stabilności, jak również rozwijania współpracy w dziedzinie handlu, kultury i nauki.

Kopenhaga 22–24 wrzesień 2002 rok

Na czwartym spotkaniu w Kopenhadze w dniach 22–24 września 2002 roku uczestnicy poruszali przede wszystkim sprawy międzynarodowego bezpieczeństwa i globalizacji, w szczególności zaś problem światowego terroryzmu i konieczność współpracy w jego zwalczaniu. Problem terroryzmu w tamtym okresie stawał się coraz bardziej poważny (było to już przecież po 11 września 2001 roku i po ogłoszeniu przez USA wojny przeciwko terroryzmowi). Na spotkaniu ASEM została przyjęta Deklaracja Współpracy przeciwko Międzynarodowemu Terroryzmowi a także Program Współpracy w zwalczaniu Międzynarodowego Terroryzmu¹⁰. Czwarty Szczyt ASEM potwierdził zobowiązanie członków tego forum do wzmocnienia i poszerzenia zakresu jego trzyfilarowej struktury (czyli współpracy politycznej, gospodarczej i kulturalnej).

Hanoi 7–9 październik 2004 rok (pierwszy szczyt z udziałem nowych członków UE)

W dniach 7–9 października 2004 roku w stolicy Wietnamu Hanoi odbył się piąty szczyt ASEM. Uczestników spotkania było w tym roku o wiele więcej, bo aż 39. Było to spotkanie historyczne, ponieważ po raz pierwszy uczestniczyło w nim dziesięciu nowych członków Unii Europejskiej (Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry), a także trzy nowe kraje ASEAN (Kambodża, Laos, Myanmar)¹¹. Członkowie ASEM najpierw wymieniali się uwagami na temat przebiegu wydarzeń politycznych w Europie i Azji, takich jak rozszerzenie Unii Europejskiej, Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy, dialog ASEAN + 3 a także dziewiąty szczyt ASEAN w Bali. Poruszanie bieżących wydarzeń politycznych na obu kontynentach oddaje rolę jaką pełnią szczyty ASEM – budowanie na pokojowym dialogu porozumienia pomiędzy Azją i Unią Europejską, a także możliwość swobodnej wymiany poglądów na temat aktualnych problemów czy wydarzeń. Kolejne poruszane sprawy odnosiły się do wkładu jaki może wnieść ASEM do stosunków międzynarodowych, a szczególnie do stosunków międzynarodowych na poziomie Narodów Zjednoczonych. ASEM musi także stawić czoło takim zagrożeniom, jak terroryzm na świecie i proliferacja broni masowego rażenia¹².

W ramach tego szczytu zostały przyjęte trzy deklaracje:

– Deklaracja z Hanoi o Bliższej Współpracy Gospodarczej w ramach ASEM;

– Deklaracja ASEM o Koordynowaniu Polityki Państw;

– Deklaracja ASEM o Dialogu Pomiędzy Cywilizacjami i Kulturami¹³.